«Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատման և փորձաքննության մասին» ՀՀ օրինագծի (ՇՄԱԳ օրենք) մշակմանը մասնակցած աշխատանքային խմբի ներկայացուցիչների բաց նամակը՝

Հենրի Կերալիին, Համաշխարհային բանկի Հարավային Կովկասի տարածաշրջանային

 տնօրեն

Ժան-Միշել Հապպիին, Համաշխարհային բանկի Երևանի գրասենյակի տնօրեն

Ռաշմի Շանկարին, Համաշխարհային բանկի ավագ տնտեսագետ, ծրագրային ղեկավար

Ուլրիխ Բարչին, Համաշխարհային բանկի ավագ տնտեսագետ, վարկային ծրագրի համաղեկավար

Գոհար Գյուլումյանին, Համաշխարհային բանկի Երևանի գրասենյակի ավագ տնտեսագետ, վարկային ծրագրի համաղեկավար

Ադրիանա Դամիանովային, Համաշխարհային բանկի շրջակա միջավայրի հարցերով առաջատար մասնագետ

Պատճենը՝ Էլլա Բեհլյարովային, ՄԱԿ-ի ԵՏՀ Շրջակա միջավայրի առնչությամբ  տեղեկատվության

մատչելիության, որոշումների ընդունման գործընթացում հասարակության մասնակցության և

արդարադատության մատչելիության մասին կոնվենցիայի քարտուղար

Թեա Աուլավուոյին, ՄԱԿ-ի ԵՏՀ Անդրսահմանային համատեքստում շրջակա միջավայրի վրա

ազդեցության գնահատման մասին կոնվենցիայի քարտուղար

ԲԱՑ ՆԱՄԱԿ

2014թ. հունիսի 21-ին ՀՀ Ազգային ժողովը մեկ օրվա ընթացքում երեք ընթերցմամբ՝24-ժամյա ռեժիմով, ընդունել է «Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատման և փորձաքննության մասին» ՀՀ օրենքը(այսուհետ՝ ՇՄԱԳ օրենք):Թեև մի խումբ հասարակական կառույցներ դիմել էին ՀՀ նախագահին` խնդրելով չստորագրել հակասություններով լի օրենքը և հետ վերադարձնել Ազգային ժողով, սակայն ս.թ. հուլիսի 23-ին ՀՀ նախագահի կողմից այն ստորագրվել է:

ՇՄԱԳ օրենքն առանցքային նշանակություն ունի մարդու կենսագործունեության կանոնակարգման ոլորտում, քանի որ ամրագրում է տնտեսական գործունեության, այդ թվում՝ ընդերքի շահագործման, քաղաքաշինության, էներգետիկայի, արդյունաբերության և այլ գործունեությունների զարգացման կայունության հիմքերը, շրջակա միջավայրի և մարդու առողջության վրա դրանց ազդեցության կանխատեսումը, կանխարգելումը, նվազեցումը և բացառումը, հանրության մասնակցության և պետական մարմինների պատասխանատվության հարցերը: Այս օրենքի հնարավորինս շուտ ընդունումը խիստ կարևոր էր՝ հաշվի առնելով մասնավորապես ՄԱԿ-ի Եվրոպական տնտեսական հանձնաժողովիՇրջակա միջավայրի առնչությամբ  տեղեկատվության մատչելիության, որոշումների ընդունման գործընթացում հասարակության մասնակցության և արդարադատության մատչելիության մասին կոնվենցիայի (Օրհուսի կոնվենցիա) և ՄԱԿ-ի ԵՏՀ Անդրսահմանային համատեքստում շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատման մասին կոնվենցիայի (Էսպոյի կոնվենցիա) ղեկավար մարմինների կողմից ընդունված որոշումները և առաջարկությունները ՀՀ գործող օրենսդրությունը բարելավելու վերաբերյալ:ՇՄԱԳ օրենքի ընդունումը հանդիսանում է նաև Համաշխարհային բանկի կողմից Հայաստանի բյուջետային աջակցության վարկային ծրագրի նախապայման:

2012 թվականի փետրվարին ձեռնարկվել էր անհաջող փորձ փոփոխելու 1995թ. ընդունված «Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության փորձաքննության մասին» ՀՀ օրենքը, սակայն ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից ընդունված օրինագիծը ՀՀ նախագահի կողմից հետ էր վերադարձվել: Դրան հաջորդել էրՇՄԱԳնոր օրենքինախագծի մշակման գործընթաց: Ստեղծվել էր աշխատանքային խումբ՝ ՀՀ բնապահպանության փոխնախարար Սիմոն Պապյանի գլխավորությամբ, որում ներգրավվել էին նաև շահագրգիռհասարակական կառույցների ներկայացուցիչներ՝ ձեռք բերելով պայմանավորվածություն, որ նախագիծը կմշակվի առաջարկների փոխադարձ համաձանեցմամբ:

Աշխատանքային խմբի կողմից մշակվեց մի օրինագիծ, որով նախատեսվել էին լուրջ բարելավումներ, ինչպես օրինակ՝ ՇՄԱԳ-ի ընթացակարգերի հստակեցում, գնահատման գործընթացում էկոհամակարգային մոտեցում, պատճառված վնասի տնտեսական գնահատում և փոխհատուցման պայման, գործունեության տեսակների դասակարգում և այլն: Օրինագծի դրույթների գերակշիռ մասի վերաբերյալ, ընդհանուր առմամբ, դրական կարծիք էին տվել նաև Համաշխարհային բանկի փորձագետները: Չնայած որ ՇՄԱԳ օրինագծում դեռևս առկա էին լուրջ թերություններ, մասնավորապես, հասարակության մասնակցության մեխանիզմների առումով, սակայն 2013թ. օգոստոսի 5-ին այնհապշտապ կերպով ՀՀ կառավարության կողմից ներկայացվեց ՀՀ Ազգային ժողով՝ խորհրդարանի աշնանային նստաշրջանի օրակարգում ներառելու նպատակով: Այդուհանդերձ, ՀՀ բնապահպանության նախարարության կողմից տրվեցին խոստումներ, որ օրինագծի առաջին ընթերցմամբ ընդունումից հետո իրենց միջնորդությամբ կկազմակերպվեն խորհրդարանական լսումներ և հնարավորություն կընձեռեն բարելավելու հանրության մասնակցությանն ու ՇՄԱԳ ընթացակարգին վերաբերող դրույթները:2013թ. սեպտեմբերի 27-ին ԱԺ գյուղատնտեսական և բնապահպանական հարցերի մշտական հանձնաժողովի կողմից օրինագիծը ստացավ դրական եզրակացություն և ընդգրկվեց ԱԺ նստաշրջանի օրակարգում:Սակայն, խոստացված խորհրդարանական լսումներնանցած 9ամիսների ընթացքում այդպես էլ չկազմակերպվեցին, իսկ օրինագծի ընդունման գործընթացը փաստացի դադարեցված  էր մինչև ս.թ. հունիսի 21-ը: Այսպիսով, ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից ՇՄԱԳ օրինագծի հապճեպ ընդունման գործընթացում անտեսվեցին աշխատանքային խմբի մասնագիտական առաջարկություններն ու ձեռք բերված պայմանավորվածությունները:

Ի լրումն շտապողականության և հասարակական կարծիքի նկատմամբ քամահրանքի դրևորման, օրինագծի ընդունման ֆորմալ գործընթացն ընթացել է կեղծիքներով, ինչի ապացույցն է ՀՀ Ազգային ժողովի կայքում տեղադրված օրենքի նախագծի պատմությունը: Այսպես, իրականում ս.թ. հունիսի 21-ի ԱԺ արտահերթ նիստում քննարկման է դրվել մի նախագիծ, որն էապես տարբերվում է ՀՀ կառավարության կողմից խորհրդարանին ներկայացված և ԱԺ գյուղատնտեսական և բնապահպանական հարցերի մշտական հանձնաժողովի կողմից քննարկված ու դրական եզրակացություն ստացած օրինագծից: Փաստաթղթի նոր տարբերակը նախապես չի հրապարակայնացվել և «Իրավական ակտերի մասին» ՀՀ օրենքի 27.1 հոդվածով սահմանված կարգով չի դրվել հանրային քննարկման:

ԱԺ ներկայացված ՇՄԱԳ օրենքի նախագծում գաղտնի կերպով կատարված փոփոխությունները փաստացի արժեզրկում ենմինչ այդ օրինագծումներառված բոլոր դրականզարգացումները: Մասնավորապես, ամբողջությամբ այլակերպվել է օրինագծի 14-րդ հոդվածը.ընտրվել են այնպիսի մեծության սահմանային չափեր, ինչպիսիք Հայաստանում առհասարակ իրատեսական չեն, իսկ առավել հաճախ իրականացվող գործունեության տեսակների համար ազդեցության գնահատում անցկացնելու պայմանը կամ թեթևացվել է կամ հանվել:Այսպես, մեծացնելով սահմանաչափերը կամ տեղափոխելով մի կատեգորիայից մյուսը, թեթևացվել են մի շարք գործունեության տեսակների (օրինակ՝ նավթի, գազի և քիմիական նյութերի խողովակաշարերի կառուցում, ընդերքի երկրաբանական ուսումնասիրություններ, ոչ մետաղական հանքավայրերի օգտագործում, հիդրոէլեկտրաէներգիայի արտադրություն, թափոնների մաքրման կայաններ և այլն) ազդեցության գնահատման գործընթացները: Շրջակա միջավայրի ազդեցության ենթակա ցուցակից հանվել են գործունեության որոշ տեսակներ (օրինակ՝ մինչև 1 մվտ հզորության հիդրոէլեկտրակայանները, սննդի արդյունաբերության համարյա բոլոր տեսակները, մինչև 10հա տարածքների հակասողանքային և հակասելավային միջոցառումները, դեղագործական արտադրությունը, ձկնաբուծությունը, անասնաբուծությունը, ոչխարաբուծությունը, խոզաբուծությունը և այլն): Վերացվել է հողի կատեգորիաների փոփոխման դեպքում շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատում իրականացնելու պահանջը՝ այն դեպքում, երբ գործունեություն իրականացնելու վերաբերյալ փաստացի որոշումներն ընդունվում են հենց այդ փուլում: Հանվել է համայնքի կամ շահագրգիռ հանրության պահանջով փորձաքննություն իրականացնելու պահանջը և այլ կարևոր դրույթներ: Վերացվել է շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատման գործընթացում այլընտրանքային լուծումները դիտարկելու պահանջը:

Փոխարենը, օրինագծում ավելացվել էհասարակության համար անընդունելի մի դրույթ, որըխառնաշփոթ է ստեղծումշրջակա միջավայրի և մարդու առողջության վրա ազդեցության գնահատման մոտեցումներում և վտանգում դրանց արդյունավետությունը: Մասնավորապես, ավելացված դրույթի համաձայն փորձաքննության կարող են ներկայացվել ոչ թե գործունեության տեսակները, այլ այն սարքավորումները, որոնց միջոցով իրականացվում ենհամապատասխան նախագծերը: Այլ կերպ ասած, այս նորամուծության հետևանքով փորձաքննության կարող է ներկայացվել ոչ թե Սևանա լճի ավազանում նախատեսվող հանքարդյունաբերական գործունեությաննախագիծը, այլ, օրինակ՝ Սոթքի հանքավայրի ջարդիչ-տեսակավորող սարքը՝ որպես «որակի միջազգային ստանդարտին համապատասխանող սարքավորում»՝ առանց հաշվի առնելու, որ տվյալ սարքը պետք է աշխատի տարածաշրջանի խմելու ջրի ամենամեծ ջրամբարի ջրհավաք ավազանում՝ համապատասխան հնարավոր բացասական հետևանքներով:Նման մոտեցման պարագայում այլևս ամբողջովին անիմաստեն դառնում օրինագծի բոլոր, այդ թվում՝ հասարակության մասնակցության ապահովման, դրական գործընթացները:

Մենք՝ ՇՄԱԳ օրինագծի մշակմանը մասնակցած աշխատանքային խմբի ներկայացուցիչներս, հայտարարում ենք, որ 2014թ. հունիսի 21-ին ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից ընդունված և  հուլիսի 23-ին ՀՀ նախագահի  կողմից ստորագրված «Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատման և փորձաքննության մասին» ՀՀ օրենքն ընդունվել է կեղծիքներով և մասնավոր շահերի թելադրմամբ, հակասում է առողջ շրջակա միջավայրում ապրելու հանրային շահին և առանձին դրույթների պատճառով լրջագույն հետընթաց է 1995թ. ընդունված օրենքից:

Հաշվի առնելով այն, որ ՇՄԱԳ օրինագծի հապճեպ ընդունումը պայմանավորված էր Համաշխարհային բանկի նախապայմանը բավարարելու մղումով և վարկային միջոցների ստացմանակնկալիքով՝ դիմում ենք Համաշխարհային բանկին և խնդրումաջակից լինել Հայաստանի հանրությանը՝ վերանայելով իր դիրքորոշումը  բյուջետային վարկային ծրագրի գումարը տրամադրելու կապակցությամբ՝ մինչև Հայաստանի կողմից ստանձնած միջազգային պարտավորությունների կատարումը և տնտեսական զարգացման հավասարակշռված մոտեցման, շրջակա միջավայրի ու մարդու առողջության պահպանության համապատասխան հիմքերի երաշխավորումը: Մոտ  20  տարի  տարբեր դոնորներից միլիոնավոր դոլարների աջակցություն և խորհրդատվություն ստանալուց, հարյուրավոր սեմինարների ու կոնֆերանսների մասնակցելուց հետո ՇՄԱԳ օրենքի նման տարբերակը չի կարող ընդունելի լինել Հայաստանի քաղաքացիական հասարակության համար: Այն չպետք է ընդունելի լինի նաև այնպիսի նշանակալի կառույցի համար, ինչպիսին Համաշխարհային բանկն է, որը տարիներ շարունակ հետևողաբար բարձրաձայնել է օրենքի փոփոխության անհրաժեշտության մասին:

Մեր կարծում ենք, որանհապաղ՝ ՀՀ Ազգային ժողովի աշնանային նստաշրջանում, պետք է փոփոխություններ և լրացումներ կատարվեն 2014թ. հունիսի 21-ի ՇՄԱԳ օրենքում՝ հաշվի առնելով վերոնշյալ մտահոգությունները:Այս օրենքի թերությունների շտկումը օրվա հրամայական է, ևՀամաշխարհային բանկն այլևս չպետք է հանդուրժի ՀՀ կառավարության սին խոստումները և անհիմն հետաձգումները՝ սեփական վարկանիշը չվտանգելու համար:

Սույն նամակով դիմում ենք նաև շահագրգիռ միջազգային կոնվենցիաների քարտուղարություններին՝ ի գիտություն ընդունելու«Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատման և փորձաքննության մասին» ՀՀ օրենքի ընդունման ընթացքում տեղ գտած կեղծարարությունը և հասարակական կառույցների մասնագիտական տեսակետների նկատմամբ արհամարհական վերաբերմունքը:

Աշխատանքային խմբի անդամներ՝

Արթուր Գրիգորյան

«Էկոդար» ՀԿ անդամ, Թեղուտի պաշտպանության քաղաքացիական նախաձեռնության անդամ

Էլ. փոստ՝art.grigorian@gmail.com

Սոնա Այվազյան

Թրանսփարենսի Ինթերնեշնլ հակակոռուպցիոն կենտրոն ՀԿ փոխտնօրեն

Էլ. փոստ՝ sona@transparency.am

Այս «առաջադեմ» աշխարհը կայանում է բացառապես մարդկության թերմացքի հաշվին

Հայ Արիական Միաբանության առաջնորդ Արմեն Ավետիսյանի բաց նամակը Հայաստանի Հանրապետության նախագահ Սերժ Սարգսյանին
Իսկ թյուրք-ղազախական լամուկը Զանգեզուրն էր պահանջում Ադրբեջանի համար…

Աշխարհում իշխում է բիրտ ուժը, որն իր բնույթի համաձայն ավերիչ է ու կործանարար, սարսափազդու նրանց համար, ովքեր խորքային չեն հասկանում իրողությունը: Դեռ այսպես է, քանզի այդ ուժն ինքնին անդեմ լինելով՝ ծածկում է բազմադեմ երանգներով: Եվ տրամաբանական է, որ մեկ կենտրոնից ղեկավարվող այդ ուժը մարդկության տարաստեղծ հատվածներում մշտապես փնտրում է խառնածին ու անուղեղ զանգվածների, որոնց կարող է առանց լրացուցիչ խնդիրների ծառայեցնել իր համապարփակեցնող քաղաքականությանը, մարդկային ուղեղների ընդհանրական համահարթեցմանը: Եվ այդ զանգվածներին էլ է կոչել ազգեր, իբր կարեւորելով նրանց, նաեւ տրամադրել է (այդ ուժի վերահսկողության տակ գտնվող) հսկայական կենսատարածքներ, ինչն էլ զանգվածներին կարծել է տալիս, թե դա իրենց շնորհն ու ձեռքբերումն է…

Վստահ եմ, որ Հայաստանի նախագահը նույնպես ծանոթ է այդ մեկաշխարհական ուժին, եւ զգացել է մեկ կենտրոնի բազմաբեւեռային խաղերի խաբուսիկ լինելն ու մամլիչ ծանրությունը: Ուստի՝ ոմանց նման չեմ բացի պարսավանքի ու զազրախոսության տոպրակի բերանը հենց նամակիս նախաբանից, քանզի գիտակցում եմ, թե որքան դժվար է լինել դեռ կայացող պետության ղեկավար եւ պայքարել այդ կենտրոնի բազմախաղ ու ճնշող քաղաքականության դեմ:

Առավել եւս, հայ արիականներն ու համախմբված ազգայնականները միշտ, եւ մեր բոլոր նախագահների օրոք, անկախ քաղաքական հայացքների տարբերությունից, արտաքին քաղաքական հարցերում հայկական շահերը պաշտպանելու գործում սատարել են երկրի իշխանություններին:

Ներքին քաղաքական հարցերում մենք եւս շատերի պես ընդդիմադիր ուժ ենք, ավելի ընդդիմադիր, քան բոլոր ընդդիմությունները: Եթե ներկա ընդդիմադիրների բացարձակ մեծամասնությունը ընդդիմադիր է բացառապես իշխանության հասնելու մղումով, քանի որ դավանում է նույն արժեհամակարգը, գրեթե նույն ծրագրերով է առաջնորդվում՝ ինչ ներկայիս իշխանությունները, ապա մենք ընդդիմադիր ենք ինչպես ազգային(ազգայնական)-քաղաքական, բարոյա–իրավական, լեզվա–մշակութային ու այլ ծրագրերով, այնպես էլ արիադավան–հեթանոսական մեր դավանանքով ու աստվածների արժեհամակարգով: Մենք առհասարակ դեմ ենք հանրա(յին)պետության համակարգին ու օրենքներին:

Տիար Սերժ Սարգսյան, այս ամենն ասվեց, որպեսզի Ձեզ, եւ առհասարակ բոլորին պարզ լինի, որ ներքոշարադրյալ վրդդովմունքը եւ կարծիքը տեսական ու իրատեսական հիմքեր ունի ու զուրկ է որեւէ ցուցադրականությունից: Մենք դիմում ենք միայն Ձեզ, քանզի տարիներ առաջ Հայ Արիական Միաբանությունը, որպես համահայկական հոգեւոր-քաղաքական կառույց, ճանաչել է Արցախի ու Հայաստանի Հանրապետությունների վերամիավորման պետական ու իրավական որոշումները եւ դեռ Արցախի նախագահ ճանաչվող հարգարժան Բակո Սահակյանը հայ արիականներիս համար տարիներ ի վեր Հայաստանի Հանրապետության 12-րդ մարզի նույնքան հարգարժան մարզպետն է:

Տիար նախագահ.

Վերոշարադրյալը հավաստում է, որ արտաքին ոլորտում հնչած որեւէ այպանող խոսք, վարկաբեկող կեցվածք կամ մտադրված սադրանք՝ ուղղված մեր երկրի նախագահին, հայ արիականներս համարում ենք ուղղված հայությանն ու հայկական շահերին: Ուստի, մտահոգ ենք, որ գերտերությունների կամ գերուժերի հետ հարաբերություններում Դուք հաճախ կուլ տալով վիրավորանքներ (Հայաստանի նկատմամբ իրավիճակներ չսրելու համար), նրանց դրդում եք նորերն իրականացնել: Լավ գիտակցում եմ, հեշտ չէ անձնական պատվախնդրությունը մի կողմ դնել ու թեկուզ հանուն երկրի… Բայց կան դեպքեր, որ առիթ են տալիս փոխհատուցելու նախկին զիջումները՝ մի պատասխանով զրոյացնել դրանք, միաժամանակ ոմանց էլ իրենց չեղած տեղը դնել: Այդ դեպքերից մեկը հենց օրերս Աստանայում եղավ, որտեղ աշխատանքային այցով մասնակցում էիք Եվրասիական տնտեսական բարձրագույն խորհրդի ընդլայնված կազմով նիստին:

Համաթուրքական դաշինքի 6 պետություններից մեկի՝ Ղազախստանի նախագահ Նուրսուլթան Նազարբաեւի սադրանքը չէր կարելի կուլ տալ: Իմիջայլոց, դա չպետք է կուլ տային նաեւ Ռուսաստանի ու Բելառուսի նախագահները, որոնց մոտ կարելի էր մի լավ դաս տալ ինչպես ղազախին, այնպես էլ՝ այլերին:

– Վլադիմիր Պուտինը «մոռանում» է, որ համաթուրքական դաշինքը «Մեծ Թուրանի» տարածքները «հասցրել» է մինչեւ ռուսական Սիբիր, Ալթայ ու Հեռավորարեւելյան շրջաններ, իսկ Անկարան պատրաստվում է խաղարկել թուրք-թաթարական խաղաքարտը՝ ռուսական նոր ձեռքբերման՝ Ղրիմի հարցում հակակշիռ դառնալով:

– Ալեքսանդր Լուկաշենկոն էլ «մոռացել» է, որ իր հայտարարած ռուս-բելառուսա-ուկրաինական սլավոնական դաշինքը քանդելու ծրագրի առաջին գծում է նաեւ համաթուրքական դաշինքը: Անկարան այստեղ եւս ծրագրեր ունի՝ թուրք-հունգարների եւ թյուրքական մնացյալ խառնամբոխի հետ Ղրիմին ու հունգարա-ռումինական որոշ տարածքների հասնելու առումով: Հիշեցնենք, որ Հունգարիայի կառավարությունը (որը Ադրբեջանի ղեկավարության հետ ռամիլսաֆարովյան դոլարափոխանակության նախաձեռնողն էր) դիմել է Կիեւին՝ ուկրաինական հունգարներին ինքնավարություն տալու հարցով…

– Վերոնշյալ համաշխարհային բիրտ ուժը գուցեեւ սատարի խառնածին ու անուղեղ թյուրքական զանգվածների այս հարցում էլ, քանի որ միեւնույնն է՝ ինքն է որոշելու այդ երկրների ճակատագիրն ու քայլերը: Չէ՞ որ Կոսովոն Սերբիայից խլեցին հենց դրա համար, այսօր թյուրքական տարրը Բալկաններում ամրացել է ոչ միայն տարածաշրջանի երկրներ թուրքեր առաքելով, այլեւ Բոսնիա-Հերցոգովինայի ու Կոսովոյի հետզհետե թուրքացմամբ: Ինչպես դա արվեց Կիպրոսի մի մասում եւ փորձում են իրականացնել Սիրիայում (միաժամանակ հայերի արտաքսման կազմակերպմամբ), Վրաստանում՝ թուրք-մեսխեթների ներդրմամբ եւ այլն:

Տիար Սերժ Սարգսյան.

Այս համաթուրքական ծրագրերը շարունակվում են նաեւ մեր առաջնային թշնամի Ադրբեջանի կողմից:

– Հայաստանի տարածքների նոր բռնազավթումները եղել ու մնում են ադրբեջանական ծրագրերի առանցք: Թերեւս Արցախի եւ հայկական մյուս տարածքների ազատագրումը կանգնեցրեց այդ ծրագրի արագությունը, բայց այն մնում է եւ՛ համաադրբեջանական եւ՛ համաթուրքական ծրագրերում:

– Նաեւ Իրանի տարածքներին տիրելու՝ «Մեծ Ադրբեջան» հորինելու քաղաքականություն է կիրառվում այսօր, ինչը նույնպես որոշակի աջակցություն է ստանում վերոնշյալ մեկաշխարհական ուժերի կողմից, որոնց ծառայում է նաեւ ռուսական համարվող, բայց ծպտյալ այլազգիներից կազմված քաղաքական էլիտայի մի ստար մասը:

Եվ մասոնա-բոլշեւիկյան կոհորտայի միջոցով ոչնչից հսկայատարածք (մեծ տարածքներ ստացան նաեւ Միջինասիական թյուրքական մյուս երկրներն ու Ադրբեջանը) «Ղազախստան» դարձած պետության ընդամենը թյուրքական մի լամուկ, ով իրեն այդ «պետության» «նախագահ» է հորջորջում, որ վերը նշված համաթուրքական ծրագրերի հետեւորդ է, փորձեց «դաս տալ» Ձեզ, ինչը ցավոք, անպատասխան մնաց:

Հավատացեք, այսքան մանրամասն խոսել պետք չէր Աստանայում, պարզապես պետք է նշվեր, որ Նազարբաեւ–Ալիեւ արյունակցական կապը կարիք չկար ցուցադրելու՝ դա ակնհայտ է: Իսկ եթե ցուցադրվել է, ապա թյուրքսուլթան–նուրսուլթանը պետք է ինքը պատասխան տա, թե ինչու՞ է մյուսների հետ ստորագրել համաթուրքական դաշինքի ադրբեջանամետ այն որոշման տակ, որտեղ Հայաստանի Հանրապետության ներկայիս տարածք Զանգեզուրը համարվել է ադրբեջանական տարածք ու «պետք է վերադարձվի Ադրբեջանին»: Դե, Արցախի ու ազատագրված տարածքների հարցը վաղուց են «որոշել» թյուրքերով…

– Եվ հայկական կողմից պետք է հստակ հնչեր հարց, թե ինչպե՞ս է, որ Արցախի դեպքում սահմանների հարցում Հայաստանի նկատմամբ այդքան նախանձախնդիր է թուրքի լամուկը, իսկ, ասենք, Զանգեզուրի հարցում՝ ոչ: Իմիջիայլոց, թուրքական այդ խառնաժողովը՝ Զանգեզուրն ուզող, կայացել է բռնազավթված մեկ այլ հայապատկան տարածքում՝ Նախիջեւանում:

– Ռուսաստանի եւ Բելառուսի նախագահներն էլ պետք է պատասխանեին այն հարցին, թե ԱՊՀ ՀԱՊԿ–ն ի՞նչ է անելու, եթե համաթուրքական դաշինքը (որի կազմում են նաեւ Ղազախստանը, Ուզբեկստանը, Թուրքմենստանն ու Ղրղզստանը) պահանջի Զանգեզուրը՝ հակաա–ԱՊՀ–ական Ադրբեջանին տալ: Եվ սա առաջին դեպքը չէ, որ ԱՊՀ-ական այս երկրները դավադիր որոշումներ են կայացնում Հայաստանի նկատմամբ՝ հօգուտ Ադրբեջանի կամ Թուրքիայի:

– Եվ ահա, մի նման որոշում էլ պարտադրվում է այն կառույցում, որտեղ ի սկզբանե չի եղել ու չի էլ լինելու Ադրբեջանը:

Տիար նախագահ.

Այսօրինակ հոխորտանքներ եղան նաեւ ուկրաինական վերջին զարգացումների ժամանակ, երբ Կիեւը եւ արեւմտամետ ուժերը որոշակի լուտանքներ տեղացին Հայաստանի ուղղությամբ՝ Ռուսաստանի որոշակի որոշումներին սատարելու առումով: Ցավոք, հայկական դիվանագիտական ոլորտը ի ցույց չդրեց ուկրաինական ադրբեջանամետ այն քայլերը, որոնք կատարվել են ԱՊՀ-ին հակառակ ստեղծված ՎՈւԱՄ կոչվածի շրջանակներում՝ ՄԱԿ-ում ու եվրակառույցներում ընդդեմ Հայաստանի բազմաթիվ որոշումներն իրականացնելիս:

Ես՝ որպես հայ, ազգայնական արիադավան արորդի, պարզապես խնդրում եմ Ձեզ, հաշվի առնել այն հանգամանքը, որ Ձեր նկատմամբ արտաքին հոխորտանքները նաեւ հայությանն են վերաբերում, գոնե հայության այն ստվար մասին, ում համար Հայաստանը անօտարելի ու անմասնատելի Հայրենիք է, ու երբեք պետության կամ իշխանության սխալները չեն վերագրվում Հայության Օրրանին: Ինձ համար Ազգը իմ գերագույն ծնողն է, եւ ոչ մի պետական կամ իշխանական թե ընդդիմադիր կողմի որոշումներ չեն կարող նսեմացնել ազգային պատկանելության ու արժանապատվության զգացումը, քանզի տարբերակում եմ եսակենտրոն որոշումներն ազգակենտրոն ձեւակերպումներից:

Այսինքն, օտարի՝ Ձեզ հասցված վիրավորանքը կամ Ձեր նկատմամբ նախաձեռնած սադրանքը, իմ եւ հայ արիականների դեպքում անձնավորվում է: Կարծում եմ՝ նաեւ շատ հայորդիների մոտ, որ մտահոգ են ազգային շահերով եւ գործում են արտաքին ճնշումներին դիմակայելով:

Հայաստանը մինչեւ հուլիսի 1-ը ստորագրելու է Եվրասիական միությանը միանալու պայմանագիրը, եթե, իհարկե, համաձայնի Եվրասիական միության հիմնադիր անդամ Ղազախստանի նախագահ Նուրսուլթան Նազարբաեւի առաջ քաշած պայմանին: Իսկ պայմանը հետեւյալն է՝ միանալ Եվրասիական միությանը ՄԱԿ-ի կողմից ճանաչված սահմաններով, այսինքն՝ առանց Արցախի: Ավելի պարզ՝ Հայաստանը սահմանները փակելու է իր մի մարզի՝ Արցախի առջեւ…

Սա կարող է ասել խելապակաս կամ համաթուրանական ստրուկ՝ մի կիսաթյուրք-ղազախ  թուրքսուլթան-նուրսուլթան, բայց չի կարող հաստատել որեւէ նորմալ հայ: Հավատում եմ, որ Դուք իմ իմացած հայն եք: Կարող եք նաեւ մեկ այլ տարբերակ առաջ քաշել, որ Ռուսաստանը Եվրասիական միություն մտնի առանց Ղրիմի… Ղազախստանն էլ՝ մինչ խորհրդային միության կազմավորումը (ինչը Արեւմուտքի կողմից մինչեւ իսկ կազմաքանդվելը համարվում էր արհեստական պետություններով ու սահմաններով ստեղծված երկիր) եղած տարածքներով միայն…

Ի դեպ, երբ Հայաստանը միջազգային պայմանագրեր է ստորագրում, ոչ ոք չի պարտադրում կետ ավելացնել, թե Արցախը Հայաստանի հետ չէ կամ՝ հակառակը… Հայաստանի Հանրապետությունը Եվրասիական միության մեջ մտնում է իր սահմաններով, որ ներկա դրությամբ, ցավոք, կապ չունի Արցախի հետ: Աշխարհի կողմից Արցախը չճանաչված պետություն է եւ ի՞նչ կապ ուներ այս հարցը այդպես շահարկելը: Այսինքն՝ ոմն թյուրք-ադրբեջանցու նամակը Եվրասիական միությանը, այնքան կարեւոր էր, որ անտեսվում է դաշնակից ու ռազմավարական գործընկեր Հայաստանի շահերը: Իսկ թուրքամետ եվրասիականությունը փորձանք չի՞ դառնա Հայաստանի գլխին, եթե ի սկզբանե Եվրասիական տնտեսական միությանը Հայաստանի միանալու վերաբերյալ պայմանագրում մի կետ ավելացնի՝ կառույցին չառնչվող մի երկրի նախագահի պահանջով:

Իլհամ Ալիեւի նամակը ստացել են նաեւ Ռուսաստանի ու Բելառուսի նախագահները, սակայն բարձրաձայնել է միայն ղազախը: Արդյո՞ք այս դեպքում նա եռյակի մամուլի խոսնակն է եղել, թե՞ միտումնավոր են թողել նրա վրա՝ մի կրակոցով երկու նապաստակ խփելու համար: Եվ մի բան էլ՝ այդ մամուլի խոսնակն ինչու՞ չի հնչեցրել ԱՄՆ նախագահ Բարաք Օբամայի նամակը Ռուսաստանի, Բելառուսի ու Ղազախստանի նախագահներին, ուր նա առաջարկում է զերծ մնալ Եվրասիական միություն ստեղծելուց, քանի որ դա կարող է վնասել հիմնադիր երկրների տնտեսություններին:

Այս ամենն ամփոփելով, տիար Սերժ Սարգսյան, կարելի է հանգել այն եզրակացությանը, որ Եվրասիական միությունը ստեղծվում է Եվրոպակամ միության դեմ, սակայն չի գիտակցվում, որ համաթուրքական խաղերը վերահսկվում են բացառապես Արեւմուտքի կողմից: Այս տրամաբանությամբ Եվրասիական ուղղությունը ապագա չունի: Իսկ ժամանակավոր միացումը մի թուրքահաճ կառույցի, թերեւս չի կարող օգտակար լինել հայկական նպատակների համար: Դուք Ձեր ելույթում նշել եք, որ Եվրասիական տնտեսական միության վերաբերյալ պայմանագրին Հայաստանի Հանրապետության միանալու վերաբերյալ պայմանագրի ստորագրման ժամկետը շատ սեղմ է եւ վստահ եք, որ 2-3 օրվա ընթացքում կկարողանաք միասնաբար գտնել փոխընդունելի որոշումներ, «որոնք կբավարարեն մեզ եւ մեր գործընկերներին»:

Հուսամ, որ հայության գրեթե բոլոր շրջանակներում զայրույթ առաջացրած համաթուրքական ու ռուս-բելառուսական խաղերն անպատասխան չեն մնա, իսկ այսպես կոչված բարեկամական Ռուսաստանն ու Բելառուսն էլ կստանան իրենց պատասխանները՝ համարժեք վերաբերմունքով: Հատկապես, որ բարեկամի բարդույթով հանդես եկող Վլադիմիր Պուտինը, ըստ մեր տեղեկությունների, Հանրապետության օրվա կապակցությամբ շնորհավորել է Ադրբեջանի նախագահին, իսկ Ձեզ՝ «մոռացել» է…

Ամենայն անկեղծությամբ՝

Հայ Արիական Միաբանության առաջնորդ Արմեն Ավետիսյան

02.06.2014թ.-քաղաքամայր Երեւան

Մեծարգո պարոն Նախագահ,

Մեծարգո պարոն Դեսպան,

Մենք՝ Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիներս, ովքեր 90 օր պայքարել են Երևանի լքված զբոսայգիներից մեկը որպես հանրային տարածք պահպանելու համար, խորին մտահոգությամբ հայտնում ենք, որ ՀՀ գործող իշխանությունը հերթական կեղծ և հակաժողովրդավարական քայլն է փորձում անել՝ Ֆրանսիայի նախագահի այցի կապակցությամբ անվանափոխելով Մաշտոցի պուրակը Միսաք Մանուշյանի անունով։ Այս մտադրությունը լայն հանրությանը հայտնի է դարձել այցից ընդամենը մեկ օր առաջ, չնայած որ Երևանի ավագանին որոշումը ընդունել է ապրիլի 30-ին: Որոշումն ընդունվել է առանց հանրային քննարկումների՝ նույնիսկ արգելելով լրագրողների մուտքը ավագանու նիստին: Նախկինում ևս ավագանու բաց նիստերին մասնակցելու մեր բոլոր փորձերը բռնությամբ տապալվել են:

Մաշտոցի պուրակը, կազմելով Կարեն Դեմիրճյանի անվան Երևանի Գլխավոր պողոտայի մի մասը, հանդիսանում է Հայաստանում քաղաքացիական շարժումների խորհրդանիշ. այն փրկվել է Երևանի քաղաքապետի ապօրինի որոշմամբ նախատեսված առևտրայնացումից հանրության անդադրում պայքարի շնորհիվ: «Մաշտոցի պուրակ» անվանումը շրջանառության մեջ է դրվել քաղաքացիների կողմից և տարածում է գտել հենց քաղաքացիական պայքարի ընթացքում: Հետագայում այդ անվանումն օգտագործվել է նույնիսկ պետական ու տեղական ինքնակառավարման մարմինների պաշտոնական հաղորդագրություններում: Երևանի քաղաքապետարանը, ավագանին, ՀՀ այլ պետական մարմինները, Սերժ Սարգսյանը Մաշտոցի պուրակի հարցում բազմիցս խախտել են ՀՀ Սահմանադրությունը և ՀՀ օրենսդրությունը, և այդ կապակցությամբ դեռևս որևէ մեկը չի ենթարկվել համարժեք պատասխանատվության, հետևաբար՝ բոլոր այդ մարմինները չունեն որևէ լեգիտիմ ու սահմանադրական իրավունք ընդունելու Մաշտոցի պուրակի հետ կապված որոշումներ. վերանվանման այս որոշումը հակաիրավական է և հակասահմանադրական: Եթե որևէ մեկը մասնակցում է այդ որոշման իրականացմանը, ապա մաս է դառնում անօրինական գործողությունների կատարմանը, և եթե վաղը Ֆրանսիայի Հանրապետության Նախագահը մասնակցի նախատեսված միջոցառմանը, ապա նա մասնակից կլինի ՀՀ սահմանադրական կարգի խախտման գործընթացին և ՀՀ-ում մարդու հիմնարար իրավունքների ոտնահարմանը:

Հայտարարում ենք, որ մեզ համար անընդունելի է Հայաստանի քաղաքացիների համար խորհրդանշական և գործառական նշանակություն ունեցող պուրակի վերանվանումը, այնտեղ քաղաքացիների կողմից տեղադրված խորհրդանշական ցուցանակի անտեսումը և նսեմացումը: Հայաստանի գործող կառավարությունն ու քաղաքային իշխանություններն իրենց քայլերով ամեն ինչ անում են՝ արժեզրկելու ազատության, խաղաղ հավաքների ու համերաշխության գաղափարները և դրա խորհրդանիշ դարձած տարածքները։ Հատկապես անընդունելի է այն, որ Մաշտոցի պուրակի անունը ցանկանում են ջնջել Ֆրանսիայի Հանրապետության Նախագահի այցի առիթով՝ Ֆրանսիայի անունն օգտագործելով Հայաստանի ժողովրդավարական հանրությանը սանձելու համար: Մաշտոցի պուրակը կա և կմնա «Մաշտոցի պուրակ»` Հայաստանի քաղաքացիների սահմանադրական պայքարի խորհրդանիշ, խոսքի ու մտքի արտահայտման բաց հարթակ։

Հպարտ լինելով հայ-ֆրանսիական ընդհանուր մեծ ժառանգությամբ և հարգելով Միսաք Մանուշյանի մեծ ու անուրանալի դերն ու սխրանքը Երկրորդ Համաշխարհային պատերազմի դիմադրության շարժման մեջ` դատապարտում ենք ՀՀ-ում Ֆրանսիայի դեսպանատան չառարկող համաձայնությունն ու մասնակցությունը ժողովրդավարական պայքարը նսեմացնող միջոցառմանը: Վստահ ենք, որ որպես ժողովրդավարական պետության ներկայացուցիչներ, կհրաժարվեք մասնակցել Մաշտոցի պուրակի նշանակությունը խեղող միջոցառմանը: Դրա փոխարեն առաջարկում ենք քաղաքային իշխանությունների հետ քննարկել Միսաք Մանուշյանի անվամբ Երևանի անանուն զբոսայգիներից ցանկացածը անվանելու կամ նոր զբոսայգի ստեղծելու հարցը, ինչը մեծապես կողջունվի մեր կողմից։

Հարգանքով,

«Մենք ենք այս քաղաքի տերը» քաղաքացիական նախաձեռնություն

Եթե թերթատենք  անգամ 100 տարի առաջվա մեր արևելահայ ու արևմտահայ պարբերական մամուլը, ապա օրաթերթերի յուրաքանչյուր համարում անպայման կգտնենք  մշակույթի, մասնավորապես թատերական աշխարհում   տեղի ունեցող երևույթների մասին առնվազն մի քանի թերթերում հոդվածներ, գրված թատերագիտական, երաժշտագիտական և  մշակութաբանական տարբեր մոտեցումներով։ Քննադատական  միտքը համաչափ ընթացել ու ուղեկցել է  արվեստների զարգացմանը։ Իսկ այսպիսի ավանդույթը միտված է եղել միայն հօգուտ  մեր ժողովրդի բազմակողմանի  տաղանդի զարգացման։ Բնականաբար որևէ ներկայացման մասին  մանրամասն  հոդվածներն արտահայտել են  և դրական, և մերժողական, ինչպես նաև խորհրդատվական  վերաբերմունք։ Նման վերաբերմունքն իրական արվեստի ու նրա  գործիչների համար  զարգացման կարևոր  խթան է հանդիսացել ու այսօր էլ շարունակում է հանդիսանալ քաղաքակիրթ հասարակություններում։ Ինչպե՞ս  եղավ, որ  ավելի քան երկու տասնամյակ է, այս ձայնը լռել է։ Կորա՞ն մեր արվեստաբանները, երաժշտագետները, գրականագետները, սրտացավ հանդիսականը… Կարծես թե անապատում ենք հայտնվել։ Ո՛չ  հրաշալի, և ո՛չ էլ  ներկայացում հիշեցնող միրաժների մասին ոչ մի տող  չենք գրում, չենք խոսում, չենք հիանում ու  կարեկցում։ Իսկ եթե հանկարծ ժամանակ առ ժամանակ ազնիվ   մտահոգության արդյունք բռնկումներ են լինում մամուլում, ապա  այն «մաքառող միջակության» կողմից ինքնապաշտպանական մի այնպիսի  սվինների ես հանդիպում, որ   միայն ապշել կարելի է, թե ու՞ր  և ի՞նչ մակարդակի է հասել մեր «արվեստը»։          Պաշտպանվելու միակ ճանապարհ են ընտրել հարգարժան  մարդկանց  պիտակավորելու, իրենց կարգին սպառնալու տակտիկան, ստալինյան ժամանակները մտաբերելով ու զուգահեռներ անցկացնելով։  Անգամ ներկայացումը չնայած հաղորդավարներն ու հաղորդման մասնակիցներից ոմանք  հեռուստաէկրանից «խորհուրդ են տալիս» չգրել, չգրել, չգրել…, մանավանդ ղեկավարությանը։ Չէ ՞ որ մենք գերմանացիներ չենք, որոնք օրերս  հանդիսականի, քաղաքապետի և կառավարության մակարդակով արգելեցին  և խաղացանկից դուրս շպրտեցին Վագների «Տանհոյզեր»ի դյուսելդորֆյան մոդեռն ներկայացումը։ Այն ևս ավեդիկյանական  «Անուշ»ի նման փորձարարական անհաջող մոդերնիզմի զոհերից էր դաձրել։ Ավելին, «հանցավոր բեմադրիչը», Բուրկհարդ Կոսմինսկին   որ «արդեն ժողովրդին էր թողել» իր  բեմադրությունը, ստիպված է վերադարձնել ծախսված միջոցները։ Այ ժողովուրդ…,  որն իր ղեկավարության  մակարդակով տեր է կանգնում  և չի թույլատրում պղծել  իր ազգային մշակութային արժեքները։ Սա՞  էլ կապ ունի ստալինյան  ժամանակների նրանց մտաբերման հետ։

Չմոռանանք ռուս մտավորականության ընդվզումը վերջերս Մեծ թատրոնում  Չայկովսկու հայտնի օպերայի մոդերն բեմադրության առիթով։

Տեղին  հիշվեց նաև  Կարեն Դեմիրճյանի կողմից «Պեպո»ի բեմադրության  արգելելը։ Աճեմյանական բեմադրության մեջ գլխավոր հերոսի կերպարը  հանճարեղ մարմնավորած ականավոր դերասանը ցանկացել էր սեփական  մոտեցումներն արտահայտել  իր բեմադրած պիեսը նոր ժամանակներում տեսնելով։  Այս անգամ բեմադրիչը զիջել էր  աճեմյանական  Պեպոյին։ Այո, արվեստների հովանավոր ու գիտակ երկրի առաջին քաղաքական այրի մակարդակով այս սխալը կյանք չունեցավ (ԱՌԱՎՈՏ, 1.05.2013, էջ 6, Սամվել Դանիելյան, Ավեդիկյանը խմբագրել է 100-ամյա «Անուշը»)։

Սա  հիշեցնում է նաև այն, որ երբեմն տաղանդավոր կոմպոզիտորներ,  երգիչներ, արվեստագետներ փորձում են   դիրիժորական փայտիկը վերցնել ու կանգնել նվագախմբի առջև։ Որպես կանոն,  շատ քչերին է հաջողվում  չպսակազերծել  հայտնի ու բարի համբավը։ Լավագույն փիլիսոփայությունն այս առթիվ՝ «ամեն մեկն իր իմացած գործով պիտի զբաղվի» նշանաբանն է։

Միթե խղճի խայթ  չեն ունենալու, որ մի հյուրախաղի պատճառով պիտի խայտառակեն և իրենց, և  մեր մշակույթը, էլ չեմ ասում    Տիգրանյանի ու Թումանյանի ժառանգությունը։ Ֆրանսիան չի փախչի, գուցե  այնտեղ գնալու ավելի բարոյական ուղի ընտրվեր։ Միևնույնն է, հյուրախաղերի մասին  վարձու հոդվածները (այստեղի օրինակով), հնարովի պատմությունները «մեծ հաջողության» մասին ի վերջո հօդս են ցնդում մեր հայրենակից հանդիսականների առաջին իսկ Երևան զանգահարությունների հետ՝  «ամոթ չի՞ գաք մեզ խայտառակեք…»։

Մի քանի տարի առաջ թատրոնների  գեղարվեստական խորհուրդների  հանցավոր ոչնչացումն այսօր մեզ այս տխուր փաստի առաջ է կանգնեցրել։  Արվեստի  ոչ մի քննադատ ոչ միայն չի ուզում խոսել, գրել, այլև փիլիսոփայաբար որոշում է ընդունել չայցելել  թատրոններ, ցուցասրահներ  ու չնյարդայնանալ։ Միևնույնն է՝ գերիշխում է  հովանավորյալ տգիտությունը, պրոֆեսիոնալիզմի բացակայությունը, «մաքառող միջակությունը» ։

Ադրբեջանցի մեր հարևանները «Հայկական օպերան և պատմության  զեղծարարության փաստերը» վերնագրով ինտերնետային կայքում գրում են, որ «XX դ. սկզբին հայ երաժշտաբեմական ստեղծագործություն չի եղել։ Եթե իհարկե նկատի չունենանք Արմեն Տիգրանյանի «Անուշ» օպերան, որը ներկայացվեց Ալեքսանդրապոլում  1912թ. սիրողական ուժերով, 12 երաժիշտներից բաղկացած նվագախմբով։ Ահա թե ինչու։

1959թ. հրատարակված «Երաժշտական հանրագիտարանում» առաջին հայկական օպերան համարվում է «ժողովրդա–կենցաղային», ավելի ստույգ՝  «իր սկզբնական վիճակում այն ոչ թե  ավանդական հասկացությամբ օպերա է եղել, այլ՝ թատերական ներկայացում, զարդարված մի քանի ժողովրդական երգերով։  «Օպերային լիբրետոներ» (1962թ., ռուս.) գրքում նշվում է, որ «Անուշ» օպերայի ստեղծումը եղել է Ա.Տիգրանյանի վաղեմի երազանքը։ Սակայն  չի կարելի չնշել այն փաստը, որ այս սյուժեի հիման վրա երկար աշխատել է հայ դասական երաժշտության հիմնադիր Կոմիտասը։ Սպենդիարյանը ևս մերժել է Թումանյանի  կողմից   իր պոեմի հիման վրա օպերա գրելու առաջարկը։ Այսպիսով «Անուշ»ի սյուժեի հիման վրա եղած երաժշտական ձևավորման բազմակի անդրադարձները ակնհայտորեն փաստում են Արմեն Տիգրանյանի «Անուշ»օպերայի   նախնական վիճակում եղած մակարդակը»։

            Մենք բոլորովին էլ չենք պատրաստվում մեկնաբանել հայ երաժշտական մշակույթի ձևավորման ավանդույթները, ինչպես նաև հայ եկեղեցական գործիչների կողմից այս ավանդույթը լոկ հայ մոնոդիկ երաժշտության ուղով զարգացնելուն միտված ջանքերը։ Բնականաբար նաև այն շրջանցողների նկատմամբ դրսևորած դիմադրությունը։

Մենք ստիպված ենք նշելու,  որ իսկապես այդ տարիներին Կոմիտասի, Նիկողայոս Տիգրանյանի, Մակար Եկմալյանի, Քրիստափոր Կարա–Մուրզայի և հայ  մյուս կոմպոզիտորների  մեծ ֆորմատի ստեղծագործություններ ստեղծելու  փորձերն ավաղ մնացել են որպես լոկ բարի ցանկություններ։

1912թ. Ալեքսանդրապոլում սիրողական ուժերով ներկայացված «Անուշ»ի բեմելը  բաղկացած է եղել  4 գործողությունից և 7 պատկերներից։ Լիբրետոյի հեղինակը եղել է Արմեն Տիգրանյանը, իսկ գործիքավորումը կատարել է 12 երաժիշտներից բաղկացած նվագախմբի ղեկավար Բուրկովիչը։

Արմեն Տիգրանյանի և  Ս.Շաթիրյանի կողմից վերախմբագրված 5 գործողությամբ և 7 պատկերներից և վերջերգից (էպիլոգ) բաղկացած օպերան դիրիժոր Գ.Բուդաղյանի մեծ ջանքերի շնորհիվ   վերագործիքավորվել է, հարմարեցվել սիմֆոնիկ մեծ նվագախմբի հնարավորություններին համապատասխան։ Հենց Գ.Բուդաղյանն էլ 1935թ. մարտի 27-ին ղեկավարել է «Անուշ»ի պրեմիերան։ Նույն խմբագրման վերջնական տարբերակը կոմպոզիտոր Անուշավան Տեր Ղևոնդյանի կողմից հարստացվել է և 1939թ. հոկտեմբերի 22-ին ներկայացվելով Հայ մշակույթի տասնօրյակի օրերին Մոսկվայի Մեծ թատրոնում՝ բուռն ու խանդավառ ընդունելության է արժանացել։

1950թ. ապրիլին, Արմեն Տիգրանյանի մահվանից մեկ ամիս անց կայացել է օպերայի նոր բեմադրությունը մեծահամբավ Արմեն Գուլակյանի  կողմից։ Դիրիժորական վահանակի մոտ է եղել  ականավոր մասետրո Միքայել Թավրիզյանը։

1956թ. ևս մեկ նոր, առավելագույնս հղկված բեմադրություն Արմեն Գուլակյանի կողմից։ Նույն թվականին այն Հայ մշակույթի տասնօրյակի օրերին դիրիժոր Ռուբեն Ստեփանյանի ղեկավարությամբ Մոսկվայի Մեծ թատրոնում անասելի մեծ հաջողություն է ունեցել, ցնցելով խորհրդային երկրի մայրաքաղաքի  արվեստասեր հասարակայնությանը։ Հետագայում, նվագախմբի գործիքավորման հարստացման մեջ իր ավանդն է ունեցել նաև Բորիս Սակիլլարին։

«Անուշ» օպերան իր վերելքի հաղթարշավը շարունակել է  Թումանյանի 100-ամյակի առթիվ կատարված աճեմյանական հրաշալի ներկայացմամբ, որը 1969թ.  Օհան Դուրյանի ղեկավարությամբ Մոսկվայի Համագումարների պալատի դահլիճում  բուռն հաջողություն է արձանագրել։

1994 թ. օպերայի զարգացման ճանապարհը շարունակում է Տիգրան Լևոնյանի բեմադրությունը։ Այն հաջողությամբ ցուցադրվում է  ԱՄՆ-ում և Մոսկվայում։

Հետագայում ներկայացումը 2004թ. բեմադրվել է երգիչ Գեղամ Գրիգորյանի կողմից։

Այսպիսով, նման փառավոր զարգացման ուղի անցած «Անուշ» օպերայի ներկայացումը, որի պատմությունը միահյուսված է մեր բեմարվեստի  պայծառ  անունների, երաժշտական մշակույթի աստղերի հետ՝ այսօր վերադառնում է   «Ոսկե ձկնիկի» պառավի հին տաշտակին, ապացուցելու ոչ թե մեր ժողովրդի հանճարեղ ոգու գոյատևումն ու զարգացումը, այլ՝ ադրբեջանական հանրագիտարանային բարբաջանքները։

Օպերային մշակույթի ավանդույթներին անտեղյակ վավերագրող Սերժ Ավետիքյանը արդյոք ի՞նչ նպատակ է հետապնդում սևագրությունների մեջ իր պեղումներով։ Սևագրություններին կարելի է անդրադառնալ, եթե տվյալ գործի  արդեն մշակված տարբերակները ոչնչացել են, կորել և մնում է միայն այս ճանապարհով այն վերականգնել։ Ու՞մ ջրաղացին են ջուր լցնում Ավետիքյանն ու նրա համախոհները։

Ավեդիկյանական ջատագովների կեցվածքը փաստում է, որ նրանց չի հուզում ազգային մշակութային արժեքների խնդիրը։  Նրանք ոչ թե փորձում են  փրկել, շտկել իրավիճակը, այլ ամբողջ ուժով աշխատում են  իրենց անորակ ներկայացման համար մեղադրել  դիմացինին, շրջել հարցի էությունը, խնդիրը  անձնական վիրավորանքների դաշտ տեղափոխելով։ Սա չափազանց ցավալի փաստ է։

Ամենաթողության, անարխիայի այս մթնոլորտը  ոչ մի լավ բանի չի կարող հանգեցնել։  Հարկ է, որ տեր կանգնենք մեր ժողովրդի ստեղծած  գոհարներին՝ Նախագահից մինչև  պարզ հանդիսատես։

ԱՐԱ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

Դիրիժոր