20-րդ դարի թուրքական գրականության «անդրադարձը» ցեղասպանության թեմային

 Հայտնի է, որ գրականության կարևոր խնդիրներից  մեկն է` գեղարվեստի նյութ դարձնել տվյալ պահին հասարակությանը հուզող, արդիական հարցադրումները: Համաժամանակ, հարկ է նշել, որ երկրում և հասարակության շրջանում տիրող մթնոլորտը նույնպես դերակատարություն է ունենում գրական թեմաների ընտրության խնդրում:

Հայոց ցեղասպանության հարցում Թուրքիայում տարածված ժխտողական վերաբերմունքը, փաստերի խեղաթյուրման, լռության մատնելու միտումները ամբողջությամբ արտացոլվել է ժամանակի թուրքական գրականությունում: Ավելին` հայկական թեմատիկան 20-րդ դարի թուրքական գրականությունում առավելապես «ներկայացված» է բացասական հերոսների, դավաճանների, թշնամիների կերպարների միջոցով:

Փորձենք ներկայացնել 20-րդ դարի թուրքական գրականության «անդրադարձները» Հայոց ցեղասպանության թեմային: Շատ հաճախ թուրքական արձակի լավագույն ստեղծագործություններ համարվող վեպերում մեջբերվել են ցեղասպանությանը վերաբերող ընդամենը մեկ կամ երկու նախադասություն, որով էլ սահմանափակվել է այդ «անդրադարձը»:

1915թվականին նախորդած տարիներին Օսմանյան կայսրությունում ծայր առած ազգայնամոլական հիստերիան իր արտահայտությունը գտավ նաև ժամանակի թուրքական գրականությունում:

 Պանթյուրքիստ գրողներ Զիյա Գյոքալփը (1876-1924), Մեհմեթ Էմինը (1869-1944), Հալիդե Էդիփ Ադվարը (1884-1964), Աքա Գյունդյուզը (1886-1958) իրենց ստեղծագործություններում ատելություն էին սերմանում հայերի, ընդհանրապես քրիստոնյա ազգերի ներկայացուցիչների հանդեպ:

Անցյալ դարի 30-ական թվականներից թուրքական գրականությունում ձևավորվող ձախ, սոցիալիստական ուղղվածությունը հատկապես բուռն ծաղկում ապրեց  1940-ական թվականներին: Քննադատական և սոցիալիստական ռեալիզմի ուղղության շրջանակներում ստեղծագործող, անգամ մարդկանց տարատեսակ իրավունքների պաշտպանության դիրքերից հանդես եկող, սոցիալական, սեռական անհավասարությունը քննադատող մի շարք ստեղծագործություններում հայկական խնդիրներին անդրադարձեր հազվադեպ են հանդիպում, այն էլ` հպանցիկ, ավելի հաճախ` անուղղակի: Թուրքական իրականության համար սա, միգուցե, արդարացում ուներ. պայմանները թույլ չէին տալիս կամ կար նաև անտեղյակության խնդիր: Ի դեպ, անտեղյակության խնդրին է անդրադառնում թուրք հայտնի ձախ դիրքորոշման գրող  Վեդաթ Թուրքալին:  Նա Հրանտ Դինքի հետ զրույցում, պատասխանելով վերջինիս հարցին, թե ինչու՞ թուրքական գրական ձախ շարժումը որևէ կերպ չի արձագանքել Հայկական հարցին, ասել էր.«Մեր սերունդը չգիտեր, թե ինչեր են եղել»,-  և հավելել. «Ես անձամբ Հայկական դեպքի մասին մի շարք մանրամասներ ավելի ուշ եմ իմացել»:

Անցյալ դարի թուրքական արձակի նշանավոր դեմքերից մեկը` Ֆաքիր Բայքուրթն (1929-1999) իր սերնդակից գրողներին պատասխանատվության հարցի մասին ուշագրավ դատողություններ է կատարել . «Մեր սերունդն այնպիսի մի սերունդ է, որ պատասխանատու է և՛ անցյալի, և՛ ապագայի համար… Գրողին հազարավոր մարդիկ են կարդում: Եթե քեզ հարյուր հազար մարդ է կարդում, դու ուրիշ կերպ չես կարող լինել, ուզես էլ` չես կարող: Այդ պատճառով էլ պատասխանատու ես ոչ միայն ներկայի, այլև ապագայի համար: Սա էլ բավարար չէ, անցյալի համար էլ  պատասխանատու ես: Արտերկրում ապրողները լավ գիտեն, որ նույնիսկ Օսմանյան կայսրության ղեկավարության կատարած սխալների պատասխանը մեզանից են պահանջում, Ընկե’ր, նրանք օսմանցի էին, մենք օսմանցի չենք,-չես կարող ասել: Պետք է տաս պատասխանը»,- պարզաբանել է նա:

Հայոց ցեղասպանության խնդրին անուղղակի անդրադարձների ենք հանդիպում նաև թուրքական արձակի մեկ այլ խոշոր ներկայացուցչի` Յաշար Քեմալի տարբեր ստեղծագործություններում: Օրինակ` «Աքչասազի աղաները» եռագրության կերպարներից մեկին` Մուալլիմ Ռոթեմին, գրողը հետևյալ կերպ է ներկայացնում. «Նա էր, որ գիշերվա մթին արծվի նման հարձակվում էր  այն հայերի վրա, ովքեր փորձում էին փախչել ու փրկվել: Բոլորին կտոր-կտոր անելով, կամուրջից նետելուց հետո` նրանց ոսկիները, զարդեղենը խուրջիններն էր լցնում և տանում հանձնում էր Ադանայի փաշային»: «Անձրևի թռչուն» վեպում, խոսելով հայերի լքյալ հողերի մասին, Յաշար Քեմալը նկարագրում է գավառապետի պաշտոն ստացած Իսմայիլի  և նրա մոր զրույցը պաշտոնավորման գավառ մեկնելուց առաջ: Մայրը Իսմայիլ աղային այսպես էր խրատում. «Մեկ էլ`  խնդրանքս  քեզ, որդի՛ս, եթե գնաս այդ գյուղաքաղաք, հայերից մնացած տները, դաշտերը չվերցնես: Այն բնում, որի տերը փախել է, այլ թռչուն չի կարող ապաստան գտնել: Բույն քանդողը բույն չի ունենա: Բռնության դաշտում բռնություն է աճում»:

20-րդ դարի թուրքական գրականությունը մեծապես կրել է Հայոց ցեղասպանության ժխտման, ուրացման քաղաքականության ազդեցությունը: Թուրք գրողները, մեծ մասամբ, անտեսել են Հայոց ցեղասպանության խնդիրը, իսկ նրանցից համեմատաբար առաջադեմերն այդ թեմային անդրադարձել են տողատակերում կամ ենթատեքստերում: Այնուամենայնիվ, այս մակերեսային անդրադարձներն անգամ փաստում են, որ թուրքական հասարակության տարբեր շերտերում Հայոց ցեղասպանության մասին պահպանվել են հիշողություններ, որոնք կարող են որոշակի դեր խաղալ ցեղասպանության հարցին անդրադառնալու շուրջը Թուրքիայում ստեղծված տաբուն ճեղքելու համար:

 Անկախ