Սևանա լճում ձկնատեսակների և ջրի էկոլոգիական խնդիրները շարունակում են արդիական մնալ: Դեկտեմբերի տվյալներով այժմ Սևանում կա 324 տոննա սիգ,  90-100 լճածածան և այլ ձկնատեսաակներ: Սրանց պոպուլյացիայի համար լավագույն տարիները կարելի է համարել ութսունականների վերջը, երբ Սևանում կար  28-30 հազար սիգ: 2013 թվականի տվյալներով ևս սիգը բազմացել է, քանի որ վերջին երկու տարիների ընթացքում ձկնորսների համար շահավետ չէր դրա որսով ձբաղվելը: Այդ հանգամանքը հնարավորություն տվեց սիգերին բազմանալ: Այսօր  լրագրողների հետ հանդիպման ժամանակ նման տվյալներ հայտնեց ՀՀ ԳԱԱ կենդանաբանության և հիդրոէկոլոգիայի կենտրոնի տնօրեն Բարդուղ Գաբրիելյանը:

«Չունենք ձկնային հարուստ պաշարներ: Կա միայն լճածածանը, որը ներմուծված ձկնատեսակ է, և մենք այն արժեքավոր չենք համարում: Իսկ իշխանը, կողակը, սիգը, որոնք դիտարկվում են  որպես արժեավոր տեսակ,  անհամեմատ քիչ են: Սակայն գործընթացը գնում է Սևանի իշխանի պաշարները  արհեստական աճման եղանակով վերականգնելու ուղղությամբ, ինչը ողջունելի  է, որովհետև պոպուլյացիան վերականգնվում է: Արդեն հինգ-վեց տարի է,  մանաձուկ է բերվում և բաց է թողնվում լիճ, ինչը շատ ողջունելի է, սակայն ձկները, որ հասունացած են ու պետք է բազմանան,  որսվում են: Դառնում է այնպես, որ մի կողմից բազմացնում ենք, բայց մյուս կողմից բռնում, ստացվում է, որ ոչ էֆեկտիվ գործողություններ են կատարվում»,-ասաց Գաբրիելյանը:

Նախատեսվում է ցանցավանդակով ձկնային տնտեսություն ստեղծել և նույն ծրագրով պետք է ստեղծվի ձկնաբուծարան, որը  պետական հովանավորության տակ է լինելու: « Մինչև այսօր մենք չունենք որևէ ձկնաբուծարան, որը պետական հովանավորության տակի լինի»,- ասում է Գաբրիելյանը:

Ձկնատեսակներն  այնտեղ կսնվեն Դանիայից բերված սննդով: Թեև դա շատերի կարծիքով վնասակար է, սակայն  գիտնականը կարծում  է, որ , երբ սահմանները չեն անցնում, վնաս չի կարող տալ ոչ ձկներին, ոչ ընդհանուր առմամբ Սևանի ջրի էկոլոգիային.« Ռիսկ կա ջրի էկոլոգիայի համար, բայց կան սահմաններ: Բոլոր վնասակար հետևանքները կանխելու համար պետք է շարունակաբար խիստ մոնիտորինգ անցկացվի: Չպետք է թույլ տանք, որ այդ ցուցանիշները գերազանցվեն, հետո միայն ասենք, վերջ, արդեն վնասը հասցվել է»:

Կենսաբանը նշեց նաև, որ գենոմոդիֆիկացած այդ սննդով բոլոր ձկնատեսակները չէ, որ կսնվեն: Դրանով սնվում է հիմնականում միայն իշխանը, իսկ , օրինակ, սիգը ` ոչ:

«Ես գիտեմ, որ  հնարավոր չէ ամբողջ տարին վերահսկել Սևանի ամբողջ տարածքը, սակայն գոնե նոյեմբեր-դեկտեմբեր ընկած հատվածում, երբ սկսվում է բազմացման շրջանը,  պետք է խիստ  վերահսկողություն լինի»,-  հավելեց պրոֆեսորը:

«Ձկնաբուծության լիցենզավորման գործընթացն  սկսելուց առաջ անհրաժեշտ է հաշվի առնել մեր երկրի աշխարհաքաղաքական դիրքը,տնտեսական վիճակը, բնակլիմայական պայմանները, հարևան պետությունների վերաբերմունքը և այլ կարևոր հարցեր»,- այսօր լրագրողների հետ հանդիպման ժամանակ հայտարարեց «Հայ ձկնարտադրողների և ձկնարտահանողների միասնություն» հասարակական կազմակերպության նախագահ Արթուր Աթոյանը` ընդգծելով, որ այդ գործընթացն  անհամատեղելի է պարենի զարգացմանն ուղղված համաշխարհային կազմակերպությունների վարած քաղաքականության հետ, որոնք նպատակ են հետապնդում աշխարհում հաղթահարել պարենի և գյուղմթերքի սղությունն ու սովը:

« Եթե մենք մատնանշում ենք եվրոպական այլ երկրների փորձը, անհրաժեշտ է հաշվի առնել նաև նրանց վերաբերող մնացած կարևոր հանգամանքները, օրինակ, այն, թե նման շքեղությունն իրենց վերապահող երկրները, որոնք ունեն զարգացած տնտեսություն, ծովային հաղորդակցության և այլ բացառիկ հնարավորություններ,  նման  բարեփոխումներն  ինչ ժամկետներում են իրակացրել իրենց երկրի տնտեսվարողներին քայքայումից զերծ պահելու համար»:

Աթոյանի հաղորդմամբ`զարգացած երկրներում ձկնարտադրությանը վերաբերող տնտեսական բարեփոխումներն իրականացվել են 16-20 տարիների ընթացքում, պետական աջակցության միջոցով, ինչպես նաև այլընտրանքային առաջարկությունների և տնտեսական փոխհատուցումների առկայության պայմաններում:

«Ձկնարտադրողների միասնության» Հ/Կ նախագահը նշեց, որ տնտեսությունների լիցենզավորումը իրենից մեծ վտանգ է ներկայացնում , քանի որ այն պահանջում է ձկնարտադրողից մեծ գումարներ վճարել, թանկ տեխնիկա գնել, իրականացնել ծրագրեր, որոնք մեծ նյութական միջոցներ են պահանջում: Ըստ նրա` այդ դեպքում Հայաստանը կունենա նման տնտեսությունների 80 տոկոսի կորուստ:

Նախկինում Հայաստանում գոյություն է ունեցել 234 ձկնարտադրող ընկերություն, որից մինչև 2013 թվականը  77-ը փակվել է: Այժմ մնացել է ընդամենը 170 տնտեսություն: Դրանք ևս մեծ վտանգի առջև են այժմ կանգնած:

«Ձկնարտադրությանը վերաբերող բոլոր միջոցառումներն իրականացվում են թաքուն կամ կիսատ-պռատ, անհասկանալի հայտարարությունների միջոցով, որը լիարժեք տեղատվություն չապահովելու պատճառով հնարավոր չէ իրականացնել, ուստի այդ դեպքում անմիջապես վրա է հասնում դարանակալված վարչական միջամտությունը»,- ասաց Աթոյանը , հավելելով, որ տնտեսվարողը չի տիրապետում իր նկատմամբ իրականացվող միջոցառումների էությանն ու բովանդակությանը, նրան չի բացատրվում, թե ինչ պետք է իրականացնել, և ինչպես պետք է իրակացանել:

ՀՀ կառավարության որոշմամբ խստացվել է խորքային հորերի հորատումն իրականացնող սարքավորումների աշխատանքի հսկողությունը: Ինչպես նիստից հետո ՀՀ կառավարության մամուլի կենտրոնում կայացած ասուլիսում նշել է ՀՀ բնապահպանության նախարար Արամ Հարությունյանը, դա կնպաստի ապօրինի շահագործվող խորքային հորերի նկատմամբ հսկողական համակարգի ներդրմանը և կիրառմանը:
Մեկ այլ որոշմամբ էլ կառավարությունը հաստատել է «Ապօրինի շահագործվող, ինչպես նաև չշահագործվող հորատանցքերի համար ջրօգտագործման թույլտվության, դրանց լուծարման և կոնսերվացման կարգը»: Ըստ նախարարի` փաստաթղթով արգելվել է Արարատի և Արմավիրի մարզերում ձկնաբուծության նպատակով նոր հորատանցքերի ջրօգտագործման թույլտվության տրամադրումը:
Նշվել է նաև, որ ՀՀ վարչապետի որոշմամբ ստեղծվելու է միջգերատեսչական հանձնաժողով, որը կքննարկի և կգնահատի մինչև 2014թ. ապրիլի 1-ը ՀՀ բնապահպանության նախարարություն մուտքագրված հայտերը:

Առաջիկա 5 տարում Սևանա լճի տարածքի մի մասը կվերածվի ձկնաբուծարանի: Դրա համար լճի տարածքում կկառուցվեն ցանցավանդակային տնտեսություններ: Այլ կերպ ասած՝ հենց լճի մեջ կսկսեն ձկներ բուծել: Այս ծրագիրն արդեն արժանացել է կառավարության հավանությանը, անգամ բնապահպանության նախարարն է հասցրել գովաբանել այն: Ավելին, կառավարությունը պետական բյուջեից 8.4 մլն դրամ է հատկացնել «Գրանթ Թորոնթոն» ՓԲԸ-ին` ծրագիրն անկախ տնտեսագիտական փորձաքննության ենթարկելու համար: Եվ փորձաքննությունն էլ արդեն կանաչ լույս է վառել լճում արդյունագործական ձեռնարկություն հիմնելու նախաձեռնության առաջ:

Ծրագրի իրականացմանը, սակայն, դեմ է, Հայաստանի բնապահպանական հանրույթը: Հասարակական կազմակերպությունների ներկայացուցիչներն ու մասնագետները վստահ են, որ այս ծրագիրն ուղղակի դատավճիռ է Սևանի համար: «Փաստինֆո»-ի հարցին, թե ո՞վ կամ ովքե՞ր են կանգնած այս ծրագրի հետևում, «Էկո լուր» ՀԿ նախագահ Ինգա Զարաֆյանը պատասխանեց. «Այս հարցի պատասխանը շատ պարզ է, վերցնում են մի կազմակերպություն` «Հայկական բերքի առաջմղման կենտրոն» ՓԲԸ, որը պետք է իրականացնի այս ծրագիրը: Հիմա իրենք ասում են, որ այս մասշտաբային ծրագրի իրականացման մեջ պետք է մասնակցություն ունենա նաև մեր կառավարությունը, որ դա մի մասով կլինի պետական ծրագիր»:

Ի դեպ, «Հայկական բերքի առաջմղման կենտրոն» ընկերության կապիտալում ՀՀ կառավարությունը 2011թվականից սկսած 49 տոկոսի չափով մասնակցություն ունի: 2011-ի հոկտեմբերի 27-ին գործադիրը 4 մլն 900 հազար դրամով գնել է ընկերության բաժնետոմսերի 49 տոկոսը: Ավելորդ չէ հիշեցնել, որ ժամանակին այս ընկերությունն ստեղծվել էր մասնավորապես ջերմոցային տնտեսությունների զարգացման նպատակով, և, ինչպես ժամանակին հայտարարել էր ՀՀ վարչապետ Տիգրան Սարգսյանը, այս ընկերության նպատակը Հայաստանում ջերմոցային տնտեսությունների մեծ ցանց ունենալու ակնկալիքով նման բիզնես ծրագրերի ներդրմանն օժանդակելն էր:

Սևանում ձկնաբուծական տնտեսությունների մասին այն ժամանակ դեռ ոչ մի խոսք չկար:    Իսկ ներկայացված նոր ծրագրով նախատեսվում է, որ այս ընկերությունը 74 ձկնաբուծական տնտեսություն կստեղծի, որոնք 5 տարի աշխատելով, տարեկան 50 000 տոննա ձուկ կարտադրեն:  Իսկ ձկներին կերակրելու համար տարեկան 50 000 տոննա կեր պետք է լցվի լիճը կամ, ինչպես պատկերավոր նշեց մասնագետներից մեկը, տարեկան 1000 վագոն:   Արդյունքում, ըստ մասնագետների, լճի հատակը կպատվի թանձր նստվածքով, լիճն էլ անդառնալիորեն կճահճանա:

Այս կործանարար ծրագրի իրականացումը կանխելու համար բնապահպաններն արդեն դիմել են երկրի նախագահին ու վարչապետին և ակնկալում են նրանց միջամտությունը: Ի դեպ, մեր հարցին, թե որքանո՞վ են հավատում նման մեծ բիզնես ծրագիրը չեղյալ հայտարարելու հավանականությանը, ջրային էկոհամակարգերի մասնագետ, բնապահպան Սեյրան Մինասյանը հիշեց տարիներ առաջ Արարատի ոսկու կորզման ֆաբրիկան Սոթք տեղափոխելու ծրագրի դրական օրինակը: «Այն ժամանակ շատ մեծ մարդիկ էին կանգնած և շատ բարձր մակարդակով էր որոշումներն ընդունվում: Ավելին` ԳԱԱ 3 ինստիտուտներից 2-ը դրական եզրակացություն էին տվել և ինձ ասում էին, մեկ է՝ դրական է լինելու, լավ է միանգամից համաձայնենք, դեմ էր արտահայտվել միայն Հիդրոէկոլոգիայի ինստիտուտը: Ես չեմ ասում միայն այդ ինստիտուտի շնորհիվ էր, բայց այս ինստիտուտը պայքարեց մինչև վերջ, և վերջ ի վերջո, տարբեր առվակներ միանալով այս պայքարին, դարձան գետի նման, և առաջին դեմքի մակարդակով ծրագրի վրա վետո դրվեց»,- ասաց Սեյրան Մինասյանը՝ հույս հայտնելով, որ այսօր էլ նման հնարավորություն կա:

Փաստինֆո

Անկախ

ԱՄՆ Միջազգային զարգացման գործակալության <<Մաքուր էներգիա և ջուր>> ծրագիրը ՀՀ ջրային ոլորտի շահագրգիռ կողմերին այսօր Արմենիա Մարիոթ հյուրանոցում տեղի ունեցած քննարկման ժամանակ ներկայացրեց Արարատյան դաշտավայրի ստորերկրյա ջրերի ուսումնասիրության արդյունքները:

Միջոցառմանը ներկա էին ՀՀ փոխվարչապետ, ՀՀ տարածքային կառավարման նախարար Արմեն Գևորգյանը,  ԱՄՆ ՄԶԳ-ի հայաստանյան առաքելության տնօրեն Քարեն Հիլիարդը, ՀՀ Ազգային Ժողովի, ՀՀ բնապահպանության, գյուղատնտեսության, էներգետիկայի և բնական պաշարների նախարարությունների, Արարատի և Արմավիրի մարզպետարանների ու ջրային ոլորտում ներգրավված գիտական հաստատությունների ներկայացուցիչներ:

ԱՄՆ ՄԶԳ-ի հայաստանյան առաքելության տնօրեն Քարեն Հիլիարդը, ներկայացնելով ուսումնասիրության արդյունքները, նշեց, որ, չնայած ՀՀ կառավարությունը ջանքեր է գործադրում վերահսկելու ստորեկրյա ջրերի օգտագործումը, ջրի մակարդակը, Արարատյան ջրի հարցը շարունակում է մնալ ազգային խնդիր:

<<Ցավոք, վերջին տարիներին ձկնաբուծության անվերահսկելի աճը ջրի լուրջ նվազման պատճառ է դարձել: Արարատյան դաշտի ավելի քան 30 համայնքներում ներկայում զգացվել է խմելու և ոռոգման ջրի պակաս, ինչը բացասաբար է ազդում  այդ համայնքների սոցիալ-տնտեսական պայմանների, ինչպես նաև բնակչության կենսամակարդակի վրա: Հունիս և հուլիս ամիսներին ջուրը հազիվ է բավարարում Մեծամորի ատոմակայանը սառեցնելու համար: Անհարժեշտ է գտնել այս խնդրի քաղաքական և իրավական լուծումը: ԱՄՆ ՄԶԳ-ն պատրաստ է առաջարկել ՀՀ կառավարությանը մշակել այն ծրագիրը, որը կնպաստի ջրային ռեսուրսների կառավարմանը, ձկնաբուծության և գյուղատնտեսության զարգացմանը>>,- ասաց Քարեն Հիլիարդը:

Ուսումնասիրության արդյունքների համաձայն՝ վերջին 6-8 տարիների ընթացքում Արարատյան դաշտում էապես նվազել են ստորերկրյա ջրային ռեսուրսների մակարդակը և աղբյուրների ջրատվությունը: Ուսումնասիրությունը նաև շեշտադրում է ՀՀ կառավարության կողմից այնպիսի գործողությունների կատարման խիստ անհրաժեշտությունը, որոնք նպատակաուղղված կլինեն լուծելու վերոնշյալ խնդիրները՝ արդյունավետ կառավարման և վերահսկման մեխանիզմների ներդրման և ջրային ռեսուրսների պահպանման միջոցով: Այդ միջոցառումները կնպաստեն իրավիճակի բարելավմանը և ՀՀ գյուղատնտեսության համար կենսական նշանակություն ունեցող Արարատյան դաշտի ստորերկրյա ջրային ռեսուրսների մակարդակի աստիճանական վերականգնմանը:

Անկախ 

«2001 թվականի մայիսի 15-ին ընդունված <<Սևանի մասին>> ՀՀ օրենքը մեծ հրամայական էր, անհրաժեշտություն: Օրենքն ընդունվեց մեծ չարչարանքներից հետո: Օրենքի ընդունումից հետո 12 տարի է անցել, իսկ Սևանի նկատմամբ բազում ոտնձգություններ են կատարվել: Սևանի նկատմամբ ոտնձգություններն ազգային անվտանգության և ազգային արժանապատվության նկատմամբ ոտնձգություններ են»:

Այսօր լրագրողների հետ հանդիպման ժամանակ, անդրադառնալով Սևանում ձկնաբուծության զարգացման և Սևանից ջրբացթողումների մասին ծրագրերի բացասական հետևանքներին, ասաց «Սևանի մասին» ՀՀ օրենքի համահեղինակ, ԱԺ նախկին պատգամավոր Սամվել Թադևոսյանը:

Վերջինս տեղեկացրեց, որ մոտ 50 բնապահպանական կազմակերպություններ իրենց համաձայնությունն են տվել ստորագրել ՀՀ նախագահ Սերժ Սարգսյանին ուղղված նամակի ներքո և հույս հայտնեց, որ նախագահը կկանխի այս ծրագրերի ընդունումը, ինչպես որ 2009-ին կանխեց Սևանի կողքին ոսկու հանքի պոչամբարի կառուցումը:

«Օրենքի համաձայն` Սևանը բաժանված է գոտիների, որոնցում ցակացած տնտեսական գործունեություն արգելվում է: Առաջինը խախտումը Սևան լցվող գետերի վրա փոքր ՀԷԿ-երի կառուցումն էր, տնտեսական գործունեություն, որը խախտում է Սևանի էկոհամակագը` թույլ չտալով, որ ձկան պաշարները բնական ճանապարհով բարձրանան գետերի ակունքները ձվադրման համար: Հիմա էլ նոր ոտնձգություն է կատարվում: Ցանկնում են 74 ֆերմա ստեծել լճի ջրավազանի մեջ, 50 000 ձուկ արտադրել, 50 000 տոննա ազոտական կեր լցնել լիճը, որը վտանգավոր է ջրի ճահճացման համար»,- ասաց Սամվել Թադևոսյանը` հավելելով, որ խախտվել են Սևանի մասին օրենքի 10, 11, 13, 15, 16, 28 հոդվածները:

Ըստ բանախոսի` խախտվել է ջրի դրական հաշվեկշիռը: Համառորեն չի վերանորոգվում Արփա-Սևան ջրատարը: Այն ջրի ֆիզիկական ծավալները, որոնք պետք է լցվեն լիճ, չեն լցվում:

«Մի կողմից արհեստական կերերի միջոցով է ջուրն աղտոտվում, մյուս կողմից դրական հաշվեկշիռն է խախվտում: Եթե մենք չկարողանանք բարձրացնել ջրի մակարդակը, ապա չենք կարող պահպանել նաև այսօրվա մակարդակը: Հենց ջրի անշեղ բարձրացումը իջեցվի, մենք կկորցնենք Սևանը` որպես քացրահամ ջրի աղբյուր: Օրենքն ասում է, որ ձկնաբուծությունը պետք է լինի բնական ճանապարհով: Եթե անգամ արհեստական ճանապարհով լինի, ապա այն չպետք է վնասի ջրային համակարգն ու էկոհամակարգը: Աս ծրագրերը, որոնք կառավարության կողմից բերվում են ԱԺ, խախտում են նաև միջազգային կոնվենցիաները: Սևանա լիճը բնական հուշարձան է, եթե այդ տարածքում բնակավայրեր չլինեին, ՅՈՒՆՍԵԿՈ-ն այն կպահպաներ որպես բնական հուշարձան»,- ասաց Սամվել Թադևոսյանը` հավելելով, որ Սևանը միայն մեր ազգային հարստությունը չէ, այն տարածաշրջանային հարստություն է:

Անկախ

Հրազդան-Արաքսյան ջրանցքում ապօրինի ձկնաբուծությամբ զբաղվողներին օրինական դաշտ մտնելու հնարավորություն կընձեռվի: Բնապահպանության նախարար Արամ Հարությունյանն այսօր ընդունեց փետրվարի 20-ին նախարարության համապատասխան ստորաբաժանման կողմից  Հրազդան-Արաքսյան ջրանցքի Երասխավանի հին ձախակողմյան ճյուղավորման հոսքը թեստային նպատակներով մի քանի ժամով անջատելու արդյունքում հայտնաբերված տասնվեց ապօրինի գործող  ձկնաբուծական տնտեսությունների ղեկավարներին:

Վերջիններս ջրանցքի վերոհիշյալ ուղղությամբ սեփական նախաձեռնությանբ, առանց ջրօգտագործման թույլտվության, տնտեսական գործունեություն էին ծավալել: Նախարարի հետ հանդիպմանը հրավիրվել էին նաև այդ ուղղությամբ գրանցված գործունեություն իրականացնող, սակայն համապատասխան ջրօգտագործման թույլտվություն չունեցող ևս երկու ընկերության ներկայացուցիչ:

Բնապահպանության նախարար Արամ Հարությունյանը տնտեսվարողներին տեղեկացրեց, որ նախարարությունը հնարավորություն է ընձեռում արագացված և պարզեցված ընթացակարգով նրանց փաստացի ջրօգտագործումը բերել օրինական դաշտ և ձևակերպել մակերևութային ջրերի օգտագործման թույլտվություններ:  Նախարարության ջրային ռեսուրսների կառավարման գործակալության պետին հանձնարարվեց հենց տեղում ձկնաբույծներին ծանոթացնել ջրօգտագործման թույլտվություն ստանալու կարգին և պահանջվող փաստաթղթերին, որպեսզի տնտեսվարողները արդեն երկուշաբթի օրը ներկայացնեն համապատասխան փաստաթղթերը:

Պատասխանելով ձկնաբույծներին հուզող հարցերին՝ Արամ Հարությունյանը շեշտեց, որ նախարարությունը բոլոր հնարավոր միջոցներով ընդառաջելու է ոչ խորքային ջրային պաշարներից օգտվող տնտեսվարողներին, հատկապես  ջրանցքի այդ հատվածում գործունեություն ծավալողներին, քանի որ վերոհիշյալ ճյուղից անհամեմատ մեծ քանակությամբ ջուր է առանց օգտագործման վերջին հաշվով թափվում Արաքս գետ:

Նախարարի հետ հանդիպումից հետ Բնապահպանության նախարարության ջրային ռեսուրսների կառավարման գործակալությունում ձկնաբույծների համար կազմակերպվեց խորհրդատվական-ճանաչողական հանդիպում ոլորտի մասնագետների հետ: