«ԻՎի Քոնսալթինգ» ընկերությունը և «Տնտեսություն և արժեքներ» հետազոտական կենտրոնը հրապարակել են Հայաստանի ազգային մրցունակության 5-րդ զեկույցը: Այս ամենամյա զեկույցը պատրաստվում է պետական-մասնավոր հատվածների միջև երկխոսության ձևավորման նպատակով` վեր հանելով մեր երկրի մրցունակության մակարդակն ու տնտեսական իրավիճակը բոլոր ոլորտներում: Հեղինակներն այս աշխատանքի միջոցով ներկայացնում են տնտեսության աճի նախադրյալներն ու աճը խոչընդոտող առանցքային սահմանափակումները, որոնք էական ազդեցություն են թողնում երկրի մրցունակության վրա: Հեղինակների համոզմամբ, նման երկխոսությունը կարող է հետագա տասնամյակի ընթացքում տնտեսության կայուն աճի նախադրյալներ ստեղծել: Զեկույցում մեջբերված տնտեսական աճի յուրաքանչյուր գործոն կրիտիկական է Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական խնդիրների տեսանկյունից, ուստի առանձնացվել են այն առաջնահերթությունները և դրանց սահմանափակումները, որոնց վերացումն իսկապես կարող է երկարաժամկետ կայուն աճի հիմք դառնալ:
Այս տարվա զեկույցի թեման երկարաժամկետ տնտեսական աճն էր, հրամայականն ու խոչընդոտները:
Մինչ խոչընդոտներին անդրադառնալը մեջբերենք մի քանի ցուցանիշներ: Գործազրկությունը, աղքատությունն ու արտագաղթը մնում են Հայաստանի ամենալուրջ սոցիալական մարտահրավերները, իսկ արտադրողականությունը` երկրի մրցունակության անկյունաքարը: Տրանսպորտային սահմանափակումները բացասական ազդեցություն են թողնում երկրի տնտեսության վրա, իսկ մրցակցության ոչ հավասար դաշտը խոչընդոտում է բիզնեսի աճը և ձեռներեցությունը: Ստվերային տնտեսությունն էլ իր հերթին է ստեղծում անբարենպաստ պայմաններ: Անհանգստացնող են արտագաղթի ցուցանիշները, որոնց դրդապատճառները ևս ժամանակի ընթացքում փոխվել են:
Չնայած այն հանգամանքին, որ գործազրկությունը շարունակում է մնալ արտագաղթի հիմնական դրդապատճառը, երկիրը լքելու այլ պատճառներից են նաև աշխարհաքաղաքական սպառնալիքները, սոցիալական անարդարությունը, երկրի կառավարման նկատմամբ բացասական վերաբերմունքը, երկրի զարգացման անորոշությունը և այլն:
Համաշխարհային միգրացիայի հոսքերի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ բարձր եկամուտներ ունեցող երկրներում առավել քիչ կարելի է հանդիպել միգրացիայի բացասական հաշվեկշռի: Ըստ զեկույցի` գործազրկության իրական մակարդակը գնահատվում է 17 տոկոս: Աշխատուժի մեջ չընդգրկված, սակայն բարձրագույն կրթություն ունեցող մարդկանց մեծ մասնաբաժին կա, որը ըստ վերլուծության` ձևական կրթություն ստանալու հետևանք է: Այս երևույթը մասնավորապես գերակշռում է սոցիալական գիտությունների շրջանավարտների մոտ: Սա նշանակում է, որ տնտեսությունը ներդրում է կատարում ոչ արտադրողական կապիտալի` բարձրագույն կրթություն ունեցող աշխատուժի մեջ:
Իրական գործազրկությունն առկա է մանկավարժության, մշակույթի և սպորտի բնագավառներում: Եվս մեկ ուշագրավ ցուցանիշ. աշխատուժի 25%-ն ու գործազուկների 27%-ը բարձրագույն կրթություն ունեն: Իսկ հասարակության 50%-ից ավելին բարձրագույն կրթություն ունի: Հայաստանն այս ցուցանիշով նույնիսկ գերազանցում է ավելի բարձր կենսամակարդակ ունեցող մի շարք երկրների: 142 երկրների մեջ բարձրագույն կրթության մեջ ներգրավվածության մակարդակով մեր երկիրը 51-րդն է: Այդուհանդերձ, աշխատուժի որակն ու շրջանավարտների անբավարար մակարդակը տեղական գործարարների և ղեկավարների կողմից ծավալուն քննարկումների առարկա է: Գործատուների 90 տոկոսը կարծում է, որ աշխատուժի ներկայիս որակը կարող է իրենց ոլորտի աճի խոչընդոտ դառնալ: Ինչ վերաբերում է ժողովրդագրությանը, ապա նկատվում է բնակչության արագընթաց ծերացում, ինչը հիմնականում պայմանավորված է միջին տարիքի բնակչության արտագաղթով:
Անդրադառնանք տնտեսության ճյուղերին: Վերջին երկու տարում ներդրումների ծավալները նվազել են, ինչը պայմանավորված է շինարարության կրճատմամբ: Փոխարենը վերելք է ապրում արտահանումը: 2009-2013 թթ. այն աճում է տարեկան շուրջ 20%-ով: Մասնավոր ոլորտի կողմից իրականացված ներդրումների միջին տարեկան ծավալը կազմել է 350-400 մլն դոլար: Ամենախոշոր ներդրումները, ի դեպ, եղել են հանքարդյունաբերության և էներգետիկայի ոլորտներում:
Ենթակառուցվածքների զարգացման առումով թերևս Հայաստանը հայտնվել է լավ դիրքերում: Այս ոլորտում կատարվող ներդրումները բավական մեծ ծավալների են հասել հիմնականում օտարերկրյա ներդրումների շնորհիվ: Վերջերս իրականացված զգալի ներդրումներից մատնանշվել են օդանավակայանի համալիր վերակառուցումը և ներքին ճանապարհների բարելավումը: Իսկ ինտերնետի և բջջային կապի օգտագործման ցուցանիշները զգալի առաջընթաց են գրանցել: Ընդհանուր առմամբ, տեխնոլոգիական պատրաստվածության ցուցանիշը բարելավել է իր դիրքերը 20 կետով: Մեր երկիրը իր մրցակցային առավելություններով ամենամեծ դրական տեղաշարժը գրանցել է հենց այդ ոլորտում` ինտերնետ օգատգործողների և ինտերնետի միջազգային թողունակության ցուցանիշներով:
Զեկույցում անդրադարձ է արվել կենսաթոշակային համակարգի բարեփոխումներին: Բարձր է գնահատվել նաև բանկային միջնորդության ոլորտը, որն արագ աճ է գրանցում դեռևս 2007-ից: Վարկավորման ոլորտը տպավորիչ աճ է գրանցել վերջին տասնամյակում, որը չի ընդհատվել նույնիսկ ֆինանսական ճգնաժամի արդյունքում: Բանկային վարկեր-ՀՆԱ հարաբերակցությունը շատ ցածր ելակետային մակարդակից քառակի աճ է գրանցել և նախորդ տարի գերազանցել ՀՆԱ-ի 40 տոկոսը: Սակայն բանկային խնայողությունների առումով պատկերն այնքան էլ լավ չէ: Մինչև 5 տարի ավանդների թիվը բավական ցածր մասնաբաժին ունի: Խնայողություններն ավելի շատ կարճաժամկետ են:
Զեկույցում վեր են հանվել այն բոլոր խնդիրները, որոնց լուծման համար անհրաժեշտ է անհապաղ և արդյունավետ միջամտություն: Մասնավորապես դիտարկվել են առանցքային չորս սահմանափակումներ: Դրանք են` մարդկային կապիտալի ցածր որակը, անկատար մրցակցային միջավայրը, հնարավորությունների բացահայտման պակասը և միաչափ ֆինանսական համակարգը: «Եթե այդ սահմանափակումները չվերացվեն, այլ գործոնների բարելավմանն ուղղված ջանքերն անարդյունավետ չեն լինի»,- այս կարծիքը հայտնեց «Տնտեսություն և արժեքներ» հետազոտական կենտրոնի տնօրեն Մանուկ Հերգնյանը:
Զեկույցում առաջարկված են այդ սահմանափակումների վերացման ճանապարհները: Ըստ այդմ, առանցքային խոչընդոտների վերացմանն ուղղված փոփոխությունների օրակարգը ենթադրում է գործունեության արդար դաշտի ստեղծում, արդյունաբերության քաղաքականության իրականացում, խոշոր ներդրումներ կրթության ոլորտում և ֆինանսական համակարգի զարգացում:
Լ.Ն