Այսօր Արևմտահայոց հարցերի ուսումնասիրության կենտրոնում ՀԵՀ-ի՝ որպես ՀՀ նախագահի կողմից գործընկեր կազմակերպության հայտարարած «Հայության խնդիրներն ու իրավունքները Թուրքիայի հանրապետությունում» անվանակարգով դրամաշնորհի շրջանակում «Հասարակություն եւ մշակույթ» ՀԿ-ն կազմակերպել էր  «Թուրքական իշխանությունների վերաբերմունքը կրոնափոխ հայության նկատմամբ» թեմայով սեմինար: Բանախոսն էր ԵՊՀ Արևելագիտության ֆակուլտետի փոխդեկան, բանասիրական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ, թուրքագետ Ռուբեն Մելքոնյանը:

“Կրոնափոխ հայերի նկատմամբ Թուրքական պետության վերաբերմունքը պայմանականորեն բաժանեմ 3 փուլի և Թուրքական պետություն ասելով` ի նկատի ունեմ այն շարունակականության մեջ` Օսմանյան կայսրություն, Թուրքիայի հանրապետություն”:

Առաջին փուլում   խնդրի ծագման ամենակարևոր կետը թուրքագետը դիտեց Ցեղասպանության տարիները /1915-1919թթ.-ները/ և նշեց, որ կրոնափոխման ողջ գործընթացն ուղղորդվել, իրականացվել է Օսմանյան կայսրության բարձրագույն ղեկավարության, մասնավորապես` ներքին գործերի նախարար Թալեաթի ակտիվ ջանքերն են ակնհայտ. 1915թ.-ի սկզբներին նա հրամաններ է ուղարկում նահանգներ, որոնք որոշակի պայմաններում արտոնում էին հայերի իսլամացումը, բայց պահանջում զերծ մնալ նրանց աքսորելուց: Սա կարճ է տևում. որոշ ժամանակ անց անվտանգության նկատառումներով Թալեաթը արգելք, սահմանափակում է դնում հայերի բռնի կրոնափոխման հարցում: Հաշվի առնելով անցյալի սխալները` թուրքական իշխանությունները փնտրտուքի մեջ են եղել` գտնելու հրեշավոր ծրագրի իրականացման ամենաօպտիմալ տարբերակը: Բանախոսը նշեց, որ ըստ օսմանյան արխիվային փաստաթղթերի` հաշվի առնելով այն, որ հայերը փոխելով կրոնը, հետո նորից վերադարձել են քրիստոնեությանը, որոշ ժամանակ արգելում են կրոնափոխությունը: Ըստ բանախոսի փաստերը վկայում են, որ հաճախ կրոնափոխ լինելու մասին հայերի դիմումները մերժվել են, նրանց աքսորել են: Թալեաթը նահանգապետերին հրամայել է տարբերություն չդնել քրիստոնյա և իսլամացած հայերի միջև, նրանց հետ վարվել նույն կերպ. աքսորի ճանապարհին հայերը ենթարկվել են սպանդի, իսկ քարավանների ճակատագրերը կիսել են:

Ռուբեն Մելքոնյանը նշեց, որ թուրքական խուժանը  սպանում էր նաև իրենց ՙՙկրոնակիցներին՚՚, այսինքն` իսլամանալով` հայերը իրենց կրոնակիցն էին դարձել: Այս առումով հետաքրքիր մեջբերում արեց թուրքագետը Յոզլաթի գավառապետ Քեմալ Բեյի բացատրությունից, որ ՙՙիսլամացած հայերին սպանելով` առաջնորդվում էին ոչ թե կրոնական, այլ քաղաքական օրենքներով՚՚:

Թուրքագետը փաստեց, որ բռնի կրոնափոխության խնդիրը արտացոլվել է նաև երիտթուրքերի “Միություն և առաջադիմություն” կուսակցության “10 պատվիրաններ” հոդվածի 5-րդ կետում, որում նշվում է. “50 տարեկանից ցարծ բոլոր տղամարդկանց, հոգևորականներին և մանկավարժներին ոչնչացրե՛ք, կանանց և երեխաներին` իսլամացրե՛ք”:

Ռուբեն Մելքոնյանը շարունակելով կրոնափոխ հայերի նկատմամբ վերաբերմունքի մասին տվյելներ հաղորդել` նշեց, որ 1915թ-ի ապրիլի 16-ին հրաման է տրվում այն նահանգների ղեկավարներին, որտեղով անցել են աքսորյալները, մասնավորապես`

1. 1.      “Այն ընտանիքները, որոնց տղամարդիկ աքսորվել են կամ գտնվում են զինծառայության մեջ, պետք է բաժանվեն այն գյուղերի ու գյուղաքաղաքների միջև, որտեղ չկան օտարներ ու հայեր”:
2. 2.      “Երիտասարդ և այրի հայ կանայք պետք է ամուսնացվեն”:
3. 3.      “Մինչև 12 տարեկան հայ երեխաները պետք է բաժանվեն որբանոցներին”:
4. 4.      “Եթե որբանոցները չեն բավարարում, պետք է բաժանվեն ապահովված մուսուլմաններին, որպեսզի դաստիարակվեն տեղական սովորույթներով”:

“Հետաքրքիր է, որ իշխանությունները հայերին ուշադրության կենտրոնում են պահել անգամ կրոնափոխումից հետո, երբ պահանջել են նրանց վիճակի, նրանց շրջանում առկա տրամադրությունների, թվաքանակի, դրա աճի մասին տվյալներ, իսկ 1916թ-ի օգոստոսի 24-ին նախկին հայաբնակ շրջաններում մարդահամար է անցկացվում. նպատակն էր պարզել կրոնափոխված և հատուկ թույլտվությամբ չաքսորված հայերի և հատկապես` հայուհիների թվաքանակը: Իսկ 1917թ.-ին կենտրոնական իշխանությունները կրկին  հրաման են տալիս “մեկ առ մեկ ճշտել և զեկուցել հայերի մասին մանրամասն տեղեկություններ”` ընտանիքի անունները, բնակության թաղամասերը, տների համարները, աքսորի չենթարկվելու պատճառները”,- նշեց բանախոսը: Ըստ նրա, փաստորեն, ամեն տարին մեկ նման շրջաբերականներ են տարածվել հայերի, նրանց շրջանում տրամադրությունները պարզելու համար:

Ըստ Ռուբեն Մելքոնյանի`օբյեկտիվորեն հայերի շրջանում գործընթացներ էին տեղի ունենում, որոնք թուրքական իշխանությունների անվստահությունն էին հարուցում հայերի նկատմամբ, քանի որ հայերն ամեն հարմար առիթն օգտագործել են վերադառնալու իրենց ինքնությանն ու կրոնին:

Այդ տարներին Ջեմալ փաշայի քարտուղար Ֆալի Ռըֆքը Աթայը, լինելով արաբական վիլայեթներում, իր հուշերում գրել է, որ ստեղծվել է բարձրաստիճան երիտքուրքերից կազմված հանձնաժողով, որը քննարկել է արաբական նախանգներ աքսորված հայերի հարցը և “հայերին հող և տուն տալու պայմանով իսլամացնելու համար նույնիսկ հանձնաժողով էր կազմվել: Այս հանձնաժողովը նույնիսկ մեկ անգամ հավաքվեց Քեմալ փաշայի տանը”:

2-րդ փուլում /1930-80թթ.-ականներ/ Թուրքիայի հանրապետության օրոք արդեն որոշ դրվագներ, իրադարձություններ ապացուցում են քաղաքականության շարունակության մասին:

“1927թ-ից Թուրքիայում մարդահամար է անցկացվել, իսկ 1935թ-ին կրկնակի մարդահամարի հրաման է արձակվում խորհրդարանի կողմից. այն կոչվել է                  “գաղտնի բնակչության մարդահամար”, որով վերհանվել են գաղտնի բնակչության մասնին տվյալներ. սա ևս մեծմասամբ կրոնափոխ հայերի մասին տվյալների ստացմանն է ուղղված եղել, իսկ խորհրդարանի ընդունած օրենքը պատիժ է սահմանել նրանց համար, ովքեր կզլանային պետությանը հանձնել տեղեկություններ իրենց հարևանների, շրջապատի ծպտյալ, կրոնափոխ հայերի մասին. սա օսմանյան ավանդույթների շարունակությունն է` մշտապես թարմացնել հայերի մասին տվյալների բազան”,- փաստեց թուրքագետը:

Բանախոսը տեղեկություններ հայտնեց նաև Սասունի տարբեր գյուղերում 2008-2011թթ.-ների ընթացքում անցկացրած իր դաշտային հետազոտությունների, մարդկանց հետ զրույցների արդյունքում. Սասունում մինչև անցյալ դարի կեսերը կոմպակտ հայեր են ապրել, ովքեր քրիստոնյա են, տարբեր կերպ փրկվել են և այսօր ևս կան որոշ թվով հայեր, ովքեր այնտեղ ապրում են: Ըստ տարբեր տվյալների` Արևմտյան Հայաստանում պահպանվել են հայկական փոքր օջախներ, որոնց նկատմամբ 50-ականներին թե՛ Սասունում, թե՛ Արևմտյան Հայաստանում  իսլամացմանն ուղղված և բռնության տարատեսակ մեթոդներ պարունակող նոր  ալիք է սկսվում:

1. եկեղեցիները հիմնականում փլուզված էին, չկային քրիստոնյա  հոգևորականներ և հաշվի առնելով միաստվածության փաստը՝ պետության կողմից ուղարկված հոգևորականները քարոզելում էին, որ  և քրիստոնեությունը և իսլամը միաստվածություն են դավանում և առաջարկում տարբեր կարևոր  ծեսեր կատարել դիմելով մուսուլման հոգևորականներին և դրանով իսլամացվել

2. բռնի ուղղություն` երբ ոստիկաններն ու անվտանգության ծառայողները ուղղակիորեն ստիպել են հայերին դավանափոխ լինել

3. մուսուլմանական հասարակությունը <<թաղամասային>> ճշում էր գործադրում հայերի նկատմամբ` փոխելու դավանանքը:

Դրա հետևանքով թե՛ Սասունում, թե՛ մյուս հատվածներում շարունակվել է իսլամացումն ու նաև արտագաղթը:

“Եթե կա ուրախալի երևույթ, ապա դա այն է, որ իսլամ ընդունած հայերին շրջապատը, այդ թվում` հայերը, վատ են վերաբերվել` ստիպելով վերադառնալ քրիստոնեությանը”,- նշեց բանախոսը:

80թթ.-ականերրին զիվորական խունտայի ժամանակաշրջանում ևս հրաման է տարածվում նահանգների անվտանգության ծառայություններին` պարզելու արդյո՞ք հայեր կան և եթե այո, ապա անպայման գրանցել նրանց տվյալները:

Երրորդ` արդի փուլում Թուրքիայի Հանրապետությունը ևս ժառանգել է այս ողջ միտումները, որոնք, ըստ բանախոսի, գուցե բացահայտ չեն, բայց մամուլը յուրաքանչյուր առիթ օգտագործում է փաստելու հայերի դավանափոխման մասին տվյալները. ողջ գործընթացն էլ թե՛ բացահայտ, թե՛ գաղտնի ուղղորդվում է թուրքական իշխանությունների կողմից :

Այս ողջ քաղաքականության արդյունքում, սակայն, ըստ թուրքագետի, շարունակում են հայկական ինքնության առկայծումները, երբեմն թույլ, երբեմն ուժեղ, երբեմն գաղտնիխ երբեմն էլ ակհայտ, բայց ինքնությունը շարունակվում է պահպանվել:

 Անկախ