Անցյալ շաբաթ կառավարությունն աննախադեպ քայլ արեց` հավանության արժանացրեց «Տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ոլորտին պետական աջակցության մասին» օրենքի նախագիծը, որով նախատեսվում է ՏՏ ոլորտի մինչև 15 աշխատակից ունեցող և սկսնակ ձեռնարկություններին պետական աջակցություն ու հարկային արտոնությունների տրամադրում:
Հայաստանում առաջին անգամ հարկային ռադիկալ արտոնություն է սահմանվում
Ըստ նոր օրինագծի` ՏՏ ոլորտում սկսնակ ձեռնարկություններին, որոնք ունեն ոչ ավելի, քան 15 աշխատող, տրամադրվելու է պետական աջակցություն երկու ուղղությամբ: «Մեկը վերաբերում է պետական աջակցության ծրագրերին: Ներառվում են նաև ներդրումային ծրագրերը` դրամաշնորհներ, տեխնիկական աջակցություն, միասնական վենչուրային հիմնադրամի կողմից ներդրումային ծրագրեր: Երկրորդը վերաբերում է հարկային արտոնություններին` ՏՏ սկսնակ ձեռնարկությունները կստանան շահութահարկի արտոնություն, շահութահարկը սահմանվելու է 0 տոկոս, նաև եկամտահարկի արտոնություն, որի համար սահմանվելու է 10 տոկոս ֆիքսված դրույքաչափ»,- հայտնեց էկոնոմիկայի նախարար Վահրամ Ավանեսյանը:
Հարկային արտոնությունները տրվելու են 3 տարով: Օրինագիծը նույնպես ժամանակավոր է, նախատեսված է, որ պետք է գործի մինչև 2020 թ.: Ինֆորմացիոն տեխնոլոգիաների ձեռնարկությունների միության նախագահ Կարեն Վարդանյանը նոր օրինագծի կապակցությամբ նշեց, որ այն 7- 8 տարի առաջ` 2000-ականների սկզբներին պետք է ընդունված լիներ, երբ Հայաստանում տեղեկատվական տեխնոլոգիաների «բում» էր, և ՏՏ ոլորտում Հայաստանը հիմա ավելի լուրջ արդյունքների հասած կլիներ: Թեև ուշացումով, բայց օրինագիծն արդեն շրջանառության մեջ է, ու վերջնական ընդունումից հետո միայն կերևա, թե ինչպես կաշխատի:
«Սա ոլորտի համար ամենակարևոր բաներից մեկն է: Ոլորտի աճը երկու հիմնական հանգամանքից է կախված`մեկը որակյալ մասնագետների առկայությունն է, և երկրորդը ձեռներեցներն են, այսինքն` որոնք կազմակերպում են պատվերների հոսքը: Եվ առաջարկված օրենքն ուղղված է ձեռներեցներին խրախուսելուն, որպեսզի նոր ձեռներեցներ ի հայտ գան: Ու 
դա շատ կարևոր է»,- ասաց Կարեն Վարդանյանը:
Այս նոր օրինագծից կառավարության ակնկալիքն այն է, որ Հայաստանում ՏՏ ձեռնարկությունները դինամիկ աճ ապրեն: Սակայն ՏՏ ընկերությունների համար համաշխարհային մրցակցությունը շատ խիստ է: Էկոնոմիկայի նախարարը նշեց, որ տարբեր երկրներ աջակցության ու արտոնությունների տարբեր սխեմաներ են կիրառում, որպեսզի այս ոլորտում իրենց երկիրը համարվի գրավիչ: Հայաստանում այս նախաձեռնությամբ ակնկալվում է, որ առաջիկա 3-5 տարիների ընթացքում տարեկան ստեղծվեն 40-60 սկսնակ ձեռնարկություններ ու գործունեություն ծավալեն: Դրանց հիմնական նպատակը լինելու է այս ոլորտում ինտելեկտուալ սեփականության ապրանքների ստեղծումը:
«Ակնկալում ենք նաև, որ այստեղ լինելու են այն ձեռնարկությունները, որոնք ՀՀ-ն կնախընտրեն այլ պետություններից, ու որոնցում կաշխատեն հիմնականում հայաստանցի աշխատողներ: Մենք չենք կարծում, որ Հայաստանում ֆորմալ գործող ձեռնարկությունները հնարավորություն կունենան այս արտոնություններից օգտվելու»,- ասաց նախարարը: Նա նշեց նաև մի կարևոր հանգամանք. ՏՏ ոլորտի արտադրանքը բնույթով շարժունակ է, արագ տեղաշարժվում է երկրից երկիր, և ամենակարևորն այն է, որ գործունեության 3 տարիների ընթացքում այդպիսի նորաստեղծ ձեռնարկությունները կա՛մ ցույց են տալիս արդյունք, կա՛մ ոչ:
Միջազգային փորձը ցույց է տալիս, որ տեխնոլոգիական ձեռներեցությունը թե՛ տեղեկատվական տեխնոլոգիաների զարգացման, թե՛ ՀՆԱ-ի աճի կարևոր գործիքներից է, դա է վկայում Իսրայելի, Հոլանդիայի, Սինգապուրի փորձը:
«Ես կարծում եմ, որ կստեղծվեն ոչ թե տարեկան 40-60 ձեռնարկություններ, այլ ավելի շատ: Միգուցե առաջին տարին 40-50 կլինեն: Բայց ես կարծում եմ, որ 1-2 տարի հետո տարեկան մոտ 100 նորաստեղծ ձեռնարկություններ առաջ կգան»,- նշեց Կարեն Վարդանյանը` հավելելով, որ իրենց վերաբերմունքը այս օրինագծի վերաբերյալ շատ դրական է, մնում է սպասել, որ երիտասարդները նպատակ դնեն իրենց առջև, ձեռնարկություններ ստեղծեն, կարողանան լուծումներ գտնել, այդ լուծումները ճիշտ ներկայացնել, ճիշտ վաճառել:
«Տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ոլորտն այս պահին իր զարգացածությամբ հասել է մի այնպիսի աստիճանի, որ անհրաժեշտ են որակական նոր փոփոխություններ, որպեսզի Հայաստանը ՏՏ համաշխարհային քարտեզի վրա իր առանձնահատկություններով, իր հարաբերական առավելություններով գրավի իր հատուկ տեղը»,- կառավարությունում օրինագծի ներկայացման ժամանակ ասաց վարչապետ Տիգրան Սարգսյանը: Նրա կարծիքով` օրենքի այս նախագիծը, այլ գործիքակազմի հետ միասին այդպիսի նախադրյալներ է ստեղծում: Վարչապետը մասնավորապես հիշատակեց վենչուրային հիմնադրամը, որի միջոցները նույնպես կարող են ուղղվել սկսնակ ձեռնարկությունների ֆինանսավորմանը: «Մենք այսօր, ձեզ հետ միասին, բացառիկ հնարավորություն ենք ստեղծում այդ ոլորտի համար` ազատելով բոլոր տիպի հարկերից, թողնելով միայն եկամտահարկ` ֆիքսված 10 տոկոսով, ազատելով շահութահարկից: Դա լրջագույն խթան է լինելու start up-ների համար: Այս ոլորտում, կարծում եմ, կապահովվի նաև նոր առաջընթաց»,- նշեց Տիգրան Սարգսյանը:
Նոր օրինագծի թեր ու դեմ կողմերը
Իհարկե, այս դաշտում ռադիկալ փոփոխություններ են նախատեսվում, որ անկասկած դրական են, եթե կիրառվեն: Այս կարգի փոփոխություններով զարգացել է, օրինակ, Հնդկաստանի Բանգալորի գոտին, Հնդկաստանի ազատ տնտեսական գոտին, որտեղ վերջին 10 տարիներին ՏՏ ընկերությունների բում է:
«20-25 տոկոս եկամտահարկը փաստորեն իջնում է 10 տոկոսի, 25 տոկոս շահութահարկը զրոյացվում է, դա աննախադեպ բան է»,- ասաց տնտեսագետ Ատոմ Մարգարյանը:
Բացի հարկային արտոնություններից, ոլորտի սկսնակ ձռնարկություններին նախատեսվում է տրամադրել նաև նյութատեխնիկական և ֆինանսական աջակցություն: Վահրամ Ավանեսյանն ասաց, որ կառավարության որոշմամբ հաստատված ծրագիր կլինի, որի համաձայն` կտրամադրվեն դրամաշնորհներ: Բացի այդ, կառավարությունն այսօր էլ իրականացնում է դոնորական մի շարք ծրագրեր, որոնցում նույնպես կան դրամաշնորհների տրամադրման գործիքներ: Այսօր ստեղծված է նաև վենչուրային հիմնադրամ, և ակնկալվում է, որ այդ հիմնադրամը ևս հետաքրքրված է լինելու այս ձեռնարկություններում ներդրումներ կատարելու հարցում: Դա, իր հերթին, խթան կարող է դառնալ կրթական, ֆինանսական, տնտեսական սեկտորների համար, քանի որ երբ մի ոլորտում ներդրումներ անելը դառնում է գրավիչ, միայն վենչուրային հիմնադրամները չէ, որ կարող են ակտիվ լինել, կարող են նաև ներդրումային հիմնադրամներ ձևավորվել, բանկերը ևս կարող են ակտիվանալ այս ոլորտում:
Տնտեսագիտական տեսանկյունից արտոնություն տալ մի հատվածի, նշանակում է այդ հատվածը դնել ջերմոցային պայմանների մեջ: Բայց քանի որ սա համակարգային` ենթակառուցվածքային ոլորտ է, կարող է նաև խթանել ավանդական հատվածներին: ՏՏ ոորտի ծառայությունների գները կիջնեն, քանի որ եթե հարկերը նվազեցվում կամ զրոյացվում են, շահույթները չեն հարկվում կամ քիչ են հարկվում, ոլորտի ծառայությունները պետք է էժանանան:
Այսօր այս ոլորտում զբաղվածների թիվը մոտ 4-5 հազար է: Ատոմ Մարգարյանը կարծում է, որ առաջիկա 2-3 տարիներին այդ թիվը կարող է եռապատկվել, եթե խաղի կանոնները չփոխվեն, եթե այս որոշումն ու փոփոխությունը կոնյուկտուրային չեն: Որովհետև կուտակային կենսաթոշակային համակարգի դեմ ակտիվ բողոքողները հիմնականում բարձր տեխնոլոգիական սեկտորի ներկայացուցիչներն են, որոնք նույնիսկ սպառնում են, թե կհեռանան Հայաստանից:
Անդրադառնալով այն դիտարկմանը, թե նոր օրինագիծը «Դեմ եմ կուտակայինին» շարժման մասնակիցների ֆինանսական կորուստները փոխատուցելու և նրանց «կողմ» դարձնելու միտում ունի, էկոնոմիկայի նախարարը նշեց. «Եթե իսկապես հնարավոր է որևէ նախաձեռնություն, որով «Դեմ եմ» շարժումը «կողմ» լինի, ապա ես կարող եմ պնդել, որ, այո, դրա համար ենք անում: Իսկ եթե ավելի լայն տեսանկյունով նայենք հարցին, ապա չեմ կարծում, թե այստեղ լինելու է այդ հնարավորությունը, որ ՏՏ ոլորտի այսօրվա աշխատողները, որոնք բարձր աշխատավարձեր ունեն ու աշխատում են տարբեր ընկերություններում, միանգամից սկսելու են իրենց ընկերությունները ստեղծել»,- ասաց Վահրամ Ավանեսյանը` ակնարկելով, որ այս քայլը «դեմ եմ»-ին «կողմ» դարձնելու համար չէ այնուամենայնիվ:
Շատ դժվար է ՏՏ ոլորտը վերահսկել այնպես, ինչպես ավանդական ոլորտները, ուստի այս ոլորտում ստվերը բավական մեծ ծավալներ ունի: Այս փոփոխությունների արդյունքում հավանական է, որ մի զգալի հատված դուրս կգա ստվերից: Ի վերջո, ստվերում գործելն իր բացասական կողմերն ունի. ստվերում գործողները չեն կարող լեգալ վարկային ռեսուրսներ ներգրավել, լեգալ իրավական պաշտպանություն ունենալ և այլն:
Էկոնոմիկայի նախարարն ասաց, որ Հայաստանի ՏՏ ոլորտում կան այնպիսի խմբեր, որոնք այսօր ոչ ֆորմալ դաշտում են գործում, իրենց արտադրանքը ստեղծելու համար գործում են այն երկրներում, որտեղ այս դաշտում համապատասխան արտոնություններ կան: Ուստի, այս նոր օրինագծով այդ խնդիրը ևս լուծելու հնարավորություն կլինի:
Մի քանի հարցեր, այնուամենայնիվ, առաջանում են: Իսկ եթե արդեն իսկ գործող խոշոր ընկերությունները տրոհվեն ու հարկային արտոնություններից օգտվելու համար վերաձևակերպվե՞ն որպես սկսնակ ձեռնարկատերեր: Ինչպե՞ս են բացառվելու աութսորսինգն ու մանր` նորաստեղծ ընկերությունների միջոցով խոշոր ընկերությունների համար «հարցեր» լուծելու երևույթները:
«Այս ընկերությունները պետք է ստանան հավաստագիր, որը տրամադրվելու է ստեղծված հանձնաժողովի կողմից, որտեղ լինելու են 3 պետական ներկայացուցիչներ և 2 տվյալ ոլորտի մասնավոր հատվածի ներկայացուցիչներ: Բացի դրանից` այս ընկերությունները պետք է հայտարարագրեն, որ չեն ստեղծվում այլ ընկերության տրոհման ճանապարհով»,- ասաց Վահրամ Ավանեսյանը:
Օրենքով նախատեսված է նաև այս ոլորտում գործող ձեռնարկությունների ռեգիստր, բացի այդ, լինելու է ռեեստր, որտեղ հնարավոր կլինի տեսնել այն աշխատողներին, որոնք աշխատում են և՛ այս ձեռնարկությունների համար, և՛ այս արտոնություններից չօգտվող ձեռնարկությունների համար:
