Հայերենը սոցիալական ցանցերում ուղղակի աղավաղվում է

Երբ 1948-ին պակիստանցիները որոշեցին, որ այսուհետ այդ հողերում պետք է լսվի միայն ուրդու լեզուն, մարդիկ համեստաբար լռեցին չորս տարի: Սակայն, ուսանողների մի խումբ Բանգլադեշի մայրաքաղաքում (Դաքա) հանրահավաք կազմակերպեց, որտեղ խոսում էին միայն իրենց մայրենի լեզվով (բենգալերեն): Պակիստանցիները սպանեցին ցույցի շատ մասնակիցների, բայց ըմբոստ բանգլադեշցիները շարունակեցին խոսել իրենց լեզվով:
Նրանք այդ տարվանից փետրվարի 21-ը նշում են որպես մայրենի լեզվի օր, իսկ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն այն հռչակեց 1992-ից:

Տարիներ շարունակ փետրվարյան սիրո տոներին հաջորդում է մայրենի լեզվին նվիրված օրը, որը սովորաբար կազմակերպվում է ավելի զուսպ. հավանաբար, հաշվի է առնվում այն հանգամանքը, որ մենք, այնուամենայնիվ, սովոր ենք աղճատել մեր թե՛ բանավոր, թե՛ գրավոր խոսքը:

Մայրենի լեզվի օրը բանասերների, ավելի ճիշտ` բանասիրական գիտությունների թեկնածուների, դոկտորների օրն է: Լեզվաբանները շտապում են մի մամուլի ակումբից մյուսը՝ հիշեցնելու, որ մենք հայերեն չգիտենք, խոսում ենք ինչպես պատահի՝ մայրենին խառնելով ռուսերենի և անգլերենի հետ:

Կարո՞ղ ենք ասել, որ փետրվարի 21-ը հայոց լեզվի պահպանման օրն է:
Բանասիրական գիտությունների թեկնածու, լեզվաբան Արտակ Սարիբեկյանը շփվում է միմիայն գրական հայերենով: Ասում է՝ ուսանող տարիներին ծիծաղում էին վրան, բայց պահպանում է հայերենը:

Երիտասարդ գիտնականին զայրացնում է հիմնականում «Լեզվի մասին» և «Գովազդի մասին» ՀՀ օրենքների անկատարությունը:
– «Լեզվի մասին» ՀՀ օրենքը, որ բովանդակում է հանրապետության լեզվական քաղաքականության հիմնական դրույթները, լեզվի վիճակը, մեր երկրում գրեթե չի գործում: Այն պետք է կիրառի լեզվի պետական տեսչությունը, որի անունը կա միայն,- ասում է Սարիբեկյանը:- Լեզվի պետական տեսչությունը ՀՀ Կրթության և գիտության նախարարությունից առանձնացված ստորաբաժանում է, որը որոշումներ չի կարողանում ընդունել, քանի որ չունի հայերենի բարձրագույն խորհուրդ: Այնտեղ կա ընդամենը 10 աշխատող, որոնք հազիվ են հասցնում արձանագրել այս կամ այն վայրում փակցված ցուցանակում գրված օտարալեզու արտահայտությունները և աշխատում, որ դրանք փոխարինվեն հայերենով:
Լեզվաբանը նշում է նաև, որ լիարժեք չեն կիրառվում նաև «Գովազդի մասին» ՀՀ օրենքի դրույթները: Շատ ցուցանակներում հայերեն արտահայտությունները բացակայում են կամ շատ ավելի փոքր են, չնկատվող, քան օտարալեզու արտահայտությունները:

Հիշեցնենք, որ ըստ «Գովազդի մասին» ՀՀ օրենքի՝ Հայաստանի Հանրապետությունում գովազդի լեզուն հայերենն է: Անհրաժեշտության դեպքում, որպես լրացում, գովազդատուի հայեցողությամբ, գովազդի շարադրանքը կարող է զուգորդվել նաև այլ լեզուներով՝ համեմատաբար փոքր տառերով:

Այս դրույթը չի տարածվում օտար լեզուներով տպագրվող թերթերի, հատուկ հրատարակությունների, ապրանքանիշների և մակնիշների վրա: Գովազդի հայերեն շարադրանքը տեղեկատվության ծավալով չպետք է զիջի այլ լեզվով հրապարակվող տարբերակին:

Արտակ Սարիբեկյանը երիտասարդ գիտնական է: Ամեն օր արթնանում է հույսով, որ իր հետ կխոսեն գրական հայերենով (ինչպես պահանջում է ՀՀ Սահմանադրությունը), բայց ամեն օր զայրանում է՝ նկատելով, թե ինչպես ենք անփութորեն աղճատում մեր լեզուն: Երիտասարդ գիտնականը մեղավորներ չի փնտրում, բայց նախատում է հիմնականում սոցիալական ցանցերով ոչ գրական հայերենով շփվող քաղաքացիներին:

– Հայերենը սոցիալական ցանցերում աղավաղվում է: Հայաստանում սոցիալական ցանցերից օգտվողների մեծ մասը բջջային հեռախոսներից է մուտք գործում համացանց, որոնց մեծ մասը հայերեն գրելու և կարդալու հնարավորություն ունի, բայց չենք օգտվում: Այս համատեքստում պետք է ասեմ՝ ամենացավալին այն է, որ համակարգիչներով օգտվելիս շատերը նախընտրում են գրել լատինատառ հայերենով: Ես սարսափում եմ մեր Facebook-ի լեզվից, արտահայտչամիջոցներից. մի շարք հայերեն արտահայտություններ պարզապես ծիծաղելի են, երբ լատինատառ ես գրում,- ասում է երիտասարդ գիտնականը:

Անկախ

Մենք սիրում ենք համեմատվել Եվրոպայի հետ, փորձում ենք յուրացնել եվրոպական փորձը, չափանիշներն ու մտածելակերպը, բայց, չգիտես ինչու, վերցնում ենք այն, ինչը պետք չէ, փոխարենը` անտեսում այն, ինչն իսկապես օգտակար է: Իսկ մեր գործարարները, որոնցից յուրաքանչյուրը Հայաստանում գոնե մի խանութ, մի գեղեցկության սրահ, մի ռեստորան կամ սրճարան ունի, եվրոպաներում ման գալիս չեն էլ նկատում, որ այնտեղ օտարալեզու ցուցանակներ գրեթե գոյություն չունեն: Չեն նկատում, որովհետև դրա կարևորությունը չեն գիտակցում:

Մինչդեռ մեր քաղաքում զբոսնելիս օտարերկրացին չի կարող ամեն քայլափոխի չնկատել անթաքույց օտարամոլության վառ օրինակները ` օտարալեզու ցուցանակները, գովազդը, հայտարարությունները, տաքսի ծառայության մեքենաների անհասկանալի ու անհեթեթ անվանումները:

Մեր գործարարների ազգային մտածելակերպի մասին թերևս ատենախոսություններ կարելի է գրել, բայց պետական մտածողությունն էլ գործարարների մտածողությանը չի զիջում (թերևս պատճառն այն է, որ նույնն են): Եթե պետությունն այլ կերպ մտածեր,  ազգային մտածելակերպը շտկելն ընդամենը ժամանակի խնդիր կլիներ:

Պետական կրթական գերատեսչության կազմում գտնվող Լեզվի պետական տեսչության պետի տեղակալ Մարինե Հովյանը նույնպես դժգոհ է իրավիճակից. «Մեր մտածելակերպի մեջ օտարամոլություն կա: Իսկ գործարար աշխարհում այսօր մի որակ է ձևավորվել, որին խորթ են նման բաները: Բայց պիտի հասկանան, որ, ինչպես իրենք են ասում, այդ խուճուճ-մուճուճ տառերն են մեզ պահողը: Ցավոք, շատ անասուններ մտան հայոց լեզվի տաճարը, նրանց թվաց, թե դա ախոռ է, մտան ու ապականեցին…»:

Մարինե Հովյանը, սակայն, կարծում է, որ խնդիրը գալիս է պետական մտածողությունից.  «Ֆրանսիայում 20 տարի առաջ բոլոր օտարալեզու ցուցանակները մի գիշերվա մեջ ապամոնտաժեցին: Այսինքն` պետք է պետությունը միջամտի: Մեր աշխատակազմն ընդամենը 16 հոգի է, որից եթե հանենք պետին, պետի տեղակալին, կրտսեր մասնագետներին, մնում է տասը հոգի: Չունենք տարածքային կառույցներ: Տասը հոգով ամբողջ երկրում նման գործունեություն ինչպե՞ս  իրականացնենք»:

Տեսչության պետի տեղակալը հիշեցնում է, որ 1993 թ. իրենց կառույցը ստեղծել են որպես երկրում պետական միասնական լեզվական քաղաքականություն իրականացնող մարմին, սակայն այսօր դարձել է ընդամենը վերահսկողական, տեսչական գործառույթներ իրականացնող մարմին: «Լեզվական քաղաքականություն մեր երկրում չի իրականացվում, չկա պետական ծրագիր»,- փաստում է նա:

Ժամանակին իրենց կողմից մշակել է նման ծրագիր, սակայն կառույցի կարգավիճակի փոփոխության պատճառով չի իրականացվել, քանի որ ֆինանսական միջոցները բավարար չեն եղել: Այնուամենայնիվ, տեսչությունն այն ներկայացրել է կառավարության դատին, տեղի են ունեցել քննարկումներ, բայց այդպես էլ այն թղթի վրա է մնացել: «Մեր երկրին, փաստորեն, պետք չի լեզվական քաղաքականության ծրագիր: Արդյունքում այսօր ունենք այն, ինչ ունենք, իսկ ապագայում, հավանաբար, կունենանք նաև օտարալեզու դպրոցներ, տարբեր լեզուների հատուկ կարգավիճակ և այլն և այլն»:

Հովյանն անուն չի նշում, սակայն մեջբերում է լեզվի վերաբերյալ մի քննարկման ժամանակ Հայաստանի բարձրաստիճան պաշտոնյաներից մեկի խոսքը, որ եթե մի լեզու խանգարում է բիզնեսի շահին, ապա պետք է մտածել այդ լեզվի մասին:

Օտարալեզու ցուցանակների դեմ պայքարը տարիներ ի վեր անարդյունավետ էր մի շարք օրենքներում առկա սողանցքների պատճառով: 2011-ին Լեզվի տեսչությունը ԱԺ ՀՅԴ խմբակցության հետ միասին` ի դեմս պատգամավոր Լիլիթ Գալստյանի, մի շարք փոփոխություններ առաջարկեց «Լեզվի մասին», «Գովազդի մասին» օրենքներում և  Վարչական իրավախախտումների մասին օրենսգրքում: Շատ խնդիրներ տեսականորեն լուծվեցին, համենայն դեպս, գոնե հստակեցվեցին մի շարք հասկացություններ` ինչ բան է լեզվական քաղաքականությունը, գործավարությունը, ցուցանակը, պետական լեզուն, պաշտոնական լեզուն  և այլն: Նախկինում կային դրանց բառարանային սահմանումները, սակայն վարչական դատարանը դրանք լուրջ չէր ընդունում: Բարձրացվեցին նաև  վարչական տուգանքի չափերը և այլն:

Ի՞նչ փոխվեց օրենսդրության բարեփոխումներից հետո: Մեծ հաշվով` ոչինչ: Տնտեսվարողները, միևնույն է, ցանկության դեպքում այսօր էլ գտնում են օրենքը շրջանցելու կամ վարչական դատարանի որոշումները հօգուտ իրենց կայացնելու եղանակներ:

«Վարչական դատարանը ինչ որոշում ուզում է, կայացնում է,- ասում է Հովյանը,- բայց չէ՞ որ նա պետական կառույց է և պետք է պաշտպանի պետության շահը: Վարչական դատարանը պաշտպանում է գործարարի շահը»:

Հայտնի է, որ համաբուժարաններից (պոլիկլինիկա) շատերում մնացել է հիվանդության պատմությունը կամ դեղատոմսերը ռուսերեն գրելու խորհրդային ավանդույթը: Տեսչության պետի տեղակալը պատմում է, որ համաբուժարաններից մեկում արձանագրված խախտման առնչությամբ հայց են ներկայացրել վարչական դատարան` պահանջելով օրենքի համաձայն  պատասխանատվության ենթարկել բուժհաստատության ղեկավարին, սակայն դատարանն անհեթեթ որոշում է կայացրել. «Որոշվեց, որ մենք սխալ մարդու ենք պատասխանատվության կանչում, պետք է տվյալ օրենքը խախտած բժիշկներին առանձին-առանձին դատի տանք: Այսինքն` ինչքան բժիշկ, այնքան հայցադիմում: Դուք պատկերացնո՞ւմ եք` դա ինչ աշխատանք է»:

Միաժամանակ Հովյանը ներկայացնում է այս տարվա ընթացքում տեսչության կողմից վարչական դատարան ներկայացված հայցադիմումների արդյունքները, որոնք տուգանքների առումով ապարդյուն չեն եղել. 20 հայցից 18-ը բավարարվել են, և մոտ 4 մլն 700 հազար դրամ տուգանք է նշանակվել` մուտք արվելով պետական բյուջե:

Տուգանքը` տուգանք, սակայն տնտեսվարողներն ուղղել են խախտումները, թե ոչ, նրանց հայտնի չէ, քանի որ նույն տնտեսվարող սուբյեկտի նկատմամբ  վարույթ իրականացնելու հնարավորություն ունեն տարեկան մեկ անգամ:

Հովյանն ասում է, որ տեսչությունն այսօր «ծանծաղ» գրաֆիկով է աշխատում, որովհետև օրենսդրական խնդիրներ ունի, իրենց կարգավիճակի հարցն էլ հստակ չէ. «Մենք ստուգումներ իրականացնելու իրավասություն չունենք, ընդամենը արձանագրում ենք խախտումը և դիմում վարչական դատարան: Սակայն Հայաստանում մյուս տեսչություններն իրենք են պատիժ նշանակում»:

Ուստի տեսչությունը փաթեթ է ներկայացրել կառավարություն` առաջարկելով փոփոխություններ և լրացումներ կատարել «ՀՀ-ում ստուգումների կազմակերպման և անցկացման մասին» օրենքում, որպեսզի իրենք էլ նման լիազորություն ստանան:

Այս տարի ամռանը քաղաքապետարանի և Լեզվի տեսչության միջև ներքին համագործակցություն է սկսվել, որն Մարինե Հովյանն արդյունավետ է համարում: Քաղաքապետարանի Արտաքին ձևավորման և գովազդի վարչությունը, որը վերահսկում է մայրաքաղաքի արտաքին գովազդը, խոստացել է իր գործունեությունն իրականացնելիս զբաղվել նաև օտարալեզու գովազդային ցուցանակները հեռացնելով: Բազմաթիվ ցուցանակներ հեռացվել են: «Ի զարմանս մեզ` այնպիսի խանութներ, որոնց դեմ մենք տարիներ շարունակ պայքարել էինք,  փոխել են ցուցանակները: Դե պարզ է, քաղաքապետարանը կարողացավ ազդել, որովհետև նրանք քաղաքապետարանից կախում ունեն»,- նկատում է նա:

Սակայն հատուկենտ հաջողված պատմությունները դժվար թե իրավիճակի լուրջ փոփոխության հանգեցնեն: Դրա համար պետք է պետական ու ազգային մտածելակերպի հեղաշրջում, ինչն այսօրվա իրականության մեջ մի քիչ անիրատեսական է:

Անի Գասպարյան

Անկախ