Արքայադուստր Դիանայի մահից մի քանի տարի հետո`  2002-ին, ԲիԲիՍի-ի անցկացրած հարցման տվյալներով,  պատմության  100 ամենահայտնի բրիտանացիների ցուցակի առաջին հորիզոնականը զբաղեցրել է  արքայադուստր Դիանայի ազգական սըր Ուինսթոն Չերչիլը (Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ),  երկրորդ հորիզոնականում Իզամբարդ Քինգդոմ Բրյունելլն է, ինժեներ, Արևմտյան մեծ երկաթուղին ստեղծողը,  իսկ Արքայադուստր Դիանան այս ցուցակում, որտեղ  Չարլզ Դարվինը, Շեքսպիրն ու, Նյուտոնը համապատասխանաբար զբաղեցրել են 4-րդ, 5-րդ և 6-րդ տեղերը, հայտնվել է 3-րդ հորիզոնականում:

Նրան անվանում էին «ժողովրդական արքայադուստր», «սրտերի թագուհի»: Իսկ նրա հարսանեկան համբույրը 20-րդ դարի լավագույն 10 համբույրներից մեկն է ճանաչվել:

Ավելի քան 15 տարի է անցել  Արքայադուստր Դիանայի ողբերգական մահից, սակայն  նրա անձի վերաբերյալ շշուկներն ու նորանոր բացահայտումները չեն թողնում, որ պատմությունները վաղեմության  փոշով ծածկվեն, իսկ Դիանայի անունը մատնվի մոռացության:

Լեդի Դին իր ծնողների երրորդ դուստրն էր:Հայրը նրա ծնունդով մեծ հիասթափություն ապրեց, քանի որ 700-ամյա ազնվականական  Սփենսր  ազգանվան շարունակության համար ժառանգորդ որդի էր պետք: Դա սկզբում, իսկ հետո Դիանան  հոր սիրելի զավակն էր դառնալու: Շուտով ծնողները որդի ունեցան:  Սակայն երջանիկ մանկությունը  մռայլվեց ծնողների տարաձայնությունների, ապա բաժանության պատճառով: Մայրը, 4 երեխաներին թողնելով հոր մոտ, հեռացավ ուրիշի հետ: Դա  լուրջ  հետք թողեց Դիանայի վրա, աղջիկն ամփոփվեց ինքն իր մեջ. նա  ամաչում էր  մարդկանցից:

Մի առիթով  իր դայակին ասել է.«Ես երբեք իսկական սիրով չեմ ամուսնանա: Եթե վստահ չես սիրուդ մեջ, ուրեմն ստիպված ես բաժանվել: Իսկ ես երբեք չեմ ուզում բաժանվել»:

Ի՞նչ իմանար, որ եթե վիճակված է բաժանվել, ուրեմն ոչինչ չի կարող խանգարել դեպքերի ընթացքին, եթե անգամ արքայական ընտանիքի մասին է խոսքը…

Այս ամուսնության մեջ մենքերեքով էինք, իսկ ես ամբոխչեմ սիրում…

Իսկ երբ եկավ ամուսնանալու ժամանակը, բրիտանացի ֆեմինիստները փորձում էին նրան հետ պահել արքայազն Չարլզի հետ  միությունից:

Այն ժամանակ Դիանան ընդամենը 20 տարեկան էր ու ականջի ետև գցեց Չարլզի ու Կամիլա Փարքերի հարաբերությունների մասին շշուկները: Ինչպես այդ տարիքի յուրաքանչյուր աղջիկ, նա նույնպես  երազում էր իդեալական ընտանիքի մասին:

Եղիսաբեթ  II թագուհին իր որդու համար կին էր ընտրել մանրազնին ու համակողմանի հետազոտությունների արդյունքում: Աղջիկը պետք է անմեղ լիներ  ու լավ ընտանիքից սերեր, նրա անունը չպետք է արատավորված լիներ ոչ մի սկանդալային կամ սիրային  պատմությամբ: Կամիլա Փարքեր Բոուլզը (աղջկական ազգանունը` Շենդ), որի հանդեպ Չարլզը քնքուշ զգացմունքներ ուներ դեռևս այն ժամանակ,  թվարկված ոչ մի  պահանջը չէր բավարարում: Նախ` նա այդ պահին արդեն ամուսնացած էր, բացի այդ, չոր բնավորության տեր էր, չէր ենթարկվի: Դրա համար էլ լեդի Դիանայի թեկնածությունը պարզապես իդեալական էր. նա  հանգիստ էր, ամաչկոտ, նրա հետ խնդիրներ չէին լինի: Բացի այդ,  արքայազնին մայրը, հայրն ու Կամիլան էին խորհուրդ տվել ամուսնանալ Դիանայի հետ: 33-ամյա արքայազնն անսաց ամենամտերիմ մարդկանց խոսքին ու շուտով առաջարկություն արեց, ինչին հիացած Դիանան պատասխանեց սիրո խոստովանությամբ: Դրան ի պատասխան`  Բրիտանիայի գահաժառանգն արտաբերեց. «Իսկ ո՞վ գիտե, թե ի՞նչ է սերը»:

Սակայն, սա այն ընտանիքը չէր, որի մասին երազում էր երիտասարդ կինը: Դիանան ցանկացած գնով փորձում էր պահպանել ամուսնությունը, ամուսնու հետաքրքրությունն իր հանդեպ: Նա

ոչ մի կերպ չէր կամենում հաշտվել սիրուհու գոյության հետ ու հույս ուներ, որ երեխաների ծնունդը կփոխի իրավիճակը: Ծնվեցին որդիները` Ուիլյամն ու Հարրին: Չարլզը լավ հայր էր, ուշադիր ու հոգատար, բայց   նույնիսկ երեխաների ծնունդը չփոխեց նրա վերաբերմունքը Դիանայի հանդեպ: Նա առաջվա պես անտարբեր էր կնոջ նկատմամբ:

Ամուսնության ամենադժվարին փուլերում Դիանան երկու անգամ փորձեց ինքնասպանություն գործել: Նույնիսկ դա Չարլզի վրա ոչ մի ազդեցություն չունեցավ: Դիանային լսելուց հետո թագուհին խորհուրդ  տվեց հաշտվել իրավիճակի հետ` հայտարարելով. «Չարլզն անուղղելի է»:

Այս չստացված ընտանիքի կամ սիրային եռանկյունու  պատմությունն ընդհատվեց  արքայադստեր ողբերգական մահով:

Տարիներ են անցել, ու ժամանակ առ ժամանակ նյութեր են հայտնվում ոչ միայն արքայադստեր անձնական կյանքի մանրամասներով, այլև նրա հեռավոր հարազատների ծագման վերաբերյալ:

Դրանցից էր տարիներ առաջ  Շրի Լանկայում լույս տեսնող «The Sunday Times» պարբերականում  Հայաստանի մասին հրապարակված նյութը, որում,  ի թիվս այլոց, նշվում է արքայադուստր Դիանայի  հայկական արմատների մասին:

Մեկ այլ աղբյուրի համաձայն` Դիանայի նախնին  ծագումով հայ Էլիզա Կևարքն է Հնդկաստանից, որն  ամուսնացել է  Թեոդոր  Ֆորբսի հետ: Արքայադուստր Դիանան այս ճյուղի 7-րդ սերունդն է (մայրական գծով):   Տեղեկություններ կան, որ  ժամանակին արքայադստեր նախնիների տանն անծանոթ լեզվով նամակներ են հայտնաբերվել, որոնք, ինչպես հետո են պարզել, գրված են Էլիզա Կևարքի ձեռքով, հայերենով` երեխաների ու թոռների համար: Ասում են, որ  ժամանակակիցներն Էլիզային  դիմում էին որպես «տիկին Ֆորբսյան» (ըստ epress.am-ի):

Երբ 1997-ին   Երևանում  արքայադուստր Դիանայի դիմապատկերով դրոշմանիշ է թողարկվում, աշխարհի շատ փորձագետներ  հանկարծ Դիանայի դիմագծերում  հստակ հայկական բան են  նկատում:  Գրում են, թե  նա խառնվածքով հայի նման էր: Թե ինչ նկատի ունեին դա գրելիս, պարզ չէ, գուցե այն, որ  նա ամեն կերպ փորձում էր  պահպանել ընտանիքը, պաշտում էր երեխաներին: Կամ գուցե նրա անմիջականությունը, յուրաքանչյուրի համար հարմար խոսք գտնելու և մխիթարելու հատկությունը, դժվար է ասել: Բայց 2007-ին ֆրանսիական «JDE»  մանկական պարբերականում  լույս է տեսնում մի նյութ, որում գրված է. «… 1997-ի օգոստոսի 31-ին զոհված արքայադուստր Դիանան հայուհիներին հատուկ բնավորություն ուներ, ինչը բացատրվում է նրա հեռավոր հայկական արմատներով: Էլիզա Կևարք, Դիանայի տատուտատն է, հայուհի` Հնդկաստանից…»:

Անցած տարի ռուսական  հեռուստաալիքներից մեկը հաղորդում հեռարձակեց, որում փորձ է արվել կապել պատմական մի քանի փաստեր` ողբերգական ընթացքի նմանությամբ: Նմանատիպ մեկնաբանություններ միշտ են արվում ու դրանց  վարկածից ապացույցի վերածվելու հավանականությունը ժամանակի հետ էլ ավելի է դժվարանում: Սակայն մի հետաքրքիր տեղեկություն գրավեց հեռուստադիտողի ուշադրությունը, որը թերևս կրկին «ապացուցում» է Դիանայի հայկական ծագման վարկածը:

Բոլորն են ճանաչում հայտնի աճպարար  Հարություն Հմայակի Հակոբյանին, որն այլևս կենդանի չէ, ու նրա որդուն` Հմայակ Հակոբյանին: Նա հիմա բնակվում է ԱՄՆ-ում:

Մի անգամ Հմայակին հրավիրում են ելույթ ունենալու. «Ես հիշում եմ, որ 1979-ին աշխատում էի Փարիզի Դիսնեյլենդում, ինձ  հրավիրեցին ելույթ ունենալու արքայադստեր  ու նրա ընկերների առջև, ես իսկույն համաձայնեցի»: Հաղորդման ժամանակ նա  պատմում է, որ իր հեռավոր նախնիները Հնդկաստանում բնակվող հայկական իշխանական տոհմից են  սերում: 1917-ի հեղափոխությունից հետո Հակոբյանների տոհմը ցրվել է ողջ աշխարհով մեկ:

«Համերգից հետո հանդիպեցի Անգլիայում մշտական բնակություն ունեցող բարեկամներիս հետ: Մեր ընդհանուր  նախնիների մասին խոսքուզրույցի ժամանակ հանկարծ բարեկամներս  ինձ համար բացահայտում արեցին` ասելով, որ Դիանան մեր տոհմից է: Նրանք ասացին. «Հմայակ, ախր նա մեր  հեռավոր բարեկամն է»:

Ինչևէ, այդպես է դա, թե ոչ,ազգությամբ հայ լինի Դիանան, թե անգլիացի, մի բան պարզ է` նա մարդկային էր ու սրտացավ: Այդպիսին է հիշում նրան իր երկիրը, ու այդպիսին էլ կմնա  նա իր երկրի ժողովրդի հիշողության մեջ:

Դիանան ժամանակ էր գտնում բարեգործության համար: 1987-ին ողջ աշխարհի մամուլում հայտնվեց այն նկարը, որում Դիանան բռնել է ՁԻԱՀ-ով հիվանդի ձեռքը: Չար լեզուներն ասում էին, որ թագավորական ընտանիքը Դիանային հանձնարարում էր գործունեության այն ոլորտները, որոնցով ինքը չէր ցանկանում զբաղվել:

1997-ի օգոստոսի 31-ին, նա իր նոր ընտրյալի` եգիպտացի մեծահարուստ Դոդի ալ Ֆայեդի հետ (որի հետ պատրաստվում էր ամուսնանալ) վթարի ենթարկվեց Ֆրանսիայում: Ողբերգության հանգամանքները մինչ օրս քննարկվում են:

Նրա հոգևոր մայրապետը` մայր Թերեզան, իմանալով ողբերգության մասին, ասել է. «… Այդ կորուստն ավելին է, քան մարդիկ կարող են պատկերացնել»:

Իսկ Մեծ Բրիտանիայի նախկին վարչապետ Թոնի Բլերի բնութագրմամբ` Դիանան ժողովրդի սրտում կմնա որպես Ժողովրդական արքայադուստր:

Չկարողանալով նվաճել ամուսնու սերը` Դիանան ավելի կարևոր ձեռքբերում ունեցավ.   սիրո կարիք ունեցողներին ամեն օր նվիրած անսահման զգացման դիմաց` ճանաչում ողջ աշխարհում: Չնայած նա մի առիթով ասել է. «Ես կուզենայի ձեր սրտերի թագուհին լինել, բայց ես ինձ այս երկրի թագուհիչեմ  պատկերացնում»:

Էչևերիան սուկուլենտ բույս է,  հաստլիկների (Crassulaceae) ընտանիքից: Տարածված է Մեքսիկայում, ԱՄՆ-ում (Տեխասից Կալիֆորնիա), Պերուում

Էչևերիա անվանել են ի պատիվ XIX դարի մեքսիկական նկարիչ Ատանասիո Էչևերիա Կոդայի, որը ձևավորում էր   Մեքսիկայի բուսականության վերաբերյալ գրքերը:

Էչևերիան  անցողուն, բազմամյա կարճահասակ բույս է, երբեմն  կիսաթփեր են կարճ ճյուղավորված մսոտ ցողունով: Տերևները դասավորված են խիտ, պարույրաձև` ստեղծելով վարդակ:  Երբեմն տերևի ծայրերին կարելի  է նկատել կարմրավուն նստվածք:  Էչևերիայի տարբեր տեսակները տարբեր պաշտպանիչ ծածկ ունեն`մի մասը մոխրա-սպիտակ նստվածք, մյուսները ` մազմզոտ: Դա օգնում է  բույսին պաշտպանվել արևի  ուղիղ ճառագայթներից:

Ծաղկման շրջանում Էչևերիայի միջից դուրս է գալիս երկար  (երբեմն  մինչև  90 սմ)  ծաղկաբեր, որի վրա առաջանում են վրձնաձև կամ հովանոցաձև ծաղկաբույլեր`կարմրանարնջագույն կամ կարմրադեղին ծաղիկներով:
Ժողովրդի մեջ հաճախ այս բույսը անվանում են “քարե ծաղիկ”,”քարե վարդ”,”կանաչ վարդ”:

Տեսակները

Կան այս բույսի բազմաթիվ տեսակներ, ինչպես Հալվեանման էչևերիա (Echeveria agavoides),  Սպիտակամազ էչևերիա (Echeveria leucotricha), Փայլուն էչևերիա, Կուզածաղիկ էչևերիա, Դերենբերգի էչևերիա, նրբագեղ էչևերիա,Լաուի էչևերիա,Պեակոցկու էչևերիա, բարձաձև էչևերիա,Շոյի էչևերիա և այլն:

Խնամքը

Լուսավորությունը.բոլոր էչևերիաները լուսասեր են, դիմանում են արևի ուղիղ ճառագայթներին, ուժեղ արևի  տակ պաշտպանիչ մոմածածկը ավելի  է հաստանում, որից տերևները դառնում են սպիտակաերկնագույն կամ մոխրաերկնագույն, իսկ ծայրերը կարմրում են, շոգից տերևները հնարավոր է կնճռոտվեն և ամբողջ վարդակը սեղմվի:

Ջերմաստիճանը. Գարնան-ամռան ընթացքում էչևերիան կարող է դիմանալ բարձ ջերմաստիճանի, սակայն լավագույնը մոտ 22-27°С ջերմաստիճանն է: Ձմռանը գերադասում են  0—8°С, բայց  կդիմանա  նաև սովորական բնակարանի ջերմաստիճանին (18-20°С) :

Օդի խոնավությունը. էչևերիան լավ է տանում չոր օդը և կարիք չունի ցողման, դեռ ավելին ցողելը կարող է վնասել նրա արտաքին տեսքին:
Ջրելը. գարնանն ու ամռանը էչևերիային ջրում են չափավոր, ջրելու միջակայքում հողը մինչև թաղարի հատակը պիտի չոր լինի:  Բույսը չի սիրում շատ խոնավություն: Աշնան և ձմռան ընթացքում ջրել  հարկավոր է հազվադեպ: Ջրելու ահազանգ կարող է լինել տերևների ջրազրկումը: Հարկավոր է հետևել, որ ջուրը չընկնի վարդակի մեջ, դա կարող է  բույսը փտեցնել:

Սնուցումը.գարնան-ամռան ընթացքում  էչևերինան պարարտացնում են ամիսը մեկ, կակտուսների համար նախատեսված պարարտանյութերով, նշված չափի կեսով: Աշնանը և ձմռանը չեն սնուցում:

Տեղափոխումը. Բույսը տեղափոխում են  ամեն տարի, թաղարի հատակին հարկավոր է լավ դրենաժ, թաղարները պետք է սաղր լինեն:

Ծաղկումը.լավագույն պայմանները էչևերիայի ծաղկման համար  15—18°С ջերմաստիճանն է և 12-13 ժամյա կարճ օր  50 օրվա ընթացքում:  Տարբեր տեսակների համար կարճ օրերի քանակը կարող է փոփոխվել, իսկ  բույսը պետք է մեծ լինի մեկ տարեկանից:

Բազմացումը. էչևերիան բազմանում է տերևներով, կտրոններով, վարդակներով, սերմերով: Կիսաթփերը`  ծայրի ցողուններով:

Հիվանդություններն ու վնասատուները.Առավել հաճախ վարակվում են  որդերով, ջրի ավելցուկից արմատները փտում են և բույսը մեռնում է, շատ ջրելու հետևանքով առաջանում է նաև բորբոս: Բարձր ջերմաստիճանից վարակվում են թաղիքով և որդնալվիճով:

«Հայրս այնպես համբուրեց, որ քիչ մնաց շնչահեղձ լինեմ…»

«Տղամարդկանց հանդեպ հակակրանք եմ զգում: Այդ զգացումն առաջացել է շատ վաղուց: Մայրս քնքուշ կին էր: Գուցե գեղեցիկ չէր, բայց բարի սիրտ ուներ: Նա մեր ընտանիքի ամեն օրը կարող էր տոն դարձնել՝ հաճելի անակնկալներ պատրաստելով: Բոլորը նրան սիրում էին: Մայրս շատ հոգատար էր հորս նկատմամբ, հայրս էլ նրա հետ կոպիտ չէր վարվում. երբեք չեմ տեսել, որ ձեռք բարձրացնի նրա վրա: Սակայն մի բան կար, որ մորս շատ էր վշտացնում. հայրս կնամոլ էր: Սկզբում չէինք հասկանում մորս տխրության պատճառը, բայց երբ ականջներիս հասան հարևանների խոսակցությունները, մենք էլ սկսեցինք ամաչել հորս վարքի համար:

Նա չէր էլ թաքցնում կանանց նկատմամբ իր հետաքրքրությունը: Ավելին, սկսել էր նույնիսկ անվայել կատակներ անել իմ ընկերուհիների հետ: Նրա անբարո ակնարկներն այնքան ծայրահեղ դարձան, որ որ նույնիսկ սկսեցի խուսափել հորիցս: Այդ օտարացումը երևի վրդովեց նրան, սկսեց ինձ համար ավելի հաճախ նվերներ գնել: Երբ շուկա կամ խանութ էր գնում, ինձ անպայման վերցնում էր իր հետ: Ես փորձում էի հրաժարվել՝ պատճառաբանելով, թե դասերս պիտի սովորեմ, բայց նա համառում էր: Սկզբում մայրս էլ էր հորդորում, որ նրան ընկերակցեմ, երևի կարծում էր, որ այդպես հայրս ուրիշի փեշերի հետևից չի ընկնի: Հետո զգացի, որ այդ հետապնդումը մորս էլ է սկսել անհանգստացնել: Ես երկու կրակի մեջ էի: Նույնիսկ ուսման մեջ դժվարություններ առաջացան, քանի որ ամբողջ օրը լարված էի, որ իմ պատճառով ծնողներս չընդհարվեն:

Մի անգամ, դպրոցն ավարտելու կապակցությամբ ինձ շնորհավորելով, հայրս այնպես համբուրեց, որ քիչ մնաց շնչահեղձ լինեմ: Ես լաց եղա, իսկ նա խոստացավ, որ եթե իրեն լսեմ, ինձ համար ամենաշքեղ հագուստը կգնի:

Շատ էի ուզում ինստիտուտ ընդունվել, բայց հորս հետապնդումներից խուսափելու համար ընդունվեցի բուժքույրական ուսումնարան, որպեսզի տնից հեռու լինեմ: Սովորելու ընթացքում, նույնիսկ արձակուրդներին, խուսափում էի տուն գնալուց, որովհետև հայրս ինձ հետապնդելու առիթը բաց չէր թողնում, մի օր անգամ գրկեց ու կուրծքս շոյեց:

Մայրս հանկարծակի մահացավ: Ես այլևս չէի կարող տուն վերադառնալ: Ստիպված Կապանում ամուսնացա մի տղամարդու հետ, ում գրեթե չէի ճանաչում և բոլորովին չէի համակրում:

Երևի Աստված երես է թեքել ինձնից, քանի որ երեխա էլ չեմ ունենում: Բժիշկներն ասում են, որ ամուսինս պիտի բուժվի, իսկ նա այդ մասին լսել անգամ չի ուզում:

Հայրս մենակ է ապրում, և եթե նրանից չվախենայի, կտեղափոխվեի նրա մոտ, բայց ստիպված եմ համակերպվել այս վիճակին…»:

 Բարերարն ու բռնարարը

«Իմ պատմությունը լսողները զարմանում են: Ամուսնացել էիք, ունեինք երկու աղջիկ: Հիմա նրանցից զրկված եմ: Տասը տարի առաջ եմ տեսել ու մեկ էլ տեսա երեկ՝ դպրոցում: Այնտեղ էլ չգիտեին իմ գոյության մասին, քանի որ երեխաներին ներկայացրել էին՝ որպես երկկողմանի ծնողազուրկ: Հիմա նրանք ապրում են տատի ու պապի հետ, որոնք անընդհատ պատմել են, թե իբր ես լքել եմ իրենց և այնքան են երեխաներիս հոգին թունավորել, որ հիմա նրանք չեն էլ ուզում իմանալ ճշմարտությունը»:

Այստեղ զրուցակիցս խոսքն ընդհատեց և սենյակից դուրս եկավ: Վերադարձավ՝ ձեռքին մի հին թերթ: Ցույց տվեց դրա լուսանկարներից մեկը. «Ամուսինս է»,-ասաց՝ ցույց տալով մի հաղթանդամ, գեղեցիկ տղամարդու: Լուսանկարի վերևում խոշոր տառերով գրված էր. «Մեծ բարերարը»: Քաղաքի դպրոցներից մեկի տնօրենը հանրությանն էր ներկայացնում մեր հայրենակցին, որը Ռուսաստանում ապրելով՝ չէր մոռացել հարազատ դպրոցը և արդեն քանի տարի՝ օգնում էր սոցիալապես անապահով ընտանիքների երեխաներին՝ տրամադրելով հագուստ, սննդամթերք և գրենական պիտույքներ:

«Գիտեմ՝ անհամատեղելի են բարերան ու բռնարարը,-շարունակեց կինը,-ում ել պատմեմ՝ չի հավատա: Միայն ինձ ու իրեն է հայտնի, թե ինչ ինչ գնով է հանկարծ հարստացել: Նա դրա համար կյանքով փոխհատուցեց: Ինձ համար շատ դժվար էր դիմանալ այդ ամենին: Ասացի, որ հեռանում եմ, իսկ նա սպառնաց. «Կգնաս առանց երեխաների»:

Հաջորդ օրը նրա, այսպես կոչված տղաներն, ինձ ինքնաթիռ նստեցրին և ուղարկեցին Հայաստան: Դրանից հետո երեխաներիս չեմ տեսել, իսկ նրա սպանության մասին լսեցի այստեղ: Ամբողջ հոգով ձգտում էի երեխաներիս վերադարձնել, բայց ոչինչ չստացվեց: Այլևս ոչ մի հույս չունեմ, բոլոր դռները փակվել են: Կարծում էի, երբ երեխաներս մեծանան, կպատմեմ նրանց իրականությունը, ու նրանք ինձ կհասկանան: Բայց ես հաշվի չէի առել, որ նրանց կարող են թշնամացնել իմ դեմ: Հիմա էլ մտածում եմ՝ գուցե աղջիկներս ամուսնանան, մայր դառնան ու այդ ժամանակ ուզեն լսել իրենց մոր պատմությունը, գուցե այդ ժամանակ ինձ ընդունեն…»:

Պատմությունները տրամադրել է

«Կանանց իրավունքների կենտրոն»

հասարակական կազմակերպությունը

Շեֆլերան ամենատարածված դեկորատիվ բույսերից է , և դա հասկանալի է, քանի որ նա շատ առավելություններ ունի: Առաջին հերթին շատ գեղեցիկ է իր յուրօինակ ձևավոր տերևներով, որոնք բացված հովանոցի նման են և ընդգծում են նրա բարեմասնությունը:
Երկրորդը նրա չափերն են : Բնության մեջ նա բավականին բարձրահասակ , մշտականաչ տերևներով ծառ կամ թուփ է, ինչի շնորհիվ տնային պայմաններում նա պատկառելի չափերի է հասնում:
Այս նրբագեղ բույսը կարող է հարմարվել նաև քիչ լուսավոր և ցուրտ սենյակներում, բայց հարմարավետ պայմաններում նրա պոտենցիալը բացվում է : Նրան խնամելը դժվար չէ, կարևորը ճիշտ տեղն ընտրելն  և նրա փոքրիկ պահանջները բավարարելն է:

Շեֆլերան (Schefflera) Արալիևների ընտանիքի ներկայացուցիչ է և աճում է Ասիայի արևելյան ու հարավ արևելյան երկրներում, Ավստրալիայում, Նոր Գվինեայում և Խաղաղ օվկիանոսի կղզիներում: Շեֆլերան ունի 250-300 տարատեսակ: Ճառագայթատերև և աստղատերև շեֆլերան (Schefflera actinophylla) ամենահայտնին է և լայն տարածվածը:

Ծաղկող շեֆլերաներ
Իր հայրենիքում շեֆլերան բազմացողուն ծառ է կամ ավելի շուտ հսկայական թուփ, որը հասնում է 12 մետր բարձրության: Ամռան վերջում կամ աշնանը կարելի հիանալ նրա ծաղկման գեղեցկությամբ: Իր անսովոր ծաղկումով պայմանավորված`  շեֆլերային անվանում են “ութոտնուկ ծառ”:
Իր երկրորդ անունը ` ”ծառ-հովանոց” շեֆլերան ստացել է իր ձևի շնորհիվ:

Այն ծառ է լայնացված հովանոցաձև ,բարակ ու մերկ ցողունների վրա, պսակով: Իսկ ամեն մի տերև արդարացնում է իր մականունը `շեֆլերայի մեծ, կաշվենման , մի փոքր կախված տերևները հիշեցնում են հովանոց:

Խնամքի գաղտնիքը.
Լուսավորությունը. Կանաչ տերևներով բույսի համար հարկավոր է ավելի ստվերոտ տեղ, քան երփներանգ տեսակի, որը ոչ բավարար լուսավորության դեպքում կարող է կորցնել իր էկզոտիկ գույները: Կարելի է թաղարը դնել արևի ճառագայթների ներքո, ինչը կարագացնի շեֆլերայի աճը: Չնայած բույսը հրաշալի է զգում նաև վատ լուսավորության ժամանակ, բայց այրող արևը վնասակար է բույսի համար:
Տան պայմաններում շեֆլերան կարող է հասնել 2 մետր բարձրության:

Ջրելը. Բույսը չի սիրում չորություն, այդ պատճառով այն հարկավոր է ջրել առատ և անընդհատ:

Խոնավությունը. Ինչպես բոլոր արևադարձային բույսերը, շեֆլերան սիրում է օդի բարձր խոնավություն: Խոնավություն հատկապես  անհրաժեշտ է, երբ բույսերը ձմեռում են տաք բնակարաններում:

Ջերմաստիճանը. Շեֆլերան ջերմասեր բույս է, բայց կարող է դիմանալ ցածր ջերմաստիճանին, ձմռանը նրան անհրաժեշտ է առնվազն 10– 15°C: Ամռանը ամենաբարենպաստը մոտ 20°C, բույսը իրեն լավ է զգում, երբ գիշերը ջերմաստիճանը նվազում է:

Հողը. Այն պետք է ջրաթափանց լինի, թեթև և բերքատու: Լավագույն կազմությունը` 3 մաս ջերմոցային, մեկ մաս տորֆային և 1,5 մաս գետի խոշոր ավազ:

Բազմացումը. Շեֆլերան բազմացվում է մինչև 10սմ -անոց կտրոններով, ավելի լավ է այն բազմացնել գարնանը, երբ օդի ջերմաստիճանը հասնում է 24 °C:

Աճը. Այն բավականին արագ է աճում, ամռան ընթացքում հեշտությամբ 30 սմ  և ավելի բարձանում է :
Ծաղկելը. Առավելապես ծաղկում է բնության մեջ , ծաղիկները նման են ութոտնուկի շոշափուկներին: Պտուղները, ծաղիկները և կոկոնները բույսի տարբեր տեսակների մոտ տարբեր գույների են` կարմիր, դեղնավուն, նարնջագույն, սպիտակ կամ  մորու գույնի:
Հնարավոր դժվարությունները.
Ամռանը շատ շոգի պայմաններում կամ ձմռան շատ ցածր ջերմաստիճանի և շատ ջրելու դեպքում կարող են թափվել տերևները:
Ոչ բավարար լուսավորության ժամանակ տերևները խունանում են, իսկ շատ լուսավորության ժամանակ նրանց վրա հայտնվում են բաց բծեր:

Բույսը համարվում Աղեղնավորի բույս:

Յակոբինիան (Յուստիցիա)   բազմամյա, մշտադալար  բույս է և պատկանում է ականտյա ընտանիքին: Բնության մեջ այն աճում է Հարավային Ամերիկայում` Մեքսիկայում , Բոլիվիայում, Բրազիլիայում և հասնում է մինչև 2 մետր բարձրության: Յակոբինիան ունի ուղիղ ցողուններ, որոնց գագաթին ձևավորվում են յուրօրինակ խիտ հասկեր վարդագույն, կարմիր կամ դեղին ծաղիկներով:

Տնային պայմաններում հայտնի են  Յակոբինիամարմնային  կամ Յակոբինիակարմիր (Jacobinia carnea), Քիչ ծաղկավոր Յակոբինիա (Jacobinia pauciflora) , Ֆրիզոստեֆանի Յակոբինիա (Jacobinia chrysostephana).

Բույսը սիրում է պայծառ, ցրված լույս առանց արևի ուղիղ ճառագայթների: Իդիալական տեղը արևելյան կամ արևմտյան պատուհաններն են: Հարավային պատուհանագոգին յակոբինիան պետք է պաշտպանել արևից, քանի որ նրա տերևներին կարող են հայտնվել այրվածքներ:

Ամռանը ծաղիկը հարկավոր է հանել մաքուր օդին`պատշգամբ կամ պարտեզ: Ձմռանը յակոբինիաների մեծ մասի համար լավագույն ջերմաստիճանը 16 – 18 °C: Քիչ ծաղկավոր Յակոբինիայի համար ձմռանը  ջերմաստիճանը պետք է լինի ավելի  ցածր`  մոտ 12 °C.

Գարնան-ամռան ժամանակաշրջանում  յակոբինիան առատ են ջրում, ձմռանը այն կրճատում են : Ծաղիկը չի սիրում հողի չորություն, դրանից նրա տերևներն ու ծաղիկները թափվում են:

Օդի խոնավությունը նույնպես պիտի բարձր լինի: Մասնագետները խորհուրդ են տալիս ժամանակ առ ժամանակ նրան ցողել:

Բույսը պարարտացնում են ակտիվ աճի ընթացքում`երկու շաբաթը մեկ, միներալներով և օրգանական պարարտանյութերով: Իսկ սեպտեմբերից փետրվար ամիսը մեկ անգամ:

Յակոբինիան տեղափոխում են ամեն տարի գարնան սկզբում:

Կարմիր  Յակոբինիան ծաղկում է ապրիլից սեպտեմբեր: Ծաղկելուց հետո կամ վաղ գարնանը բույսը հարկավոր է էտել: Դա արվում է նոր ճյուղերի աճի , նաև լավ ծաղկելու համար: Քիչ ծաղկավոր Յակոբինիան ծաղկում է նոյեմբերից մարտ:  Նրա էտումը պետք կատարել հունիսին, հակառակ դեպքում երիտասարդ կոկոնները կտուժեն:

Յակոբինիան բազմացնում են վերին կտրոններով փետրվար-մարտ ամիսներին: Կտրոնները լավ են արմատակալում ջերմոցային պայմաններում`օգտագործելով ֆոտոհորմոններ և տաքացնելով մինչև 24 °C: Արմատները երևում են 3 շաբաթից: Բույսի ճյուղավորումն արագացնելու համար  նրա ծայրերը «կսմթում» են: Ավելի խիտ թուփ ստանալու համար  մասնագետները խորհուրդ են տալիս թաղարում տնկել երկու երիտասարդ բույսի կտրոն:

Յակոբինիան կարող է վարակվել կարմիր սարդոստայնային տիզով: Այդ ժամանակ նրա տերևները դեղնում են և ծածկվում լաքաներով: Բույսի վրա երևան է գալիս բարակ սարդոստայն: Այդ վնասատուից ազատվելու համար հարկավոր է բույսը լվալ գոլ ջրով, հեռացնել  վնասված տերևները և     ավելացնել օդի խոնավությունը:

Յատրոֆան (Jatropha) Մոլոչայի (Euphorbiaceae) ընտանիքից է, դրանք ծառեր են, թփեր և բազմամյա բույսեր, որոնք պարունակում են կաթնանման հյութ: Այն տարածված է Ամերիկայի և Աֆրիկայի արևադարձային գոտիներում:  Jatropha  անվանումն առաջացել է հունական  Jatrys — բժիշկ և  tropha — կերակուր բառերից:

Սա  իր  անսովորությամբ հիանալի  բույս է, որն ունի  շշաձև ցողուն, որը անբողջ ձմեռ մերկ է, իսկ վաղ գարնանը նետում է հովանոցաձև ծաղկատու `մանր կարմիր ծաղիկներով: Ավելի ուշ երկար ցողունի վրա աճում են տերևները :

Խոշոր Յատրոֆան թանկարժեք բույս է, սակայն նրա խնամքը դժվար չէ: Նա ծաղկում է կանոնավոր կերպով ` երկար ոտիկների վրա հովանոցաձև ծաղկեպսակով: Հաճախ ծաղկումը սկսում է մինչև տերևների ի հայտ գալը, հետո հայտնվում են լայնաթաթ տերևները երկար ցողունների վրա, որոնք հասնում են 10-20սմ:

Տեսակները

Ճեղքված Յատրոֆա (Jatropha multifida)

Ոչ մեծ թուփ է, որը հասնում է 2-3 մետր բարձրության, ծածկված է գեղեցիկ տերևներով, որոնք բաժանված են 7-11 մասերի` մինչև 30 սմ տրամագծով: Տերևները մուգ կանաչ են, թեթևակի կապտավուն երանգով և ավելի բաց գույնի  կենտրոնով: Ժամանակի ընթացքում նրանք թափվում են` մերկացնելով ցողունի ստորին մասը: Երիտասարդ բույսը հիշեցնում է երիտասարդ արմավենի և շատ դեկորատիվ տեսք ունի:

Ճեղքված Յատրոֆայի ծաղիկները պայծառ են, հավաքված են հովանոցաձև ծաղկեպսակում: Արևադարձային պայմաննեորում Յատրոֆան կլոր տարին ծաղկում է, հատկապես տարվա շոգ ամիսներին: Ծաղկելուց հետո  առաջանում են դեղին եռանիստ պտուղներ  մոտավորապես 2,5սմ երկարությամբ, որի ներսում սպիտակ  ճարպային պտղամիսն է շագանակագույն , 1սմ երկարությամբ  երեք կորիզներով:

Բույսի բոլոր մասերը թունավոր են: Յատրոֆայի հյուսվածքների վնասվածքից առաջանում է կիսաթափանցիկ հեղուկ, որը կարող է գրգռել մաշկը:

Հոդատապային Յատրոֆա (Jatropha podagrica)

Սուկուլենտ, տերևաթափ թփեր են, պալարանման հաստացած ցողունով: Հոդատապային Յատրոֆան տարբերվում է իր յուրօրինակ ցողունով`հաստ հիմքով և նեղացած վերին մասով: Աճի նման տեսակը հատուկ է քարքարոտ տեղանքին, որտեղ  հնարավորություն չկա ձևավորել ստորգետնյա օրգաններ, պահեստավորված խոնավություն, այդ պատճառով ջուրը հավաքվում է ցողունի հաստացած ստորին մասում:

Հոդատապային Յատրոֆան ունի ևս մեկ առանձնահատկություն: Ցողունները ամրացված են ոչ թե տերևի ծայրին, այլ տերևի  մեջտեղին մոտ: Բույսի բարձրությունը հասնում է 50-70 սմ: Տերևները թաթանման են, կլոր և հասնում են 15-18 սմ տրամագծի: Նրանց գույնը կախված է տարիքից`երիտասարդները մուգ կանաչ և փայլուն են, տարիքի հետ գույնը բացվում է: Իսկ հասնելով ամենամեծ չափսի `մգանում են և դառնում անփայլ: Տերևի  ներքին մասը և ցողունը բաց գույնի են և ծածկված են գորշ նստվածքով: Բարդ հովհանոցաձև ծաղկեբույլը հայտնվում է անմիջապես աճման կետից: Սկզբում երևում են համեստ  կոկոնները և տեսանելի են միայն ամենախոշորները: Նրանք դանդաղ են հասունանում և հասնելով տերևների հասակին` աճը արագանում է: Կոկոնները գույն են ստանում և բացվում են կորալա-կարմիր ծաղիկները`1սմ տրամագծով: Ծաղիկները հոտ չունեն: Մի հովանոցի վրա կարելի է տեսնել արական և իգական ծաղիկներ: Արական ծաղիկները դիմանում են մեկ օր, բայց անմիջապես հետո նորն է ծաղկում: Մեկ հովանոցի ծաղկումը տևում է մոտ մեկ շաբաթ:Բնական պայմաներում Յատրոֆան   ծաղկում է  տարվա տաք եղանակներին:

Խնամք և լուսավորություն

Յատրոֆան գերադասում է լուսավոր, արևոտ, բայց ոչ անմիջապես արևի  ճառագայթների տակ: Գերադասելի են արևմտյան և արևելյան պատուհանները:

Ջերմաստիճանը

Լավագույնը ամառը օդի ջերմաստիճանը 18–22°C, ձմռանը  14–16°C:  Ձմռանը բույսը կարելի պահել տնային պայմաներում  Յատրֆայի խնամքը հեշտացնելու համար:

Օդի խոնավությունը

Յատրոֆան առանձնապես կարիք չունի ցողելու և լավ է տանում չոր օդը: Ժամանակ առ ժամանակ բույսի տերևները արժե խոնավ շորով սրբել:

Ջրելը

Յատրոֆան գերադասում է չափավոր ջրում ամռանն ու գարնանը:  Ջրում են հողի վերին շերտի չորանալու դեպքում: Շատ ջրվելու դեպքում բույսը կարող է փտել:  Ձմռանը ջրելը պակասեցվում է: Եթե Յատրոֆան աշնանը կամ ձմռանը տերևաթափ է լինում , ջրելը դադարեցվում է: Նորմալ սկսում են ջրել բողբոջներ երևալուց հետո:

Պարարտացում

Գարնանն ու ամռանը յատրոֆային պարարտեցնում են ամիսը մեկ անգամ կակտուսների համար նախատեսված պարարտանյութերով:

Տեղափոխումը

Յատրոֆային տեղափոխում են 2-3 տարին մեկ գարնանը: Բույսը կարիք ունի լայն և ոչ խորը թաղարի, լավ դրենաժի:

Բազմացումը

Յատրոֆան բազմացնում են սերմերով կամ կտրոններով, բայց սերմերը վերցնելը դժվար է, քանի որ նրանք արագ կորցնում են ծլունակությունը:

 Հիվանդություներն ու վնասատուները

Եթե փտում են արմատները և բույսը մահանում է, նշանակում է գերջրում է տեղի ունեցել: Հարկավոր է պակասեցնել ջրելու հաճախականությունը:

Եթե տերևների դեղնում են   ու  թափվում, նշանակում է, որ բույսը  վարակվել է  սարդոստայնային տիզով: Հարկավոր է բույսը 2-3 անգամ ցողել գոլ ջրով: Ուժեղ վարակի դեպքում անհրաժեշտ է մշակել ինսեկտիցիդով:

Բույսը դեֆորմացվում է և ծաղիկները  թափում են, ուրեմն վարակվել է  տրիպսով: Անհրաժեշտ է լվալ բույսը տաք ցնցուղով և մշակել ինսեկտիցիդի լուծույթով:

Աճի դանդաղման պարագայում տեղի է ունեցել  գերպարարտացում: Հարկավոր է պարարտացնել զգուշ, նախօրոք հողը խոնավեցնելուց հետո:

Տերևների գունաթափման և թոռոմելու դեպքում  պատճառը ջրելու  ջրի ցածր ջերմաստիճանն է: Արժե բույսը ջրել մի փոքր գոլ ջրով:

Կոլեուսին կարելի է իդիալական բույս համարել, նրա  մեջ միահյուսվում են փայլուն գեղեցկությունը, տոկունությունը և ոչ պահանջկոտ լինելը, նաև հնարավորությունը աճեցնել ինչպես բնակարաններում , այնպես էլ բաց երկնքի տակ:  Կոլեուս աճեցնելու կարևոր պայմանը արևի լույսն է, որը շատ ուժեղ ազդում է նրա գույների և աճի վրա: Պետք է միշտ հիշել, որ այս բույսի համար կարևոր է ընտրել լավ լուսավորված տեղ

Ջերմաստիճանը

Կոլեուսները սիրում են տաք օդ, լավ է, եթե ջերմաստիճանը 25 С աստիճան է:

Լուսավորությունը

Կոլեուսի համար ամենակարևորը պայծառ լույսն է, որի շնորհիվ տերևները գունավորվում են և օպտիմալ չափ ստանում: Լույսը որոշում է  ամբողջ բույսի  զարգացումը, այդ պատճառով անհրաժեշտ է տեղադրել ամենաարևոտ տեղում

Ջրելը

Կոլեուսները սիրում են  խոնավ հող, բայց ոչ թաց: Հարկավոր է խուսափել հողի չորանալուց: Թաղարում հողը  պետք է պահել մի փոքր խոնավ:   Եթե չի հաջողվել  ջրել ժամանակին, նա մի քիչ թոշնում է և լավ ջրելու դեպքում` կես ժամվա ընթացքում նորից  առույգանում է:

Օդի խոնավությունը

Օդի խոնավությունը կոլեուսների համար շատ կարևոր չէ, այն կարելի ցողել մեկ մեկ, բայց դա էլ անհրաժեշտ չէ: Աշխատեք  ցողել  դրանք ստվերոտ տեղերում:

Հողի բաղադրությունը

Կոլեուսը աճում է  սովորական հողում:

Թաղարը

Հարկավոր է վերցնել միջին չափերի պլաստիկ կամ կերամիկայից  թաղար, որի հատակում  պետք է դնել դրենաժը: Որպես դրենաժ կարելի է օգտագործել կոտրված ամանեղեն կամ կերամզիտ:

Պարարտացում

Կոլեուսին կարելի պարարտացնել ամիսը մեկ, բայց գա էլ պարտադիր չէ, քանի որ նրա աճը պայմանավորված է լավ լուսավորությամբ:

Տեղափոխումը

Սովորաբար Կոլեուսները չեն տեղափոխում: Նրանք արագ աճում են և որպես օրենք երկու տարուց նրանց փոխարինում են նորերով:

Ծաղկումը 

Ծաղկմանը կարելի է սպասել գարնան սկզբից մինչև ամառվա վերջ: Կոլեուսների ծաղիկները շատ խոշոր չեն և ամուր հասկաձև հավաքված են: Մեծ մասամբ կոլեուսների ծաղիկները երկնագույն են

Բազմացումը 

Կոլեուսները բազմացնում են կտրոններով կամ սերմերով: Կոլեուսները կտրտում են, երբ նա շատ է մեծանում և անշնորհք տեսք ստանում: Փետրվարին կոլեուսի ծայրերը կտրում են այնքան, որ բույսի վրա մնա 7-8 աճի կետեր (աչքեր): Դրանից հետո առաջացած շիվերը օգտագործում են որպես կտրոն: Դրանք պետք է  կտրել սուր դանակով, որից հետո դնել ջրի մեջ: Արմատներ հայտնվելուց հետո շիվերը դրվում են հողի մեջ :

Եթե  անհրաժեշտություն կա աճեցնել կոլեուսը սերմերով, ապա դրա համար լավագույն ժամանակը գարունն է` մարտ կամ ապրիլ ամիսները:

Վնասատուները

Սովորաբար կոլեուսները չեն ցողում և որոշ դեպքերում քիչ խոնավության պատճառով ծաղիկների վրա կարող են հայտնվել սարդոստայնային տիզեր , որոնք արագ կվերանան  բույսը  ջրով ցողելուց հետո:

Կյանքի տևողությունը

Կոլեուսը բազմամյա  բույս է, բայց սովորաբար այն աճեցնում են ամեն 1-2 տարին մեկ:

Ժողովրդին հայտնի ոսկյա բեղի բուսաբանական անվանումը բուրավետ կալիզիա է: Այն պատկանում է կոմմելինյան (Commelinaceae) ընտանիքին: Կալիզիան 12 տեսակ ունի և աճում է Կենտրոնական և Հարավային Ամերիկաներում ու Մեքսիկայում: Սակայն հայտնի է մեկ տեսակը ` բուրավետ կալիզիան (Callisia fragrans): Այս բույսը նորաձև է  ХIХ դարից`  անմիջապես հայտնաբերումից հետո: Այնուհետև կալիզիային մոռացան, իսկ հիմա սկսեցին բազմացնել ոչ որպես վայրի բույս, այլ որպես դեղաբույս (ի միջի այլոց ոչ միայն մեզ մոտ, այլև արևմուտքում):

Բնության մեջ  դա   լեռների լանջերով և հատումներով սողացող բույս է, արմատակալում է ժայռերի հանգույցների մեջ, հասնում է ավելի քան 2 մետրի: Ոսկե բեղ են անվանում երկար շյուղերի շնորհիվ, որոնք դուրս են գալիս տերևների արանքից, ինչպես գետնամորու բեղերը, և արմատակալում են: Այդ “բեղերի” երկարոթյունը հասնում է մինչև 1 մետրի, նրանք մերկ են , կարմրա-շագանակագույն, երկար միջնհանգույցներով և ծայրերին տերևների ոչ մեծ վարդակներով (սովորաբար համարվում է, որ բուժման համար գործածելի են այն շյուղերը, որոնք ունեն 9 միջնհանգույցից ոչ պակաս):

Խոշոր, մինչև 30սմ, համարյա գծով իրար փոխարինող և ցողունը գրկող տերևները զարգանում են միայն արմատակալումից հետո : Տերևը մասերի բաժանելիս ձգվում են կաուչուկի բարակ թելեր: Այս բույսի ցողունը չնայած երկար է, բայց չի կարող ուղղահայաց կանգնել, այդ պատճառով բնակարանում նրա համար հենարան է հարկավոր: Ծաղիկները, որոնք բնակարաններում հազվադեպ են լինում, դուրս են գալիս տերևների խոռոչից`  երկար ցողունի վրա փնջիկներով շարված: Ամեն մի ծաղիկ ունի երեք սպիտակ, վարդագույն կամ կապույտ թերթիկ: Չնայած ծաղիկները անշուք են, բայց նրանք գրավում են իրենց սուր և  հաճելի բույրով, որը նման է գեացինտի հոտին:
Մի քանի անգամ այս բույսի անունը փոխել են: Առաջին նկարագությունը եղել է 1840 թ.որպես Spironema fragrans, հետո նրան անվանափոխեցին Rectanthera fragrans: Ժամանակակից անվանումը կալիզեան է (հունական Καλός — գեղեցիկ, Λις — շուշան – «գեղեցիկ շուշան»), այդ անունը նա ստացել է միայն 1942 թ., ամերիկացի R. E. Woodson-ից: 1978 թ. Կիևում հրատարակվել է “Տնային բույսեր և դեկորատիվ թփեր” գիրքը, որտեղ թույլ էին տվել սխալ`անվանելով կալիզեային դիխորազանդրա: Dichorisandra thirsiflora — դիխորազանդրա վրցնածաղիկ, չնայած նա կալիզեայի մոտիկ ազգականն է, բայց բոլորովին ուրիշ բույս է և հազվադեպ է հանդիպում պատուհանների վրա:
Ոսկե բեղի, որպես դեղաբույսի տարածման գործում իր մեծ ներդրումն ունի Վլադիմիր Օգարկովը, որը համարյա 30տարի այն օգտագործել է իր պրակտիկայում մինչև առաջին հոդվածը գրելը, որը տպվեց 2000թ. “Առողջ ապրելակերպ” թերթում: Հետո հետևեցին այլ հեղինակների բազմաթիվ հոդվածներ, որի շնորհիվ ժաղովրդական բժշկության մեջ բույսը այժմ լայն կիրառում է ստացել:
Ոսկե բեղի կազմության և ազդեցության գիտական ուսումնասիրություններ են կատարվում Պետերբուրգում և Նովոսիբիրսկում ու միակ բանը, որ ապացուցված է, այն է, որ բույսը թունավոր չէ: Նա իրոք պարունակում է մի շարք ակտիվ կենսաբանական նյութեր: Առաջին հերթին արագ բուժում է քերծվածքները, ոչ մեծ այրվածքները և կտրվածքները: Ցավոտ տեղը քսում են թարմ հյութը կամ վերքի վրա դնում են ճզմված տերևը:
Ավելի բարդ դեպքերի համար բույսը նախապես հատուկ մշակում են`  ուժեղացնելով նրա ակտիվությունը: Դրա համար ցողունը և բեղերը կտրելուց անմիջապես հետո փաթաթում են պոլիէթիլենային տոպրակի մեջ և երկու շաբաթ դնում սառնարանի ներքևի մասում: 3-4 աստիճան զրոյից բարձր:

Պետք է ասել, որ կալիզեան հեռու է պանացեայից և նրա ազդեցությունը հիմնականում հիմնված է հիվանդի` բուժմանը հավատալու վրա, բայց մյուս կողմից իմունային համակարգի  և ներզատիչ գեղձերի մի փոքր խթանումը, որը տալիս է ոսկե բեղը, իրոք օգտակար են բորբոքային տիպի մի շարք հիվանդությունների դեպքում:
Կարելի  է օգտագործել և ցողունների թուրմը, դրանով  ախտահանելով  վերքերը, իսկ  օստեոխոնդրոզի , ռևմատիզմի և իշիազի ժամանակ նրանով շփել ցավոտ մասերը:

Արտաքին օգտագործման լուծույթ պատրաստելու համար հարկավոր է վերցնել 12 հանգույցներով երկարություն ունեցող ոսկե բեղ և 0,5 լիտր օղու մեջ 10 օր պահել մութ տեղում: Այս հեղուկը օգտագործում են թրջոցների  և շփումների դեպքում: Սակայն կալիզեայուվ բուժումը նույնպես ունի յուրահատկություններ և հակացուցումներ:

Չի կարելի սկսել կալիզեայով բուժումը առանց փորձված ֆիտոթերապևտի հետ խորհրդակցելու, քանի որ յուրաքանչյուր հիվանդության համար դեղի չափը և դեղը խմելու սխեման տարբեր է:

Մեծ դոզայով կամ չափից ավելի ժամանակաշրջանում դեղն ընդունելը կարող է վնասել ձայնային հանգույցները, փոխվել ձայնի տեմբրը, երբեմն նույնիսկ ձայնը: Իսկ վերականգնումը շատ դանդաղ է ընթանում:

Ոսկե բեղը հեշտ է աճեցնել բնակարանում: Այն  բազմանում է “բեղերի”մասերով, սովորական կտրոններով: Ամենաբարենպաստ ժամանակաշրջանը` մարտ, ապրիլ ամիսներն են, բայց անհրաժեշտության դեպքում կարելի է կլոր տարին բազմացնել: Կտրոնները կարելի է թողնել ջրում արմատակալեն, հետո հողի մեջ տեղադրել, երբեմն անմիջապես հողի մեջ արմատակալում են:
Երիտասարդ բուրավետ կալիզիան ամեն տարի տեղափոխում են, իսկ մեծերը երկու- երեք տարին մեկ`գարնանը կամ աշնանը:
Այս բույսը սիրում է լույս, բայց ոչ արևի ուղիղ ճառագայթներ, հատկապես տաք երեկոներին: Այդ ժամանակ նրանք գունաթափվում են, ճլորում և բեղեր չեն առաջանում: Սակայն ստվերոտ տեղ տեղափոխելուց հետո արագ վերականգնվում են:
Հիվանդություններն ու վնասատուները. կարմիր սարդոստայնային տիզը և տրիպսները:

Բույսի վարակի առաջին իսկ նշանների դեպքում անհրաժեշտ է ցողել սիստեմային ինսեկցիդով և 1-2 օր ծածկել պոլիէթիլային տոպրակով: Լավագույն պրոֆիլակտիկան ջրով ցողելն է , խոնավ օդի ամենօրյա ապահովումը:

Էկզոտիկ Էխմեան ռազմիկի է նման, որը լավ պատրաստվել է ճակատամարտի.  աճում է ձագարանման խոռոչից` դեպի ներքև թեքված լայն ասեղապատ տերևներով: Նույնիսկ ծաղիկներն են պաշտպանված սրածայր ծաղկեպատով: Բույսի անունը ` «էխմեա»  հունական արմատից է, որը թարգմանվում է «պիկի ծայր»: Զարմանալի է, որ ըստ ծաղիկների կառուցվածքի և ծաղիկների,  էխմեան  տարբեր գույներ ունի `վարդագույն, կարմրա-ոսկեգույն , կորալագույն, կարմիր և երկրագույն:

Էխմեան(Aechmea)Բրոմելյան ընտանիքից է և ունի մոտ 180 տեսակ, տարածված է Կենտրոնական և Հարավային Ամերիկայում : Էխմեաները բազմամյա բույսեր են: Այս բույսերը աճեցնում են ինչպես թաղարներում, այնպես էլ էլիֆիտային զամբյուղներում, սուզածառի վրա օգտագործում են «էլիֆիտային ծառեր»  ստանալու համար:

Տնային ծաղկաբուծության մեջ աճեցնում են էխմեայի հետևյալ տեսակները`

– Փայլող Էխմեա (Ае. fulgens) – տեսքից քմահաճ չէ, նրա գոտիանման տերևները վերևից կանաչ են , տակից` կարմրավունա-մանուշակագույն: Ծաղկում է գարնանը: Թույլ ծաղկաբույլը վրձինատիպ է, ոչ մեծ ծաղիկները ` կարմիր:

– գծավոր էխմեա (Ае. fasciata) – շատ երկրներում այս տեսակը տարածված արդյունաբերական բույս է: Տերևները մինչև 50սմ երկարության են և  5-6 սմ լայնության, բաց կանաչ,  լայն, զուգահեռ արծաթյա գծերով, հաճախ վարդագույն: Ծաղկաբույլը խիտ է`նման կոնի բազմաթիվ կարմրա-վարդագույն ծաղկակիցներով: Ծաղիկները 3սմ երկարության են,  սկզբում  եկնագույն,  հետո մանուշակագույն կամ կարմիր:

Ծաղկաբուծների հավաքածուներում հանդիպում  են  նաև  պոչավոր էխմեան(Ae. сaudata),մերկացողուն  էխմեան (Ae. nudicaulis), Վեյլբախի էխմեան (Ae. weilbachii), ծաղկատերևներով էխմեան ( Ae. bracteata) և ուրիշներ: Բուծվել է «Ֆրիդերիկի» էխմեան `առանց տերևների վրայի ասեղների :

Էխմեաները լուսասեր են , բայց պահանջում են պաշտպանություն արևի ուղիղ ճառագայթներից, ջերմասեր են` ամբողջ տարին ապրում են 18 աստիճանից ոչ ցածր ջերմաստիճանի տակ:  Ջրում են միայն փափուկ ջրով`ապրիլից հոկտեմբեր, թաղարի հողը թեթևակի խոնավ պետք է լինի, ձագարի մեջ պիտի ջրել, բայց ջուրը երբեմն փոխել: Նոյեմբերից մարտ ջրելը պետք է դադարեցնել: Շոգին էխմեային հաճախ պետք է ցողել: Գարնանն  ու ամռանը երկու շաբաթը մեկ հարկավոր է պարարտացնել: Էխմեան տեղափոխում են երկու տարին մեկ:

Էխմեան ծաղկում է  մայիսից հոկտեմբեր, ամեն վարդակը ծաղկում է միայն մեկ անգամ: Դեկորատիվությունը կորցրած ծաղկաբույլը հարկավոր է հեռացնել, իսկ ծաղկած էխմեայի վարդակները դեռ պետք կգան, նրանք առանց ծաղկի էլ են գեղեցիկ, բացի դրանից շուտով  նրանց կողքերից դուրս կգան “ձագերը”: Երբ երիտասարդ վարդակները կհասնեն մայրերի բարձրության կեսին , նրանց հարկավոր է առանձնացնել և ուրիշ թաղարի մեջ տեղավորել:

«Ձագերի» ծաղկման ժամանակը կախված է նրանց չափերից և բույսի ճիշտ խնամքից: Եթե «ձագերը» շատ են մեծացել  և նրանց ճիշտ են խնամում, իսկ նրանք համառորեն չեն ուզում ծաղկել , ապա ծաղկելը արագացվում է էթիլենի միջոցով : Այն ստանում են հասած խնձորից կամ ցիտրուսներից: էթիլենը հորմոն է , որը  նպաստում է Բրոմելյան ընտանիքի բույսերի ծաղկելուն: Էխեմեայով թաղարը երկու շաբաթ դրեք ցելոֆանի թափանցիկ տոպրակի մեջ , որի հատակին դրեք մի քանի պտուղ: Տոպրակի բերանը կապեք `բույրի  պահապանման համար : Այդ գործողությունից 4 ամիս հետո էխեմեան կծաղկի: Այնպես արեք , որ ծաղկման սկիզբը լինի  գարնանից ամառ: Բացի «ձագերով»   բազմանալուց , էխեմեան կարելի է բազմացնել սերմերով: Էխեմեան կարող է վարակվել արմատի տիզով, ալրոցող որդով և վահանամիջատով:

Ալպյան մանուշակի`այդ հիսքանչ  ծաղկող բույսի  ժողովրդականությունը  տարեցտարի աճում է: Տնային պայմաններում աճեցնում են երկու տեսակ` պարսկական ալպիական մանուշակ և եվրոպական :  Երկու տեսակն էլ գրավիչ են իրենց հիանալի յուրօրինակ ծաղիկներով: Պարսկական ալպյան  մանուշակը ծաղկում է ձմռանը: Ա. մանուշակը  բազմայա բույս է, այն ձևավորում է պալարասոխուկ: Պալարները տափակակլորավուն ձևի են 15սմ տրամագծով: Պալարը աճի միայն մի կետ ունի և նրա վնասվելը բույսի  մահվան պատճառ է դառնում:

Ա.մանուշակի պայծառ գույները  ուժեղ արևներ են`  այդ ծաղիկներում ապրում է  արևի լույսը:

Այս բույսը օգտակար է պահել  տանը , որտեղ ապրում են զգացմունքային մարդիկ, ընկճվող, փոփոխական բնավորությամբ, որոնց տրամադրությունը կախված է շրջապատի կարծիքից: Ա.մանուշակի արևային ծաղիկները ազատագրում են փակված էներգիան:  Շնորհիվ ա.մանուշակի տանը ստեղծվում է ազատ մթնոլորտ, ցանկություն է առաջանում միմյանց  համար որևէ հաճելի բան անել:

Արմատին կից, մուգ կանաչավուն կաշվատիպ սրտանման տերևները տեղավորված են մինչև 30սմ երկարության ցողուններին  և ունեն դեկորատիվ մոխրա-արծաթավուն նախշ:

Շատ յուրատեսակ ծաղիկներ են.սրացած, ետ թեքված, երբեմն բախրամայի նմանվող թերթիկներով, կարծես էկզոտիկ թիթեռների երամ է պտտվում բույսի շուրջը: Գույների տեսականին շատ լայն է. ստեղծվել է ձյունասպիտակ ծաղկի հիբրիդ, վարդագույնի երանգներից մինչև մուգ կարմիր, բորդո և մանուշակագույն:  Ծաղկելը տևում է երկար`մինչև  3,5 ամիս: Կախված տեսակից, տնային պայմաններում  ծաղկելը սկսում է հոկտեմբերի կեսերից մինչև մարտի վերջը: Շատ հաճախ ալպյան մանուշակի մասին ասում են, որ նա շատ քմահաճ  բույս է: Իրականաում այն պահանջկոտ չէ և այն բոլոր պահանջները, որ նա ներկայացնում է, դյուրին է բավարարել:

Ծաղկման շրջանում ա.մանուշակի համար անհրաժեշտ է լուսավոր, բայց ոչ արևոտ,  զով սենյակ: Օպտիմալ ջերմաստիճանը ձմռանը 10 – 14 աստիճան է: Ավելի բարձր ջերմաստիճանը կարող է վատ ազդել բույսի վրա: Բարձր ջերմաստիճանի դեպքում ա.մանուշակին պետք է ցողել ջրով ամեն օր, բայց որ ջուրը չկաթի  պալարասոխուկի բողբոջային մասի և ծաղիկների վրա :

Լուսավորությունը.

Ծաղկող   ա.մանուշակը լուսասեր է, բայց նրան հարկավոր է պաշտպանել արևի ուղիղ ճառագայթներից (եթե ծաղկումը ուշացել է):

Ջրելը.

Ա.մանուշակը ջրում են հավասարաչափ, չթողնել հողը շատ չորանա կամ շատ ջուր մնա թաղարում: Ջրել միայն  փափուկ,  տան ջերմաստիճանի ջրով (ջուրը չպիտի կաթի  պալարասոխուկի բողբոջային մասի վրա): Թոռոմած ծաղիկները կամ դեղնած տերևները չի կարելի  կտրել դանակով կամ մկրատով, այլ «պտտեցնելով» զգուշորեն պոկել` փորձելով չվնասել աճման տարածքը:

Ուշ գարնանը` ծաղկման շրջանի ավարտից հետո, գալիս է հանգստի շրջանը: Հունիսին պալարը մերկանում է: Սովորաբար տերևների դեղնելը սկսելուն պես ջրելը զգալի պակասեցնում  են, ջրում են հազվադեպ `չթողնելով հողը շատ չորանա: Ա. մանուշակի արմատները չեն մահանում, նրանք կենսունակ են: Թաղարը հանգստի ընթացքում դնում են ստվերոտ տեղ:

Երբ սկսում են հայտնվել երիտասարդ տերևները, սովորաբար դա հունիս-օգոստոսն է, ա.մանուշակը տեղափոխում են նոր հողային խառնուրդի մեջ: Տեղափոխումից հետո բույսը նորից դրվում է լուսավոր տեղ:

Ուշադրություն դարձրեք, որ տեղափոխման ժամանակ պալարները խորը չթաղվեն հողի մեջ, մեկ երրորդը, նույնիսկ կեսը պետք է մնա հողի մակերեսին, դա բարենպաստ է անդադառնում բույսի հետագա ծաղկմանը: Բույսի թաղարը հարկավոր է ընտրել`  հաշվի առնելով պալարասոխուկի չափսերը:  Ա. մանուշակը չի սիրում մեծ թաղարներ, նրան այդ թաղարներում վատ են ծաղկում և սկսում են փտել: Դրա համար փոքր  պալարասոխուկի համար ( 1 – 1,5տարի) պետք է ընտրել  7 – 8 սմ տրամագծով   թաղարը, իսկ 2 – 3 տարեկանի համար`  14 – 15 սմ տրամագծով: Հողի և սոխուկի միջև ընկած տարածությունը պետք է լինի ոչ ավել  2 – 3 սմ-ից: Դա շատ կարևոր է ա. մանուշակ աճեցնելու համար:  Հիշեք, որ սոխուկի ներքևի արմատների վրայի հողի շերտը չի կարելի քանդել, լավ կլինի բույսը տեղափոխել այդ հողագնդով:

Տեղափոխումից մեկ ամիս անց ա.մանուշակը կարելի է պարարտացնել: Լավ կլինի օգտագործել  պատրաստի թույլ հեղուկային խառնուրդ: Պարարտացնում են ամիսը մեկ մինչև ծաղկման վերջը:

Անհրաժեշտ ռեժիմի և կանոնների պահպանման դեպքում ա. մանուշակները կարող են ամեն տարի տալ մի քանի տասնյակ ծաղիկներ  20 – 25 տարի շարունակ:

Հնարավոր խնդիրները.

1.Դեղնող տերևներ, ամուր և առողջ ծաղիկներ.

Պատճառը` ամենահավանականը տաք չոր օդն է : Ա. մանուշակը վատ է տանում   17 աստիճանից բարձր ջերմաստիճանը: Այլ պատճառներից  կարող են լինել ոչ բավականաչափ ջրելը կամ չափից դուրս պայծառ արևը:

2. Բույսի վախճանը, ծաղկաբերները և տերևները փափուկ են ու փտում են.

Պատճառը չափից ավելի թաց հողն է, հատկապես,  երբ ջուր է ընկնում պալարի վերին մասին: Երբեք մի ջուր մի լցրեք  պալարի վերին աճման մասի վրա:

3. Ծաղկման կարճ շրջան.

Պատճառները տարբեր են: Ամենահավանականը շատ բարձր ջերմաստիճանն է, սխալ ջրելը և չոր օդը: Պարբերաբար պարարտացրեք աճի և ծաղկման շրջանում :

4. Դեֆորմացված և փոքր տերևներ.

Պառճառը ա. մանուշակի տիզն է և փտումը: Վնասատուների հայտնվելուն պես, անհրաժեշտե ամեն շաբաթ տերևները լվանալ   ինսեկտիցիդի օճառով (կարելի է օգտագործել կենդանիների օճառ):

Լրացուցիչ կարելի ցողել ցանկացած ինսեկտիցիդային պրեպարատով, բնակարանում ավելի լավ է օգտագործել «Ֆիտովերմ» կամ «Ագրավերտոն» , քանի որ այն հոտ չունի:

Հայրենիքը Ամերիկայի արևադարձային շրջաններն է: Սա մշտադալար  բազմամյա  թուփ է:  Տարածված է միայն մի տեսակը:

Պախիստախիսը դեղին  է` Pachystachys lutea, այն աճում է մինչև    50 սմ:  Բավականին բարակ ցողունի վրա  տեղավորված են օվալաձև խոշոր, սրացած ծայրերով, մի քիչ կնճռոտ մուգ կանաչ տերևները: Հասկատիպ  դեղին կամ կարմիր ծաղիկներին ծածկող տերևների  երկարությունը հասնում է մինչև 10սմ : Իրենք` ծաղիկները,  սպիտակ են մոտ 5սմ երկարությամբ  և շատ գեղեցիկ ձև ունեն: Պախիստախիսը ծաղկում է գարնան վերջից մինչև աշուն, դա նշանակում է, որ դեղին ծածկող տերևները երկար դիմանում են, չնայած ծաղիկները արագ թառամում են:

Խնամքը

Ջերմաստիճանը.

Գերադասելի է 18-20°С աստիճան տաքությամբ սենյակ, ձմռանը ամենաքիչը 14°С:

Լուսավորությունը.

Պախիստախիսը սիրում է լուսավոր տեղ, պայծառ լույս`ամռանը պաշտպանված արևի ուղիղ ճառագայթներից:

Ջրելը.

Առատ ջրել գարնանն ու ամռանը: Ձմռանը ջրում են չափավոր, թողնելով հողը չորանա, բայց լրիվ չորացնել հարկավոր չէ:

Ապրիլից օգոստոս երկու շաբաթը մեկ պարատացնել սենյակային բույսերի համար նախատեսված պարարտանյութերով:

Օդի խոնավությունը.

Պախիստախիսը գարնանը և ամռանը   սիրում է հաճախակի և պարբերաբար ցողվել:

Տեղափոխում

Պախիստախիսը տեղափոխում են տարին մեկ անգամ` գարնանը: Լավ դրենաժը պարտադիր է:

Բազմացում

Կատարվում է  10-15սմ երկարությամբ ճյուղերի կտրոններով: Լավ կլինի մի քանի կտրոն դնել մի թաղարի մեջ:

Հովեան արմավենիների ընտանիքին է պատկանում: Այս Արմավենիների հայրենիքը  դրախտային Օկեանիա կղզիներն են: Բնական պայմաններում նրանց բարձրությունը հասնում է 10 մետրի: Նրա շքեղ բացված տերևները հիշեցնում են հովհար և հասնում են 4.5մետր երկարության: Ծաղկաբուծության մեջ ամենահայտնին Հովեա Ֆորստերան է և Հովեա Բելմորան: Այս երկուսը պարզ և հարմար է աճեցնել տնային պայմաններում:

Խնամքը

Ամբողջ տարվա ընթացքում նախընտրելի է 16-20 աստիճան ջերմություն:

Լուսավորությունը

Լավագույնը պայծառ լույսն է առանց արևի ուղիղ ճառագայթների, նաև կարող է լավ աճել կիսաստվերում:   Խոնավության համար պետք է պարբերաբար, 7-10 օրը մեկ  բույսը ցողել  գոլ ջրով: Այս արմավենու համար ջրելը   շատ կարևոր է , հողը միշտ պիտի խոնավ լինի: Թույլ մի տվեք, որ հողը  չորանա կամ ավելորդ ջուր մնա թաղարի մեջ: Տնային պայմաններում հովեան հազվադեպ է ծաղկում: Այն երկար է ապրում:  Հովեան համբերատար բույս է  և տնային պայմաններում հեշտ է պահելը:

Բազմացումը

Ամենաճիշտը հովեան սերմերով բազմացնելն է, երիտասարդ ճյուղերին  տնային պայմաններում  հարկավոր է  24-26 աստիճան ջերմաստիճան, լավ ջրել և լուսավորություն: Նոր արմավենիներ լավ կլինի աճեցնել ջերմոցում կամ ծաղկանոցում:

Հիվանդություններն ու բարդությունները 

Եթե հովեան չորանում է , ապա  դա նշանակում է խոնավության պակաս : Նրան ավելի շատ ուշադրություն պետք է դարձնեք: Հովեայի վնասատուն որդն է:

Տեղափոխումը

Երիտասարդ արմավենիները լավ կլինի տեղափոխել գարնանը, երկու տարին մեկ անգամ: Մեծ ծառերը հարկավոր է տեղափոխել ծայրահեղ դեպքում, հաճախակի տեղափոխումները կարող են  վնասել աճին:

Հնուց անտի մարդը ձգտել է բույսերով զարդարել իր տունը: Նա իրեն մեկ միասնական ամբողջություն է զգացել բնության հետ և նրա մի մասնիկը տուն տարել: Բույսերին դիմել է ապաքինվելու համար: Բայց այդ ձգտումը ավելի շատ բնազդային է եղել: Ներկայումս գիտնականները պարզել են, որ բացի գեղագիտական նշանակությունից, բույսերը մի ուրիշ օգտակար գործառույթ էլ ունեն` բարելավում են օդի բաղադրությունը և մաքրում մթնոլորտը:
Տնային բույսերը քիչ օգուտ չեն տալիս փակ շինությունների միկրոկլիմայի մաքրման առումով: Դրանք թթվածին են արտադրում և կլանում ածխաթթուն, մաքրում օդը մանրէներից ու փոշուց: Բացի այդ, զվարթացնող հոտը, որ արձակում են մեծ քանակությամբ թռչող ֆիտոնցիդներ զատող սենյակային եթերայուղային բույսերը, լավացնում է մեր ինքնազգացողությունը և պաշտպանական ուժերը: Հարկ է հիշել, որ բույսերը, գոլորշիացնելով տերևների մակերեսից խոնավությունը, բնակարանների չափազանց չոր օդը խոնավացնում են (խոնավությունը կարելի է շատ հեշտ բարձրացնել, եթե բույսը սենյակում տակառիկում դնենք): Մի խոսքով, նրանք առողջացնում են, բարելավում օդը` տանը ստեղծելով մարդու համար բարենպաստ միկրոկլիմա: Այդ ամենը նպաստում է օրգանիզմի դիմադրողականությանը վարակների նկատմամբ, հետևաբար կարևոր առողջարար նշանակություն ունի:
Առավել ցայտուն է սպիտակ բծավոր բեգոնիայի, հոտավետ պելարգոնիայի. սպիտակ օլեանդրի, գարնանային պրիմուլայի, առաձգական ֆիկուսի, տնային խորդենու և այլ տնային բույսերի ֆիտոնցիդների համամանրէային ազդեցությունը: Դրանք միանգամայն օգտակար են թե´ հիվանդների (օրինակ` վերին շնչուղիների և թոքերի հիվանդություններ ունեցողների), թե´ առողջների համար: Վերին շնչուղիների հիվանդությունների հակում ունեցողների համար դրական ազդեցություն է ունենում նաև այն ֆիտոնցիդներ շնչելը, որոնք արտադրում է սենյակային կիտրոնը: Այդ բույսը բարենպաստ է ազդում նաև սրտանոթային համակարգի հիվանդություններ ունեցողների վրա: Բույսերի բույրը, գրգռելով քթի հոտառության ընկալիչները, ռեֆելկտոր ճանապարհով կենտրոնական նյարդային համակարգի վրա ազդեցություն է թողնում` պայմանավորված է բույսի տեսակով և կարող է լինել հանգստացնող, բթացնող (ընդհուպ մինչև թմրեցնող ազդեցությունը), խթանող և, վերջապես, գրգռող: Իմանալով այդ առանձնահատկությունները` կարելի է դրանք նպատակային աճեցնել տանը: Այսպես, եթե ինչ-որ մեկի նյարդային համակարգի գրգռողականությունը բարձր է, ապա օգտակար է տանը հոտավետ խորդենի (պելարգոնիա) ունենալ: Այդ հոտը լավացնում է քունը, բացի այդ իջեցնում է հիպերտոնիկների ճնշումը: Երիցուկի, դաղձի, վարդի, պարտեզային մանուշակի, նարնջի և կիտրոնի հոտերը թարմացնում են օդը և բարենպաստ ազդում մարդու հուզական վիճակի վրա` լավացնելով տրամադրությունը և խթանելով աշխատունակությունը:
Ծաղիկների միջոցով կարելի է հաճելի անկյուն ստեղծել բնակարանում` յուրօրինակ օազիս, որում հաճույքով կանցկացնեք ձեր ազատ ժամանակը: Սենյակային բույսերը կարող են վերափոխել ինտերիերը, կզարդարեն և կկենդանացնեն այն:

Հիշեք, որ որոշ բույսեր (խորդենին, պրիմուլան, կալենդուլան ևն) կարող են ալերգիա առաջացնել` սուր հարբուխի (ռինիտի), լուսավախության, ինքնազգացողության վատթարացման, գլխացավի, մաշկի ցանի դրսևորմամբ, իսկ ավելի արտահայտված դեպքերում` ասթմոիդ բրոնխիտի նոպաների և բրոնխիալ ասթմայի: Նման բույսերը հարկ է հեռացնել բնակարանից:

Ի՞նչ բույսեր ընտրել
Խորդենի
Ամենատարածված տնային ծաղիկը խորդենին է (պելարգոնիա): Այն յուրահատուկ սենյակային բժշկի դեր է կատարում նյարդային հիվանդությունների, հատկապես` նյարդային համակարգի ֆունկցիոնալ խանգարումների, տարբեր ծագումների նևրոզների, անքնության դեպքում: Խորդենու գլխավոր ազդող բաղադրիչը գերինոլն է: Այն հակամանրէային և հակավիրուսային հատկություն ունի: Աշնան և ձմռան օրերին խորդենու հոտը, նրա վառ կարմիր կամ վարդագույն ծաղիկները և ժաներիզավոր տերևները կարող են բարձրացնել տրամադրությունը, նպաստել սթրեսի և հոգնածության վերացմանը:
Խորդենու պատրաստուկները դաբաղող, արյունահոսությունը դադարեցնող, ցավազրկող, հակաբորբոքային և հականեխիչ ազդեցություն են թողնում: Ժողովրդական բժշկության մեջ խորդենու արմատը և տերևներն օհտագործում են տարբեր արտաքին և ներքին արյունահոսությունների, գաստրիտների, բրոնխիտների, երիկամաքարային հիվանդությունների, ռևմատիզմի, հոդատապի դեպքում:
Խորդենու եփուկը կամ թուրմն օգտագործում են ստոմատիտի, անգինայի դեմ բերանի խոռոչի ողողման համար, որպես թրջոցներ` էկզեմայի, խոցերի, խուղակների, դերմատիտների բուժման համար, մազաթափության դեպքում` գլուխը լվանալու համար: Տերևների եփուկն օգտագործում են ոսկրերի կոտրվածքների դեպքում, լոգանքի համար: Խորդենու եփուկը և թուրմը պատրաստում են հետևյալ համամասնությամբ. 2-4 թեյի գդ. չոր տերևները 2 բաժակ եռացրած ջրում:

Հալվե
Բոլորին է հայտնի այս բույսը` դարահալվեն, որը դարեր շարունակ օգտագործվում է որպես տնային բժիշկ: Դարահալվեն (ծառանման հալվե) մի շարք հատկություններ ունի, որոնք օգտակար են առողջության համար. հակաբորբոքային, լեղամուղ, հակամանրէային, ամոքիչ, հակաայրվածքային: Այն ուժեղացնում է մարսողական գեղձերի սեկրեցիան, լավացնում ախորժակը, կանոնավորում մարսողությունը, բարձրացնում օրգանիզմի պաշտպանական գործառույթները և իմունառեակտիվ հնարավորությունները, ուժեղացնում վերականգնողական գործընթացները վնասված հյուսվածքներում:
Հալվեն նշանակում են անեմիայի, ճառագայթային վնասվածքների, արագ զարգացող կարճատեսության, կոպերի բորբոքման, ստամոքսի խոցի, բրոնխիալ ասթմայի, քրոնիկ փորկապությամբ ուղեկցվող գաստրիտների, ֆարինգիտների, լարինգիտների դեպքում, դեզինտերիայից հետո, ինչպես նաև` որպես ընդհանուր ամրապնդող և իմունիտետի բարձրացման միջոց: Սովորաբար այդ նպատակով հալվեի հյութը հավասար չափաբաժնով խառնում են մեղրի հետ և ընդունում մեկ երրորդ թեյի գդալ օրը երեք անգամ, ուտելուց 30 րոպե առաջ` վրայից տաք կաթ խմելով: Բուժման ժամկետը 3 շաբաթ է, այնուհետև` 10 օր ընդմիջում:
Թարախային վերքերի, տրոֆիկ խոցերի, այրվածքների, թարախապալարների ու ֆուրունկուլների դեպքում հալվեն ընդունում ենք արտաքինից ողողման և թրջոցների ձևով, օրը երկու անգամ` փոխելով հալվեի հյութով թրջած վիրակապը: ճառագայթային ծագմամբ գլխի դերմատիտների դեպքում հալվեի հյութով կոմպրեսները վերացնում են գլխացավը, արագացնում հյուսվածքի վերականգնումը և մազերի աճը:
Բերանի խոռոչի և լնդերի հիվանդությունների, դերմատիտների դեպքում նշանակում են ողողումներ ջրի հետ խառնած հալվեի հյութով (1:1 հարաբերակցությամբ): Երեք անգամ քթի մեջ հալվեի հյութ կաթեցնելուց հետո (5-8-ական կաթիլ, 3-5 ժամ ընդմիջումով) դադարում է հարբուխի զարգացումը:
Հալվեի հյութ պատրաստելու համար պոկեք 2-4 տարեկան բույսի կողային ընձյուղները, ստորին և միջին տերևները, կենսաբանական ակտիվությունը ուժեղացնելու համար 10-14 օր պահեք սառնարանի ստորին դարակում, այնուհետև մսաղացով աղացեք, ճզմեք, քամեք 3-4 շերտ թանզիֆով և ստացված հյութը 3 րոպե եռացրեք: Օգտագործեք անմիջապես պատրաստելուց հետո, քանի որ հյութն արագ կորցնում է իր ակտիվությունը:
Հարկ է հաշվի առնել, որ հալվեն ունի նաև հակացուցումներ: Հալվեի հյութը խորհուրդ չի տրվում օգտագործել լյարդի և երիկամների հիվանդությունների, ծանր սրտանոթային հիվանդությունների, հիպերտոնիայի, ստամոքսի սուր խանգարման, արգանդի և թութքի արյունահոսությունների, հղիության մեծ ժամկետի դեպքում, ինչպես նաև 40-նն անց մարդկանց:

Կալանխոե
Այս բույսն անվանում են տնային բժիշկ: Այն փափուկ հյութեղ տերևներ ունի: Դրանցից հյութ են քամում, որը հաջողությամբ կիրառվում է վերքերի, այդ թվում և թարախային վերքերի, երկար ժամանակ չփակվող տրոֆիկ խոցերի, պառկելախոցերի, կարմիր քամու բորբոքումների բուժման համար: Կալանխոեի հյութը օգտագործվում է նաև տոնզիլիտների, հայմորիտների, ստոմատիտների, պարադոնտոզների, գինեկոլոգիական հիվանդությունների (էրոզիաների, արգանդի վզիկի բորբոքումների ևն) բուժման նպատակով:
Հյութը ստանալու համար անհրաժեշտ է կալանխոեի տերևները 7 օր պահել մութ տեղ, 5-10 ջերմաստիճանում, այնուհետև լվանալ և անցկացնել հյութքամիչով: Բուժիչ ազդեցություն է թողնում նաև կալանխոեի քսուքը, որը պատրաստում են կալախոեի 40 մասից, լանոլինի 60 մասից և հավասար քանակությամբ վերցրած (0,25-ական մաս) ֆուրազոլիդոնից և նովոկաինից: Քսուքը կարելի է նախապես պատրաստել, որպեսզի այն միշտ ձեռքի տակ լինի արտակարգ իրավիճակների կամ անհետաձգելի օգնության դեպքում:
Դաղձ (անանուխ)
Ձեր պատուհանին դուք կարող եք դաղձ աճեցնել, որը ամառանոցատերերը սովորաբար իրենց բանջարանոցը քաղհանելիս անխնա պոկոտում են: Եթե աշնանն այն տնկեք ծաղկամանում և դնեք պատուհանին, ապա արդեն ցուրտ դեկտեմբերին կտեսնեք նուրբ բաց կանաչ տերևները, որոնք թարմ ու սուր հոտ ունեն:
Դաղձը լայնորեն կիրառվում է պաշտոնական և ժողովրդական բժշկության մեջ: Այն օրգանիզմի վրա ցավազրկող ու հակաբորբոքային ազդեցություն է թողնում, լավացնում ախորժակը և մարսողական գեղձերի սեկրեցիան: Շատ տնտեսուհիներ գիտեն, թե այն ինչ հիանալի խոհարարական հավելում է:
Եթե դաղձ եք աճեցրել ձեր պատուհանին, ապա Նոր տարուն կարող եք դրանից շատ պարզ ու տարաշխարհիկ ուտեստ պատրաստել` շաքարացված դաղձ. դաղձի տերևներն ընկղմում ենք հարած սպիտակուցի մեջ, ապա` 1-2 րոպե եռացող շաքարաջրի մեջ, դասավորում ափսեի մեջ և թեթևակի չորացնում: Ձեր հյուրերը հաճելիորեն կզարմանան` փորձելով այդ քաղցրավենիքը:

Կիտրոն
Տնային կիտրոնն արժե աճեցնել ոչ միայն պտուղների համար: Բուժիչ հատկություն ունեն նաև դրա հոտավետ տերևները: Դրանք 85 տարբեր բուժիչ նյութեր են արձակում: Այն սենյակում, որտեղ գտնվում է կիտրոնը, օդը գրեթե ստերիլ է: Եթե սենյակում կիտրոն աճի, ապա շատ ախտածին մանրէներ, որոնք գոյատևում են այդ սենյակում, կկորցնեն բազմանալու ունակությունը: Կիտրոնը բոլորին հայտնի է որպես C վիտամինի պահեստ, սակայն նրա մեջ առկա են նաև այլ վիտամիններ (P, PP, B1), ինչպես նաև տարբեր միկրոտարրեր:
Կիտրոնով թեյը ուժեղ հյութամուղ միջոց է, ուստի ենթաստամոքսային գեղձի հիվանդությունների և բարձր թթվայնությամբ ստամոքսի դեպքում հարկ է հիմնականում ձեռնպահ մնալ կիտրոն օգտագործելուց: Այն լավ է ավելացնել ուտեստներին անաղ և քիչ աղի դիետաների ժամանակ:
Առողջ և որոշ հիվանդություններ ունեցող մարդկանց համար (բժշկի հետ խորհրդատվությունից հետո) կարելի է պատրաստել այսպես կոչված կիտրոնի կաթ: Դրա համար հարկ է մեկ կիտրոնի հյութ քամել, լցնել հարիչի մեջ, ավելացնեկ մեկ բաժակ սառը կաթ, 3-4 թեյի գդալ շաքարավազ, հարել և ստացված խառնուրդը սառեցնել: Այդ օգտակար զովացնող ըմպելիքը լավ է խմել ձողիկով:
Որպես կանոն, հողի վրա զարգանում են միկրոսկոպիկ սնկեր, որոնք սպիտակ նստվածք են առաջացնում հողի մակերեսին: Հենց այդ սնկերն են ամենահզոր ալերգենները և կարող են բրոնխիալ ասթմայի նոպա, ալերգիկ ռինիտ (հարբուխ), կոնյուկտիվիտ (աչքերի բորբոքում) և այլ ալերգիկ դրսևորումներ հրահրել: Այդ դեպքերում հարկ է հրաժարվել սենեկային բույսերից:
Մահճակալի մոտ կարելի է դնել սովորական խորդենու կոմպոզիցիա (տարբեր գույնի ծաղիկներով) և հոտավետ խորդենի: Այն բարենպաստ ազդեցություն կունենա քնի վրա: Իսկ մրտենու (միրտա), նիվենու (էվկալիպտ) և հազրեվարդի (ռոզմարին) կոմպոզիցիան բրոնխոլիտիկ, հակամանրէային և հակավիրուսային ազդեցություն կունենա:

Սենյակային բույսերը մաքրում են օդը
Բոլորն էլ գիտեն, թե ինչ կարևոր է օդի մաքրությունը տանը, և ինչքան տարածված երևույթ է օդի աղտոտումը բնակարանների ներսում:
ՆԱՍԱ-ի գիտնականները հետազոտություն են անցկացրել մարդու առողջության վրա սենյակային բույսերի ազդեցությունը պարզելու համար և հայտնաբերել են, որ սովորական սենյակային բույսերը կարող են լավացնել օդի որակը: Հետազոտության արդյունքում պարզվել է, որ տնային բույսերը կարող են 24 ժամվա ընթացքում հեռացնել օդի վնասակար թույների գրեթե 87%-ը: Ուրեմն ի՞նչ է պետք: Մոտ 160 քմ տարածք ունեցող տան համար աճեցրեք 15-18 սենյակային բույս` 15-20 սմ տրամագծով ծաղկամաններում:
Սենեկային բույսերը կօգնեն հեռացնելու տարբեր թունավոր արտազատումներ, ներառյալ` ամիակը, ֆորմալդեգիդը, շմոլ գազը, բենզոլը, քսիլոլը և տրիքլորէթիլենը: Ստորև ներկայացնում ենք այդ առումով ամենաօգտակար բույսերի ցանկը: Եվ հիշեք` ինչքան առողջ է բույսը, այնքան ավելի շատ օգուտ կտա այն ձեր առողջությանը:

Հինգ ամենաօգտակար տնային բույսերը
1. Պատատուկ (պլյուշչ)
2. Ֆիկուս
3. Ձարխոտ (պապորոտնիկ)
4. Քրիզանթեմ
5. Արմավենի (պալմա)

Գարնան սկզբին տնային բույսերի բոլոր սիրահարները սկսում են աշխուժորեն խնամել իրենց կանաչ ՙխնամարկյալներին՚: Եվ այդ գործում գլխավորը դրանց վերատունկն է: Շատ սկսնակներ, սակայն, այդ կապակցությամբ մի շարք դժվարություններ ու հարցեր են ունենում: Այդ իսկ պատճառով այս նյութը պատրաստել ենք հարց ու պատասխանի ձևով` բոլոր մատչելի աղբյուրներից քաղելով առավել արժեքավոր տեղեկությունները: Տնային բույսերը, որոնք աճում են ծաղկամանի սահմանափակ տարածքում, պարբերական վերատունկի կարիք են զգում. արմատներն աճում են, հին հողը կորցնում էի որակները (կոշտանում է, խցանվում վնասակար նյութերով): Բացի բարենպաստ ժամանակ բույսերի պլանային վերատունկից, երբեմն հարկ է լինում անհապաղ արտահերթ վերատունկ կատարել մի շարք պատճառներով. եթե փչացել է ծաղկամանը, եթե գնել եք արտասահմանյան բույս տորֆի մեջ, եթե բույսի արմատները փտում են և հողից նեխած հոտ է գալիս: Ժամանակին չվերատնկված բույսը կորցնում է իր գեղեցկությունը և վատ աճում, հաճախ նաև չորանում:
Շատ տնային բույսեր վերատնկում են գարնանը (սովորաբար փետրվարի վերջից-մարտի սկզբից մինչև մայիս), երբ դրանք գարնանային արևից ավելի շատ լույս ու ջերմություն ստանալով` սկսում են արթնանալ ձնեռային հանգստից:
Լավ աճող երիտասարդ բույսերը չեն վերատնկում, այլ ուղղակի տեղափոխում են (երբեմն տարին մի քանի անգամ)` չքանդելով հողակտորը և ձեռք չտալով արմատներին: Բույսը հողի հետ միասին հանում են նեղացած ամանից, տեղափոխում ավելի մեծ ծաղկաման (նոր ծաղկամանի տրամագիծը պետք է նախորդից ընդամենը 2-3 սմ-ով մեծ լինի), հատակին ու պատերին ավելացնում թարմ հող ու ջրում:
Բույսերը վերատնկելուց առաջ հարկ է ձեռքի տակ ունենալ անհրաժեշտ պարագաները. չափսերով ու ձևով հարմար ծաղկաման, բույսին անհարժեշտ հող` նախապես ախտահանած (տնկելու ժամանակ այն պետք է խոնավ լինի, բայց ոչ թաց), դրենաժ (խեցեփշուրներ, հղկված գետաքար, կերամզիտ, խոշոր ավազ, պենոպլաստի կտորներ, փայտածուխ և այլն):
Թույլ արմատներ ունեցող բույսերը սովորաբար վերատնկում են նախկին ծաղկամանում: Եթե պարզվում է, որ վերատնկման ժամանակ հիվանդ բույսի արմատային համակարգը վնասվել է, ապա այն տնկում են ավելի փոքր չափսերի ծաղկամանում (որպեսզի կանխվի ապագայում արմատներով չյուրացված մեծ քանակությամբ հողի հավանական թթվացումը): Հողի լրիվ փոփոխմամբ վերատնկման դեպքում հեռացնում են գրեթե ամբողջ հին հողը` մերկացնելով արմատները և զննելով դրանք: Փտած, հիվանդ և չորացած արմատները կտրում են և կտրված տեղերում փայտածուխի փոշի ցանում:
Ծաղկամանի դրենաժի անցքը ծածկում են խեցեփշուրով, ծաղկամանում դրենաժ ցանում (սովորաբար 2-3 սմ հաստությամբ): Խոնավություն սիրող բույսերի համար փոքր դրենաժ են բացում. ավելորդ խոնավություն չսիրող բույսերի դեպքում դրենաժի շերտը հաստացնում են (երբեմն ծաղկամանի բարձրության մեկ երրորդի չափով): Դրենաժի հաստ շերտ են ստեղծում ծաղկամանում առանց դրենաժային անցքերի և խոշոր խորը արկղերում: Դրենաժի վրա մի քիչ հող են ցանում` ՙբլրակ՚ և բույսի ստորին հատվածը իջեցնում ծաղկամանը` արմատները հավասարաչափ տարածելով ՙբլրակի՚ մեջ: Բույսը տեղավորում են ծաղկամանի ճիշտ կենտրոնում հետևյալ հաշվարկով. բույսի արմատները վերևից պետք է հողով ծածկված լինեն 1,5-2 սմ հաստության շերտով. ծառերի և թփերի արմատների վզիկները, ինչպես նաև խոտաբույսերի հարարմատային վարդակների աճման կետերը հողով չեն ծածկում. ծաղկամանը հողով մինչև պռունկը չեն լցնում, այլ ջրելու համար մի քիչ տեղ են թողնում (հողի մակերեսը ամանի պռունկից պետք է 1-1,5 սմ ցածր լինի):
Մի ձեռքով պահելով բույսը անհրաժեշտ մակարդակի վրա` ծաղկամանն աստիճանաբար լցնում են թարմ հողով` լցնելուն զուգահեռ թեթևակի թափահարելով այն և մատներով մի քիչ ամրացնելով. տնկելուց հետո բույսը ջրում են: Սակայն արմատների փտելու պատճառով խիստ վնասված բույսերը, որոնք վերատնկելիս հարկ է եղել մեծ քանակությամբ արմատ հեռացնել, տնկելուց անմիջապես հետո չեն ջրում, այլ զգուշավոր ջրումը վերականգնում են մի քանի օր հետո: Կակտուսները նույնպես վերատնկելուց 3 օր հետո են ջրում:
Հարց 1. Ինչո±ւ է անհրաժեշտ բույսը վերատնկել հատկապես գարնանը:
Գարնանը բույսերը սկսում են աճել, դրանք ուժեղացված սնուցման կարիք են զգում, իսկ արմատները` առավել ընդարձակ տարածք: Նոր արմատները այդ շրջանում ավելի հեշտ են ընտելանում նոր ծաղկամանին: Ուստի մարտ-ապրիլ ամիսներին (ծայրահեղ դեպքում` մայիսին) պետք է զբաղվել ծաղիկների վերատնկմամբ:
Հարց 2. Պարտադի±ր է բույսերի վերատունկը:
Ոչ, վերատնկել պետք է միայն այն դեպքում, երբ անհրաժեշտություն է առաջացել: Այլապես չարժե ձեռք տալ բույսին: Վերատնկման առաջին պատճառն այն է, որ տվյալ ծաղկամանն արդեն նեղ է բույսի համար: Վերատնկման ազդանշանը հողի չափից ավելի արագ չորանալն է ջրելուց հետո, դա նշանակում է, որ արմատները տարածվել են ամբողջ ծավալով, և ծաղկամանն արդեն նեղ է: Նախ բարձրացրեք ծաղկամանը և զննեք դրենաժային անցքը: Եթե այդ անցքից արմատներ են երևում, ապա եթե չվերատնկեք, մեծ է հավանականությունը, որ արմատների ծայրերը կչորանան:
Հարց 3. Ե±րբ է ավելի նպատակահարմար սկսել վերատունկը:
Սովորաբար բույսը վերատնկում են ջրելու հաջորդ օրը, քանի որ այդ պահին հողը ծաղկամանում չպետք է թաց լինի, այլ` խոնավ:
Հարց 4. Ինչպիսի± ծաղկաման ընտրել:
Թե ինչ տեսքով ծաղկամանում կվերատնկեք բույսը, ճաշակի հարց է: Հարմար են թե° հախճապակե, թե° պլաստիկ, թե փայտե° ամանները: Շատ ավելի կարևոր են չափսերը և ձևը: Փոքր ծաղկամանները` մինչև 10 սմ տրամագծով, պետք կգան արմատախիլ արված շիվերի համար: Հետագայում վերատնկելիս ծաղկամանը փոխեք ավելի մեծով միայն այն դեպքում, եթե բույսի արմատները ընդգրկել են ամբողջ հողակտորը և դրենաժային անցքից դուրս եկել: Նոր ծաղկամանի տրամագիծը պետք է նախորդից ընդամենը 1-2,5 սմ-ով մեծ լինի:
Հարց 5. Կարելի± է բույսը հին ծաղկամանում տնկել:
Եթե բույսի արմատներն այնքան էլ զարգացած չեն (դրա ծայրերը համարյա չեն երևում հողի մակերեսից, ապա կարելի է տնկել նաև հին ծաղկամանում: Պարզապես այն պետք է տաք ջրով լվանալ և մի քիչ չորացնել):
Հարց 6. Կարելի± է օգտագործել ծաղկամանն առանց տակդիրի:
Ծաղկամանների հետ վաճառվող տակդիրների հիմնական թերությունն այն է, որ չափից ավելի կիպ են կպչում ծաղկամանին և ջրելուց հետո ջրի հոսելու տեղ չեն թողնում: Եթե հախճապակե տակդիրներ եք գնում, ապա պետք է ընտրել ամուր, ներսից ու դրսից ջնարակով պատվածները: Մյուսները հաճախ ջուր են թողնում: Պլաստիկ տակդիրներն այդ թերությունը չունեն: Բացի այդ, դրանք թեթև են և չեն ջարդվում:
Հարց 7. Կարելի± է օգտագործել անցած տարվա հողը:
Եթե ձեզ մոտ հող է պահպանվել անցած տարվանից, ապա այն ամենայն հավանականությամբ չոր է, այդ վիճակում այն վերատնկման համար պիտանի չէ: Այն կարելի է լցնել թասի մեջ և վրան մի քիչ տաք ջուր լցնել և լավ խառնել, որպեսզի գուղձեր չմնան: Անհրաժեշտության դեպքում մի քիչ էլ ջուր ավելացրեք և նորից խառնեք: Պատրաստի սուբստրատը պետք է մի քիչ խոնավ լինի, փոշի չարձակի, բայց և սեղմելիս գունդ չդառնա: Հողից քարերը հեռացրեք և ձեռքերով գուղձերը տրորեք:
Հարց 8. Ի±նչ է դրենաժը:
Դա փխրուն շերտ է ծաղկամանի հատակին, որն անհրաժեշտ է ավելորդ խոնավությունը վերացնելու համար: Առանց դրենաժային շերտի թաց հողը, կպչելով ծաղկամանի հատակին, կթթվի: Բույսը կարող է չորանալ:
Հարց 9. Ինչպե±ս պատրաստել դրենաժը:
Դրենաժը պատրաստելու համար անհրաժեշտ են խեցեփշուրներ, ինչպես նաև խոշոր ավազ կամ կերամզիտ, շատ ավելի լավ է թե° մեկը, թե° մյուսը: Խեցեփշուրների համար զոհաբերեք որևէ հին կավե ծաղկաման: Փշուրների չափսերը կախված են դրենաժային անցքի մեծությունից, սովորաբար` 2-5 սմ տրամագծով: Դրանք չպետք է չափազանց ուռուցիկ լինեն, այլապես դրանց ծայրերը, լավ չհպվելով հատակին, շատ ջրի դեպքում հող կհոսեցնեն: Ամենայն հավանականությամբ, գետի ավազ կամ կերամզիտ ձեռք բերելիս խնդիրներ չեք ունենա: Ցանկալի է, որ ավազը խոշոր լինի, ինչ վերաբերում է կերամզիտին, ապա մեծ տակառային բույսերի դեպքում ավելի լավ է օգտագործել դրա խոշոր տեսակը:
Հարց 10. Բուսերը վերատնկելու ի±նչ միջոցներ կան:
Տարբերում են բույսերի վերատնկման երեք միջոց:
Միջոց 1. Բույսերի վերատնկում, երբ արմատների համակարգն առավելագույնս մաքրվում է հին սուբստրատից:
Միջոց 2. Տեղափոխում, որի դեպքում հողակույտը արմատներով պահպանվում է: Այն զգուշությամբ հանում են ծաղկամանից, ապա տեղավորում նոր ծաղկամանի մեջ:
Միջոց 3. հողի վերին շերտի փոփոխում: Այս միջոցը այն բույսերի համար է, որոնք չեք կարող վերատնկել (օրինակ` չափսերի պատճառով): Այդ դեպքում փխրեցնում եք (եթե հարկ կա) հողի վերին շերտը, հեռացնում այն և նոր հող լցնում:
Հարց 11. Ինչպե±ս ճիշտ վերատնկել առողջ բույսը:
Գործեք հետևյալ սխեմայով.
1. Վերցրեք նոր ծաղկաման և դրենաժային անցքը (մի կամ մի քանի) փակեք խեցեփշուրով (ուոռւցիկ կողմով դեպի վեր), մի կտոր պենոպլաստով կամ մի քանի շերտ մոսկիտային ցանցով:
2. Հատակին դրենաժ շաղ տվեք (մանր կերամզիտ, խոշոր ավազ կամ պենոպլաստ 1-2 սմ հաստությամբ):
3. Շաղ տվեք հողի շերտը (1,5-2,5 սմ): Հողն այնքան պետք է լինի, որ ծաղկամանում տեղավորված արմատային գունդը լիովին ծածկվի և մինչև ծաղկամանի պռունկը 1-2 սմ մնա (որպեսզի ջրելու հնարավորություն լինի): Բայց և լրիվ խրել բույսերը, մանավանդ, օրինակ` արմավենիները, վտանգավոր է: Հողի մակարդակը պետք է բնի սահմանի մոտ լինի, այսինքն` արմատի վզիկից ներքև (բնի և արմատի անցման տեղերը): Արմատի վզիկը չպետք է հողով ծածկված լինի:
4. Բույսը հին ծաղկամանից դուրս քաշեք և ձեռքով զգուշորեն հեռացրեք հողը` աշխատելով չվնասել արմատը: Հողը կարելի է մաքրել նաև պատառաքաղով: Եթե արմատները ուժեղ են պատել հողակույտը, չոր մանր արմատները պետք է կտրատել սուր դանակով: Եթե արմատները թույլ են զարգացած և հազիվ են երևում հողակույտի մակերեսից, ապա հողը կարելի է մաքրել ավելի մանրակրկիտ` աշխատելով չնվնասել արմատները: Հաստ և քիչ ճյողավորված արմատները չպետք է ձեռք տալ, այլ միայն փտած լինելու դեպքում կտրել մինչև առողջ մասը և կտրվածքների վրա մանրացված ածուխ շաղ տալ:
5. Բույսը տեղադրեք ծաղկամանի ճիշտ կենտրոնում: Արմատները հավասարաչափ տեղավորեք ծաղկամանում:
6. Բույսը մի ձեռքով պահելով` մյուսով ( բահիկով կամ գդալով) կամաց-կամաց հող լցրեք և պնդացրեք` բութ մատի թմբիկով սեղմելով:
Ուշադրություն: Խոշոր նմուշներն ամուր են տնկում` հողը պնդացնելով մատներով: Բեգոնիան, սենպոլիան, էպիֆիլյումները, զիգոկակտուսները և բարակ ու նուրբ արմատներով մյուս բույսերը լավ են աճում առավել փուխր հողում: Գեղեցիկ ծաղկող բույսերի ամուր տնկումը հանգեցնում է առավել վաղ ծաղկման, իսկ փխրուն հողում` լավ աճի:
7. Լցնելով անհրաժեշտ տարածությունը` արդեն մատներով սեղմեք հողը:
8. Բույսը դրեք տակդիրի վրա:
9. Առատ ջրեք, քանի դեռ ջուրը չի հասել տակդիրին:
Ուշադրություն: Կակտուսները, բացառությամբ էպիֆիլյումների և զիգոկակտուսների, վերատնկումից հետո 3 օր չեն ջրում: Մնացած սենյակային բույսերը ջրում են նույն օրը:
10. Վերջում դրենաժի շերտ շաղ տվեք միկրոկլիմայի ստեղծման համար:
11. Մոտավորապես կես ժամ անց ավելորդ ջուրը թափեք, իսկ բույսը վերադարձրեք իր տեղը:
Հարց 12. Ինչպե±ս խնամել նոր վերատնկած բույսը:
Առաջին 1-2 օրը ռավել շոգ եղանակին, արևոտ լուսամուտի մոտ դրված ծաղիկները պետք է թեթևակի ստվերել: Այդ ժամանակ շատ օգտակար է հաճախակի ջուր ցողելը: Իսկ հաջորդ անգամ պետք է ջրել միայն այն ժամանակ, երբ հողի մակերեսը ծաղկամանում չորանա: Աճող բույսերը կարելի է 3-4 շաբաթը մեկ սնել հանքային պարարտանյութերի լուծույթով (15 գ ամիակի սելիտրա, 15 գ սուրպերֆոսֆատ և 10 գ կալիումի աղ 10 լ ջրում):
Օգտակար խորհուրդներ
գ Սենյակային բույսերը սնում են միայն աճման շրջանում (մարտ-օգոստոս):
գ Միսը լվանալուց հետո մնացած ջուրը հիանալի պարարտանյութ է սենյակային բույսերի համար:
գ Ձվի կճեպը լավ մանրացնելով և շաքարի փոշու հետ խառնելով` հիանալի պարարտանյութ կստանաք սենյակային բույսերի համար:

Դիֆենբախիա անվանումը տվել է ավստրական բուսաբան Հենրիխ Վիլհելմ (1794-1865) , որը հայտնի է Արոիդների ընտանիքի բույսերի ուսումնասիրությամբ: Այս անունը դրվել ի պատիվ Վիեննայի Շյոնբրունյան կայսերական պարտեզների  ավագ այգեպան Ժոզեֆ Դիֆենբախի (1796—1863).
Այս բույսի 30տեսակ աճում են Հարավային Ամերիկայի արևադարձային անտառներում: Այն մշտականաչ թուփ է ուղիղ, ամուր, կանաչ ցողունով: Ունի խոշոր, լայն տերևներ ` զարմանալի գույներով. Բաց  և դեղնականաչ կետերով: Տերևի

Դիֆենբախիայի տեսակները դժվար են իրարից տարբերվում, միայն կանաչավուն տերևներով `մեջտեղից  սպիտակ երակ ունեցող  Dieffenbachia oerstdii  է: Ամենատարածված տեսակը    Dieffenbachia picta (Dieffenbachia maculta) է, ձվաձև տերևներով `վրան փղոսկրե գույնի պուտիկներ: Այդ  կետերը տարբեր չափերի են կամ միձուլվում են ավելի մեծ նշանի  հետևյալ տեսակների մոտ  ` Camila, Marianne և Rudolf Roehrs , որոնց տերևները համարյա ամբողջովին  կրեմագույն է կամ փղոսկրի գույնի: Dieffenbachia amoena –ն ավելի խոշոր բույս է , նրա տերևները հասնում են  50 սմ, իսկ ցողունը 1,6 մ բարձրության: Մուգ կանաչ տերևների վրա սպիտակ գծիկներ են , որոնք ավելի հստակ երևում են  Tropic Snowտեսակի վրա: Անսովոր տեսք ունի դեղնականաչավուն Dieffenbachia basei-ը և հսկայական տերևներով Dieffenbachia bowmannii (մինչև  70 սմ և ավելի) :

Տարիքով դիֆենբախիան կարող է  հասնել մինչև 2 մետրի և ավել, սակայն սովորական տան պայմաններում ներքևի տերևները թափվում են  և բույսը նմանվում է կեղծ արմավենու:

Դիֆենբախիան աճեցնելը դյուրին չէ, նա չի սիրում սառը միջանցահովիներ,  ձմռանը ցածր ջերմաստիճան:  Այս  խոշոր դեկորատիվ բույսը սիրում է աճել տաք պայմաններում կլոր տարին նվազագույնը  18°С ջերմաստիճանում,ավելի լավ է ավելի բարձր: Որոշ կամակոր տեսակներ կարող են մահանալ ջերմաստիճանի տատանումներից, բայց ավելի տարածված տեսակները  (Dieffenbachia picta и Dieffenbachia amoena) բավականաչափ դիմացկուն են և լավ են աճում կենտրոնացած ջեռուցում ունեցող բնակարաններում:

Պետք է հիշել, որ դիֆենբախիայի և մի քանի այլ արոիդների հյութը մաշկի կամ լորձափաղանթի վրա ընկնելու դեպքում,  կարող է հանգեցնել անսպասելի ռեակցիայի: Այդ պատճառով վերատնկելիս հարկավոր է մտածել անվտանգության մասին: Հարկավոր է  հագնել ձեռնոցներ, ինչու չէ նաև մառլիայի վիրակապ: Աշխատանքից հետո հարկավոր  է լավ լվանալ ձեռքերը: Բույսի հյութը թունավոր  է, այն խորհուրդ չի տրվում դնել երեխաների սենյակում:

Դիֆենբախիան շատ օգտակար հատկություններ ևս ունի: Այն մաքրում է օդը տոկսիններից: Այս բույսը խորհուրդ է տրվում աճեցնել արտադրությունում կամ այն տներում, որոնք գտնվում են խոշոր գործարանների կամ մայրուղիների կողքին:

Տեղը
Դիֆենբախիան լուսասեր է , բայց չի սիրում արևի ուղիղ ճառագայթներ: Մութ տեղում տերևները գունաթափվում են և բույսը կորցնում է գրավչությունը:.

Ջրելը
Բույսը չի սիրում, երբ հողը չափազանց չորանում է : Այսպիսով  այն պահանջում է մշտական ջրել և տերևները լվանալ տան ջերմաստիճանի ջրով:

Օդի խոնավությունը 
Չափավոր

Բազմացումը

Բազմացնում են վերին ցողունի կտրոնով:

Վերատնկումը

3-4 տարին մեկ անգամ վերատնկում են ոչ շատ մեծ թաղարներում: Պարբերաբար հարկավոր է պարարտեցնել ապրիլից մինչև օգոստոս, այդ  ժամանակշրջանում է նա նոր տերևներ տալիս և գեղեցկանում: Բայց եթե այն շատ է մեծացել և ցողունը մերկացել է , այն կարելի կտրել  10սմ բարձրության,
որից շատ արագ նոր ցողուններ են աճում:

Հնարավոր դժվարությունները

Ցողունի հիմքը փափուկ է և կորցնում էգույնը`ցողունը  փտում է: Հիվանդությանը նպաստում է չափից շատ ջրելը  և  ցածր ջերմաստիճանը: Հիվանդության սկզբում կարելի է կտրել վնասված մասը և վրան փայտածուխ լցնել, այնուհետև բույսը տնկել թարմ հողով թաղարում: Եթե վնասվածքը մեծ է, ապա ցողունի վերևի մասը հարկավոր է կտրել, արմատակալել, իսկ մնացած հիվանդ մասը դեն նետել:

Ներքևի տերևները դեղնում են և շրջվում`ձմռանը ցածր ջերմաստրճան և սառը միջանցահովիկներ: Բույսը կարող է ապրել 10-12°С ջերմաստիճանում, բայց ներքևի տերևները տուժում են :

Գույների կորուստ ` չափազանց պայծառ լույս կամ տերևների վրա արևի ուղիղ ճառագայթներ, որոնք  հանգեցնում են գունաթափման: Տեղափոխեք բույսը ավելի քիչ լուսավոր տեղ:

Տերևների մահ`  ամենահավանական պատճառը չափազանց ցածր ջերմատիճանն է, չոր օդը կամ  սառը միջանցահովիկները: Հին տերևները տարիքի հետ միշտ մահանում են:

Տերևների եզրերի շագանակագույնը հողի շատ չոր լինելու հետևանք է, այն պետք է խոնավ լինի , բայց ոչ թաց: Հաջորդ պատճառը սառը օդն է:

Բույսի մասին ընդհանուր տեղեկություններ
Հոյա (hoya),արալիազգիների ընտանիքի մշտադալար բույսերի ցեղ. գոյություն ունի մոտավորապես  200  տեսակ:
Հայրենիքը` Չինաստան, Հնդկաստան, Ավստրալիա:
Օգտագործվում է որպես սողացող, կախվող գեղեցիկ ծաղիկներով լիաններ:

Բույսի չափսերը` մինչև 6մ երկարություն:

Աճում է արագ:Ծաղկում է մայիսից- սեպտեմբեր ամիսներին:

Տեսակները`

Հարավային Հոյա ( Hoya australis )

Սա ձվաձև կամ համարյա կլոր, մսոտ և 5-8 սմ երկարությամբ   տերևներով լիանա է: Ծաղիկները փնջերով են,մեկ սանտիմետր տրամագծով,սպիտակ`մեջտեղը կարմիր:

Հոյա գեղեցկուհի ( Hoya bella )

Հայրենիքը Հնդկաստան, Բիրմա: Խիտ ճյուղավորված թուփ է, կախված, հանգույցներում արմատացած ցողուններով: Տերևները`  ձվաձև-երկարավուն, սրացված մինչև  3 սմ երկարությամբ: Ծաղիկները սպիտակ, մոմանման, մինչև 1,5սմ տրամագծով, մուգ կարմիր թագով, հաճելի հոտով, որոնք 8-10 –ը միասին հավաքված են հովհարաձև փնջում: Ծաղկում է ամռան կեսերից:

Հոյա մսալի ( Hoya carnosa )

Հայրենիքը `Հյուսիս -արևելյան Ավստրալիա : Սողացող լիանա է `մինչև 6 մետր հասնող ցողուններով:  Տերևները `դեմ դիմաց, մսոտ, օվալաձև կամ երկարավուն, բութ կամ կարճ սրոտ ծայրերով, մուգ կանաչ, մոտ  8 սմ երկարությամբ: Բազմաթիվ ծաղիկները հավաքված են հովանոցաձև փնջերում, ունեն հաճելի բուրմունք: Պսակը հինգ մասերից ,1,5սմ տրամագծով, սպիտակ, մոմանման , վարդագույն ծածկով; ծաղկում է գարնանն ու ամռանը:

Հոյա շքեղ ( Hoya imperialis )

Բույս բաղեղ կամ թփեր:  Ցողունները աղվամազոտ են: Տերևները երկարավուն-օվալաձև` 15—20 սմ երկարությամբ,հիմքում կլորացած, ծայրը` սուր, հարթ, կաշենման:

Կտրոններն իջեցված են խոշոր, 5-7 սմ երկարությամբ: Ծաղիկները 6-10 հատ են` կախված հովհարանման, 12-20 սմ երկարությամբ. Մուգ կարմիր, արտաքինից կանաչա-դեղնավուն, կեղևը կարճ իջած, աստղանման տեղադրությամբ ծաղիկներով, իջած ծաղկաոտիկով, հաճելի բուրմունքով: Տարածված է Մալակայում:

Երկարատերև հոյա ( Hoya longifolia )

Արևադարձային Հիմալայներ: Բազմամյա մշտադալար, խիտ ճյուղավորմամբ, կիսաթուփ:  Նուրբ, 1 մետր երկարություն ունեցող կախված ցողուններով,  տերևները կաշենման են, անփայլ կանաչ կամ էլ կանաչ, հարթ: Ծաղիկներն աստղանման են, սպիտակ, իսկ կենտրոնում` մորեգույն, որոնք հավաքված են հովհարանման ծաղկաբույլի մեջ: Ծաղկման  տևողությունը` 2-3 ամիս (ամառը):

Բազմածաղիկ հոյա( Hoya multiflora )

Մագլցող բույս է : Ծաղիկները` երկարավուն, բազմաթիվ, հավաքված հովհարի նման, ծաղկաթերթիկները նեղ են: Ծաղկում է Մալազիայի անտառներում:

Խնամք

Ջերմաստիճանը ամռանը` 22 — 25
Ջերմաստիճանը ձմռանը`12 — 15

Լուսավորությունը. պայծառ ցրված լույս, որոշ չափով արևի ուղիղ ճառագայթներ: Հարմար է արևմտյան և արևելյան պատուհաններին, հարավային պատուհանին օրվա շոգ ժամերին հարկավոր է ստվերել, ձմռանը հոյան արևի լույսի  առավելագույն պահանջ ունի:

Ջրել հարկավոր է գարնուն- աշուն ժամանակահատվածում:  Պետք է ջրել այն ժամանակ, երբ հողի վերին շերտն արդեն  չոր է: Ձմեռը պետք է ավելի քիչ ջրել` կախված սենյակի ջերմաստիճանից: Ջուրը պետք է փափուկ ու սենյակային լինի: Հոյան   հողի չորությանն ավելի հեշտ կհարմարվի քան չափից դուրս ջրելուն:

Բազմացումը. Ցողունի կտրոններով, որոնք վերցվում են նախորդ տարվա ցողուններից: Մի թաղարում տնկվում է միանգամից մի քանի կտրոն:

Օդի խոնավությունը: Պարբերաբար ջուր է ցողվում վրան, սակայն ծաղկման ժամանակ պետք է ցողել այնպես, որ ծաղկի վրա ջուր չլինի: Կարելի է հոյայով թաղարը դնել ջրով լի տադիրի վրա: Վերատնկում. կատարվում է 2-3 տարուց, գարնանը:

Սնուցումը. մարտից օգոստոս, սնուցում են յուրաքանչյուր շաբաթ`  սենյակային ծաղիկների հեղուկ պարարտանյութով:

Էտում, անհրաժեշտ է կատարել տարվա  ցանկացած եղանակին: Վնասատուներն ու հիվանդությունները. հիմնական վնասատուներից են սպիտակաթևիկները: Սխալ ջրելու հետևանքով արմատները փտում են ու բույսը` մահանում: Անհրաժեշտ է սողացող ցողունների համար  ամրակալներ դնել:

Խնամքի առանձնահատկությունները. երբ ծաղկում է, պետք չէ դիրքը փոխել, չի կարելի թարմ օդին դուրս բերել: Ծաղիկն ամրակալների կարիք ունի: Եթե տերևները թափվում են, ապա նշանակում է,  արմատների մոտ կուտակված  ջուրը նեխել է:

Հոյան քմահաճ բույս չէ: Ամռանն այն պետք է առատ ջրել,իսկ ձմռանը `չափավոր: Անընդհատ հարկավոր է հետևել հողին, որ այն շատ չչորանա: Ակտիվ աճման շրջանում հարկավոր է երկու  շաբաթը մեկ պարարտացնել:  Բույսը կարելի է ցողել ամբողջ տարվա ընթացքում`օգտագործելով  սենյակային  ջերմաստիճանի ջուր: Տարին մի քանի անգամ հոյային կարելի է լողացնել`տաք օճառաջրով փափուկ սպունգի միջոցով, մաքրել տերևները փոշուց :   Մշակման այս փուլում հարկավոր է հեռացնել չորացած տերևներն ու ճյուղերը:Հոյան լավ է աճում 12 °С ջերմաստիճանում: Տնկման համար պիտանի է  2 բաժին ճլի , 4 բաժին տորֆի ու մեկ բաժին ավազախառնուրդը:

Դժվար է պատկերացնել, որ աշխարհի ամենամեծ ծաղիկը  մարդու բոյից բարձր է, բույրն էլ  չարագուշակ է,   ինչպես քայքայվող սատկած կենդանին, մուգ կարմիր է նեխած մարմնի նման: Սակայն ինդոնեզիական Аморфофаллус Титанум  կամ «դիածաղիկը» , ինչպես նրան անվանում են տեղացիները, իրականություն է ,  փոշոտվում է բնական ձևով `այն միջատների օգնությամբ , որոնք  լեշ են փնտրում : Նրանից  հոտած ձվի և փտած ձկան հոտ է գալիս:

Այս բույսերը ոչ միայն ապրում են վայրի պայմաններում , այլև շատերը  վերջին տարիները ծաղկում են աշխարհի տարբեր բուսաբանական այգիներում :   Նրանցից վերջինը մեծ աղմուկ հանեց , երբ ծաղկեց  Վաշինգտոնի հասարակական վայրում:  Հասարակության հետաքրքրությունը  ծաղկի կյանքի նկատմամբ այնքան մեծ է , որ Բուսաբանական այգին հատուկ թեժ գիծ է բացել  ծաղկի զարգացման վերաբերյալ տեղեկություններ հաղորդելու համար :

Հասուն  «դիածաղիկը»  հայտնվում է  հողի տակ  թաքնված  հսկայական թմբից` երեք տարին մեկ:  Որպեսզի լույս աշխարհ բերի  այդ ահռելի  ներկված  ծաղիկը, բույսը մեծ ուժ է կիրառում: Երիտասարդ ժամանակ  բույսը միայն մի տերև է  դուրս թողնում, որը կարող է  հասնել բազմաթիվ տերևներով ոչ մեծ ծառի բարձրությանը և տեսքին:  Այնուամենայնիվ , մի քանի օր պատրաստվելով ծաղկելուն , բույսը պետք է  գցի 4 ամիսից ավել քնած տերևը, որ կարողանա էներգիա հավաքել:

Մեծ` ութ տարեկան ծաղիկը սովորաբար 1,82 մ. բարձրություն է ունենում : Բայց 2003թ. մայիսին Բոնում  այն ծաղկեց 2,74 մ բարձրությամբ:  Նախկին ռեկորդը գրանցվել է  1932 թ., երբ Հոլանդիայում  ծաղիկը  հասավ  2,67 մ. բարձրության :

Գիտնականները պարզել են, որ  այդ հսկայական ծաղիկը  շրջակա միջավայրի ջերմաստիճանը փոխում է : Փորձը կատարվել է գիշերը: 20 աստիճանից  բնակարանում ջերմաստիճանը բարձրացել է մինչև 32°С: Ջերմաստիճանի բարձրացումը կատարվել է  23:00-ից մինչև առավոտյան 3-4-ը, որից հետո ջերմաստիճանը նորից իջել է մինչև 20 աստիճան:

Իտալական բուսաբանները  առաջին անգամ  այս ծաղիկի մասին գրառումներ են կատարել 1878 թ.: Առաջին  աճեցված ծաղիկը  մշակվել է Անգլիական թագավորական բուսաբանական այգում  1889 թ., այն  հասարակության մեջ այնպիսի մեծ իրարանցում է առաջացրել, որ ոստիկանությունը ստիպված է եղել  ամբոխին հսկել:

Վերջին տարիները Սումատրայի խոնավ անտառները  տուժեցին քաղաքակրթության  զարգացումից  և  աղտոտությունից, և  հայտնի չէ, թե  այս տեսակի քանի ծաղիկ է վերացել: Ինդոնեզիայի  փորձագետները  համոզված են ,որ ծաղիկը վտանգված է : Միայն  հանգստացնում է  այն փաստը, որ  այդ անսովոր բույսի նկատմամբ  ահռելի հետաքրքրությունը կստիպի գիտնականներին  աճեցնել այն արհեստական պայմաններում:

Բույսը իր անունը ստացել է շնորհիվ  իր չարագուշակ հոտի, որը համեմատում են  դիակի և փտած ձվի    հոտի հետ: Այդ պատճառով  նրանով հիանալ կարելի է միայն  թաշկինակի առկայության դեպքում:

Ծաղկի քաշը կարող է հասնել  100կգ.:  Նա ունի 1,5-3մ հասնող  ներկայանանալի վարսանդ , որին գրկում է  կարմիր պսակը:

Այն ծաղկում է  ընդամենը  72 ժամ   5–10 տարին մեկ անգամ:  Չնայած նա զզվելի հոտ ունի , շատերը պնդում են , որ «դիածաղիկը» սեքսուալ  էներգիայի մեծ լիցք է  կրում:

Titan Arum հայտնաբերվել է  1878 թ. Ինդոնեզիական Սումատրա կղզում, որի բնակիչներն են նրան տվել այդ  անունը:  Այն արհեստական կարողացել են աճեցնել միայն աշխարհի մի քանի բուսաբանական  այգիներում:  Նրա հոտը  գրավում է  մեռելակեր բզեզներին  և մսի ճանճերին, որոնք էլ կատարում են փոշոտումը:

Տնային պայմաններում աճեցնում են ցիտրուսների հատուկ տեսակներ: Դրանք կարճահասակ են  և ոչ պահանջկոտ:  Այդ ծառերը աճ են տալիս 2-3 անգամ գարնան -ամռան ընթացքում, իսկ ձմռանը , եթե լրացուցիչ լուսավորում չկա , հանգստանում են: Ծաղկում և պտուղ են տալիս տարին 1-4 անգամ,կախված տեսակից:

Պանդերոզի լիմոնը ծաղկում է տարին 4 անգամ

Տնային լիմոնների հատապտուղները լավ աճում ու հասունանում են, նրանք ավելի համով են, քան ներկրածները, քանի որ վերջիններս  կտրում են չհասունացած: Այո,  դա այդպես է, ցիտրուսների պտուղները համարվում են հատապտուղ, ոչ թե միրգ, ինչպես շատերը կարծում են: Որպեսզի քաղցր տեսակի ցիտրուսների պտուղները  համեղ լինեն, անհրաժեշտ է նրանց խնամքի և պահելու համար ստեղծել լավ պայմաններ: Ձմռանը ցանկալի է նաև լամպի լուսավորություն:

Ցիտրուսների տերևները արձակում են թռչող նյութերի խառնուրդ`ֆիտոնցիդներ, որոնք օդը մաքրում են շատ հիվանդաբեր մանրէներից: Այսպիսով, ցիտրուս բազմացնողները, իրենք էլ չկասկածելով, ավելի քիչ են հիվանդանում մրսածության հիվանդություններով:

Լիմոնի հաճելի հոտը մարդու վրա թարմացնող ազդեցություն է թողնում, հանում է սթրեսները, բարելավում է տեսողությունը, բարձրացնում է աշխատունակությունը: Հոտը արձակում են ոչ միայն պտուղները, այլև լիմոնի ծառի տերևները:

Այդ պատճառով շատ այգեպաններ, ովքեր աշխատում են համակարգչի վրա, ընտրում են ուժեղ հոտ արձակող տեսակներ: Շաբաթը մեկ մաքրում են տերևները `միաժամանակ  ուժեղացնելով հոտը:

Լիմոնի և թուրինջի պտուղները բուժիչ հատկություններ ունեն, քանի որ պարունակում են շատ վիտամիններ: Տնային պայմաններում ցիտրուսային ծառերը ապրում են մինչև 70 տարի, իսկ պլանտացիաներում 100-200տարի:

Տնային լիմոնի խնամքը

Տեղափոխում

Լիմոնի, նարնջի և այլ ցիտրուսների տնկիները մինչև  1-3 տարեկան հասակն  ամեն տարի տեղափոխում են նոր թաղարի և հողի մեջ:  Տարիքով բույսերը` 2-3 տարին մեկ: Լիմոնը կարելի է տեղափոխել տարվա ցանկացած ժամանակ, սակայն ցանկալի է գարնանը:

Ջրելը

Ցիտրուսները ջրում են  քլորից առանձնացած, տան ջերմաստիճանի , ջրի խողովակից վերցված ջրով: Ձմռանը ջուրը  մի փոքր գոլացնում են:

Տնային լիմոնները անհրաժեշտ է պարարտացնել

Ծառերը անպայման պետք է ջրել պարարտացված ջրով ամիսը 3-4 անգամ: Ձմռանը ,եթե բույսը քնած է, պարատանյութ պետք է հազվադեպ տալ: Չորս լիտրանոց թաղարը պետք է ջրել մեկ բաժակ պարարտանյութով:

Լուսավորությունը

Ձմռանը, երբ  օրը կարճ է, ցիտրուսային բույսերը ցանկալի պահել 7-14 աստճան տաքության պայմաններում: Այդ պայմաններում ծառը քնում է և լավ լուսավորության պահանջ չունի: Եթե ծառը աճում է տաք սենյակում` +18…+22°С, ցանկալի է լրացուցիչ լուսավորություն, քանի որ ընդհանուր օրվա լույսը  10-12 ժամ է:

Լիմոնի բազմացումը

Հայտնի է լիմոնի բազմացման երեք եղանակ:

սերմերով

բույսի հյուսվածքի եղանակով

վեգետատիվ (պատվաստում  կամ  կտրոններով)

Սերմերով

Պտղաբերության համար միջինով պետք է սպասել մինչև 20 տարի, իսկ արդյունքը միշտ չէ, որ լավն է : Իհարկե, եթե վերցնենք որոշակի տեսակ, օրինակ Պոնդերոզան  և օգտագործենք հատուկ գյուղտեղնիկա, կարելի է ստանալ  պտղաբեր ծառ 4-6 տարում:

In Vitro եղանակ

Բույսի այս եղանակով (In Vitro) `հյուսվածքով բազմացուման դեպքում տերևի կտորը տեղադրում են հատուկ սննդարար-խթանիչ միջավայրում: Աճեցնում են փոքրիկ բույսը առանց արմատների, հետո արմատակալում են և տնկում հողում: Այս եղանակը պահանջում է հատուկ սարքավորումներ և մեթոդիկա, այդ պատճառով դա սիրող ցիտրուսաբանների  ուժերից վեր է:

Բազմացման վեգետատիվ եղանակ

Սա բազմացման ամենատարածված ձևն է, որը բաժանվում է երեք  եղանակի:

Առաջին եղանակ`կտրոններով: Այն լիմոնի և ցիտրոնի  բազմացման ամենահաջողված  եղանակն է, հատկապես բարձրահասակ տեսակների համար: Նարինջները այնքան էլ լավ չեն աճում, բայց այնուամենայնիվ այս եղանակը խորհուրդ են տալիս:
Տնական բույսը կտրոնում են սովորաբար գարնանը կան ամռանը: Բազմացման համար վերցնում են լիմոնի ճյուղ `երեք տերևներով, ներքևի մասը մշակում են արմատակալման խթանիչով և խրում թեթև ավազաոտ հողի մեջ, ջրում և ծածկում ապակյա բանկայով: Ջրում են ամեն օր: Երիտասարդ ճյուղեր երևալուն պես  բանկան կարելի է  հանել:

Երկրորդ  եղանակը` հատումներով: Սա ավելի նպատակահարմար է նարինջի համար: Բայց լիմոնի համար էլ վատ չէ:

Պտղաբեր ծառի լավ զարգացած ճյուղի վրա օղակաձև հանում են կեղևը`1-2սմ լայնությամբ: Մերկացած փայտը մշակում են արմատակալման խթանիչով, ծածկում  ճահճային մամուռով, որը խառնված է գետի ավազի հետ և փաթաթում սև պոլիէթիլենով: Որոշ ժամանակ անց երևում են արմատները: Մեկ երկու ամիս սպասելուց հետո ճյուղը արմատներով կտրում են և տնկում: Այս եղանակի երեք տարատեսակներ կան`ռուսական, հոլանդական և Կոմբի: Վերջինը լավ է մանդարինների համար:

Երրորդ եղանակը `պատվաստումն է :   Տնական ցիտրուսների համար  խորհուրդ է տրվում:   Ճեղքվածք կտրոնի համար կամ պարզ  պատվաստում:

Ռուս գիտնականներին հաջողվել է կենդանացնել 30 հազար տարեկան բույս:  Proceedings of the National Academy of Sciences ամսագրում մանրամասն պատմվում է, թե ինչպես է դա նրանց հաջողվել:

Silene stenophylla կոչվող բույսը, որը սառած վիճակում գտնվել է 38 մետր խորության տակ, հանվել է Կալիմա գետի մոտակայքից: Այդքան տարի սառցե «պատյանով»քողարկված բույսի սերմերը զերծ են մնացել ջրի և օդի ազդեցությունից: Գիտնականներին հաջողվել է աճեցնել բույսը` շնորհիվ դրա մեջ առկա սախարոզի մեծ քանակի:

Բրիտանական Էկսետեր քաղաքի համալսարանի  կենսաբաններին հաջողվել է ապացուցել, որ բույսերը, հատկապես բանջարեղեններն,  իրար հետ շփվում են: Հետազոտողները  ժապավենի վրա արձանագրել են , թե ինչպես ֆլորայի  մի ներկայացուցիչը  մյուսին զգուշացրել է  վերահաս վտանգի մասին, հաղորդում է BBCռադիոհեռուստաընկերությունը:

Դուք սիրում եք պարտեզում կամ այգում զբոսնել, քանի որ համոզված եք , որ այնտեղ  տիրում է իսկական լռություն:  Էկսետեր  համալսարանի գիտնականները պնդում են , որ դա այդպես չէ. դուք  պարզապես  չեք լսում,  թե ինչպես են իրար  հետ հաղորդակցվում բույսերը:  Իսկ նրանք  միշտ զրուցում են, հատկապես վտանգի ժամանակ: Բույսերի շփման մասին կենսաբանները վաղուց գիտեին , բայց միայն այժմ նրանց հաջողվեց  ստանալ տեսանելի գիտական հիմնավորում:

Դրա համար գիտնականները մի փոքր մոդիֆիկացրեցին կաղամբի ԴՆԹ-ն`  նրա պարունակության մեջ  ավելացնելով լյուցիֆերազ սպիտակուցի քանակը, որի առկայությունը թույլ է տալիս լուսատիտիկներին լույս տալ մթության մեջ:

Դա արվել է , որպեսզի տեսախցիկները  կարողանան արձանագրել  բանջարեղենների  շփումը միմյանց հետ, գրում է Daily Mail-ը:  Կենսաբանները կտրել են կաղամբի տերևը , որից հետո  բույսը բաց է թողել  մետիլ ժասմոնտ հատուկ գազը:  Իսկ դա հենց «բանջարեղենի  ձայնն է», հայտարարում են գիտնականները:  Այդ նյութի միջոցով բույսերը  միմյանց զգուշացնում են սպասվող վտանգի մասին:

Լսելով այդ յուրահատուկ  SOS ազդանշանը`  կողքը աճող բանջարեղենները  ավելացնում են իրենց տերևների  մեջ պարունակվող թունավոր նյութերի քանակը և դրանով վախեցնում վնասատուներին , որոնք կարող են կրծել տերևները:

Էկսետեր  համալսարանի աշխատակցի ասելով` նմանատիպ եղանակով միմյանց հետ շփվում են  նաև   ծաղիկները,  նույնիսկ ծառերը:    Չնայած ֆենոմենալ բացահայտմանը, կենսաբաններն ասում են , որ  սա բույսերի միջև շփման ուսումնասիրության սկիզբն է:

Ավելացնենք, որ բույսերը ի  վիճակի են  տարբերել  իրենց «ազգականներին»    «անծանոթներից», ինչը երևում է  արմատների միջև  պատերազմի բացակայությունից, նաև  հիշում են  իրենց նախնիների  անհաջողությունները`   վատ դեպքերի մասին տեղեկատվությունը նրանց գեներում է: