ՊԲ օպերատիվ տվյալների համաձայն, դեկտեմբերի 1-ից 7-ն ընկած ժամանակահատվածում ղարաբաղա-ադրբեջանական հակամարտ զորքերի շփման գծում հակառակորդի կողմից հրադադարի պահպանման ռեժիմը խախտվել է շուրջ 200 անգամ, որի ընթացքում, տարբեր տրամաչափի հրաձգային զինատեսակներից, հայ դիրքապահների ուղղությամբ արձակվել է ավելի քան 800 կրակոց:

ՊԲ առաջապահ զորամասերը հավատարիմ են մնացել հրադադարի պահպանման ռեժիմին և վստահորեն իրականացրել մարտական դիրքերի պաշտպանություն:

ԱԺ ՀՅԴ խմբակցության նախկին պատգամավոր, Համազգային հայ կրթական մշակութային հիմնադրամի նախագահ Լիլիթ Գալստյանն իր ֆեյսբուքյան էջին “Մեր պարտությունների ու ողբերգությունների այսբերգից մի փշրանք” վերնագրի ներքո գրել է.

“Անկեղծորեն…դժվարանում եմ սահմանել մեր օրերի անզուսպ ու վավերական ցինիզմը, թե՞ ողբերգությունն է դրդել Անահիտ Բախշյանին ու Ստյոպա Սաֆարյանին դատական հայց ներկայացրել` ի պաշտպանություն հայոց լեզվի, նույնն է, թե՝ ի պաշտպանություն մեր պետականության ու ինքնության խորհրդանիշի (ՀՀ Սահմանադրություն, հոդված 12. Հայաստանի Հանրապետության պետական լեզուն հայերենն է):
Դժվար թե քսաներեք տարի առաջ, Երևանի կենտրոնն օղակած ռուսական տանկերի հռնդյունի ներքո, Օպերայի շենքում Գերագույն Խորհրդի արտահերթ նիստում մեր անկախությանը իրավական տեսք տվող որևէ մեկի մտքով անցներ, որ քսաներեք տարի հետո ինքնիշխան Հայաստանի Հանրապետությունում մայրենիի իրավունքները դատարանում պիտի փորձենք պաշտպանել։ Այս օրվա մասին չէր կարող անցնել նաև ադ օրը դրսում՝ Ազատության հրապարակում խարույկների շուրջը պետականության երազը փայփայողների մտքով և, հաստատ, այս օրվա մասին չէր էլ կարող անցնել սեփական արյամբ Գետաշենի անտառներում անկախությունը նվաճող հայ ազատամարտիկի մտքով։

Այն ժամանակ մեզանից և ոչ մեկի մտքով չէր անցնի, որովհետև մենք զոհաբերվելու չափ նվիրված էինք անկախության գաղափարին, որովհետև մենք հավատում էինք ու համոզված էինք. մեր գենետիկ հիշողությունը մի բանաձև էր բյուրեղացել՝ դարերի անղեկ ընթացքներում մեր ինքնության կոդը մեր լեզուն է, լեզուն հայրենիք է, լեզուն ուրանալը նույնն է թե հայրենիքը …:

Ու, այնուամենայնիվ, անկախության առաջին օրերին հասցրել էինք «Լեզվի մասին» ՀՀ օրենք ունենալու հոդված 1-ում սահմանել, որ պետական լեզուն` հայերենը, ՀՀ տարածքում գերակայություն ունեցող լեզու է` ամրագրված Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրությամբ և օրենքներով, և պետության պարտավորությունն է միջոցառումների ամբողջություն իրականացնել՝ ուղղված պետական լեզվի շահերի պաշտպանությանը։

Լեզվի մասին չենք մոռացել նաև «Հեռուստատեսության և ռադիոյի մասին» ՀՀ օրենքում՝ հոդված 5-ում ամրագրելով, որ Հայաստանի Հանրապետության տարածքում հեռարձակվող հեռուստառադիոհաղորդումների լեզուն գրական հայերենն է։

Ի դեպ, նույն օրենքում չենք մոռացել նաև ազգային փոքրամասնություններին՝ հոդված 26-ում ՀՀ ազգային փոքրամասնությունների լեզուներով հատուկ ծրագրերի եւ հաղորդումների հեռարձակման համար եթերային ժամանակ տրամադրելու հնարավորություն նախատեսելով։ Բայց նույնիսկ այս պարագայում ՀՀ ազգային փոքրամասնությունների լեզուներով հատուկ ծրագրերը և հեռուստահաղորդումները պետք է ուղեկցվեն հայերեն լուսագրով:
Եվ, իհարկե, ինչպես յուրաքանչյուր օրենք, այս օրենքների պահանջները խախտելու համար Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ պատասխանատվություն է սահմանվում։
Բայց ցավն ու ողբերգությունն էլ հենց այս է. Անկախության 23-րդ տարում մեր ազգային, ինքնիշխան, սոցիալական ու իրավական պետության մեջ դատական հայցո՞վ պիտի պաշտպանենք մեր ինքնությունը։

Անբացատրելի և անհասկանալի բաներ են կատարվում մեր երկրում, բայց այսքա՞ն…..
Էս ի՞նչ արժեքներով ու արժանապատվությամբ ենք ապրում, մարդիկ…
Ո՞նց կարողացանք չարժևորել Անկախ պետականության գինը, ո՞նց կարողացանք ամեն օր, կաթիլ-կաթիլ նահանջել մեզանից, դավաճանել ինքներս մեզ։
Հանկարծ ցավս ինչ-որ հաղորդման տիրույթում չտեղավորեք, այդ հաղորդումն ընդամենը ցուցիչ է, մեր պարտությունների, ցինիզմի ու ողբերգության այսբերգից ընդամենը մի փշրանք…

Եվ, այնուամենայնիվ, անունս արձանագրեք հայցի տակ, հենց այնպես, ժամանակը սղագրող պատմության համար…”,-գրել է Լիլիթ Գալստյանը:

Երկաշարժի 25-ամյակի առիթով լույսին բերվող մտածումներին ու հրապարակումներին  քաղաքական հնչեղություն տալը կամ նրա հետ կապված երեւույթները քաղաքականացնելը գուցե ճիշտ պիտի չլինեին լրագրական էթիկայի դիտանկյունից:

Երկրաշարժի զոհերի հիշատակի հարգումը ինքն իրեն պարտադրում է նման պահերի եւ այդ հարգման սկզբունքից մեկնած դիտարկվում են շինարարական աշխատանքները, զոհերի հարազատներին հասած օժանդակությունները, բնակարանային շինությունները, քաղաքի վերակառուցումը ընդհանրապես եւ վերականգնողական համապատասխան աշխատանքները:

Աղետի գոտու մասին է խոսքը ընդհանրապես, բայց առավելաբար Հայաստանի Հանրապետության երկրորդ քաղաք Գյումրու, որը երկրաշարժի կենտրոնն էր: Իսկ Գյումրի անունը, եթե առաջին հերթին նման պահի երկրաշարժի բոլոր հետեւանքների վերացման աշխատանքներն է հուշում, զուգահեռ ընդգծում է նաեւ աշխարհաքաղաքական բեւեռի վերածվելու հայտարարությամբ քաղաքական բեմի վրա ներկա՝ հայտարարող երկրի ղեկավարի այցելությունը:

Գյումրու  Թուրքիային սահմանամերձ լինելը, ռուսական ռազմակայանի ընդարձակումը, նոր զորքի ժամանումը եւ անշուշտ Մոսկվայի թիվ մեկ ղեկավարի այցելությունը ցուցանիշ են քաղաքին տրված կարեւորության, այս դեպքում տարածաշրջանային մակարդակով: Պարզ էր ու ակնկալելի, որ Անկարան պիտի անհանգստանար Գյումրու վրա նման կենտրոնացումների արձանագրմամբ: Եւ եթե մի կողմից Հայաստան-Թուրքիա սահմանին թուրքական կողմը եւրոպական ֆինանսավորմամբ ականազերծվում է, ընդհանրապես Անկարայի կողմից աշխուժացած խաբկանքի քաղաքականության շրջածիրում, մյուս կողմից այլ սահմանների վրա ռուսական ռազմակայանն ընդարձակվում է եւ նոր զորախմբով համալրվում:

25 տարի առաջ ավերված Գյումրին մոխիրներից հարություն է առել, վերականգնվել եւ քաղաքի տեսք ստացել վերջին շրջանում: Գյումրին այժմ, շրջանային ու նաեւ միջազգային իրադարձությունների նորագույն զարգացումների լույսի տակ ռազմաքաղաքական հատուկ կարեւորություն է ստանում:

Գյումրի կատարված այցը հետևեց Հայաստանի Հանրապետության համար վճռորոշ օրերին: Մաքսային միությանն անդամակցելու որոշման հայտարարությամբ եւ Վիլնյուսում Եւրամիության հետ ասոցացման համաձայնագրի  նախաստորագրության արարը կորցրած Երեւանը, միջազգային ընտանիքին փոխանցում էր, որ ինքը պատրաստ է շարունակելու բազմավեկտորային քաղաքականությունը: Գյումրի կատարված թե այցն ինքնին, թե նրան հետեւած տարածաշրջանային ընդգրկվածություն ունեցող բազմաթիվ համաձայնագրերի կնքումը եւ ռազմակայանի ընդարձակման հետ կապված նոր որոշումները, հայտնապես դժվարացնում են Երեւանի հայտարարած բազմավեկտորային քաղաքականության կիրառումը:

Գյումրին սակայն, ոչ միայն Մոսկվայի համար, այլ նաեւ ԵՄ-ի համար, այլ ուղղությամբ անշուշտ, ռազմավարական հատուկ կարեւորություն ներկայացնող աշխարհագրական միջավայր է: Անկախ սահմանադռների անցակետերից, Գյումրին Կարսի հետ այն քաղաքն է, որը պիտի կամրջի երկու երկրները: Ռուսաստանի համար զսպելու թուրքական թափանցումները դեպի Կովկաս, իսկ ԵՄ-ի համար` Կոկվասից դեպի Եւրոպա կարեւոր մայրուղի հարթելու:

Երկրաշարժի 25-ամյակին, զոհերի հիշատակի հարգումը ամեն ինչից առաջ պատաւորեցնող է իհարկե։ Սակայն Գյումրին այս օրերին իր վրա է կենտրոնացրել  ռազմաքաղաքական կարեւորությունը: Երկրաշարժով ավերված Գյումրին վերականգնված է այսօր, 25 տարի հետո: Ոչ միայն վերականգնված, այլ ստացած աշխարհաքաղաքական նշանակություն:

Շահան Գանտահարյան

«Ազդակ» թերթի գլխավոր խմբագիր

Մի քանի լեզուներով հեռարձակվող France 24-ի հեռուստալրագրողների խումբը երկրաշարժի 25-րդ տարելիցի կապակցությամբ պատրաստել և հեռարձակել է ֆիլմ Գյումրու անօթևանության խնդիրների մասին, որտեղ ներկայացվում է նաև «Շիրակ կենտրոնի» գործունեությունը:

Ֆիլմը՝  անգլերեն լեզվով:

«Ժողովուրդ»-ի լավատեղյակ աղբյուրների տեղեկացմամբ՝ նախօրեին ՀՀԿ ԳՄ նիստում Սերժ Սարգսյանն անդրադարձել է Աժ փոխխոսնակ Էդուարդ Շարմազանովի ու պատգամավոր Նիկոլ Փաշինյանի միջև Աժ նիստում տեղի ունեցած վիճաբանությանը։ Մեր աղբյուրների փոխանցմամբ՝ Ս. Սարգսյանը հանդիմանել է Շարմազանովին իր պահվածքի համար ու հույս հայտնել, որ հաջորդ անգամ նման բան չի կրկնվի։ Տեսակետ կա, որ Ս. Սարգսյանին դուր չի եկել այն փաստը, որ երբ Շարմազանովը Փաշինյանի վրա մատ է թափ տվել ու դիմել «արա»-ով, ինչին Փաշինյանը հակադարձել է «արան դու ես ու շեֆդ ա», դրանից հետո Շարմազանովը չի կանգնել «շեֆի թիկունքին»։ «Ժողովուրդ»-ի հետ զրույցում, սակայն, Էդ. Շարմազանովը հերքեց այս լուրը՝ ասելով թե այն իրականությանը չի համապատասխանում, «Ս. Սարգսյանը մշտապես դրական է գնահատել Աժ ՀՀԿ խմբակցության աշխատանքները և մասնավորապես այս քառօրյայի ընթացքում»»,–գրում է թերթը։

Մանրամասները՝ թերթի այսօրվա համարում։

«Երևանի վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության դատարանների ամենաշատ դրամական միջոցներ ունեցող դատավորը ՀՀ անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեի նախագահ, Երևանի նախկին քաղաքապետ Երվանդ Զախարյանի որդին է` Արտակ Զախարյանը։

Նա 2008թ. նշանակվել է Երևանի Մալաթիա-Սեբաստիա վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության դատարանի դատավոր։ Նրա կողմից լրացված և Բարձրաստիճան պաշտոնատար անձանց էթիկայի հանձնաժողով ներկայացրած հայտարարագրի համաձայն՝ 2012թ. տարեսկզբին նա ունեցել է 412 մլն դրամ, 200.000 դոլար, 200.000 եվրո։ Տարեվերջին նրա դրամական միջոցներն ավելացել են դառնալով 504 մլն դրամ։ Դոլարով և եվրոյով նրա ունեցած դրամական միջոցները չեն փոխվել»,–գրում է թերթը։

Մանրամասները՝ թերթի այսօրվա համարում։

«Երեկ Parliamentmonitoring.org կայքը հրապարակել է ԱԺ 5-րդ գումարման 4–րդ նստաշրջանի (09.09.2013) տվյալները, որտեղ ներկայացված է, թե հայրենի օրենսդիրներն ինչ գործունեություն են ծավալել այս ընթացքում։ Մոնիթորինգի տվյալների համաձայն՝ այս նստաշրջանի ընթացքում ամենաշատը բացակայած պատգամավորների եռյակը գլխավորում են ԲՀԿ-ականները՝ ԱԺ ԲՀԿ խմբակցության ղեկավար Գագիկ Ծառուկյանը, Գուրգեն Արսենյանն ու Աբրահամ Մանուկյանը։ Իսկ ահա ՀՀԿ-ական պատգամավորներն աչքի են ընկել ամենաշատ կողմ քվեարկություններով․ Աժ ՀՀԿ խմբակցության ղեկավար Գալուստ Սահակյանը, Հայկ Գրիգորյանը, Ռազմիկ Զոհրաբյանն ու Մկրտիչ Մինասյանն ամենաշատը կողմ քվեարկած պատգամավորներն են։

Ներկայացնենք նաև հաջորդ «անվանակարգերը»։ Աժ ամբիոնից ամենաշատը ելույթներ ունեցել են Աժ ՀՅԴ խմբակցության անդամ Արծվիկ Մինասյանը (86), խմբակցության անդամ Խոսրով Հարությունյանը (68) և անկախ պատգամավոր Էդմոն Մարուքյանը (59)։ Իսկ ամենաշատը «դեմ» են քվեարկել Աժ ՀԱԿ խմբակցության անդամներ Նիկոլ Փաշինյանը, Գագիկ Ջհանգիրյանը և «Ժառանգություն» խմբակցության անդամ Թևան Պողոսյանը։

Ներկայացված տվյալների շուրջ «Ժողովուրդ»-ը զրուցել է Աժ պատգամավորների հետ»,–գրում է թերթը։

Մանրամասները՝ թերթի այսօրվա համարում։

ՀՀԿ խմբակցության երիտասարդ պատգամավորներ, գյումրեցի Նաիրա Կարապետյանն այսօր իր ֆեյսբուքյան էջում գրել է.

“Գնում եմ Գյումրի… Մտքերով էլ՝ Լենինական, իմ չքնաղ ծաղկուն քաղաք: 25 տարին չեն կարողացել անգամ մշուշել հիշողությունս..
25 տարի առաջ… Քաղաքս արդեն արթնացել էր, սովորականի պես ջերմ էր, բայց մառախլապատ… Ինչ իմանայիր, գեղեցկուհիս, որ ընդամենը 2 ժամ անց թռիչքդ ընդհատվելու է, 2 ժամ անց գույներդ խամրելու են, և ժպիտդ վերածվելու է լուռ ողբի, 2 ժամ անց ողջ աշխարհն է լսելու հառաչանքդ…
Աղետ, զոհ, փլատակ, օգնություն՝ նոր բառեր հայտնվեցին քո բառապաշարում: Հույս ու հավատն էլ այնքան էին թուլացել, որ կարծես արդեն հանգչում էին…
Իմ հին ու նոր քաղաք, ավերվեցիր, բայց չկոտրվեցիր… Ոտքի կանգնեցիր, պահպանեցիր դիմագիծդ: Այսօր արդեն ուրիշ ես: Դեռ շատ են հոգսերդ, դեռ շատ են վերքերդ, բայց դու ուրիշ ես: Դու կրկին գունեղ ես: Կրկին միայն քեզ հատուկ հումորով նայում ես դեպի ապագա: Կրկին հպարտ ես: Եվ հպարտ ենք մենք՝ քո զավակները:Կանգուն մնա, իմ հպարտ գեղեցկուհի…”,-գրել է պատգամավորը:

Ազգագրագետ Հրանուշ Խառատյանն իր ֆեյսբուքի միջոցով հետաքրքիր գաղափար է առաջարկել հանրությանը.

“Սիրելի բարեկամներ, Ամանորի առիթով մի առաջարկ ունեմ, եկեք քննարկենք: Գաղափարն առաջացել է Կիևի ՛՛մայդանի՛՛ տոնածառից: Առաջարկում եմ դիմենք քաղաքապետարան և խնդրենք տեղ հատկացնեն այսպես կոչված ՛՛քաղաքացիական տոնածառի՛՛ համար: Տեղի հարցը նույնպես քննարկելիք է: Գաղափարը կայանում է հետևյալում. ՛՛Քաղաքացիական տոնածառը՛՛ կարող է իրենից ներկայացնել մետաղական կամ որևէ ավելի թեթև նյութից աստիճանաբար փոքրացող բրգաձև կառույց, լիովին դատարկ, մերկ: Դեկտեմբերի երեսունին բոլոր քաղաքացիները, ովքեր կուզենան, մոտենում են այդ ՛՛քաղաքացիական տոնածառին՛՛ և երկու ՛՛ցանկություն՛՛ են կախում դրանից: Ցանկություններից մեկը լինում է՝ ինչից կուզենար ազատվել անցնող տարու հետ, մյուսը՝ ինչ կցանկանար սկսվող տարուց: ՛՛Ցանկությունները՛՛ կարող են պարզապես գրված լինել A4 ֆորմատի թղթի վրա, կավի վրա, փայտի վրա, ասեղնագործվել կտորի վրա, փորագրվել, դնել պլաստմասսայե շշի մեջ կամ տեղադրվել որևէ ավելի հարմար զետեղարանում՝ զանգակ, գնդակ, կլոր կամ երկրաչափական որևէ ձևի մեջ… մի խոսքով՝ ընտրության մեծ ազատություն:

Մասնակիցներն իրենց ՛՛ցանկությունները՛՛ կարող են ամրացնել ամրակներով, կեռիկներով, լարով, թելով… Անշուշտ ցանկալի է, որ մասնակիցները նաև որևէ գեղագիտական ձև ընտրեն՝ գրեն գունավոր, ասեղնագործեն, նկարեն… Ամանորից հետո բոլոր ՛՛ցանկությունները՛՛ կհավաքվեն և կուսումնասիրվեն: Արդյունքները կներկայացվեն հետաքրքրվող հանրությանը: Ի՞նչ կասեք…”,-գրել է ազգագրագետը:

1988թ. դեկտեմբերի 7-ին Հայաստանի հյուսիսային շրջաններում տեղի ունեցած ավերիչ երկրաշարժը հետագայում անվանվեց Սպիտակի երկրաշարժ։ Երկրաշարժից եղան զանգվածային փլուզումներ, մարդկային զոհերը հասան տասնյակ հազարների։

Սպիտակի երկրաշարժը տեղի է ունեցել Փոքր Կովկասի բարձրավանդակում գլխավոր Կովկասյան լեռնաշղթայի առանցքից մոտավորապես 150 կմ դեպի հարավ։ Փոքր Կովկասի տեկտոնական եւ երկրաբանական կառուցվածքային ուղղությունները զուգահեռ են գլխավոր Կովկասյան շղթային՝ հյուսիս-արեւմտյան, հարավ-արեւելյան ուղղությամբ։ Տեկտոնական դրույթը հիմնականում բարդ է, բայց՝ ընդհանուր առմամբ, այն բնորոշվում է երկրի կեղեւի սեղմումով ու խտացմամբ՝ Արաբական եւ Եվրասիական սալերի զուգամերձության պատճառով։

Երկրագնդի վրա, միջին հաշվով, տարեկան նման ավերիչ ուժի 15-20 երկրաշարժ է լինում։ Սակայն ինչպես յուրաքանչյուր ուժեղ երկրաշարժ, Սպիտակինն էլ ունի իր որոշակի առանձնահատկությունները։

Սպիտակի երկրաշարժը սկսվել է 1988 թ. դեկտեմբերի 7-ին, Գրինվիչի ժամանակով ժամը 7 անց 41 րոպե 22,7 վայրկյան (տեղական ժամանակով 11 անց 41րոպե 22,7 վրկ.), էպիկենտրոնը՝ սարքերի գրանցումների տվյալներով, ունի հետեւյալ կոորդինատները, լայնությունը 40092`, երկարությունը 44023`։ Հիպոկենտրոնի խորությունը, ըստ տարբեր մեթոդների եւ մոտեցումների, տարբեր է, սկսած 2,5 կմ-ից մինչեւ 10-15 կմ։ Դա բնական է, քանի որ օջախը, որպես տարածական, երկրաբանական մարմին, Ձորաշեն-Հալավար հատվածում դուրս է եկել երկրի մակերես, իսկ ընդերքում տարածվել է ամենաքիչը մինչեւ 15-20 կմ խորությամբ։ Երկրաշարժի մագնիտուդը կազմել է 7,0, իսկ անջատված էներգիան հավասար էր 1016 Ջոուլի։ Ուժգնությունն էպիկենտրոնում գնահատվում է 10 բալ։

Սպիտակի երկրաշարժը պատկանում է, այսպես կոչված՝ լրիվ ցիկլի երկրաշարժերին՝ նախացնցումներ, հիմնական ցնցում, հետցնցում։

Բավական ուժեղ նախացնցումները (ֆորշոկ) եղել են 1988թ. դեկտեմբերի 3-ին (մեկ) եւ 6-ին (երեք)։

Դրանցից առավել ուժեղը՝ մոտ 5 բալ ուժգնության, տեղի է ունեցել դեկտեմբերի 6-ին, երեկոյան ժամը 7 անց 27-ին։

Հիմնական սեյսմիկ իրադարձութունը կազմված է եղել երեք տարբեր ցնցումներից 5 եւ 14վրկ. ընդմիջումներով (45 վայրկյանի ընթացքում իրար հաջորդող երեք տարբեր երկրաշարժեր)։ Առաջին ցնցումը հիմնովին ավերել է Սպիտակ քաղաքը եւ շրջակա գյուղերը։ Երկրորդ ցնցումը, որը սկսվել է առաջինից 5 վայրկյան հետո, եղել է ամենաթույլը եւ ամենամակերեսայինը (մինչեւ 5 կմ հիպոկենտրոնի խորությամբ)։

Այն տեղի է ունեցել Հալավար գյուղի մոտ, Վանաձորից ոչ հեռու։ Այս ցնցումից եւս 15 վրկ. անց Ձորաշենի մոտ սկսվել է երրորդ, ամենաուժեղ եւ ամենախոր (10-15 կմ) ցնցումը, որը եւ եղավ Գյումրիի ու Ստեփանավանի ավերման հիմնական պատճառ (քանի որ մոտ էր գտնվում նրանց)։

Առաջին ուժեղ հետցնցումը եղել է հիմնական ցնցումից 4 րոպե 20 վրկ. հետո։ Հետցնցումները շարունակվում են առ այսօր։ Վերջին տարիներին դրանց հաճախականությունը նվազել է, բայց այդ մարումը խիստ օրինաչափ չի ընթացել։ Խոսքը վերաբերում է ինչպես հետցնցումների քանակին, այնպես էլ ուժգնությանը։

Այսպիսով, 1988 թ. Սպիտակի երկրաշարժը առաջին հերթին առանձնանում է բազմաստիճան (մուլտիպլետ) բնույթով, երբ կարճ ժամանակամիջոցում փոքր ընդմիջումներով եղել է երեք ուժեղ ցնցում։

Երկրաշարժի ժամանակ առաջացել են բազմաթիվ եւ բազմաբնույթ, նաեւ խոշոր չափի սեյսմադիսլոկացիաներ, որոնցից մասնագիտական մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում երկուսը՝ սեյսմատեկտոնական խզումը եւ խոշոր սեյսմագրավիտացիոն առաջացումները։

Սեյսմատեկտոնական կամ գլխավոր խզումն ունի 35 կմ երկարություն եւ ձգվում է հյուսիս-արեւմտյան ուղղությամբ՝ Գուգարքի տարածաշրջանի Հալավար գյուղից մինչեւ Աշոցքի Գետիկ գյուղի ավերակները։

Խզման հարթությունը անկում է դեպի հյուսիս-արեւելք մոտավորապես 30-600։ Հիմնական խզումը, ըստ կինեմատիկ բնութագրի, որոշվում է որպես վերնետկողաշարժ։ Այս խզումը հատում է Սպիտակ-Երեւան եւ Սպիտակ-Գյումրի ավտոմայրուղին երը, ինչպես նաեւ Վանաձոր-Գյումրի երկաթգիծը։ Հատման տեղամասերում հստակորեն երեւում է խզումը եւ կարելի է որոշել նրա որոշ պարամետրերը։

Սեյսմագրավիտացիոն առաջացումները գտնվում են Աշոցքի Ձորաշեն գյուղի դիմաց՝ Մեծ Ծմակ լեռան լանջերին, Գետիկի աջ ափին։

Տեղանքում այս ձեւափոխություններն առաջին հերթին աչքի են ընկնում իրենց ահռելի չափերով եւ հսկայական լեռնային զանգվածների տեղաշարժով։ Սրանց առաջացումը պայմանավորված է ինչպես սեյսմիկ, այնպես էլ երկրի չափերով, 15-20մ խորությամբ, որով մոտ 2 մլն տոննա զանգվածը 30-50 մ շպրտված է 10-150 թեքությամբ լանջնիվար։

Այս ամենը խոսում է այն մասին, որ սեյսմագրավիտացիոն առաջացումների տեղամասը վերջին ամենաուժեղ ցնցման էպիկենտրոնն է։

Սպիտակի երկրաշարժից հետո էպիկենտրոնային գոտին ուսումնասիրելիս հայտնաբերեցին հինսեյսմադիսլոկացիաներ, որոնք շատ մոտ են տեղադրված նոր առաջացած սեյսմատեկտոնական խզմանը եւ ձգվում են նրան զուգահեռ։ Սա վկայում է, որ այստեղ անցյալում եւս եղել են ուժեղ երկրաշարժեր։

Սպիտակի երկրաշարժն ընդգրկել է ՀՀ տարածքի մոտ 40 տոկոսը, ուր ապրում էր մոտ 1 մլն. մարդ։

Ավերման գոտին, որտեղ երկրաշարժի ուժգնությունը կազմել է 8 բալ եւ ավելի, ընդգրկել է երեք հազար քառ. կմ տարածություն։ Տուժել է 21 քաղաք եւ շրջկենտրոն, 342 գյուղ։ Անօթեւան է մնացել 51 հազար մարդ։ Տարբեր աստիճանի վնասվածքներ է ստացել մոտ 20 հազար մարդ, որոնցից հոսպիտալացվել է 12500-ը, զոհերի թիվը կազմել է 25 հազար։ Զոհեր շատ են եղել հատկապես Գյումրիում՝ մոտ 15-17 հազար եւ Սպիտակում 4 հազար։

Ավերվել է ՀՀ-ի ամբողջ բնակֆոնդի 17 տոկոսը, դադարել է գործել 170 արդյունաբերական ձեռնարկություն, մեծ վնաս է հասել գյուղերին եւ ագրոարդյունաբերական համալիրին։ Վնասվել է գյուղատնտեսական նշանակության 600 կմ ջրային մայրուղին։ Մեծ վնաս է հասցվել նաեւ ճարտարապետական, պատմական, արվեստի հուշարձաններին, տուժել է ժողկրթության 917 օջախ։

* * *

Անսպասելի աղետը հանկարծակիի բերեց արտակարգ իրավիճակում գործելուն կոչված կազմակերպություններին եւ ծառայություններին։ Կազմակերպված փրկարարական աշխատանքները հունի մեջ մտան միայն 2-3 օր հետո։ Երկրաշարժի առաջին րոպեներից անձնուրաց աշխատում էր ազգաբնակչությունը, սակայն նրանց փորձի եւ արտակարգ իրավիճակներում գործելու տարրական գիտելիքների պակասը բացասաբար էր անդրադառնում փրկարարական աշխատանքների արդյունավետության վրա, երբեմն պատճառ դառնում անտեղի զոհերի։ Խիստ զգացվում էր անհրաժեշտ փրկարարական տեխնիկայի պակաս։

Բնակչության եւ փրկարարների ջանքերով փլատակներից, զոհված կամ կենդանի, հանվել է ավելի քան 45 հազար մարդ։

Վնասների հիմնական պատճառներն են՝ Հանրապետության ողջ տարածքում սեյսմիկ վտանգի թերագնահատումը։ Մասնագետներն այն գնահատել էին 7 բալ, այն դեպքում, եnբ 1988 թ. երկրաշարժի ուժգնությունը Սպիտակում կազմեց 10, Ստեփանավանում՝ 9, Վանաձորում՝ 8-9 բալ։

Աղետի հետեւանքներն ուսումնասիրող հատուկ կառավարական հանձնաժողովը հայտնաբերել է, որ թույլ էին տրված որոշակի սխալներ շենքերի եւ կառույցների նախագծման ժամանակ։ Այսինքն՝ խախտված էին սեյսմակայուն շինարարության չափանիշներն ու կանոնները։

Ցածր է եղել շինարարության որակը։ Կոպտորեն խախտվել է շինարարության տեխնոլոգիան, շինանյութերը չեն համապատասխանել պետստանդարտին։

Շինարարական նորմերի ու կանոնների մեջ սեյսմակայուն շենքերը հաշվարկելիս ուղղաձիգ տատանումների ազդեցությունը հաշվի չառնվել։ Մեր հանրապետության շատ բնակավայրեր կառուցված են երկրաշարժի օջախների վրա, եւ ուղղաձիգ ուժերի ազդեցությունը հաշվի չառնելը կոպիտ սխալ է։

Ճիշտ չեն ընտրվել շենքերի սյուների (եւ ամրանների) կտրվածքները, որոնք չդիմացան ուղղաձիգ բաղադրիչից առաջացած իներցիոն ուժերին, եւ հատկապես կարկասապանելային շենքերը, այդ թվում եւ տխրահռչակ 111 շարքի շենքերի մեծ մասը, փլվեցին։

Երկրաշարժի ժամանակ գետնի տատանման գերակշռող պարբերությունը մոտավորապես 0,4-0,8 վրկ էր, որը շատ մոտ էր Գյումրիում կառուցված բարձրահարկ շենքերի սեփական տատանման պարբերությանը։ Նման դեպքերում առաջ են գալիս, այսպես կոչված, ռեզոնանսի երեւույթներ, որոնք բերում են տատանման ամպլիտուդների աճի։

Բավական մեծ թիվ են կազմում այն շենքերը, որոնք փլվել կամ կիսաավեր են դարձել բնակիչների կողմից անօրինական կոնստրուկտիվ ձեւափոխումների հետեւանքով։

Խախտվել են շենքերի շահագործման պայմանները՝ ծանր հաստոցները եւ սարքավորումները տեղադրվել էին վերին հարկերում, խմելու ջրի մեծ տարողություններ հանվել տանիքներ։

Հաշվի չեն առնվել տեղի ինժեներաերկրաբանական, հետեւաբար եւ սեյսմիկ պայմանները։ Շատ քաղաքներ առայսօր չունեն սեյսմիկ միկրոշրջանացման քարտեզներ։

Շատ զոհերի պատճառ դարձան փրկարական աշխատանքների ձգձգումն ու սխալ կազմակերպումը, բնակիչների՝ արտակարգ իրավիճակներում գործելու տարրական գիտելիքների բացակայությունը։

1988 թ. Սպիտակի երկրաշարժը ցույց տվեց, որ Հայաստանում չկար որոշակի սեյսմապաշտպանական համակարգ, պետությունը եւ բնակչությունը անպատրաստ էին դիմագրավելու ավերիչ երկրաշարժը, թեեւ ոչ մեկի համար էլ գաղտնիք չէր, որ ուժեղ երկրաշարժեր Հայաստանում եղել են եւ կարող են լինել։

Վեր հանելով հազարավոր անտեղի զոհերի եւ մեծ ավերումների հիմնական պատճառները, նպատակ ունենք ամեն մի քաղաքացու մեջ զգոնություն արթնացնել։

Պետք է, թեեւ ուշացած, բայց հիմնավոր դասեր քաղել մեծ ողբերգությունից, քանի որ թույլ տրված սխալները անհաշիվ են, իսկ սխալներ թույլ տվողները՝ աններելիորեն շատ։

«Արտակարգ ալիք»

լրատվական գործակալություն

Դեկտեմբերի 7-ին, ժամը 00.34-ին ահազանգ է ստացվել, որ Գորիս-Ստեփանակերտ ավտորանապահին՝ Խնձորեսկ գյուղի ոլորանների մոտ տեղի է ունեցել ՃՏՊ. բեռնատար ավտոմեքենան կողաշրջվել է, կան տուժածներ:

Բեզոարյան այծի ապօրինի որսի գործի շրջանակներում դեռեւս մեղադրյալներ չկան, անց են կացվում քննչական գործողություններ, հարցաքննվում են մի շարք անձինք: Այս մասին հայտնել են NEWS.am-ի ոստիկանությանը մոտ կանգնած աղբյուրները:

Ըստ տեղեկությունների՝ մինչեւ տարեվերջ գործով փոփոխություններ կլինեն, մեղադրանքներ կառաջադրվեն: Իսկ մինչ այդ նոր մանրամասներ են հայտնի դարձել որսի գնացած անձանց մասին: Մասնավորապես,  Եղեգնաձորի նախկին քաղաքապետ Սիրեկան Բաբայանի եւ Վայքի այժմյան փոխքաղաքապետ Վասիլ Ասլանյանի հետ որսի գնացած Արայիկ Մուրադյանը եւս պատահական անձնավորություն չէ, նա նախկինում Վայքի զորամասի հրամանատար էր, այժմ Արտաշատի զինկոմն է, մականունն է՝ «Մախնո»:

Մյուս անձնավորությունը՝ Վահան Սաղաթելյանը, ոստիկանության մեր աղբյուրների փոխանցմամբ, գողական աշխարհի ներկայացուցիչ է, հայտնի է «Երվանդի Ռուբո» անվամբ, քանի որ հոր անվանումը Երվանդ է, իսկ իրեն Ռուբո են ասում: Հատկանշական է, որ այս երեւելի «որսորդներից» ոչ մեկ արարքը չի վերցրել իր վրա, փոխարենը դա արել է Վաչագան Ղարախանյանը, ում տարել էին ուղղակի որպես որսորդ:

Ավելի վաղ NEWS.am-ը հայտնել էր, որ նոյեմբերի 21-ին Վայոց ձորի մարզի Արենի գյուղում բեզոարյան այծի որս է գրանցվել: Գործը հարուցվել է Վաչագան Աշոտի Ղարախանյանի դեմ, ով ասել է, որ «ինքն է կրակել եւ սպանել կենդանուն», նա դեռ որեւէ կարգավիճակ չունի: Բեզոարյան այծին որսալուց հետո նրանք ցանկացել են կենդանուն տանել, հացկերույթ կազմակերպել, սակայն աղմուկ է բարձրացնել, խոսակցություններ են եղել եւ չեն կարողացել տանել:

Վաչագան Ղարախանյանից բացի՝ մեքենայում եղել են նախկին եւ ներկա պաշտոնյաներ: Մեր տեղեկություններով՝ մեքենայում նրանից բացի եղել են Վահան Սաղաթելյանը, Արայիկ Մուրադյանը, Եղեգնաձորի նախկին քաղաքապետ Սիրեկան Բաբայանը, Վայքի այժմյան փոխքաղաքապետ Վասիլ Ասլանյանը: Ի դեպ, ոստիկանությունը ավելի ուշ հաստատել էր մեր հաղորդած տեղեկությունները:
Շարունակությունը` սկզբնաղբյուր կայքում:

Դեկտեմբերի 7-ին, ժամը 03.16-ին տեղեկություն է ստացվել, որ Երևանի ոսկովյան փողոցի թիվ 1 հասցեի մոտակայքում այրվում է ավտոմեքենա:

Հեռուստահաղորդավար Պետրոս Ղազարյանն իր ֆեյսբուքյան էջին գրել է.

“Եթե Պուտինը չգար, փաստորեն այդպես էլ չէինք իմանա, որ Ռուսաստանին 300 միլիոն դոլար ենք պարտք ու մեզ չէին ասի, որ գազի գինը թանկացել է 2011-ին, որ տրամադրություններս չգցենք։

Եթե Իրանի դեսպանը ասուլիս չտար, մենք չէինք իմանա, որ մեր իշխանությունները երբեք իրանական կողմի հետ բանակցություն չեն վարել ավելի մեծ ծավալի իրանական գազ ներկրելու գնի շուրջ և տարիներ շարունակ մեր իշխանությունների պնդումները, թե իրանական գազը թանկ է ռուսականից, բլեֆ է”,-գրել է նա։