Աշխարհի քիչ ժողովուրդներ կարող են պարծենալ, թե գիտեն իրենց ակունքները: Հայը կարող է: Աշխարհի քիչ ժողովուրդներ կարող են փաստել իրենց ինքնության օրը. հայը կարող է: Աշխարհի քիչ ժողովուրդներ կարող են պնդել, թե ումից են սերում` հայը կարող է:
Մենք Հայկի զարմն ենք:
Հայկ նահապետը հայության ինքնության հիմնադիրը եղավ: Նա ստեղծեց սրբազան հասարակություն, որ առաջնորդվում էր աստվածային օրենքներով:
Աստվածային և Աստվածամարդ Հայկը Արարչագործության երկրում Արմենական ցեղի առաջնորդն էր: Հայկը, ըստ Մովսես Խորենացու, վայելչակազմ, զվարթ աչքերով, ուշիմ ու խոհեմ, քաջ, երևելի և ազատասեր դյուցազն էր:
Նրա հակապատկերն էր Տիտանյան Բելը, որ համաշխարհային պատմագիտության մեջ հայտնի է նաև Նեբրովթ անունով: Թովմա Արծրունին այսպես է բնորոշում Բելին. «Որ յետ բազում ժամանակի ծախք պիտոյից ասացավ պատրաստել թագավորին ըստ անյաղթ բռնութեան և մեծութեան որովայնի կերակուր Բէլայ: Որպէս և Յոյնք երբեմն համբավեցին` Հերակղէս աստուած յիսուն կոյս ի միում գիշերի ապականէր. զծանականաց և զամօթալեաց իրս` քաջութեան ասել` ըստ այսմ զարմանալիք և Բաբելացվոցն Բէլայ ասացավ, երկոտասան արդու ալեր և քառասուն ոչխար ի միում գիշերի ուտել Բէլայ. վասն որոյ պարծանօք իմն խնդալից սրտիվ ասէ թագավորն Դանիէլի, դու ընդէր ոչ երկիր պագանես Բէլայ, եթե ոչ տեսանես որչափ ուտէ և ըմպէ»:
Իր ժողովրդին Հայկը կառավարում էր աստվածային օրենքներով, և բոլորը երջանիկ էին: Սակայն Բաբելոնի երկրում Տիտանյան Բելը, իրեն հռչակելով աշխարհի տիրակալ, փորձում է նվաճել Աստվածային արարչագործական երկիրը: Հայկը, որ իր զարմով մասնակցում էր Բաբելոնյան աշտարակաշինությանը, հավաքելով իր տոհմը` խույս է տալիս Բելից և հաստատվում հայրենական տանը` Արարատի երկրում` Տարոնի Հարք գավառում: Այստեղ նա հիմնում է Հայկաշենն ու հաստատվում իր զարմով:
Տիտանյան Բելն իր որդիներից մեկին հավատարիմ մարդկանցով ուղարկում է Հայկի մոտ, որպեսզի վերջինս իրեն հնազանդվի և վերադառնա Բաբելոն: Պատգամավորների միջոցով հայտնում է նրան, որ նա անտեղի է հեռացել Բաբելոնից և այժմ ապրում է ցուրտ և սառնամանիք երկրում, լավ կլինի` մեղմացնի իր հպարտ բնավորությունը և վերադառնա Բաբելոն, ենթարկվի իրեն ու մշտական բնակություն հաստատի այնտեղ: Հայկը մեծ արհամարհանքով պատգամավորներին հետ է դարձնում Բաբելոն, ինչն իբր թե պատճառ է դառնում երկու հսկաների աշխարհացունց պատերազմին: Իրականում մեր նախահայր Հայկը միակն էր, որ ըմբոստացավ աշխարհակալ Բելին և հաստատեց իր զարմի անկախ ապրելու իրավունքը:
Հետապնդելով Հայկին` Տիտանյան Բելը մեծ բանակով արշավում է Հայաստան: Հայկին Բելի արշավանքի մասին տեղեկացնում է երկրի հարավային սահմաններում կողմնապահ նշանակված թոռը` Կադմոսը:
Զորահավաք անելով` Հայկն իր բանակն առաջնորդում է Բելի դեմ և ոսոխին դիմավորում Հայոց ձորում:
Խորենացին նկարագրում է, թե մարտից առաջ Հայկն ինչպես է դասավորել իր բանակը: Նա զորքին կանգնեցնում է եռանկյունաձև: Զորաշարքի այս ձևը հնագույններից է համաշխարհային ռազմարվեստի պատմության մեջ: Հետագայում` վաղ միջնադարում, մարտի ժամանակ զորքերի դասավորության այդ ձևը կիրառեցին ֆրանկները և մեծ հաջողությունների հասան:
Հայկի մարտավարությունը կապված էր մարտադաշտի տեղանքից և իր զորքերի սակավությունից: Հայկն իր բանակն այնպես է դասավորել, որ Բելը չկարողանա օգտվել թվական առավելությունից: Աջ թևի հրամանատար կարգեց ավագ որդուն` Արամանյակին, իսկ ձախ թևը վստահեց թոռանը` Կադմոսին:
Երբ մարտից առաջ Բելը հոխորտում է և սպառնալով իր զորքերի բազմությամբ` Հայկին հնազանդության կոչ անում, վերջինս պատասխանում է.
– Տիտանյա՛ ն Բել, նվազ է իմ զորախումբը, բայց աստվածների զորախումբ է: Եվ աստվածները «խաղաղություն» բառը սրի ծայրով են փորագրում…
Ոգևորված իր մեծաթիվ զորքերով` Բելը հախուռն հարձակման է անցնում: Ճակատամարտը թեժ էր: Երկու կողմից էլ մաքառում էին քաջեր: Ճակատամարտի բախտը վճռեց Հայկը: Մարտի թեժ պահին նա իր եռաթև նետով հեռվից նետահարեց և խոցեց Բելին: Նետը սուրալով ճեղքում է Բելի զրահն ու մարմինը, դուրս գալիս մարմնի հակառակ կողմից ու ցցվում գետնին: Հսկայամարմին Տիտանյան Բելի դին տապալվում է գետնին:
Ճակատամարտից հետո Հայկը պատվով թաղում է Բելին, նրա գերեզմանի վրա բլուր բարձրացնում, որպեսզի նրա օրինակը զգուշացում լինի հայոց բոլոր ոսոխներին:
Հետագայում ճակատամարտի վայրի մատույցներում Հայկը կառուցեց Հայկաբերդը:
Հայկի և Բելի մասին պատումը մեզ է ավանդվել ոչ միայն Մովսես Խորենացու շնորհիվ, որ օգտվել է Մար Աբաս Կատինայի աշխատությունից, այլև վրաց պատումից:
Վրաց ավանդույթն ասում է, որ Թորգոմն ութ որդի ուներ, նրանցից ավագը Հայոսն էր, ում էլ բաժին հասավ Թորգոմա տան մեծ մասը: Երկրորդ որդին ավագության կարգով վրացիների նախահայր Քարթլոսն էր, ապա` Բարդոսը, Մովական, Հերոսը, Լեկան, Կովկասը, Եգրոսը: Այս հսկայամարմին քաջերից յուրաքանչյուրին Թորգոմը մեծ երկիր էր ավանդել` պատգամելով միշտ միասնաբար հանդես գալ ոսոխի դեմ:
Շուտով բռնակալ Նեբրովթը (Բելը) հարձակվում է Թորգոմա տան վրա, որպեսզի ստրկացնի հսկաներին: Եղբայրները, Հայկի գլխավորությամբ, կռվի են ելնում: Վրաց պատմիչ Լեոնտի Մրովելին այսպես է ներկայացնում ճակատամարտի ընթացքը.
«Եվ երբ մոտեցավ Նեբրովթը Ատրպատական աշխարհին և կանգնեց այնտեղ, վաթսուն հսկա և նրանց հետ հզոր զորավարներ ուղարկեց թորգոմյաններին կարգի կանչելու համար: Հենց որ Նեբրովթի զորավարները մոտեցան, Հայկի յոթն հսկաները մեծ զորքով դիմավորեցին (նրանց), իսկ Հայկը հզորագույն զորքով կանգնեց հետևից` թիկունքում: Նրանց միջև տեղի ունեցավ սաստիկ պայքար, որ նմանվում էր օդի սաստկությանը, քանի որ նրանց ոտների փոշին նման էր կուտակված ամպերին, նրանց զրահի փայլատակումը` երկնքի կայծին, նրանց բերանի ձայնը` որոտման ձայնին, նրանց նետերի բազմությունն ու քարերի ձգումը` խիտ կարկուտին, և նրանց արյունահոսությունը` կարկուտի առվին: Շարունակվեց պայքարը նրանց միջև, և երկու կողմից էլ եղան անթիվ սպանվածներ:
Իսկ Հայկը նույն հսկաների հետևիցն էր կանգնած, քաջալերում էր նրանց և մխիթարում ահարկու ձայնով, որ կայծակի ճայթյունին էր նման: Ապա թորգոմյանք հաղթահարեցին և կոտորեցին Նեբրովթյան հսկաներին և նրանց զորավարներին: Իսկ Թորգոմյան յոթն հսկաները` Քարթլոս, Բարդոս, Մովական, Հերոս, Լեկան, Կավկաս և Եգրոս, կենդանի մնալով և չվիրավորվելով, զորավիգ էին և փառաբանում էին աստծուն: Հենց որ Նեբրովթն այս լսեց, բարկացավ և արշավեց նրանց դեմ իր ամբողջ ուժով: Իսկ Հայկը Նեբրովթի չափ զորք չուներ. նա ամրացավ Մասիսի գերբուկներում: Նեբրովթը ցածից մոտեցավ, և նա ոտից մինչև գլուխ զինված էր երկաթով ու պղնձով: Նա ելավ մի սարի վրա` խոսելու Հայկի հետ և պահանջեց նրանից հնազանդություն, որպեսզի իր կամքով գա նրա մոտ: Իսկ Հայկը դիմեց հսկաներին. «Ամրացրեք թիկունքս, որ ես գնամ ընդդեմ Նեբրովթի»: Եվ նա գնաց և դեմ առ դեմ մոտեցավ Նեբրովթին, ձգեց նետը, որն անցնելով պղնձե տախտակով, խոցեց կուրծքը և դուրս եկավ քամակից: Ապա Նեբրովթն ընկավ, և նրա բանակը փախուստի դիմեց»:
Վրաց առասպելաբանության համաձայն` Թորգոմյան անվանի դյուցազունների շարքում, ինչպես ասվեց վերը, ամենամեծ հսկան էր Հայկը, «որովհետև նրա նման ոչ ոք չի եղել երբեք, ոչ ջրհեղեղից առաջ և ոչ էլ հետո, հասակով, ուժով և արիությամբ»: Այդ հսկաների կառավարիչը Հայկն էր: Նրանք «բոլորը մի լեզու ունեին` հայերենը» և իրենց ամբողջ կյանքի ընթացքում ապրում էին կողք կողքի` փոխադարձ սիրով, հաշտ ու համերաշխ:
Հայոց ձորի ճակատամարտը տեղի ունեցավ օգոստոսի 11-ին` հայոց սրբազան տոմարի Նավասարդ ամսվա 1-ին, որն էլ համարվեց հայոց տոմարի սկիզբը: Դրանից հետո հազարամյակներ շարունակ հայությունը նշել է Նավասարդը որպես Ամանոր: Այն իրավամբ, հայոց ինքնության արտահայտումն է և հայ գենի հաստատման խորհուրդն ունի իր մեջ: Ցավոք, հիմա այն ոչ միայն չի նշվում պետականորեն, այլև եկեղեցին աղավաղել է Նավասարդի խորհուրդն ու հանրությանը ներկայացնում է սոսկ որպես քրիստոնեական տոն: Դա քիչ էր, Հայկի ծագումը արհեստականորեն վերագրվում է Նոյի սերնդին. իբր` Հայկի հայր Թորգոմը Նոյի Հաբեթ որդու զավակն էր:
Հայկի անվամբ հայերը կոչել են Օրիոն համաստեղությունը: Հայոց սրբազան տոմարի օրանուններից շատերը նույնպես կոչված են Հայկի անվամբ:
Առհասարակ Հայկ նահապետից սաղմնավորվեց Հայկյան արքայատոհմը, որ մինչև մ.թ.ա. IV դարը թագավորեց Հայաստանում: Հայկի զարմերից սերվեցին շատ հայկական նախարարական, իշխանական տոհմեր` Վահևունիները, Մանդակունիները, Վարաժնունիները, Խորխոռունիները, Բզնունիները և այլք:
Հետագայում հայ ժողովուրդը Հայկ նահապետին աստվածների դասը կարգեց:
Հոկտեմբերի 3-ին, ժամը 16.55-ի սահմաններում, «ՎԱԶ-21074» մակնիշի ավտոմեքենան Երևանի Թբիլիսյան խճուղում բախվել է «ԲՄՎ-320» մակնիշի ավտոմեքենայի:
