Քաղաքակիրթ երկրներին գնահատական տալիս սովորաբար հաշվի են առնում այն հանգամանքը, թե ինչպես են տվյալ երկրում ապրում ծերերն ու երեխաները: Օրինաչափ է, երբ երեխաներն ուրախ են, իսկ ծերերը՝ ապահով:

ՄԱԿ-ի Բնակչության հիմնադրամը միջազգային զարգացման գործակալություն է, որը պաշտպանում է յուրաքանչյուր տղամարդու, կնոջ և երեխայի` առողջ կյանք վարելու և հավասար հնարավորություններ ունենալու իրավունքը: Այս հիմնադրամը աշխարհի երկրներին օգնում է օգտագործելու բնակչության վերաբերյալ տվյալներն իրենց աղքատության կրճատման քաղաքականությունում և ծրագրերում, ինչպես նաև ապահովելու, որ յուրաքանչյուր հղիություն լինի ցանկալի, յուրաքանչյուր ծնունդ` անվտանգ, յուրաքանչյուր երիտասարդ զերծ լինի ՄԻԱՎ-ից և յուրաքանչյուր աղջիկ ու կին արժանանան հարգալից և արժանապատիվ վերաբերմունքի:

Ժողովրդագրության և ծնելիության թեմաներով զրուցեցինք ՄԱԿ-ի Բնակչության հիմնադրամի հայաստանյան ներկայացուցիչ Գարիկ Հայրապետյանի հետ:

 - Պրն Հայրապետյան, ժողովրդագրական ի՞նչ իրավիճակ է Հայաստանում:

- Խորհրդային միության փլուզումից հետո ժողովրդագրության վիճակը Հայաստանում շատ նեգատիվ զարգացումներ ունեցավ: Եվ դա թերևս պայմանավորված էր մի շարք գործոններով: Օրինակ՝ դժվար տարիներին Հայաստանի բնակչության մի զգալի մասը հեռացավ, ձգտեց ավելի լավ կյանք գտնել արտասահմանում: Նրանցից շատերը մնացին այնտեղ, որտեղ հաստատվել էին: 80-90-ականներին Հայաստանն ունեցել է ամենաբարձր ծնելիությունը՝ տարեկան 80 հազար երեխա` երկու անգամ ավելի, քան ունենք այսօր:

90-ականների սկզբին այս ցուցանիշը ավելի քան երկու անգամ նվազեց, և 2000-ին ունեցանք 35 հազար ծնելիություն: Վերջին տասնամյակում այս թիվն ավելացավ մինչև 44 հազար: Մեծ միգրացիոն հոսքերի և ծնելիության անկման հետևանքով Հայաստանում սկսվեց ծերացման գործընթացը, և հիմա, ցավոք, մենք դասվում ենք ծերացող երկրների շարքը:

- Այսինքն՝ այսօր մահացությունը գերազանցո՞ւմ է ծնելիությանը:

- Ոչ՛, այսօր մենք դեռ ունենք դրական միտում, ունենք որոշակի աճ, որը պայմանավորված է ավելի շատ ծնունդների թվով: Վերջին 20-25 տարիներին կյանքի միջին տևողության աճ է արձանագրվել: Միջին վիճակագրությամբ` մարդկանց կյանքի տևողությունը 3 տարի և ավելի երկարել է: Չէ՞ որ վերջին տարիներին բժշկությունը բավական լուրջ հաջողություններ ունեցավ:

- Կարո՞ղ ենք բարելավել ժողովրդագրության վիճակը:

- Ժողովրդագրական գործընթացները բնական են: Ինչքանո՞վ կարող ենք նպաստել աճին և ինչքանով նվազեցնել անկումը: Այս խնդիրներն են, որ կառավարությունը կարող է կառավարել: Միգրացիան միշտ եղել է, կա ու կլինի. ինչպե՞ս կարելի է դա կառավարել: Միգրացիան նաև դրական  ազդեցություն ունի. օրինակ՝ օգնությունը, որ գալիս է Հայաստան մեր միգրանտ աշխատողներից: Բացասականն այն է, որ երկրից գնում են այն մարդիկ, որոնք ակտիվ վերարտադրողական տարիքում են, գնում են այն մարդիկ, որոնք  որոշակի կրթություն, որոշակի հմտություններ ունեն… Բնականաբար, դա բացասաբար է ազդում Հայաստանի ապագայի վրա: Կառավարությունն այսօր արդեն քայլեր է անում: Բայց չէի ասի,  թե լրիվ կկարգավորվի այս հարցը: Որոշ ուղղություններով ռազմավարական քայլեր արվում են, փորձում են մեղմել հետևանքները:

- Հետաքրքիր է իմանալ Ձեր տեսակետը: Ծնելիության խթանման ի՞նչ ուղղություններ կառանձնացնեք:

- Համաշխարհային փորձը ցույց է տալիս, որ ծնելիության խթանումը բավականին երկար և շատ թանկ գործընթաց է: Աշխարհում դեռևս երկու երկիր է քիչ թե շատ հաջողություն արձանագրել` Ֆրանսիան և Շվեդիան են: Քանի որ շատ քննարկումների ժամանակ ասում են, որ Ֆրանսիայում շատ ներգաղթածներ կան և նրանց հաշվին է ավելանում ծնելիությունը, կփորձեմ բերել Շվեդիայի օրինակը: Շվեդիան ծախսում է իր ՀՆԱ-ի 3.5%-ն այն սոցիալական ծրագրերի վրա, որոնք խթանում են ծնելիությունը: Դա անում են վերջին 60 տարիներին, և արդյունքը նոր-նոր է երևում: Փորձը ցույց տվեց, որ իրականում ծնելիության բարձրացման թիրախավորումը, ծնելիության համար գումար տալը  գրեթե արդյունք չի տալիս:

Այս երկու երկրները որդեգրեցին ոչ թե ծնելիության աճի, այլ հավասարության քաղաքականությունը: Տղամարդիկ և կանայք հավասար հնարավորություններ ունեցան, ճկուն աշխատաժամեր մշակվեցին: Երբ կինը տեսավ, որ իր մայրանալը, երեխա ունենալը չի ազդում իր անձնական զարգացման վրա, իր կարիերայի վրա, սկսեց մտածել՝ ինչո՞ւ շատ երեխաներ չունենամ:

 - Ըստ Ձեզ, այս մոդելը կգործի՞ մեր երկրում:  Չէ՞ որ մենք, ամեն դեպքում, տղամարդու և կնոջ հավասարությունն անհանդուրժողությամբ կընդունենք:

- Այս մոդելն անմիջապես չի գործել նույն Շվեդիայում: Ժամանակի ընթացքում, կարծում եմ, այո՛, Հայաստանում էլ կգործի այս տարբերակը: Մենք 20 տարի առաջ դժվար թե մտածեինք, որ Հայաստանում, օրինակ,  կանայք էլ կարող են վարորդ լինել: Այսօր մեր միջին բիզնեսը գրեթե ամբողջությամբ ղեկավարում են կանայք. սա լուրջ ցուցանիշ է: Այս տրամաբանությամբ եմ ասում, բայց Հայաստանը ոչ մեկից ո՛չ պակաս է, ո՛չ ավելի. ժամանակ է պետք: Ուղղակի հարց է՝ ունե՞նք այդ ժամանակը:

Համաձայն ՄԱԿ-ի կանխատեսումների` 2100-ին Հայաստանի բնակչությունը 2 մլն է դառնալու: Աշխարհում ծնելիությունը անկում է ապրում:

 - Դուք «Նորածինների սեռերի անհամամասնությունը Հայաստանում. ժողովրդագրական տվյալներ և վերլուծություններ» թեմայով ուսումնասիրություն եք արել: Ի՞նչ եք պարզել:

- ՄԱԿ-ի Բնակչության հիմնադրամը վերջին 7-8 տարիների ընթացքում գործընկեր մարմինների     հետ միասին նախաձեռնեց այս գործը: Նպատակը մեկն էր՝ պետք էր օգտագործել հավաքված տվյալները հետագա քաղաքականություն մշակելու համար: Օրինակ՝ պետք է իմանալ` ինչքան երիտասարդ պետք է ունենաս 20 տարի հետո: Հետազոտությունների շրջանակը բավական լայն էր՝ սկսած միգրացիոն հետազոտությունից: Հետաքրքիր բան պարզվեց` նոր ֆենոմեն մեր հասարակության մեջ, որը զարգացել է վերջին  երկու տասնամյակի ընթացքում: Մեր ընտանիքները հիմնականում ուզում են ունենալ երկու սեռի երեխաներ: Բայց որոշ ընտանիքներ ավելի շատ ուզում են մի սեռի երեխա ունենալ: Պատկերացրեք` տղա երեխա ունենալու ցանկությունը վեց անգամ ավելի մեծ է: Շատ ընտանիքներ դիմում են հղիության արհեստական ընդհատման, որովհետև նոր լույս աշխարհ եկողը տղա երեխա չէ:

- Բայց սա նաև լուրջ բժշկական խնդիր է: Կարծեմ քիչ դեպքերում է հաջողվում հղիության արհեստական ընդհատում իրականացրած մորը նորից հղիանալ…

- Հղիության արհեստական ընդհատումը բացասական գործընթաց է: Վերջին 10 տարիների ընթացքում երեք անգամ տեղի է ունեցել ժողովրդագրական և առողջաբանական հետազոտություն, որը ճշգրտությամբ հետազոտում է վերարտադրողականության բլոկը: 2000-2010 թթ. մենք ունեցել ենք աբորտների թվի կտրուկ նվազում և զուգահեռ հակաբեղմնավորիչների օգտագործման տոկոսի բարձրացում: ՄԱԿ-ի բնակչության հիմնադրամն առողջապահության նախարարության հետ համատեղ 2000-ից փորձեց հիմնել ընտանիքի պլանավորման «կաբինետներ», որտեղ անվճար տրվում էին հակաբեղմնավորիչներ, որպեսզի կանխվեն աբորտները: Աբորտը վնասակար է և՛ կնոջ առողջության համար, և՛ ծնելիության ունակության համար:

- Սեռավարակներն էլ են, չէ՞, բավական տարածված մեր երկրում:

- Այո՛, սեռավարակները ևս մեծ տարածում ունեն հանրապետությունում: Չնայած ոչ սեռավարակների տարածվածության չափի մոնիթորինգ չի արվել Հայաստանում, վստահելի տվյալներ չունենք այս առումով: Բայց կարող ենք ասել երկրորդական աղբյուրից, նույն մեր անպտղության հետազոտությունից, որ բավական տարածված է: Անպտղության պատճառ է նաև սեռավարակը: Բայց խոսքս չի վերաբերում ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ին: Դրանց մասով հանրապետությունում բավական լուրջ աշխատանք է իրականացվել, և ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի տարածվածությունը բավական ցածր է` ազգաբնակչության 1%-ից էլ պակաս է:

- Դա պաշտոնական տվյալներն են: Չկա՞ն մարդիկ, որոնք թաքցնում են, որ վարակվել են:

- Ոչ միայն Հայաստանում, այլև համաշխարհային պրակտիկայում ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ը խարան է: Դա է պատճառը, որ մարդիկ վախենում են ու չեն գնում ստուգվելու, թաքցնում են: Չեն հասկանում, որ ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ն այն վարակիչ հիվանդությունը չէ, որից կարելի է վախենալ: Այս հիվանդությունը չի տարածվում օդակաթիլային, նույն պարագաներից օգտվելու եղանակով: Համաշխարհային պրակտիկայում ընդունված է, որ իրական թիվը պաշտոնական գրանցված թվից 7-10 անգամ ավելի կարող է լինել: Բայց եթե անգամ Հայաստանում գրանցված թվից 10 անգամ էլ ավելի լինի, մեկ է, 1%-ը չի գերազանցի:

 Հ.Գ. «Անկախը»  ՄԱԿ-ի Բնակչության հիմնադրամի հայաստանյան ներկայացուցիչ Գարիկ Հայրապետյանի հետ զրուցել է նաև բռնությունների շուրջ: Այս թեմայով հարցազրույցը կներկայացնենք թերթի առաջիկա համարներից մեկում:

 Հարցազրույցը վարեց

Միքայել ԱՀԱՐՈՆՅԱՆԸ