Գորգագործությունը հայոց պատմամշակութային ժառանգության կարևորագույն բնագավառներից է, որը հայտնի է դեռևս մ.թ.ա. IV-III հազարամյակներից։ Հայաստանում գորգագործության հանրահայտ կենտրոններ են եղել Բարձր Հայքը, Այրարատը, Սյունիքը, Արցախը, Վասպուրականը:

Արաբական խալիֆաթի ողջ տարածքում հայկական գորգը մեծ հեղինակություն վայելող մշակութային արժեք է եղել և համարվել հարստության, անհատի ունեցած բարձր դիրքի չափանիշ: Ժամանակակիցների վկայությամբ` այդ ամենը բացատրվում էր հայոց գորգերի գունային հարուստ երանգների ներդաշնակությամբ ու գեղազարդման մանրամասների ինքնատիպությամբ, հումքի լավագույն հատկություններով և գործման բարձր մակարդակով: Արաբական աղբյուրները վկայում են նաև, որ հայկական գորգերին մեծ հռչակ էին հաղորդում մանավանդ հանրահայտ որդան կարմիր ներկանյութից ստացված կարմրավուն երանգները: Հայոց գորգերին բնորոշող մի առանձնահատկությունն էլ հորինվածքների ու առանձին նախշերի ոճավորվածությունն է: Դրանք խորհրդանշաններ են և իմաստավորում են հայոց ավանդական, հնամենի ծիսապաշտամունքային պատկերացումների մի շարք՝ կապված կյանքի ու բնության հավերժության և առհասարակ աշխարհընկալման համակարգի հետ։

Ցավոք, հայոց գորգագործական մշակույթի դերն ու նշանակությունը մինչ օրս լիարժեք ուսումնասիրված և արժևորված չեն: Հայոց գորգագործական մշակույթը կարևորող համապարփակ ուսումնասիրությունների բացակայությունից բացի, դեռևս չկան նաև հայոց բնորոշ գորգերի տիպաբանումներ։ Ու թեև գորգարվեստի ուսումնասիրման պատմությունն արդեն անցել է բավական երկար ուղի, հիմնականում վերոհիշյալ պատճառներով է, որ արևելյան գորգերի համակարգում հայկական գորգերը տակավին գիտականորեն կարևորված չեն։

Նաև դա է պատճառը, որ հարևան ադրբեջանցիները, դեռևս խորհրդային ժամանակներից սկսած, հետևողականորեն իրականացնում են հայկական գորգարվեստը յուրացնելու գործընթաց, և դժբախտաբար նրանց ջանքերն անարդյունք չեն մնում: Անգամ «Եվրանյուզ» միջազգային հայտնի հեռուստաալիքով Ադրբեջանը ներկայացնող սոցիալական գովազդը կառուցված է գորգարվեստի վրա, և պատմությունից անտեղյակ սովորական եվրոպացին միանգամից կկարծի, որ գորգը ադրբեջանական երևույթ է:

Գորգագետ Աշխունջ Պողոսյանը հարևան Ադրբեջանի կողմից հայկական գորգարվեստի նկատմամբ իրականացվող գործընթացը շատ պարզ է բնութագրում` ազգային ժառանգության սեփականացում: «Արել են, անում են և անելու են»,- ասում է նա` նշելով, որ այդ խոսքերի հեղինակը ոչ թե ինքն է, այլ Ադրբեջանում 50-ականներից այդ գործունեությունը սկսած ամենակարկառուն ներկայացուցիչներից մեկինը` Լաթիֆ Չերիմովինը:

Աշխունջ Պողոսյանը պատմում է, որ երբ 1981 թ. որպես Հայաստանի ազգագրության թանգարանի գորգի բաժնի վարիչ մեկնել է Բաքու` ծանոթանալու Բաքվի գորգի թանգարանին, և Լաթիֆ Չերիմովը սկսել է ներկայացնել «ադրբեջանական» գորգերը, հայ գորգագետն ապշել է, որ ադրբեջանցիները հայկական գորգերը ներկայացնում են որպես իրենցը: Քիչ անց զարմանքը կրկնապատկվել է թանգարանի տնօրեն Լաթիֆ Չերիմովի շքեղ առանձնասենյակում` մտքում համեմատելով այն իրենց թանգարանի աշխատակիցների փոքրիկ խցեր հիշեցնող սենյակների հետ. «Զրույցի ընթացքում փորձեցի բացատրել, որ դրանք հայկական գորգեր են, հետո, երբ անցա կոշտ փաստարկների, Չերիմովը, չկարողանալով հակափաստարկներ բերել, ասաց` կարողանում եք` դուք էլ արեք»:

Գորգագետը հանգուցյալ Չերիմովի այս վերջին մտքին լիովին համամիտ է. «Այո, թող մենք էլ անենք, ոչ թե քնաթաթախ միայն խոսենք»:

Արդեն 40 տարի գորգագիտության բնագավառն ուսումնասիրող մասնագետը հոգնել է ասելով, որ Հայաստանին գորգի թանգարան-հետազոտական կենտրոն է անհրաժեշտ: Այո, Հայաստանը, լինելով գորգարվեստի բնօրրան, այսօր չունի գորգի թանգարան, մինչդեռ Ադրբեջանում գորգի 12 թանգարան կա:

Ինչևէ, ուրախալի է, որ այս տարի ՀՀ կառավարության որոշմամբ  մշակութային քաղաքականության գերակա ուղղություն է ընդունվել հայկական գորգարվեստի հանրահռչակումը: Այդ շրջանակներում ողջ տարվա ընթացքում մշակույթի նախարարության կողմից իրականացվել են տարաբնույթ միջոցառումներ: Իսկ գորգի հանրահռչակման տարին նշանավորվեց «Հայկական հանգույց. գորգարվեստի ավանդույթները» միջազգային գիտաժողովով, որն ընթանում է Հայաստանում նոյեմբերի 20-22-ը:

Գիտաժողովին հրավիրված են բազմաթիվ հյուրեր նաև արտերկրից: Նրանց մեջ է գերմանացի նշանավոր արվեստաբան Ֆ.Գանցհոռնը, որն իր «Արևելաքրիստոնեական գորգ» աշխատության մեջ շատ խորությամբ ներկայացրել է հայկական գորգի տիպաբանությունը և վերլուծել բազմաթիվ գաղտնագրեր:

«Անկախը» հնարավորություն ունեցավ զրուցելու մեծանուն արվեստաբանի հետ: Նա խոստովանեց, որ սկսել է գորգերի ուսումնասիրությունը` կարծելով, թե դրանք մահմեդական ծագում ունեն, իսկ երբ խորամուխ է եղել այդ ուսումնասիրությունների մեջ, համոզվել է, որ արևելյան գորգերն ունեն հայկական ծագում:

Գանցհոռնի «Արևելաքրիստոնեական գորգ» աշխատությունը նախ լույս է տեսել 1990 թ. 835 հազար տպաքանակով և թարգմանվել չորս լեզուներով, հետագայում վերահրատարակվել «Արևելյան գորգեր»անվանումով, սակայն բովանդակությունը մնացել է նույնը: Հեղինակը քրիստոնեական բառը դիտավորյալ է վերնագրից հանել, որպեսզի այն բոլորին գրավի որպես արևելյան գորգի պատմություն, սակայն անակնկալի բերի` ցույց տալով, որ արևելյան կոչվածը հենց հայկականն է:

Օրեր անց տեղի կունենա գրքի հայերեն տարբերակի շնորհանդեսը, ինչի համար Գանցհոռնը շատ երջանիկ է, քանի որ համարում է, որ գրքի հայերեն հրատարակությունը իր ողջ գործունեության պսակն է:

Զրուցեցինք նաև Միացյալ նահանգներից գիտաժողովին մասնակցելու նպատակով Հայաստան ժամանած «Մեգերյան կարպետ» ընկերության նախագահ Րաֆֆի Մեգերյանի հետ: Ընկերության գորգերն արտադրվում են Հայաստանում` արտահանվելով ԱՄՆ, Եվրոպա: Նրա խոսքով` Եվրոպայում իրենք լրջորեն գովազդում են հայկական գորգերը` դրա վրա ծախսելով տարեկան 350-500 հազար ԱՄՆ դոլար: «Մեգերյան կարպետ» գորգերի հիմնական հաճախորդները օտարերկրացիներն են: Միայն Միացյալ Նահանգներում կա Մեգերյան գորգերի 50-ից ավելի խանութ-սրահ, և բոլոր գորգերն անխտիր ստորագրված են հայերեն` Մեգերյան:

Ցավոք, համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամը բացասական ազդեցություն է  թողել նաև գորգերի արտադրության վրա: Եթե 7-8 տարի առաջ ընկերությունն արտադրում էր մոտ 1500 մետր գորգ, կարողանում էր պահել 1700-1800 աշխատող, ապա այսօր արտադրանքի ծավալներն ու աշխատակիցների թիվը կրճատվել են: Սակայն Մեգերյանը համոզված է, որ դա ժամանակավոր երևույթ է:

Ինչ վերաբերում է ադրբեջանցիների կողմից հայկական գորգերը սեփականացնելու համառ ջանքերին, ապա գործարարը կարծում է, որ պետք է ոչ թե վիճել ու գոռալ, այլ փաստերով խոսել. «Վերջին մի քանի տարիներին Ադրբեջանը 20-30 մլն դոլար ծախսեց` ղարաբաղյան հին հայկական գորգեր գնելով, որ ասի, թե իբր դրանք ադրբեջանական են: Մի օր, երբ Նյու Յորքում հարցազրույց էի տալիս այդ հարցի վերաբերյալ, ասացի` բերեք մի գորգ, փռեք գետնին և նայեք: Փռեցին: Ի՞նչ եք տեսնում` խաչեր, հայկական գրեր: Դե մի հատ էլ ադրբեջանական գորգ բերեք: Չկա, որտեղի՞ց բերեն»:

Րաֆֆի Մեգերյանը կարծում է, որ աշխարհում հայկական գորգարվեստն ամրապնդելու և տարածելու համար շատ կարևոր է նաև, որ գորգի արտադրության բնագավառում աշխատող հայերը գործեն համախմբված: Նա, օրինակ, շուտով ձեռնամուխ է լինելու հայկական գորգերի միություն ստեղծելուն, որը պետք է զբաղվի նաև հայկական գորգագործության բնագավառում գիտահետազոտական աշխատանքով:

Ազգագրագետ Սվետլանա Պողոսյանը նույնպես կարծում է, որ վաղուց ժամանակն է տեր կանգնել մեր մշակութային ժառանգությանը:  Հիշում է, որ 1983 թ. երիտասարդ գիտաշխատողների խմբով գնացել էին Բաքու` մասնակցելու արևելյան գորգի սիմպոզիումին և ականատես եղան, թե ինչպես են Ադրբեջանի կառավարությունը, մտավորականությունը, ժողովուրդը միահամուռ հայկական գորգարվեստը ներկայացնում իբրև ադրբեջանական մշակույթի մի մաս: Նաև հիշում է, որ մի անգլիացի գիտնական իրենց խմբին զարմացած հարցրեց, որ մի՞թե չեն տեսնում, թե ինչպես է ղարաբաղյան գորգը ներկայացվում որպես ադրբեջանական: Անգլիացի մասնագետը հայ գիտաշխատողներին հորդորեց չսպասել և գործուն քայլեր ձեռնարկել հայկական գորգարվեստը պաշտպանելու և ներկայացնելու ուղղությամբ:

Ցավոք, հայկական կողմը սպասեց և սպասում է արդեն 30 տարի:

«Այսօր Ադրբեջանը տեղեկատվական դաշտի տերն է և հնարավոր բոլոր միջոցներն օգտագործում է հայկական գորգարվեստը յուրացնելու համար»,- փաստում է Սվետլանա Պողոսյանը:

Հայկական գորգերի հիշողությունը վերականգնելը մնում է Հայաստանի ուսերին:

Tags: հայկական գորգ