Ազատ տնտեսական գոտիները համաշխարհային տնտեսության մեջ սկսել են շահագործվել դեռևս երկու-երեք տասնամյակ առաջ: Դրանց միջոցով պետությունները փորձում են աշխուժացնել տնտեսությունը, ակտիվացնել  միջազգային ապրանքաշրջանառության ծավալները, ներգրավել նոր ներդրումներ:  Շատ երկրներ ազատ տնտեսական գոտիները

դիտարկում են որպես գերշահույթ ստանալու նպաստավոր տարածաշրջան: Օրինակ` ԱՄՆ-ում, Ֆրանսիայում ազատ տնտեսական գոտիները հաճախ ձևավորվել են արտաքին տնտեսական կապերի ակտիվացման ու ընդլայնման, իսկ այլ երկրներում` միջին և մանր ձեռնարկատիրության զարգացման նպատակով, ինչպես նաև աշխուժացման տարածաշրջանային քաղաքականության իրացման և միջտարածաշրջանային զարգացման տարբերությունները բացահայտելու համար:

Ազատ տնտեսական գոտիները կարևոր դեր են խաղում ոչ միայն ազգային տնտեսությունների զարգացման ու ընդլայնման, այլև համընդհանուր զարգացման ու համաշխարհային շուկայում ինտեգրվելու գործում: Դրանք հիմնականում ստեղծվում և զարգանում են տնտեսապես առաջընթաց ունեցող երկրներում, մասնավորապես ակտիվորեն գործում են Չինաստանում, Ֆիլիպիններում, Հնդկաստանում, Արաբական Միացյալ Էմիրություններում, իսկ ԱՊՀ երկրներից միայն ՌԴ-ում գործում է 15 տնտեսական գոտի, Ուկրաինայում` 12, Լիտվայում` 2: Տարաշրջանային երկրներից Վրաստանում ևս առաջին քայլերն են ձեռնարկվում ԱՏԳ-ների ձևավորման ուղղությամբ: Իսկ այն երկրներում, որտեղ ԱՏԳ-ներ չկան, հիմնականում միջոցների պակասի և ենթակառուցվածքների թերզարգացածության արդյունք են:

Այսօր աշխարհի մոտ 120 երկրում  գործում են շուրջ 3 հազար հատուկ տնտեսական գոտիներ` իրենց տարատեսակներով, որոնց վերջին տարիներին բաժին է  ընկել 600 մլրդ դոլարի արտահանում, իսկ ոլորտում զբաղվածների թիվը հասնում է   50 մլն-ի:

Պարզվում է, որ մեր երկրում ևս քայլեր են ձեռնարկվում շահագործելու նման տարածքներ:

Կառավարությունը դեռ տարիներ առաջ էր խոստումներ տալիս, որ Հայաստանում ևս ստեղծվելու և զարգանալու են ԱՏԳ-ներ: Նախ համապատասխան օրենքն ընդունվեց 2011 թ. մայիս ամսին, իսկ այս տարվա փետրվարի 2-ից մեկնարկեց դրանց  ձևավորման գործընթացը:

 Գաղափար կա, տարածք չկա

ԱՏԳ ստեղծելու հիմնական նախադրյալը ոչ միայն մեր երկրի աշխարհագրական դիրքն է, այլև մարդկային ռեսուրսները, որոնք առկա են ոսկերչության, թանկարժեք և կիսաթանկարժեք քարերի և ժամագործության ոլորտներում: Նորություն չէ, որ հայերը ոսկերչության ոլորտում մեծ ճանաչում են վայելում աշխարհում և լավագույնների թվում են իրենց մասնագիտական հմտություններով: Այս ուղղությամբ ԱՏԳ-ի ձևավորումը մի քանի հեռահար նպատակ ունի: Այս մեխանիզմով պետությունը  նախատեսում է զարկ տալ արտաքին կապիտալի, դեպի Հայաստան դրամական հոսքերի ներգրավմանը, առաջավոր տեխնոլոգիաների և կառավարման միջազգային փորձի յուրացմանը և բնակչության զբաղվածության ապահովմանը:

ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարությունը, ԱՄՆ ՄԶԳ կողմից ֆինանսավորվող ձեռնարկությունների զարգացման և շուկաների մրցունակության ծրագրի, «Ի-ՎԻ Քոնսալթինգ» ՓԲԸ-ի աջակցությամբ արդեն իսկ մշակել է ոսկերչության և ադամանդագործության ոլորտների ռազմավարությունն ու դրանք ապահովող գործողությունների ծրագիրը, որը նախատեսվում է  իրականացնել 2013-2015 թթ.: Ազատ տնտեսական գոտու ստեղծման և օտարերկրյա ընկերությունների ներգրավման ռազմավարությամբ նախանշված միջոցառումների իրականացմանն աջակցում է  Հայ ոսկերիչների միջազգային ասոցիացիան, որն արդեն բավականաչափ աշխատանքներ է իրականացրել ԱՏԳ-ների ստեղծման ուղղությամբ:

Այս ծրագիրը, ի դեպ, ՀՀ ղեկավարությունը  հաստատել է և առաջարկել իր օժանդակությունը: Ոսկերչության ճյուղը դիտվում է որպես հզոր միջոց արտերկրից եկամուտ ստանալու, նոր աշխատատեղեր ստեղծելու  և տեխնոլոգիական նորամուծությունների շնորհիվ միջազգային հարթակում լուրջ առաջընթաց ապահովելու տեսանկյունից:

Նշենք, որ ոսկեգործության ոլորտում այսօր գործում է 32 ոսկեգործական և 6  ադամանդագործական ընկերություն, և ինչպես տեղեկացրեց ՀՀ էկոնոմիկայի փոխնախարար Տիգրան Հարությունյանը, արդեն իսկ ստեղծվել է հայկական արտադրության ժամացույցների  ապրանքանիշ, որն իր գործունեության մեջ արդեն կայացել է:

Անցած տարի   ոսկերչության ոլորտում արտադրական ծավալներն աճել են 16 տոկոսով` թողարկելով 13,3 մլրդ դրամի արտադրանք, որի գերակշռող մասն արտահանվել է: ՀՀ էկոնոմիկայի փոխնախարար, Հայ ոսկերիչների միության և Ռուսաստանի ոսկերիչների գիլդիայի նորանշանակ նախագահ Գագիկ Գևորգյանի վստահեցմամբ, հայ ոսկերիչները աշխարհի տարբեր երկրներում բոլոր ժամանակներում էլ առանձնացել են իրենց վարպետությամբ: Ուստի կան բոլոր նախադրյալներն այդ ներուժը սեփական երկրում օգտագործելու համար: Ինչպես նշեց Գագիկ Գևորգյանը, իրենց հիմնական նպատակն է լինելու արտերկրում ոսկերչության բնագավառում  գործունեություն ծավալող գործարարներին Հայաստան բերելը, ինչի համար գործարարները պետք է հստակ պատկերացնեն այստեղ գալու դրդապատճառները:

Ի դեպ, ծրագիրը ոչ միայն հայ գործարարների համար է, այլև օտարերկրյա ձեռնարկատերերի, որոնք կարող են Հայաստան գալ և նոր աշխատատեղեր հիմնել: Իհարկե, գաղափարը ոգևորիչ է, իսկ ծրագիրը հեռանկարային, սակայն խնդիր է դեռևս ոսկերչական գործունեության համար համապատասխան տարածք գտնելը: Արդեն մոտ 50  օտարերկրյա գործարարներ համաձայնվել են Հայաստան ժամանել և իրենց բիզնեսն այստեղ տեղափոխել: Այժմ  ակտիվ աշխատանքներ են տարվում Հայաստանում համապատասխան արտադրական տարածք ձեռք բերելու ուղղությամբ: Պարզվում է, որ նման գործարան հիմնելու համար անհրաժեշտ է նվազագույնը 20 հազար քմ տարածք, որը տեղակայված լինի մայրաքաղաքում՝ աշխատակիցներին հասանելի վայրում:

Ներկայումս լայնածավալ աշխատանքներ  են սկսվել շուրջ 50 հազար քմ տարածքում ոսկերչական ազատ տնտեսական գոտու ստեղծման ուղղությամբ, որի մոտ կեսը նախատեսվում է տրամադրել հենց ոսկերչական արտադրության կազմակերպմանը:  Նախատեսվում է, որ ոսկերչական ազատ տնտեսական գոտում կգործի մոտ 120 ընկերություն  աշխարհի տարբեր երկրներից, արդյունքում կբացվի 1500 նոր աշխատատեղ:

Ռազմավարության  ծրագրում ներառված ուղղություններն ընդգրկում են օրենսդրական բարեփոխումներ, մատչելի հումքի ապահովում, որակի ապահովման վերահսկում, մասնագիտական կադրերի ապահովում, ներդրումների և արտահանման ֆինանսական աջակցություն, ոլորտի առաջմղում, ազատ տնտեսական գոտիների ստեղծում ու օտարերկրյա ընկերությունների ներգրավում: Ըստ ոլորտի պատասխանատուների` օրենսդրական դաշտում խնդիրներ չկան և աշխատանքներ են տարվում համապատասխան վայր ընտրելու կապակցությամբ: Հավանական տարածք է   համարվում նաև Մերգելյան ինստիտուտը: Ի դեպ, բանակցությունների կողմերն ակնկալում են լուծել սեղմ ժամկետներում:

Հավելենք, որ օտարերկրյա գործարարները դժվար թե երկար սպասեն իրենց բիզնեսի ծաղկմանը, մի երկրում, որտեղ լուրջ արտադրական գործունեություն սկսելու համար համապատասխան տարածք չկա: Եթե մեր երկրի ղեկավարությունն առավել հետևողական լինի այս խնդրի լուծման հարցում, ապա հեռանկարում գուցե իրագործված տեսնեք այս բավական լուրջ ծրագիրը:

  Լ.Ն

«Հարավկովկասյան երկաթուղի» ընկերության Երևան-Բաթումի-Երևան գնացքներով հունիսի 15-ից մինչև հուլիսի 11-ը տեղափոխվել է 5089 ուղևոր: Դա 4,1%-ով գերազանցում է 2012 թվականի նույն ժամանակահատվածի ցուցանիշը:
Միայն հուլիսի 1-ից մինչև 11-ը գնացքի ուղևոր էին դարձել 2 846 մարդ, ինչը 5,1%-ով գերազանցում է անցյալ տարվա ցուցանիշը, երբ տեղափոխվել էր 2 707 ուղևոր:

Ընդհանուր առմամբ հունիսի 1-ից մինչև հուլիսի 11-ը վաճառվել էր «Արմենիա» ֆիրմային գնացքի 12 401 տոմս, ինչը 28%-ով գերազանցում է անցյալ տարվա քանակը:

Ուղևորափոխադրումների աճը պայմանավորված է ՀԿԵ-ում հետևողականորեն տարվող ճկուն սակագնային քաղաքականությամբ, ուղևորների սպասարկման որակի բարձրացմամբ:

Նաև թարմացվում է երկաթուղու շարժակազմը, բարելավվում է հարմարավետության մակարդակը, ինչպես նաև աճում է գնացքների արագությունը:

Հուլիսի 16-ին “ՆԱՍԴԱՔ ՕԷՄԷՔՍ ԱՐՄԵՆԻԱ” ԲԲԸ-ում կայացել է 2,450,000 ԱՄՆ դոլարի առք եւ վաճառք` 410 դրամ մեկ ԱՄՆ դոլարի դիմաց միջին կշռված փոխարժեքով: Փակման գինը կազմել է 410 դրամ:

NASDAQ OMX Armenia

Հուլիսի 15-ին “ՆԱՍԴԱՔ ՕԷՄԷՔՍ ԱՐՄԵՆԻԱ” ԲԲԸ-ում կայացել է 3,520,000 ԱՄՆ դոլարի առք եւ վաճառք` 410.51 դրամ մեկ ԱՄՆ դոլարի դիմաց միջին կշռված փոխարժեքով: Փակման գինը կազմել է 410.5 դրամ:

NASDAQ OMX Armenia

Առհասարակ, յուրաքանչյուր երկրում կարևոր տեղ է հատկացվում տվյալ երկրի միջնաժամկետ ծախսային ծրագրերին: Դա կարևոր է այնքանով, որ ցանկացած բյուջետային ծրագիր հետապնդում է 1 տարվա նպատակների իրականացում: Սակայն կան բազմաթիվ, հատկապես կապիտալ բնույթի միջոցառումներ` ծախսեր, որոնք ոչ թե 1 տարվա պլանավորում են պահանջում, այլ շարունակական բնույթ ունեն: Այդ առումով չափազանց կարևոր է միջնաժամկետ ծախսային ծրագրերի ինստիտուտը, և հասկանալի է, որ դա պետք է երկրում իրականացվող շարունակական ծրագրերի իրականացման ժամանակ  ծառայի ծրագրերի կայունությունը, ռիթմիկությունը, շարունակականությունն ապահովելուն: Այսինքն`  միջնաժամկետ ծախսային ծրագիրը, ըստ էության, կարևոր է աշխարհի ցանկացած երկրում բյուջետային համակարգի արդյունավետությունը բարձր պահելու համար:

Այդպես է նաև Հայաստանի Հանրապետությունում, համենայն դեպս` «բյուջետային համակարգի մասին» օրենքով: Ու հենց օրենքին համապատասխան էլ կառավարությունը ներկայացնում է միջնաժամկետ ծախսային ծրագիր: Այդպիսի մի ծրագիր էլ` «2014-2016 թթ. միջնաժամկետ ծախսերի ծրագիրը», կառավարությունը հաստատեց իր  անցյալ նիստի ժամանակ: Հայաստանում այն խնդիրներն ու նպատակները, որոնք անհետաձգելի են եղել, գերխնդիրներ ու գերնպատակներ են հետապնդել և պահանջել են շարունակական բնույթ, ծախսային ծրագրում ունեցել են իրենց արտացոլումը և հնարավոր այն ֆինանսական մակարդակները, որոնք անհրաժեշտ են համապատասխան ծրագրերն իրականացնելու համար: Այդպես է ներկայացրել գործադիրը:

Հայաստանում այնքան ծրագրեր են տապալվել կամ այլ ուղիով ընթացել, որ ակամա հարց է առաջանում` արդյոք այս անգամ ներկայացված ծրագիրը համապատասխանո՞ւմ է մեր երկրի համար գերակա համարվող խնդիրների լուծման անհրաժեշտությանը. «Որպես կանոն, փոքր-ինչ շեղումներով, տարբեր տարիների միջնաժամկետ ծախսային ծրագրերը համապատասխանել են այն բոլոր խնդիրներին, ինչը որ դրված է եղել: Այս ծրագիրը ևս իրատեսական է: Իրատեսականության հարցում կարող եք չկասկածել, այստեղ միակ խնդիրն այն է, որ Հայաստանի Հանրապետությունը, կարող է պատահել, չկարողանա այդքան ծավալի հատկացումներ ապահովել»,- ասաց տնտեսագետ Վարդան Բոստանջյանը:

Բոլոր դեպքերում, միջնաժամկետ ծախսային ծրագրերի ներկայացման մեխանիզմն այնպես է նախատեսված, որ գործում է հանձնաժողով, որտեղ կոլեգիալության սկզբունքով նշվում են գերակա խնդիրները, հիմնական ուղղությունները, և հնարավոր հատկացումների ծավալը գնահատելով, ինչպես նաև գնահատելով տվյալ տարվա համար պետական բյուջեի հնարավոր մուտքերը` կազմվում է միջնաժամկետ ծախսային ծրագիրը:

«2014-2016 թթ. միջնաժամկետ ծախսերի ծրագիրը, իհարկե, համապատասխանում է այն խնդիրների ու հարցերի լուծման տրամաբանությանը, որոնք այսօր լուծում են պահանջում: Այլ բան է` դրանք արդյունավե՞տ կիրականացվեն, թե՞ ոչ, բայց համապատասխանության հարցում կասկածել պետք չէ: Իհարկե, ՀՀ միջոցները ամենազանազան ծրագրերի նախագծերի համար միշտ էլ բավարար չեն, մենք չունենք մեծ հնարավորություններ, բայց ինչ վերաբերում է չափաքանականերին, ուղղորդումներին` տարիների կտրվածքով, բնականաբար, դրանք հետապնդում են ավելի գերակա խնդիրների իրականացում և հատկապես ուղղվում են նման լուծումներ պահանջող  տեղամասեր»,- ասաց Վ. Բոստանջյանը:

Կառավարությանը ներկայացնելով ծրագրի հիմնական թվերն ու ուղղությունները` ֆինանսների նախարար Դավիթ Սարգսյանը նշեց, որ մասնավորապես 2014 թվականի համար նախատեսվում է ՀՆԱ-ի նոմինալ 6.9 տոկոս աճ, շուրջ 10 տոկոս նոմինալ աճ` 2015 թվականին և շուրջ 11 տոկոս` 2016 թվականին: Այս աճերի պարագայում ենթադրվում է, որ պետական բյուջեի եկամուտների գումարը 2014 թ. կկազմի 1 տրիլիոն 146 միլիարդ դրամ կամ ՀՆԱ-ի 23.63 տոկոսը: Ընդ որում`113 միլիարդ դրամով ավելացման մեծ մասը (շուրջ 110 միլիարդ դրամի չափով` 2013 թվականի համեմատ) տեղի է ունենալու հարկային եկամուտների հաշվին:

«Նմանատիպ աճեր 2015 և 2016 թ2. նույնպես նախատեսված են. 116 միլիարդ հարկային եկամուտների աճ 2015 թ. և նմանատիպ սկզբունքով հաշվարկ` նաև 2016 թ. համար: Հիմնական սցենարով հարկերի հավաքագրման տեսակարար կշիռը ՀՆԱ-ում կաճի միջինը 0.3 տոկոսի չափով: Ըստ այդմ` նաև ծրագրված են պետական բյուջեի ծախսերը, որոնք 2014 թ. համար կկազմեն 1 տրիլիոն 258 միլիարդ դրամ կամ ՀՆԱ-ի 25,93 տոկոսը,  այլ կերպ ասած` 2013 թ. համեմատ աճը կկազմի շուրջ 105 միլիարդ դրամ: Նմանատիպ ծախսերի նախատեսում արված է նաև 2015 և 2016 թթ. համար»,- ներկայացրեց Դավիթ Սարգսյանը:

Առաջիկա երեք տարիների համար միջնաժամկետ ծախսային ծրագրի հիմնական շեշտադրումները վերաբերում են երկու խոշոր ծախսային հոդվածներին: Առաջինը աշխատավարձերի բարձրացումն է, քանի որ ենթադրվում է, որ 2014 թ. հունվարի 1-ից հանրային բոլոր բնագավառներում տեղի կունենան աշխատավարձերի բարձրացումներ` տարբեր չափերով,  դա կկազմի շուրջ 51 միլիարդ դրամի ծախս: Դրանից բացի, քանի որ հունվարի 1-ից սպասվում է նաև նվազագույն աշխատավարձերի բարձրացում մինչև 50 հազար դրամ, ապա ևս 10 միլիարդ դրամ կուղղվի աշխատավարձերի այդ բարձրացմանը:

«Ընդհանուր առմամբ` մենք ունենք 240 միլիարդից ավելի աշխատավարձի ֆոնդ, որը վճարվում է պետության կողմից: Աճը հաջորդ տարի կկազմի 60 միլիարդ կամ շուրջ 40 տոկոս: Բայց դա միջինացված է, քանի որ տարբեր սանդղակներով, տարբեր աշխատատեղերի համար ու տարբեր սկզբունքներով է կատարվելու»,- նշեց ֆինանսների նախարարը:

Ծախսերի ավելացման հաջորդ խոշոր ուղղությունը կենսաթոշակներն են: Մի կողմից` շուրջ 20 միլիարդ դրամ լրացուցիչ ծախսեր են նախատեսվում` պայմանավորված այն հանգամանքով, որ 2014 թ. ուժի մեջ է մտնում կուտակային կենսաթոշակային համակարգի մասին որոշումը, որով քաղաքացիները պարտավոր են իրենց եկամտի 5 տոկոսի չափով գումար փոխանցել իրենց անձնական հաշիվներին որպես ապագա կենսաթոշակ, իսկ պետությունը ևս 5 տոկոսի չափով մասնակցելու է այդ կուտակմանը: Ուստի այդ ծրագիրը շուրջ 20 միլիարդ դրամ է պահանջելու: Դրանից բացի, ծախսեր են լինելու սոցիալական ոլորտում, իսկ ընդհանուր առմամբ կենսաթոշակային ծախսերը, բացի կուտակային համակարգի ծրագրից, կազմելու են շուրջ 37.7 միլիարդ դրամ: Կան այլ ուղղություններ ևս: «Օրինակ` պաշտպանության, գիտության ֆինանսավորման ավելացումը և մնացած բոլոր հոդվածները, որոնք, որպես սկզբունք, վերջին մի քանի տարիների ընթացքում մշտապես ավելացվել են պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրերով»,- նշեց Դավիթ Սարգսյանը:

Այս ծրագրին չի հավատում տնտեսագետ Անդրանիկ Թևանյանը: Նա նույնիսկ չուզեց խոսել կառավարության որևէ ծրագրի մասին. «Ի՞նչ կարելի է սպասել այս կառավարությունից, թող նրանք օֆշորներում իրենց փողերը լվան»,- ասաց նա:

Հուլիսի 12-ին “ՆԱՍԴԱՔ ՕԷՄԷՔՍ ԱՐՄԵՆԻԱ” ԲԲԸ-ում կայացել է 5,060,000 ԱՄՆ դոլարի առք եւ վաճառք` 409.53 դրամ մեկ ԱՄՆ դոլարի դիմաց միջին կշռված փոխարժեքով: Փակման գինը կազմել է 409.5 դրամ:

NASDAQ OMX Armenia

Նույնիսկ այն դեպքում, երբ Հայաստանում 14 տոկոս տոկոսադրույքով գյուղատնտեսական վարկերի 4 տոկոսը կառավարությունն է սուբսիդավորում, ու գյուղացին վարկը ստանում է 10 տոկոսով, միևնույն է, այդ վարկերը մեր գյուղացիների համար թանկ են, քանի որ պետք է ձեռք բերեն վառելանյութ,  պարարտանյութ, թունաքիմիկատներ, սերմացու, անասունների ցեղական մայրեր, կեր, աշխատանքներ կատարեն իրենց գյուղացիական տնտեսությունների վրա:

 Զարգացնել գյուղատնտեսությունը, նշանակում է նորմալ պայմաններ ստեղծել նրա զարգացման համար

Դրա համար պետք է ավելի շատ ուշադրություն դարձնել գյուղացիական տնտեսությունների վրա: Այս կարծիքին են գյուղատնտեսության ոլորտի` կառավարության հետ կապ չունեցող կամ քիչ կապ ունեցող մասնագետները: Հանրային խորհրդի անդամ Վազգեն Սաֆարյանը, օրինակ, նշում է Եվրամիության երկրներում գյուղացիական տնտեսություններին պետության տրամադրած սուբսիդիաների չափն ու ձևերը` որպես օրինակելի ձևեր. «Եվրամիությունը սուբսիդավորում է գյուղատնտեսությունը` ծախսերի 35, 40, նույնիսկ 45 տոկոսի չափով: Եվրամիության ամբողջ բյուջեն, որ մոտավորապես 540 միլիարդ եվրոյի է հասնում, գրեթե կեսը գնում է գյուղատնտեսության սուբսիդավորմանը: Դրա համար էլ նրանք գյուղմթերքները ստանում են դեմպինգային գներով: Եվ որևէ մի երկիր, լինի դա Հայաստանը, Ռուսաստանը, թե մի ուրիշը, իր գյուղմթերքները չի կարող եվրոպական շուկայում վաճառել, որովհետև նրանց մթերքներն ի սկզբանե դեմպինգային են, այսինքն` ինքնարժեքից ցածր գներով են ստացվում: Այդպիսին է գյուղի նկատմամբ մոտեցումը: Այն երկրները, այդ թվում նաև Հայաստանը, որոնք գյուղը դիտում են որպես շուկայական տնտեսության գործառույթի բաղադրիչ, այդպիսի երկրները ժամանակի ընթացքում պետք է վերանայեն իրենց մոտեցումները: Եվ կգան դրան»,- նշեց Սաֆարյանը:

Հայաստանում էլ սուբսիդավորումը կատարվում է փոքր-ինչ  միջնորդավորված: Օրինակ` դիզելային վառելանյութն է 100 դրամով սուբսիդավորում, պարարտանյութն է սուբսիդավորում: Բայց այնպիսի քայլեր, ինչպիսիք են, օրինակ` սահմանային գյուղերում ջրի վարձի համար  խորհրդանշական գին սահմանելը կամ խթանելը այնպիսի արդյունաբերությունը, որը կնպաստի գյուղատնտեսության զարգացմանը, դեռևս իրատեսական չէ մեր երկրի համար:

Բայց Հայաստանում գործում են նաև այնպիսի ծրագրեր, որոնք օրինակելի են և կարող են էապես նպաստել գյուղատնտեսության զարգացմանը: Օրինակ` մի բավականին հետաքրքիր ծրագիր է այժմ  իրականացվում «Հայկական միրգ» ԲԲԸ-ի կողմից: Հանրապետության երեք մարզերում`  Վայոց ձորում, Տավուշում և Արագածոտնում, այդ ծրագրի շրջանակներում, մոտ 300 հա հողատարածքի վրա հիմնվելու են նոր` ինտենսիվ տիպի այգիներ, որոնց համար Հայաստան կներկրվեն ժամանակակից սորտերի տնկիներ, ոռոգումն ապահովելու նպատակով կտեղադրվի ոռոգման կաթիլային համակարգ և կորիզավոր պտղատուները կարկուտից պաշտպանելու համար կներդրվեն հակակարկտային ցանցեր:

«Այցելելով մարզեր` մենք ընտրում ենք հողատարածքներ, որոնք բնակլիմայական տեսանկյունից հարմար են պտղատուներ աճեցնելու համար: Այդ հողատարածքները պետք է ապահովված լինեն ոռոգման ջրով, ունենան դեպի այգի տանող անցանելի ճանապարհներ: Յուրաքանչյուր հողակտորի չափը 1-2 հա է: Կողք-կողքի գտնվող փոքրածավալ ֆերմերային տնտեսություններ, որոնք համաձայն են ծրագրի պայմաններին, միավորվում են և ստեղծում մեկ ընդհանուր հողատարածք, բոլորի հողակտորները միասին դիտարկվում են, որպես մեկ այգի: Մենք արդեն ընտրել ենք այդպիսի 4 այգի: Մեկն արդեն հիմնված է. Տավուշի մարզի Արճիս համայնքում տնկված է 4 հա այգի: Մեկը նախապատրաստական փուլում է, համապատասխան աշխատանքները կատարվել են ու սպասում ենք տնկանյութի ձեռքբերմանը և կա՛մ աշնանը, կա՛մ հաջորդ գարնանը տնկման աշխատանքները կիրականացնենք»,- պատմեց այս ծրագիրն իրականացնող «Հայկական միրգ» ընկերության տնօրեն Ալվինա Ավագյանը` հավելելով, որ 2014 թ. կկատարվեն ևս 50 հա այգու տարածքների նախապատրաստական ու այգիների տնկման աշխատանքները:

Ծրագիրն իրականացնողներն առաջարկում են հողի տեր գյուղացիներին, ըստ ցանկության, ստեղծել կոոպերատիվներ հետագայում այգիների կառավարելիությունը բարձրացնելու և իրացման ու պահպանման խնդիրները լուծելու համար: Այգետերերից հողի վարձակալության` գյուղատնտեսական հողատարածքի ժամանակավոր օգտագործման պայմանագրերը կնքվում են 12 տարի ժամկետով: Պայմանագիրը գրանցվում է կադաստրում: Ըստ պայմանագրի` առաջին 4 տարիներին հողատերը ստանում է 100 հազար դրամ մեկ հեկտարի դիմաց` որպես կանխավճար հետագա եկամուտների հաշվին: Իսկ 5-րդ տարուց սկսած` մինչև 12-րդ տարին ստանում է բերքի 25 տոկոսը կա՛մ ստացված մթերքի տեսքով, կա՛մ դրա արժեքին համապատասխան գումար` ըստ ցանկության: Հողատերերը, եթե ունեն ցանկություն, իրավունք ունեն աշխատելու իրենց հողերում:

«Որովհետև այգին միշտ աշխատուժի պահանջարկ ունի, պահպանումը պահանջում է և՛ ոռոգում, և՛ քաղհան, և՛ կուլտիվացիա և այլն, մշտական տեխնիկական միջոցառումներն իրականացնելու համար պահանջվում է բանվորական ուժ, և մենք առաջարկում ենք հենց հողատերերին այդ աշխատանքները: Քանի որ ամբողջ ընթացքում նրանք շարունակում են մնալ հողատեր, պայմանագրի ժամկետի ավարտից հետո մենք այգին վերադարձնում ենք  նրանց»,- ասում է Ալվինա Ավագյանը:

Այսպիսի միջոցառման հիմնական նպատակն է ցույց տալ, որ այգեգործությունը կարող է լինել շատ եկամտաբեր: Որովհետև, օրինակ, ոռոգման կաթիլային համակարգերը և հակակարկտային ցանցերը մեղմում են այգեգործությանը սպառնացող ռիսկերը: Այս ծրագրով նաև ուզում են ներկայացնել մեր գյուղացիներին նոր տիպի այգիների մոդելը, որտեղ ծառերը կիսագաճաճ կամ գաճաճ տիպի են, պատվաստված ծառեր են, բացի այդ, կորիզավոր պտղատուների դեպքում մեկ հեկտարի վրա մոտ 1500 տնկի է տնկվում:

«Դա հնարավորություն է ստեղծում 1 հեկտարի` միավորի հաշվարկով ավելի շատ բերք ստանալ: Դրանք նոր տիպի այգիներ են, մշակության նոր կուլտուրա է, որ մենք ուզում ենք ներդնել մեր հանրապետությունում»,- ասաց «Հայկական միրգ» ընկերության տնօրենը:

Ծրագրի իրականացման արդյունքում ակնկալվում է  ունենալ 300 հա ցուցադրական այգիներ: Իսկ դրանք էլ, իրենց հերքին, կծառայեն նմանատիպ այգիների տարածմանը` այլ գյուղացիների մոտ ևս ցանկություն կառաջանա նմանատիպ այգիներ հիմնել, իսկ ծրագիրն էլ այդ դեպքում կտրամադրի խորհրդատվություն:

Երբ պտղատու այգիներ են տնկվում, ծրագրի շրջանակներում կոոպերատիվներ են կազմվում, սովորեցնում են, թե ինչպես կարելի է լավ այգի տնկել, պահպանել այդ այգին, հակակարկտային միջոցառումներ իրականացնել, հողը նախօրոք պարարտացնել ու բերել այն մակարդակին, որտեղ ծառը նորմալ կաճի, սա շատ լավ կուլտուրա է այգեգործությունը զարգացնելու համար: «Շատ լավ ծրագիր է: Նաև շատ օգտակար է այն գյուղացիների համար, որոնք իրենց հողերը միավորում են, կոոպերատիվներ են ստեղծում, հետո` 10 տարի հետո անվճար այդ նույն կոոպերատիվին են հանձնում իրենց հողերը: Սա մեծ կուլտուրա է` սահմանազատում են հողը` արգելապատնեշներ են ստեղծում, որ ոչ ոքի չխանգարի, պահակ են պահում, զուգարաններ են տեղադրում, կահավորում են աշխատանքային տարածքներ աշխատողների համար և այլն: Այսինքն` մեր ժողովրդին գյուղատնտեսական նորմալ կուլտուրա են սովորեցնում մաքուր ու որակյալ բերք ստանալու համար».- նշեց ՀԽ գյուղատնտեսության ու բնապահպանության հարցերի հանձնաժողովի նախագահ Յուրի Ջավադյանը:

Այլ խոսքերով` սա ծրագիր է, որն իրոք կարող է Հայաստանում խթանել ժամանակակից ու որակյալ այգեգործության զարգացումը:

Հուլիսի 11-ին “ՆԱՍԴԱՔ ՕԷՄԷՔՍ ԱՐՄԵՆԻԱ” ԲԲԸ-ում կայացել է 1,960,000 ԱՄՆ դոլարի առք եւ վաճառք` 409.76 դրամ մեկ ԱՄՆ դոլարի դիմաց միջին կշռված փոխարժեքով: Փակման գինը կազմել է 409.76 դրամ:

NASDAQ OMX Armenia

Հուլիսի 10-ին “ՆԱՍԴԱՔ ՕԷՄԷՔՍ ԱՐՄԵՆԻԱ” ԲԲԸ-ում կայացել է 1,820,000 ԱՄՆ դոլարի առք եւ վաճառք` 411դրամ մեկ ԱՄՆ դոլարի դիմաց միջին կշռված փոխարժեքով: Փակման գինը կազմել է 411 դրամ:

Ըստ տարբեր փորձագետների ու միջազգային կազմակերպությունների կարծիքների` Հայաստանում էներգետիկ անվտանգության խնդիրը լուծելու համար անհրաժեշտ է էներգիայի այլընտրանքային ռեսուրսներ ներդնել: Առաջին հերթին նշվում է, որ Հայաստանում արժե շեշտը դնել ՀԷԿ–երի, հատկապես փոքր ու միջին ՀԷԿ–երի վրա:

Ինչպես ասում են` ՀԷԿ-եր, ուրեմն ՀԷԿ-եր: Հայաստանում լայն թափ առավ ՀԷԿ-երի շինարարությունը: Զուգահեռ տարբեր անհատ բնապահպաններ, բնապահպանների խմբեր կամ կազմակերպություններ սկսեցին բարձրաձայնել ՀԷԿ-երի առաջացրած բնապահպանական հետևանքների մասին: Մասնավորապես` շինարարության փուլում կարող են ծառեր հատվել, բնական միջավայրեր քանդվել և շինարարական հրապարակի վերածվել, գետերի հուներ փոխվել:

Վերջին  6-7 տարվա ընթացքում, փոքր ու միջին ՀԷԿ-երի մասով,  100 մլն Կվտ/ժամից հասել ենք շուրջ 600 միլիոն Կվտ/ժամ էլեկտրաէներգիայի արտադրության: Ներկայումս կառուցման ընթացքի մեջ են մոտ 80 նոր ՀԷԿ-եր: Դրանցից  9-ը կառուցվում են Մեղրու տարածաշրջանում: Այդ հանգամանքը, ինչպես նշում են տեղացի բնապահպաններն ու ակտիվիստները, արդեն որոշակի խնդիրներ է առաջացրել:

«Մեղրու տարածաշրջանն աչքի է ընկնում իր գյուղատնտեսությամբ, Մեղրին ինքը հանդիսանում է մրգի բրենդ: Եվ ՀԷԿ-եր կառուցելով, շինարարական աշխատանքների կատարման արդյունքում,  անտառներից բավական մեծ տարածքներ արդեն իսկ չորացել են. ես ինքս գնացել-տեսել եմ:

Խնդիր է նաև այն, որ ոչ միայն ՀԷԿ-եր են կառուցում, այլև փորձում են Մեղրի գետի ջուրը մտցնել խողովակների մեջ, ու դրանից հետո վաճառել քաղաքացիներին: Խնդիրները հիմնականում դրանք են, ու համատարած դժգոհության առիթ են դարձել»,- «Անկախին» պատմեց Կապանի «Կայուն զարգացում» հասարակական կազմակերպության նախագահ Արմեն Փարսադանյանը:

Գիտենք, որ Հայաստանի սահմանի ամենանեղ հատվածը հենց Մեղրիում է, ու այդպիսի փոքր տարածքում, ընդամենը 30-40 կմ վրա միանգամից 9 ՀԷԿ-եր կառուցելը գոնե տրամաբանական հարց առաջացնում է. արդյոք նպատակահարմա՞ր է, կամ արդյոք տեղի էկոլոգիական վիճակի վրա կործանարար  ազդեցություն չի՞ ունենա:

Իրականում որևէ իրավական նորմ չկա,  թե այս կամ այն գետի վրա քանի ՀԷԿ կարելի է կառուցել: Քանի որ Մեղրու ռելիեֆն էլ խիստ կտրտված է, ժայռոտ տեղանք է, ջրերի գահավիժումը բավականին հաճախակի է հանդիպում, գետերը վերևից ներքև  բավականին արագ են ընթանում, ու մակարդակների տարբերությունը էլեկտրաէներգիա արտադրելու համար հիանալի պայմաններ են ստեղծում: Ուստի այնտեղ ՀԷԿ-եր կառուցելը բավականին նպատակահարմար է: Բայց օրենքով կան սահմանված նորմեր ու չափորոշիչներ, թե ինչպես պետք է կառուցվի ՀԷԿ-ը, որքան ջուր վերցնի, որտեղից վերցնի և այլն:

Մենք փորձեցինք այս հարցը պարզել Էներգետիկայի և բնական պաշարների փոխնախարար Արեգ Գալստյանի հետ:  Նա ասաց. «Բլոր տարածաշրջաններում էլ բազմաթիվ ՀԷԿ-եր կառուցվում են: Ներկայումս մոտ 80 ՀԷԿ-եր, որ լիցենզիա են ստացել, ուսումնասիրվում են, կառուցվում են և այլն: Ես դետալներով չգիտեմ, թե որ տարածաշրջանում քանի ՀԷԿ է կառուցվում, և ինչ խնդիրներ են առաջանում այդ ՀԷԿ-երի կառուցման ընթացքում»:

Իսկ Արմեն Փարսադանյանը նշում է, որ այդ ՀԷԿ-երի շինարարական աշխատանքների հետևանքով մեծ թվով ծառեր չորացել են, բավականին շատ ծառահատումներ են կատարվել: Ջուրն էլ  մտցնում են խողովակների մեջ. էլի բավական տարածքներ մնում են անջուր և չորանում են:

Մենք 9 ՀԷԿ-երից կարողացանք պարզել միայն 5-ի անունները` «Քյու Հաշ» ՍՊԸ, «Սար-Ռուբ» ՍՊԸ, «Գելիգուզան» ՍՊԸ, «Էմպաթիա» ՍՊԸ և «Մեղրի ՀԷԿ» ՍՊԸ:

«Քյու հաշն» ու «Էմպաթիան» բնապահպանական փորձաքննության չեն ներկայացվել: Իսկ «Մեղրի ՀԷԿ»-ը բնապահպանական փորձաքննության է  ներկայացվել 2006 թվականին, դա նշանակում է, որ բնապահպանական խնդիրներ չի առաջացնում, «Գելիգուզանն» ու «Սար- Ռուբն»-ն էլ 2011 թվականին են ներկայացվել բնապահպանական  փորձաքննության, այսինքն` այնտեղ էլ բնապահպանական խնդիրներ չկան»,- մեզ տեղեկացրին բնապահպանության նախարարության տեղեկատվության և հասարակայնության հետ կապերի վարչությունից:

 Ի՞նչ ենք տալիս և ի՞նչ ենք ստանում` ՀԷԿ-եր կառուցելով

Ստացվում է, որ 9 ՀԷԿ-երից գոնե երկուսը` «Քյու հաշ» ՍՊԸ-ն և «Էմպաթիա» ՍՊԸ-ն, բնապահպանական փորձաքննություն չեն անցել, այսինքն` չի բացառվում նաև, որ նրանք լուրջ բնապահպանական խնդիրներ առաջացնեն: Հարց է առաջանում` ինչո՞ւ են այս ՀԷԿ-երի շինարարությունը սկսել:

Ինչպես ներկայացրեց մեզ ՀԷԿ-ի տերերից մեկը (անունը չենք նշում նրան վարչական հետապնդումների թիրախ չդարձնելու համար), հաճախ ՀԷԿ-ի շինարարությունը սկսվում է, հետո նոր թղթաբանությունն է կարգավորվում: Թղթաբանությունը ժամանակատար գործընթաց է, ու նախապես իմանալով, որ որևէ խնդիր չի առաջացնի տվյալ ՀԷԿ-ի շինարարությունը, սկսում են կառուցել, ընթացքում էլ թղթերն են պատրաստում: Բայց լինում են նաև դեպքեր, որ ՀԷԿ-ը կառուցում-վերջացնում են, որպեսզի համապատասխան կառույցները ստիպված համակերպվեն գոյություն ունեցող փաստի հետ: Պատահում է նաև այնպես, որ այդ ՀԷԿ-երի տերերը խոշոր պաշտոնյաներ են լինում, ու ՀԷԿ-երը կառուցում են` «տակից»:

Իհարկե, մեր երկրին անհրաժեշտ են ՀԷԿ-եր, ու ակնհայտ է նաև, որ այդ ՀԷԿ-երի կառուցման համար որոշակի գին պետք է վճարի հասարակությունը` բնապահպանական վնասների իմաստով: Սակայն այստեղ պետք է գործեն հստակ խաղի կանոններ, հաշվարկվի, թե ինչքան օգուտ կարող է բերել նոր կառուցվող ՀԷԿ-ը և ինչ վնասներ կարող է հասցնել: Հետո այդ արդյունքները համեմատել` հասկանալու համար` արժե՞ տվյալ ՀԷԿ-ը կառուցել, թե՞ ոչ:

Նայենք պաշտոնական թվերին: Հայաստանում այսօր ունենք երկու խոշոր` Որոտանի հիդրոէլեկտրակայանների կասկադն ու Սևան-Հրազդան կասկադը, սրանցից բացի, ունենք  նաև 142 վերականգնվող էներգիայի կայաններ, որոնցից 1-ը հողմակայան է, մեկը` բիոէներգետիկ կայան, և մնացածը` փոքր ՀԷԿ-երն են: 2012 թ. Հայաստանում արտադրված 8 մլրդ, 36 մլն 200 հազար կՎտ/ժամ էլեկտրաէներգիայից  միայն 512.8 մլն կՎտ/ժամն է բաժին հասնում փոքր ՀԷԿ-երին: Ներկա դրությամբ շինարարական ընթացքի մեջ գտնվող մոտ 80 նոր ՀԷԿ-երի կառուցումից հետո ծրագրվում է այդ ծավալը հասցնել մինչև մոտ 1 մլրդ կՎտ/ժամի: Հայաստանում 2012 թ. բնակչության պահանջարկը էլեկտրաէներգիայի նկատմամբ կազմել է 1 միլիարդ 901 մլն 700 հազար կՎտ/ժամ: Սա նշանակում է, որ  կառուցվող փոքր ՀԷԿ-երը չեն կարող ծածկել բնակչության պահանջարկը: Այսուհանդերձ դեռևս ոչ ոք հստակ չի կարող ասել, թե ինչքան վնաս կարող են տալ ՀԷԿ-երը:  Այսպես թե այնպես, ինչպես միշտ նշում է ՀՀ կանաչների միության նախագահ Հակոբ Սանասարյանը, բնապահպանական վնասի փոխհատուցման համար Հայաստանի բյուջե մուտք է գործել 0 դրամ:

Դեռևս հին ժամանակներից Հայաստանում զարգացած է եղել կաշեգործությունը: Հետագայում այն բաժանվել է ինքնուրույն արհեստների՝ կաշվի մշակում, կոշկակարություն, մագաղաթի պատրաստում:  Երևանում, ինչպես հայաբնակ մյուս վայրերում, կաշեգործությունը համարվել է ամենատարածված արհեստներից մեկը, թեև կրել է տնայնագործական բնույթ։ Կաշեգործները գոմշի և եզան կաշվից պատրաստել են ներբանացու, կովի և երինջի կաշվից՝ քոսալու, որն  օգտագործվել է՝ որպես կոշիկի երեսացու։ Կաշվի դիմացկունությունը որոշվել է հետևյալ կերպ. կաշվի նմուշի մի ծայրն անշարժ ամրացվել է հարմարանքին, իսկ մյուս ծայրից կախվել է հատուկ տարա, որում կշռաքարեր են եղել։ Դրանց քանակը որոշել է կաշվի դիմացկունությունը։

1890-ական թվականներին կաշեգործական արհեստանոցները, որոնց դաբախանա էին անվանում, կլանվում էին նույն տիպի ձեռնարկությունների կողմից։ Դրանք խոշոր արհեստանոցներ էին, բայց հիմնական գործը կատարվում էր ձեռքով։ XX դարի սկզբին Երևանում գոյություն ուներ երկու այդպիսի գործարան՝ Գաբրիելյանի և Սարգսյանի։ Խորհրդային կարգեր հաստատվելուց հետո պետականացվում են նաև այս գործարանները (աղբյուրը՝ Երևանի պատմության թանգարան):

Ցավոք, այսօր կաշեգործության երբեմնի ավանդույթներից քիչ բան է մնացել: Օրինակ` Երևանի Շահումյանի անվան կաշվի գործարանը, որը 1996 թ. սեփականաշնորհվել է և ներկայումս կոչվում է «Կաշի» ԲԲԸ, արդեն մեկուկես-երկու տարի է՝  չի գործում: Գործարանի տնօրեն Վարդան Կիրակոսյանի խոսքով` սկզբնական շրջանում գործարանն իր հզորությունների գոնե 40 տոկոսի չափով աշխատում էր: Բայց աստիճանաբար հզորությունը նվազել է և ի վերջո մարել, քանի որ գործարանը տնտեսական ներկայիս պայմաններում չի կարողանում դիմանալ Թուրքիայի և մի շարք այլ երկրների մրցակցությանը:

Բանն այն է, որ այժմ տարբեր ֆիզիկական անձինք, հավաքելով կաշվի հումքը, այն իրացնում են արտերկրում, մոտավորապես մեկ կգ կաշին՝ մեկ դոլար գնով: 2013 թ. չորս ամսվա ընթացքում Հայաստանից արտահանվել է 1464 տոննա կաշի, որից 1036-ը՝ Թուրքիա, 222-ը՝ Չինաստան, 178-ը՝ Վրաստան և 23 տոննան՝ Հնդկաստան:

Կաշվի հումքի արտահանմամբ զբաղվողները հիմնականում աշխատում են ստվերային դաշտում, խուսափում են հումքի փաստաթղթավորման գործընթացից, իսկ Երևանի կաշվի գործարանն այդ ձևով նրանցից հումք չի գնում: Եթե գնի, ապա ստիպված է փաստաթղթավորման հարցերով ինքը զբաղվել, գործընթացը ձևակերպել որպես անհայտ անձից գնում և ձեռք բերված կաշվի վրա ավելացնել ևս տասը տոկոս՝ համաձայն եկամտային հարկի մասին օրենքի: Իսկ դա, բնականաբար, կթանկացնի հումքը, և տեղի վերամշակողը կհայտնվի ոչ շահեկան դիրքերում:

Մինչդեռ արտահանողներն իրենց հումքն արտահանում են առանց որևէ տուրք վճարելու, վաճառում են բարձր գներով և մեծ շահույթներ ստանում:  Փաստորեն Հայաստանից դուրս է հանվում կաշվի գրեթե ողջ պաշարը, իսկ ոլորտի արդյունաբերությունը պարզապես անկում է ապրում:

Վարդան Կիրակոսյանը կարծում է, որ այս խնդիրը լուծելու համար նախ և առաջ կաշվի հումքի արտահանմամբ զբաղվողներին պետք է բերել հարկային դաշտ կամ ժամանակավորապես թույլ չտալ հումքն արտահանել, որպեսզի իրենք նույնպես կարողանան հումք ունենալ: Այդ կերպ կառավարությունը կաջակցի տեղի վերամշակողներին, և ոլորտը կզարգանա: Գործարանի տնօրենը երաշխավորում է նաև, որ եթե կառավարությունն աջակցի իրենց, և գործարանը սկսի աշխատել, ապա իրենք կլուծեն 300 աշխատատեղի խնդիր, պետական բյուջե մուտք կարվի մինչև մեկ միլիարդ դրամ: Ինչ վերաբերում է կոշկագործությանը, ապա դա աննախադեպ զարգացում կապրի: Կիրակոսյանը կոշկագործ է և որպես մասնագետ է դա երաշխավորում:  Նշենք, որ ներկայումս  արտերկրից տարեկան 10 մլն զույգ կոշիկ է ներկրվում Հայաստան, և եթե մի քանի կոշիկի գործարան էլ աշխատի, ապա ոչ միայն տեղական շուկան կապահովվի, այլև Հայաստանը կոշիկ կարտահանի:

Կիրակոսյանը նաև վստահեցնում է, որ գործարանի աշխատելու դեպքում իրենք տեղական շուկային կառաջարկեն դրսից ներմուծված նույն որակի կաշի` 30-40 տոկոսով ավելի էժան գնով:

Մի կարևոր հանգամանք ևս. Երևանի կաշվի գործարանն այսօր էկոլոգիական առումով լիովին անվտանգ է, որևէ վտանգավոր թափոն չի արտանետվում շրջակա միջավայր, քանի որ գործարանն ունի մաքրման թանկարժեք կայան, որը ձեռք է բերվել մոտ յոթ տարի առաջ՝ միջազգային կազմակերպություններից մեկի դրամաշնորհի և գործարանի միջոցների շնորհիվ: Այդ հսկայական ներդրումը, փաստորեն, նույնպես անիմաստ է դառնում:

Նշենք, որ դեռևս մի քանի ամիս առաջ Հանրային խորհրդի ֆինանսատնտեսական և բյուջետային հարցերի հանձնաժողովը քննարկել է այս հարցերը և դիմել կառավարությանը` առաջարկելով միջոցներ ձեռնարկել կաշվի հումքը տեղում վերամշակելու ուղղությամբ: Հանրային խորհրդի անդամ, համապատասխան հանձնաժողովի նախագահ Վազգեն Սաֆարյանի խոսքով՝ իրենք ուսումնասիրել են նաև ոլորտի այլ երկրների փորձը, մասնավորապես` Ռուսաստանի և Բելառուսի: Օրինակ` իտալացիները մի քանի տարի առաջ գնում էին Ռուսաստանի կաշվի հումքի 40 տոկոսը, հետո այն վերամշակում, և Եվրոպայում իրացվող կաշվի 60 տոկոսը իտալացիների ձեռքում էր: «Սակայն այսօր արդեն Ռուսաստանն իր մոտ արտադրված հումքը պահում է երկրում` մաքսային արգելքներ սահմանելով արտահանման համար»,- նշում է Սաֆարյանը:

Կառավարությունը Հանրային խորհրդի նամակը հասցեագրել է էկոնոմիկայի նախարարություն, որտեղ ուսումնասիրել են հարցը և առաջարկել կազմակերպել համատեղ քննարկում` հրավիրելով ոլորտի շահագրգիռ կողմերին: Հունիսի 28-ին Հանրային խորհրդում տեղի ունեցավ լայն քննարկում, որին մասնակցում էր նաև ՀՀ էկոնոմիկայի փոխնախարար Տիգրան Հարությունյանը: Նա տեղեկացրեց, որ իրենք արդեն մեկ տարի է` քննարկումներ են անում Երևանի կաշվի գործարանի հետ, որի ընթացքում նաև ուսումնասիրել են և համոզվել, որ գործարանը հագեցած է տեխնիկական նորագույն սարքավորումներով, ինչը ողջունելի է:

Ինչ վերաբերում է բարձրացված խնդիրներին, ապա փոխնախարարը հիշեցրեց, որ խորհրդային տարիների պլանային տնտեսության փոխարեն Հայաստանն այժմ ունի ազատ տնտեսություն, ազատ շուկայական հարաբերություններ և ազատ տնտեսվարող սուբյեկտներ, որոնք էլ որոշում են` կաշին արտահանե՞լ, թե՞ վաճառել տեղացի վերամշակողին: Բացի այդ, կառավարությունը որդեգրել է արտահանման ոլորտում մի քաղաքականություն, ըստ որի՝ արտահանման համար չպետք է լինեն արգելքներ և տարիֆային սահմանափակումներ:

Այնուամենայնիվ, փոխնախարարը համամիտ է հարցը բարձրացնողների հետ, ավելին, նա ուրախ է, որ տնտեսական այս կարևոր հարցն այնքան է հասունացել, որ արդեն հանրային արձագանք է գտել: Նա կարծում է, որ անհրաժեշտ է տարբերակ գտնել տեղական արտադրողին, տվյալ դեպքում` Երևանի կաշվի վերամշակման գործարանին աջակցելու և կաշվե հումքի մի մասը Հայաստանում պահելու համար, սակայն դա պետք է արվի այնպես, որ չհակասի արտահանման հետ կապված կառավարության որդեգրած քաղաքականությանը:

Ինչևէ, Հանրային խորհրդի համապատասխան հանձնաժողովն ու ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարությունը համատեղ քննարկման արդյունքում կդիմեն կառավարությանը՝ քայլեր ձեռնարկել այդ ուղղությամբ՝ հաշվի առնելով տնտեսական անհրաժեշտությունը և կաշեգործության ոլորտում Հայաստանի երբեմնի հարուստ փորձն ու ավանդույթները:

Հուլիսի 1-4-ը ընկած ժամանակահատվածում իրականացված գործարքներն են.

USD
Արտարժույթի ներբանկային շուկայում բանկերի կողմից գնվել է 73,800,406 ԱՄՆ դոլար 409.94 դրամ ԱՄՆ մեկ դոլարի դիմաց միջին փոխարժեքով, եւ վաճառվել 86,114,890 ԱՄՆ դոլար 411.43 դրամ ԱՄՆ մեկ դոլարի դիմաց միջին փոխարժեքով:
«ՆԱՍԴԱՔ ՕԷՄԵՔՍ ԱՐՄԵՆԻԱ» ԲԲԸ–ում նշված ժամանակահատվածում իրականացվել է 3,900,000 ԱՄՆ դոլարի առք եւ վաճառք 412.09 դրամ մեկ ԱՄՆ դոլարի դիմաց միջին փոխարժեքով:
Միջբանկային շուկայում իրականացվել է 1,511,860 ԱՄՆ դոլարի առք եւ վաճառք 411.38 դրամ մեկ ԱՄՆ դոլարի դիմաց միջին փոխարժեքով:

EUR
Արտարժույթի ներբանկային շուկայում բանկերի կողմից գնվել է 3,868,995 EUR 533.04 դրամ մեկ եվրոյի դիմաց միջին փոխարժեքով, եւ վաճառվել 12,072,352 EUR 537.09 դրամ մեկ եվրոյի դիմաց միջին փոխարժեքով:

RUB
Արտարժույթի ներբանկային շուկայում բանկերի կողմից գնվել է 729,764,148 ՌԴ ռուբլի 12.37 դրամ մեկ ռուբլու դիմաց միջին փոխարժեքով, եւ վաճառվել 145,908,336 ՌԴ ռուբլի 12.56 դրամ մեկ ռուբլու դիմաց միջին փոխարժեքով:

Հունիսի 24-30-ն ընկած ժամանակահատվածում բանկերի կողմից դրամով տեղաբաշխված միջոցների ծավալը կազմել է 35.9 մլրդ դրամ, իսկ ԱՄՆ դոլարով տեղաբաշխված միջոցների ծավալը՝ 67.7 մլն ԱՄՆ դոլար:

Հաղորդագրությունից օգտվելու դեպքում հղումը սկզբնաղբյուրին պարտադիր է:
ԿԲ հասարակայնության հետ կապերի ծառայություն

Հուլիսի 1-4-ը ընկած ժամանակահատվածում իրականացված գործարքներն են.

USD
Արտարժույթի ներբանկային շուկայում բանկերի կողմից գնվել է 73,800,406 ԱՄՆ դոլար 409.94 դրամ ԱՄՆ մեկ դոլարի դիմաց միջին փոխարժեքով, եւ վաճառվել 86,114,890 ԱՄՆ դոլար 411.43 դրամ ԱՄՆ մեկ դոլարի դիմաց միջին փոխարժեքով:
«ՆԱՍԴԱՔ ՕԷՄԵՔՍ ԱՐՄԵՆԻԱ» ԲԲԸ–ում նշված ժամանակահատվածում իրականացվել է 3,900,000 ԱՄՆ դոլարի առք եւ վաճառք 412.09 դրամ մեկ ԱՄՆ դոլարի դիմաց միջին փոխարժեքով:
Միջբանկային շուկայում իրականացվել է 1,511,860 ԱՄՆ դոլարի առք եւ վաճառք 411.38 դրամ մեկ ԱՄՆ դոլարի դիմաց միջին փոխարժեքով:

EUR
Արտարժույթի ներբանկային շուկայում բանկերի կողմից գնվել է 3,868,995 EUR 533.04 դրամ մեկ եվրոյի դիմաց միջին փոխարժեքով, եւ վաճառվել 12,072,352 EUR 537.09 դրամ մեկ եվրոյի դիմաց միջին փոխարժեքով:

RUB
Արտարժույթի ներբանկային շուկայում բանկերի կողմից գնվել է 729,764,148 ՌԴ ռուբլի 12.37 դրամ մեկ ռուբլու դիմաց միջին փոխարժեքով, եւ վաճառվել 145,908,336 ՌԴ ռուբլի 12.56 դրամ մեկ ռուբլու դիմաց միջին փոխարժեքով:

Հունիսի 24-30-ն ընկած ժամանակահատվածում բանկերի կողմից դրամով տեղաբաշխված միջոցների ծավալը կազմել է 35.9 մլրդ դրամ, իսկ ԱՄՆ դոլարով տեղաբաշխված միջոցների ծավալը՝ 67.7 մլն ԱՄՆ դոլար:

ԿԲ հասարակայնության հետ կապերի ծառայություն

Հուլիսի 4-ին “ՆԱՍԴԱՔ ՕԷՄԷՔՍ ԱՐՄԵՆԻԱ” ԲԲԸ-ում կայացել է 2,900,000 ԱՄՆ դոլարի առք եւ վաճառք` 412.13 դրամ մեկ ԱՄՆ դոլարիդիմաց միջին կշռված փոխարժեքով: Փակման գինը կազմել է 412 դրամ:

Հուլիսի 3-ին “ՆԱՍԴԱՔ ՕԷՄԷՔՍ ԱՐՄԵՆԻԱ” ԲԲԸ-ում կայացել է 1,000,000 ԱՄՆ դոլարի առք եւ վաճառք` 412 դրամ մեկ ԱՄՆ դոլարիդիմաց միջին կշռված փոխարժեքով: Փակման գինը կազմել է 412 դրամ:

Վարչապետ Տիգրան Սարգսյանի գլխավորությամբ կառավարությունում տեղի է ունեցել տեղեկատվական տեխնոլոգիաների զարգացմանն աջակցող խորհրդի հերթական նիստը: Օրակարգի առաջին հարցով զեկուցվել է խորհրդի նախորդ նիստի հանձնարարականների կատարման ընթացքի մասին:

Ներկայացվել է ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարության կողմից մշակված ՏՏ նոր ռազմավարությունը, որն արժանացել է խորհրդի հավանությանը: Անդրադարձ է կատարվել նաև էլեկտրոնային առևտրի ժամանակ հարկային և մաքսային ոլորտում, երիտասարդ մասնագետներին Գերմանիա գործուղելու ժամկետների հարցում առկա խնդիրներին և այլն: Վարչապետը հանձնարարել է վերջինիս հետ կապված հարցը ներառել հայ-գերմանական միջկառավարական հանձնաժողովի օրակարգում՝ այն քննարկելու և լուծումներ գտնելու համար:
Այնուհետև խորհրդին են ներկայացվել «Վիքիպեդիա Հայաստան» նախագծին առնչվող մի քանի հարցեր: Վարչապետը հանձնարարել է ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարությանը քննարկել «Վիքիպեդիա Հայաստան» հասարակական կազմակերպությանը տարածքով ապահովելու և ֆինանսական աջակցություն ցուցաբերելու հարցը և տալ համապատասխան եզրակացություն:
Օրակարգի վերջին հարցով առաջարկվել է ստեղծել բուհական գլոբալ հանրագիտարան՝ ինչն արժանացել է վարչապետի հավանությանը: Կառավարության ղեկավարը հանձնարարել է համապատասխան գերատեսչություններին՝ լրացուցիչ քննարկել առաջարկը և կրկին տալ համապատասխան եզրակացություն: