Այսօր  որոշ էլեկտրոնային լրատվամիջոցներում տեղ գտած տեղեկատվությունը մանկապարտեզներին ներմուծված թռչնամսի մատակարարման վերաբերյալ չի համապատասխանում իրականությանը, քանի որ Երևանի քաղաքապետարանի ենթակայության մանկապարտեզների կողմից կազմակերպվող ձեռքբերման գործընթացների  համաձայն մատակարավել է բացառապեսԱրաքս և Բաղրամյանի թռչնաֆաբրիկաների կողմից արտադրված թռչնամիս:

Ապահովելով կենդանական ծագման մթերքի անվտանգության կանոնները, Երևանի քաղաքապետարանի ենթակայության մանկապարտեզներին մատակարավում է միայն սպանդանոցային ծագման միս և մսամթերք:

Ի դեպ, Երևանի քաղաքապետարանի վերահսկողության և հանրակրթության վարչությունները պարբերաբար ուսումնասիրություններ են կատարել  և շարունակում են կատարել՝ մանկապարտեզներում մատակարարվող սննդի կազմակերպման գործընթացի վերաբերյալ։

Երևանի քաղաքապետարանի տեղեկատվության և

Հասարակայնության հետ կապերի վարչություն

Երևանի քաղաքապետարանում տեղի ունեցած հերթական աշխատանքային խորհրդակցության ժամանակ զեկուցվել է, որ կանանց անվճար բուժօգնության ակցիայի շրջանակում շարունակվում է նախապես հերթագրված կանանց տրամադրվող բուժօգնությունը. ավելի քան 1900 մարդ հետազոտվել է սրտի հետ կապված խնդիրներով, 198 կին ենթարկվել է աչքի և 68 կին՝ գինեկոլոգիական վիրահատության:

Հանձնարարվել է հարակից տարածքների պարտադիր բարեկարգման աշխատանքների ընթացքին զուգահեռ՝ ուշադրություն դարձնել նաև շենքերի և շինությունների արտաքին տեսքի, պահպանմանը: Պարտադիր բարեկարգման աշխատանքներում թերացող տնտեսվարողների մասով հանձնարարվել է անհրաժեշտության դեպքում վերանայել պայմանագրերը:

Զեկուցվել է, որ նախորդ շաբաթ կայացել է երթուղիների սպասարկման համար  ևս 7 մրցույթ, որից 5-ը՝ ավտոբուսային, 2-ը՝ միկրոավտոբուսային: Հանձնարարվել է շարունակել խիստ վերահսկողությունը հատկապես երեկոյան ժամերին հասարակական տրանսպորտի երթևեկության ժամանակացույցի պահպանման ուղղությամբ:

Քաղաքապետարանի ծրագրերով մայրաքաղաքում ընթացող ասֆալտապատման և շինբարեկարգման աշխատանքների մասով հանձնարարվել է հետևողական ուշադրություն դարձնել աշխատանքների ինչպես որակի, այնպես էլ սահմանված ժամանակացույցի պահպանման նկատմամբ: Միաժամանակ հանձնարարվել է հետևել, որ ժամանակին վերացվեն նախորդ տարվա աշխատանքներում ի հայտ եկած թերությունները:

Զեկուցվել է, որ մայրաքաղաքի բոլոր վարչական շրջաններում ավարտվել է հայտարարությունների համար նախատեսված ևս 200 ցուցատախտակների տեղադրումը: Հիմնականում ավարտվել են նաև հայտարարությունների տախտակների տեղադրման աշխատանքները բազմաբնակարան շենքերի շքամուտքերում:

Մայրաքաղաքում շինարարական աշխատանքներ իրականացնող բոլոր կառույցներին հանձնարարվել է ինչպես աշխատանքների, այնպես էլ դրանք իրականացնողների մասին իրազեկող համապատասխան ցուցանակներ տեղադրել աշխատանքների իրականացման վայրերում:

Հանձնարարվել է հետևողական ուշադրություն դարձնել մայրաքաղաքի ցայտաղբյուրների շուրջօրյա անխափան աշխատանքին:

Զեկուցվել է , որ նախորդ շաբաթվա ընթացքում քաղաքապետարանի կենտրոնական ապարատի թեժ գծով ստացվել է 284 հեռախոսազանգ, որոնցով բարձրացված հարցերից 232-ը լուծում է ստացել, մյուսներն ընթացքի մեջ են: Սահմանված ժամանակացույցով կատարվել է նաև քաղաքացիների ընդունելություն:

Երևանի քաղաքապետարանի տեղեկատվության

և հասարակայնության հետ կապերի վարչություն

«BMW-X 5»-ը բախվել է «Օպել-Վեկտրա»-ի

Ապրիլի 21-ին, ժամը 04.00-ին, «BMW-X 5» մակնիշի ավտոմեքենան Երևանի Սեբաստիայի փողոցում բախվել է «Օպել-Վեկտրա» մակնիշի ավտոմեքենայի, ինչի հետևանքով վարորդները և «BMW-X5»-ի ուղևորը մարմնական վնասվածքներով տեղափոխվել են հիվանդանոց:
Կատարվում է քննություն:

Պատահար Երևան-Երասխ ճանապարհին. վարորդը մահացել է

Ապրիլի 21-ին, ժամը  02.10-ի սահմաններում, «ՎԱԶ-21124»  մակնիշի ավտոմեքենան Երևան-Երասխ ճանապարհի 25-րդ կմ-ին  շրջվել է:
Վարորդը` 1992 թ. ծնված  Էդգար  Քաթաբյանը, տեղում  մահացել է:
Կատարվում է քննություն:

Պատահար Աճառյան փողոցում

Ապրիլի 21-ին, ժամը 23.10-ի սահմաններում,  «BMW»  մակնիշի ավտոմեքենան Երևանի Աճառյան փողոցում բախվել  է «ՎԱԶ-2107»  մակնիշի ավտոմեքենայի, այնուհետև՝ մայթեզրին կայանված «ՎԱԶ-2107»-ի, որից հետո վրաերթի է ենթարկել 26-ամյա տղամարդու, ապա բախվել նույն հասցեի մոտ մայթեզրին կայանված  «ԳԱԶ-31029»  մակնիշի ավտոմեքենայի և դուրս գալով ճանապարհի երթևեկելի մասից` բախվել  կրպակների:
Վրաերթի ենթարկվածը մարմնական վնասվածքներով տեղափոխվել է հիվանդանոց:
Կատարվում է քննություն:

Արթիկում «Ֆոլքսվագեն Պասսատ»-ը բախվել է ծառի

Ապրիլի 21-ին, ժամը 16.00-ի սահմաններում, «Ֆոլքսվագեն Պասսատ» մակնիշի ավտոմեքենան Արթիկ քաղաքի Գրիգոր Նարեկացու փողոցում բախվել է ծառի, ինչի հետևանքով վարորդը և ուղևորը մարմնական վնասվածքներով տեղափոխվել են հիվանդանոց:
Կատարվում է քննություն:

Վրաերթ Խանջյան փողոցում. վարորդը դիմել է փախուստի

Ապրիլի 21-ին, ժամը 20.20-ի սահմաններում,  անհայտ ավտոմեքենայի  վարորդը Երևանի Խանջյան փողոցում վրաերթի է ենթարկել 25-ամյա աղջկա, որը մարմնական վնասվածքներով տեղափոխվել է հիվանդանոց:
Կատարվում է քննություն:

Ապրիլի 23-ին՝ ժամը 18.00, Ազատության հրապարակից կմեկնարկի ջահերով երթը դեպի Ծիծեռնակաբերդ։ Բազմաթիվ ուսանողական, երիտասարդական կառույցներ, հասարակական կազմակերպություններ միացել են Հայաստանի երիտասարդական հիմնադրամի՝ Հայոց ցեղասպանության 98-րդ տարելիցի կապակցությամբ ՀՅԴ երիտասարդական և ուսանողական միությունների արդեն ավանդական դարձած ջահերով երթին միանալու կոչին։

Ցեղասպանության զոհերի հիշատակի ոգեկոչման արարողություններ կանցկացնեն նաև Հայաստանի երիտասարդական հիմնադրամի (ՀԵՀ) մարզային կենտրոնները։

Մասնավորապես, ՀԵՀ-ի Շիրակի մարզային կենտրոնի նախաձեռնությամբ ապրիլի 23-ին տեղի կունենա մոմավառություն. ժամը 18.00 Գյումրու Շառլ Ազնավուրի անվան հրապարակից երիտասարդները կշարժվեն մինչև Վարդանանց հրապարակ։

Վանաձորում ապրիլի 23-ին՝ ժամը 20:00-ին, Սուրբ Գրիգոր Նարեկացի եկեղեցու բակից երիտասարդական խմբերը երթով կշարժվեն դեպի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու բակում տեղադրված Ցեղասպանության զոհերի հուշարձան:

Նույն օրն՝ ժամը 19.00, Իջևանի հրապարակից կմեկնարկի ջահերով երթ։ Երիտասարդներն Իջանի Անկախության փողոցով կշարժվեն դեպի Ցեղասպանության զոհերի հիշատակը հավերժացնող հուշարձան։

Հայաստանի երիտասարդական հիմնադրամի Արմավիրի մարզային կենտրոնը մարզի մի շարք կառույցների հետ համատեղ կիրականացնի ջահերով երթ դեպի Արմավիրի քաղաքային այգում գտնվող 1915թ. Ցեղասպանության զոհերի հուշակոթող։

Հայաստանի երիտասարդական հիմնադրամը կոչ է անում հանդես բերել միասնություն և տեր կանգնել հայ ժողովրդի անժամանցելի իրավունքներին։

Հայաստանի երիտասարդական հիմնադրամի

հասարակայնության հետ կապերի ծառայություն

Գյումրիում երկրաշարժից անմիջապես հետո հարյուրավոր մասնակի վնասված շենքեր անխնա ոչնչացվեցին, դրանց թվում` նաև պատմաճարտարապետական զգալի արժեք ներկայացնող շենք -շինություններ:Շատ բազմաբնակելիներ էլ ոչնչացվեցին հենց դրանց բնակիչների կողմից, որոնցից շատերը, հավատալով աղետի գոտին երկու տարում վերականգնելու խոստումներին, ակնկալում էին առավել հարմարավետ բնարաններ ստանալ: Սակայն եղան շենքերի բնակիչներ էլ, որոնք ամեն ինչ արեցին և երբեմն էլ դժվարին մաքառումների գնով կարողացան հասնել այն բանին, որ իրենց մասնակի վթարված շենքերը չոչնչացվեն: Նման շենքերից է Գյումրու Խրիմյան Հայրիկ 48 հինգհարկանին, որը մինչև օրս կանգուն է, թեև բազմաթիվ պաշտոնյաներ ձգտել են քանդել այն և տարածքն օտարել: Այդ շենքը գոնե նվազագույն ծախսերով վերականգնելու անհրաժեշտությունը բարձրաձայնելու համար օրերս «Շիրակ կենտրոն» դիմեցին կառույցի նախկին բնակիչները, որոնք 25 տարի շարունակ բնակվելով հարևանությամբ տեղադրված վագոն-տնակներում, շենքին բառիս բուն իմաստով պահակություն են անում: Նրանք պետությունից կամ անհատ բարերարներից ակնկալում են աննշան աջակցություն, որպեսզի կարողանան գումարելով սեփական միջոցները` ամրացնեն, վերականգնեն այն և տեղափոխվեն բնակվելու իրենց երբեմնի լուսավոր և տաք բնակարաններում:

Ավելին, եթե այդ շենքը վերականգնվի և բնակարանները բաշխվեն նախկին բնակիչներին, մոտ 10 բնակարան էլ ազատ կմնա, դրանք հնարավոր կլինի հատկացնել այլ անօթևան ընտանիքների:
Առավել մանրամասն` «Շիրակ կենտրոնի» պատրաստած տեսանյութում:

Ապրիլի 22-24-ը Երևանում անցկացվում   է ՀՀ Սփյուռքի նախարարության կողմից կազմակերպված «Հայերենն իմ սրտում է» խորագրով Համահայկական Երիտասարդական Համաժողովը, որին մասնակցում են բազմաթիվ հյուրեր սփյուռքի բազմաթիվ հայկական համայնքներից, մի շարք հասարակական կազմակերպությունների անդամներ, սփյուռքահայ երիտասարդներ:

Մեկ ժամ առաջ ՀՀ Կառավարության նիստերի դահլիճում տեղի ունեցավ համաժողովի բացման հանդիսավոր արարողությունը: ՀՀ Սփյուռքի նախարար Հրանուշ Հակոբյանը ՀՀ պետական օրհներգի հնչյունների ներքո «Հայերենն իմ սրտում է» համաժողովը հայտարարեց բացված:«21-րդ դարի հայ երիտասարդը պետք է իմանա հայերեն, որպեսզի աշխարհի տարբեր ծայրերում կարողանա պահել իր հայի տեսակը»,-նշեց նախարարը:

Համաժողովին ողջույնի խոսքով հանդես  եկավ  ՀՀ վարչապետ Տիգրան Սարգսյանը: «Մեր ուժը մեր միասնության մեջ է»,-նշեց վարչապետը, կարևորելով Սփյուռքի նախարարության առաքելությունը հայապահպանության գործում: «Հայերենն իմ սրտում է» համաժողովին հնչեցին ՀՀ նախագահ Սերժ Սարգսյանի ուղերձը, Ն. Ս. Օ. Տ. Տ. Գարեգին Բ Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի օրհնության խոսքը, ինչպես նաև ԼՂՀ նախագահ Բակո Սահակյանի, ՀՀ արտաքին գործերի, ՀՀ կրթության և գիտության, ՀՀ մշակույթի, ՀՀ սպորտի և երիտասարդության նախարարների տեղակալների ողջույնի խոսքերը:

Վաղը համաժողովի երկրորդ օրվա շրջանակներում մասնակիցները կբաժանվեն երեք թեմատիկ խմբի՝ Երիտասարդության հիմնախնդիրներ, Լեզվամշակութային հիմնախնդիրներ և Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցին ընդառաջ ցեղասպանության միջազգային ճանաչման գործընթացը: Զեկույցներով ու առաջարկներով հանդես կգան ինչպես Հայաստանի, այնպես էլ սփյուռքի հայկական համայնքների երիտասարդական մի շարք կազմակերպությունների ներկայացուցիչներ: Մասնակիցները վաղը երեկոյան կմասնակցեն նաև Հայոց ցեղասպանության 98-րդ տարելիցի կապակցությամբ ցեղասպանության զոհերի հիշատակին նվիրված ջահերով երթին, ապրիլի 24-ին նրանք կայցելեն Ծիծեռնակաբերդ, կմասնակցեն Սփյուռքի այգում կազմակերպված ծառատունկին, կլինեն Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնում:

 Աշխարհում  կանանց սպանությունների 40-70%-ը կատարվում է իրենց իսկ ամուսինների կամ զուգընկերների կողմից: Իսկ յուրաքանչյուր երրորդ կին իր կյանքում ենթարկվում է ծեծի, սեռական հարկադրման կամ այլ կարգի բռնության: Եվ չկա մի երկիր, որտեղ այս երևույթը չլինի: Հայաստանում` նույնպես:  Մեզանում գուցեև մահվան ելքով դեպքերի վիճակագրությունն այդքան էլ սարսափելի չէ, բայց մեր պարագան յուրահատուկ է նրանով, որ բռնության ենթարկվող կինը մենակ է մնում իր դժբախտության հետ:  

 Մեր զրուցակիցը 29-ամյա Մարիաննա Ղուկասյանն է (իր խնդրանքով հերոսի անուն– ազգանունը փոխված է), ասում է՝ դեռ մանկուց երազել է հոգատար ու սիրող ամուսին ունենալ: Մարիաննայի երազանքը, ցավոք, որբացել է...

«ԱՄՈՒՍՆԱՑԱ 17 ՏԱՐԵԿԱՆՈՒՄ»

Մարիաննա Ղուկասյանը ծնվել է 1954 թ. Երևանում: Սովորել ու գերազանցությամբ է ավարտել միջնակարգ դպրոցը: Հայրը ցանկանում էր, որ աղջիկը թարգմանչուհի դառնա: Մարիաննան ասում է, որ իր ուժերով պարապել  ու ընդունվել է Բրյուսովի անվան լեզվաբանական համալսարանի օտար լեզուների ֆակուլտետ՝ մասնագիտանալով թարգմանության ոլորտում:

– Ընկերուհուս հետ եկեղեցի էի գնացել մոմ վառելու: Ընդունելության քննությունների վերջին փուլն էր: Ավտոբուսով եկեղեցուց գալիս էինք Երևան: Ճանապարհի կեսին ինձ մոտեցավ մի երիտասարդ՝ ձեռքին բավական ծանր տոպրակ: Ասացի՝ կարող եմ օգնել: Նա չհրաժարվեց,- պատմում է Մարիաննան ու շարունակում,- երիտասարդը սկսեց անընդհատ ինձ հարցեր տալ՝ ի՞նչ եմ անում, որտե՞ղ եմ սովորում և այլն: Ես էլ պատասխանում էի: Ընկերուհիս, դե, քաղաքի աղջիկ էր, ու շուտ գլխի գցեց, որ տղան ուղղակի խոսեցնում է ինձ:

Սեպտեմբեր ամսին, երբ Մարիաննան արդեն ոտք էր դրել համալսարան, մի օր տեսնում է այդ երիտասարդին:

– Հետո սկսվեցին հետապնդումները… Մի օր էլ հայրս եկավ համալսարան, ու նա համարձակվեց ծանոթանալ հորս հետ: Ներկայացավ ու ասաց, որ ծնողների հետ ցանկանում է գալ մեր տուն,- հիշում է Մարիաննան:

Ու տեղի ունեցավ նշանադրությունը: 17-ամյա Մարիաննան մեկ ամիս անց ամուսնացավ:

– Ես հիմա էլ այն կարծիքին եմ, որ դա սեր էր առաջին հայացքից,- ասում է Մարիաննան,- առաջին ամիսները շատ լավ էին, հաշտ ու խաղաղ ապրում էինք: Ես, բնականաբար, միշտ էլ ենթարկվողի դերում էի: Եվ դա թույլ չէր տալիս, որ ընտանիքում կռիվներ լինեին:

Մարիաննան պատմելիս մի պահ կանգ առավ, ու  նրա աչքերից կաթ-կաթ արցունք գլորվց:

– Կես տարի էլ չկար, որ ամուսնացել էի, ու մեր ընտանիքում սկսվեցին անվերջանալի պատերազմները: Ես էլ արդեն հղի էի: Ամուսինս հարբած տուն էր գալիս ու մի անհեթեթ պատրվակով ծեծում ինձ,- պատմում է Մարիաննան,- մերոնց բան չէի ասում, ինքս իմ մեջ միշտ վերլուծում էի: Բայց մի անգամ ամուսինս չափ ու սահմանն անցավ. ընկերների հետ եկավ տուն ու բոլորի ներկայությամբ ցանկացավ բռնաբարել ինձ: Պատկերացնում ես, որքան ստորացուցիչ է: Ես էլ զանգահարեցի հորս: Այդ պահին նա ինձ ձեռքով այնպես հարվածեց, որ ուշաթափվեցի:

Մարիաննան ընկնում է հիվանդանոց:  Բնականաբար, բժիշկներն ամեն ինչ անում են, որ Մարիաննայի համար ամեն ինչ լավ լինի, բայց, ավաղ, չեն կարողանում փրկել նոր լույս աշխարհ եկող երեխայի կյանքը:

– Կորցրեցի ոչ միայն երեխային, այլև ամենքին: Ընկերներս ինձնից միանգամից երես թեքեցին, ծնողներս չէին ցանկանում շփվել հետս, ու որոշեցի առանձնանալ,- ասում է Մարիաննան,- դատարանով բաժանվեցի ամուսնուցս ու վարձով մոտ երեք տարի ապրեցի, աշխատեցի գոնե ինքս իմ կարիքները հոգալու համար: Այդ դժվար պահին ինձ ոչ ոք չօգնեց:

«ԵՐԿՐՈՐԴ ԱՆԳԱՄ ԷԼ ՍԵՐԸ ՉԺՊՏԱՑ ԻՆՁ»

Մարիաննան ասում է, որ համալսարանն ավարտեց գերազանցության կարմիր դիպլոմով ու աշխատանքի անցավ ոչ իր մասնագիտությամբ: Տուրիստական ընկերություններից մեկի տնօրենի օգնականն էր երկար ժամանակ:

– Այդքան դաժանություններից, ցավից հետո, արդեն հստակ ինքս իմ մեջ որոշել էի, որ չեմ ամուսնանալու, ու վերջ, բայց սիրո հարցում դու անզոր ես, նա այցելում է քեզ այն ժամանակ, երբ չես էլ սպասում: Տղան, որ միասին էինք աշխատում, լավ գիտեր իմ կենսագրությունը, ու մի օր ասաց. «Արի ամուսնանանք»: Այդ կոչն այնքան խորթ թվաց, որ միանգամից մերժեցի: Նա սպասեց ավելի քան մեկ ու կես տարի: Ես արդեն համաձայնեցի, քանի որ հասկացա՝ գտել եմ մեկին, որն ինձ իսկապես սիրում է: Մենք ամուսնացանք:

Մարիաննայի խոսքով՝ հաշտ ու խաղաղ ապրում էին, մինչև այն պահը, երբ ամուսինն ինքն իրեն «կորցրեց»…

– Երկրորդ ամուսինս բռնություններ կիրառելուց հեռու էր: Սակայն ընկերների հետ սկսեց զբաղվել բիզնեսով,- շարունակում է Մարիաննան,- սկսեց գիշերները շատ ուշ գալ: Մի ամիս անց իմացա, որ մենք էլ ապրելու տեղ չունենք, որովհետև ամուսինս խաղատանը տարվել է: Ես, անկեղծ ասած, հույսս չկորցրեցի ու ասացի, որ ամեն ինչ լավ կլինի:

Մարիաննան որոշեց իր սիրո հավասարումը լուծել ի շահ երկուսի: Հույս ու հավատ ներարկեց ամուսնուն, որ ամեն ինչ լավ է լինելու, բայց Մարիաննան այս անգամ էլ չհաղթեց:

– Նա եկավ տուն ու կոպիտ ասաց. «Դու էսօրվանից պետք ա մարմնավաճառությամբ զբաղվես, դեղի համար փող ա պետք»: Սկզբում չհասկացա՝ ինչ է ասում, որոշեցի պարտք անել: Մի քանի ամիս անց միայն գլխի ընկա, որ ամուսինս թմրամոլ է դարձել ու դեղերից արդեն կախում ունի: Այդքան չէի էլ կարող աշխատել, հազիվ տունն էի պահում, ու կուտակած ահռելի քանակությամբ պարտքը մանր-մանր փակում:

Ի վերջո, երկրորդ ամուսինը նրան դրդում է մարմնավաճառության:

– Նա արդեն ոչինչ չէր հասկանում, դե դեղերի ազդեցության տակ էր: Անընդհատ ժպտում էր, ասում էի՝ ինձ ծեծում են օտար տղամարդիկ, ժպտում էր, ասում էի՝ հայհոյում են, ստրկացնում են մի քանի կոպեկի համար, ծիծաղում էր: Որոշեցի ոչինչ չանել իր համար ու հեռացա նրանից: Մի քանի ամիս անց իմացա, որ նրան իրավապահները բռնել են, ու արդեն բանտ է ընկել:

Մարիաննան դատարանի միջոցով պաշտոնապես բաժանվեց երկրորդ ամուսնուց, ու շարունակեց կյանքի հետ իր պատերազմը:

ԻՍԿ ՀԻՄԱ՞

– Հիմա ես աշխատում եմ ու ապրում մեն-մենակ: Այսքան տառապանքներից հետո ինձ հաջողվում է վաստակել ինքս ինձ պահելու համար: Փառք Աստծո, մի քանի լեզվի տիրապետում եմ, ու լավ աշխատանք ունեմ,- ասում է Մարիաննան:

Մեր այն հարցին, թե ով է մեղավոր այս ամենի համար, պատասխանում է.

– Այս ամենի համար առաջին մեղավորը ես եմ: Սա իմ կյանքն է, և սկզբունքորեն ես պետք է կառավարեի իմ կյանքը: Բայց մեղքի մեծ բաժին ունեն ծնողներս, հատկապես՝ մայրս: Նա ինձ 17 տարեկանում ամուսնացրեց, վախենում էր, որ իր աղջիկը հանկարծ տանը չմնա: Ու այսպիսի ճակատագիր ունեցա: Հիմա ես օտարացել եմ բոլորից: Էլ ընկերներ չունեմ, բարեկամներ չունեմ: Ոչ ոք ինձ չի հիշում, շատերի համար ես մեռած եմ: Ուղղակի ապրում եմ ինքս ինձ համար ու սկսելու եմ լավ ապրել:

– Որոշել եք էլի՞ ամուսնանալ:

– Չէ՛, չէ՛, ամուսնանալու մասին խոսք անգամ լինել չի կարող: Ընկերուհի ունեմ, որի հետ ծանոթացա մոտ երկու տարի առաջ, որոշել ենք գործարարությամբ զբաղվել, տեսնենք` ինչ կլինի: Էլ երբեք ես չեմ ամուսնանա, ափսոսում եմ միայն նրա համար, որ  գոնե մի երեխա չունեմ, ու, ցավոք, չեմ կարող ունենալ:

 Միքայել ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ  

Արցախյան ազատամարտը 1994 թ. ապրիլի 21-ին խլեց հերթական թանկագին զոհերը` միանգամից 14 կյանք: Որդեկորույս  ևս 14 մայր ունեցանք, այն դեպքում, երբ հրադադարին հաշված օրեր էին մնացել:

Մարտակերտի շրջանի Կարմիրավանի մատույցներում խրամատավորված շենգավիթցի տղաները` շուրջ 30 քաջերը, հրամանի էին սպասում, երբ կատարվեց անսպասելին: Թշնամին, խորանալով նրանց դիրքերը, օղակի մեջ առավ նրանց: Ակամա շրջափակման մեջ հայտնվելով` քաջ մարտիկներն անձնուրաց կռվի մեջ մտան, կռվեցին մինչև վերջին փամփուշտը: Հրամանատարներ Արմեն Հովհաննիսյանն ու Վահագն Վարդևանյանն ամեն ինչ արեցին, որ ապահովեն մարտիկների նահանջն ու դուրս գան կրակե օղակից: 30-ից միայն 16-ին հաջողվեց մարտով ճեղքել թշնամու օղակը և դուրս գալ մահվան ճիրաններից: Իսկ մնացածները,որոնց թվում նաև հրամանատար Արմեն Հովհաննիսյանը, հավերժի ճամփորդներ դարձան:

Ոչ ոք հետաքրքրության համար պատերազմ չի գնում: Մշեցի Մուշեղ պապի արյունը երակներում` երիտասարդ Արմենը շարժման առաջին օրերից լռելյայն նվիրվեց հող հայրենիի պաշտպանությանը, հաճախ սեփական կյանքը վտանգելով` ապացուցեց իր նվիրումը ազգին:

Նա ծնվել է 1963 թ. մայիսի 24-ին Երևանում, ծառայողի ընտանիքում: Ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը և որպես փականագործ աշխատանքի անցել «Հայէլեկտրամեքենա» գիտաարտադրական միավորման թիվ 12 արտադրամասում: Փականագործից տեղամասի վարպետ դարձավ: Եվ ոչ միայն, ինչպես Պարույր Սևակն է ասում, Արմենը աշխարհը շալակած մարդկանցից էր, որովհետև 1988-ի երկրաշարժի, Արցախի ցավը նաև նրանը դարձավ: Երբ գործարանում երկու փրկարար ջոկատ կազմվեց, Արմենն աղետի գոտի մեկնեց:

Իսկ հետո գործարանի «Արցախ» բարեգործական միության ակտիվիստներից դարձավ, որի շրջանակներում ձեռք բերված բազմաթիվ շարժական էլեկտրաագրեգատները նվիրեցին Արաբկիրի թիվ 5 մանկական հիվանդանոցին, Կամո քաղաքի մանկատանը: Արցախ տեղափոխեցին սննդամթերք, կենցաղային իրեր: Արմենի նախաձեռնությամբ ու «Հայ դատի» հովանավորությամբ 1990 թ. հրատարակվեց «Զորավար Անդրանիկը», իսկ 1991թ.` Գարեգին Նժդեհի մասին պատմող «Հավատամք» գրքերը: Իսկ երբ գործարանում սկսվեց զենքի արտադրությունը, այստեղ էլ նա իրեն չխնայեց: Գիշեր-ցերեկ հաստոցի առջև էր:

25-ամյա երիտասարդը մտահոգ էր նաև Նախիջևանի հայապահպանության խնդրով, քանզի մինչ Արցախ մեկնելն Արմենն իր ընկերների հետ Օրդուբադի շրջանի Ազա գյուղ զենք ու գումար տարավ, որպեսզի հայերին կարողանան պահել գյուղում, բայց արդեն ուշ էր, շատերն էին հեռացել, մնացած հայրենակիցներին էլ հուսալքությունն էր պատել: Իսկ Զնաբերդի բնակիչներին բաժանեցին մեր պապերի որսորդական հրացանները, որպեսզի կռվեն: Չկռվեցին: Գյուղը մի գիշերում դատարկվեց:

Նրա մուտքն Արցախ Բերդաձորով սկսվեց: Երբ 1988-ին Ազատության հրապարակում առաջին հանրահավաքներն էին տեղի ունենում, իսկ Արցախում` ձերբակալություններ, Արմենն իր ընկերների հետ զինված ջոկատով արդեն Բերդաձորում էր: Ենթաշրջանն ուներ մի քանի գյուղ` Մեծ Շեն (Կիրով), Տասը Վերստի, Եղծահող, Կանաչ Թալա, Խերխան. գյուղեր, որոնց հայաթափումը ոչ միայն հակառակորդի, այլև նրան օգնության հասած ռուսական ուժերի գերխնդիրն էր:

Իսկ երբ 1990 թ. Ազատության հրապարակի հերթական հանրահավաքում հայտարարվում է, թե մինչև ատամները զինված մեր 200 տղաները Բերդաձորում են, հետևանքը չի ուշանում: Բերդաձորը չորս կողմից շրջափակվում է, խճուղային բոլոր ելումուտները` հսկվում:

Բայց իրական հերոսը, իրոք, մահից ու ահից չի վախենում, ինչպես չվախեցան ո՛չ Արմենը, ո՛չ էլ նրա մարտական ընկերները: Ասվածի ամենավառ ապացույցը, թերևս, Եղծահողի գյուղապետ Ռ. Նասիբյանի բնութագրումն է. «1988 թ. մեր հարևաններն ուզում էին մեզ ծնկի բերել քաղցի մատնելու միջոցով: Ամեն օր կազմակերպում էին սպանություններ, հրկիզումներ, ահաբեկչություններ: Նրանց նպատակն էր հայաթափել Բերդաձորի ենթաշրջանը և դրանով Արցախը վերջնականապես անջատել Հայաստանից: Ահա այդ օրհասական օրերին Բերդաձորին իր օգնության ձեռքը մեկնեց Հայաստանից եկած կամավորական ջոկատը, որի կազմում էր նաև Արմեն Հովհաննիսյանը: Անտեսելով վտանգը` նա իր ընկերների հետ ամեն ինչ անում էր` ուղղաթիռով ժամանակին Բերդաձորին հասցնելու ամեն տեսակի օգնություն: Կարճ ժամանակում նա արժանացավ բնակիչների սիրուն ու հարգանքին: Բերդաձորն ընկղմված էր խավարի մեջ, Արմենն ուղղաթիռով էլեկտրաագրեգադ հասցրեց, ու մեր բնակարանները լույսով ողողեց: Բնակչությունը մերկ էր, քաղցած, այստեղ էլ նրա ձեռքը հասավ: Թշնամու հսկողության ներքո մեզ հասցրեց հագուստ, սնունդ, դեղորայք, զենք-զինամթերք,որն այդ օրերին խիստ անհրաժեշտ էր մեզ: Նրա հետ մենք այնպես էինք մտերմացել,որ յուրային էինք համարում: Բոլորը նրան Բերդաձորի Արմեն էին կոչում»:

Այս անվերջանալի թվացող կռվում երբեք իրեն  չխնայեց: Մասնակցեց Շուշիի, Լաչինի ազատագրմանը, Խոջալուի, Ֆիզուլիի մարտական գործողություններին: Նոր էր վերադարձել Մարտակերտից, երբ Շենգավիթի շրջանում եռամսյա զորահավաք անցկացվեց: Առանց հապաղելու 1994 թ. հունվարի 20-ին իր վաշտով մեկնեց Մարտակերտ: Ցավոք, այդ մարտը վերջինը եղավ 31-ամյա Արմենի համար:

1996 թ. սեպտեմբերին քաջ հայորդին ՀՀ և Արցախի իշխանությունների կողմից պարգևատրվեց «Մարտական Խաչ» 2-րդ աստիճանի շքանշանով, ինչպես նաև «Մայրական երախտագիտություն» և «Խիզախության» մեդալներով:

1999 թ. հոկտեմբերի 22-ին Էրեբունու շրջանի թիվ 194 հիմնական դպրոցը, որտեղ տասը տարի շարունակ ուսման գերազանցիկ է եղել ազատամարտիկը, անվանակոչվեց Արմեն Հովհաննիսյանի անունով: Դպրոցի բակում հերոսի բրոնզաձույլ կիսանդրին է, պատին` Արմենի ու դպրոցի յոթ զոհված սաների անուններն ամփոփող հուշատախտակը, իսկ դպրոցի փառքի սրահում նրա անձնական արխիվն իր առանձնակի տեղն ունի: Այնպես որ Արմենի ներկայությունն այստեղ ամենուր է, իսկ նրա  ծննդյան ու մահվան օրերն արդեն 19 տարի է, ինչ  նշվում են արիության դասերով:

Ամալյա ԵԴԻԳԱՐՅԱՆ

Դավիթ Դավթյանը օդաչուական գործունեությունը սկսել է 1966 թ.` «Կուկուռուզնիկ» ինքնաթիռից: Հիշում է` այդ ժամանակ Հայաստանում դեռ նորմալ ճանապարհներ չկային, ավտոմեքենաներն էլ քիչ էին, և այդ ինքնաթիռներով հանրապետության տարբեր վայրեր չվերթներ էին իրականացնում:

Հետո անցավ «ՅԱԿ-40»-ին, իսկ 1978-ից մինչև 2000 թ. «Տու 154»-ի օդաչու էր:

Մեր զրուցակցի գործունեությունն այդ թվականով չէր ավարտվի, եթե աշխատանքի ընթացքում առաջացած հիվանդությունը չլիներ: Դեռևս 1986 թ., երբ 42 տարեկան էր, Խարկով քաղաքում պարտադիր բուժզննման ժամանակ պարզ դարձավ, որ հիվանդությունն արդեն սկզբնավորման փուլում է: 2000 թ. հերթական բուժզննումից հետո նրան  արգելեցին ինքնաթիռ վարել: Նա այլևս անաշխատունակ էր:

Լսողական նյարդի բորբոքում` օդաչուներին բնորոշ հիվանդություն: «Արտասահմանում անգամ ինժեներատեխնիկական կազմն անպայման հատուկ գլխարկներ էր կրում ինքնաթիռը ճանապարհելու ժամանակ, բացի այդ, նրանց ինքնաթիռներն այդքան աղմուկ չէին հանում, ինչքան սովետականները: Իսկ մենք պաշտպանական ոչինչ չունեինք: Սովետն ի՞նչ էր՝ ավելի շատ ձայն, քան արտադրություն»,- ասում է երկրորդ կարգի հաշմանդամ դարձած օդաչուն:

Սակայն, ի տարբերություն հետխորհրդային այլ երկրների, Հայաստանը հավանաբար միակ երկիրն է, որտեղ աշխատանքային գործունեության ընթացքում հաշմանդամ դարձած օդաչուները ստիպված են տարիներ շարունակ պայքարել իրենց առողջության վնասի դիմաց օրենքով սահմանված փոխհատուցումը ստանալու համար: Սա էլ մեր ավիացիայի անմխիթար վիճակի հերթական դրսևորումն է:

Սակայն մինչև 2006 թ. սեպտեմբերիի 1-ը ամեն ամիս օդաչուներն իրենց հասանելիքը ստանում էին «Հայկական ավիաուղիներից»: Երբ 2004 թ. սկսվեց «Հայկական ավիաուղիների» սնանկության գործընթացը, խնդիրն ի հայտ եկավ: Ընկերությունը մինչև 2006 թ. իր գույքը վաճառելու հաշվին վճարում էր նաև օդաչուների գումարները: Սակայն գույքն անվերջ չէր, ի վերջո դա էլ սպառվեց, և արդեն 7-րդ տարին է, ինչ նրանք որևէ գումար չեն ստացել:

Ի դեպ, մինչև 2004 թ. գոյություն ուներ կառավարության 579 որոշում` ընդունված 1992 թ., որի 16-րդ կետը սահմանում էր. կազմակերպության լուծարման հետևանքով նրա գործունեության դադարեցման դեպքում վնասը փոխհատուցվում է նրա իրավահաջորդի կողմից, իսկ վերջինիս բացակայության դեպքում՝ սոցիալական ապահովության մարմնի կողմից՝ պետական բյուջեի հաշվին: «2004 թ., երբ հաշվարկեցին բոլոր պարտքերը, որոշման այդ կետը հանեցին, ու մենք սկսեցինք ընկնել դռնեդուռ»,- ասում է Դավիթ Դավթյանը:

Սակայն արդարադատության նախարար Հրայր Թովմասյանը Հանրային խորհրդին գրված պատասխան նամակում այլ բացատրություն է տալիս: Կառավարության որոշման այդ կետը հակասում էր 1999 թ. ընդունված քաղաքացիական օրենսգրքի 1086-րդ հոդվածի 2-րդ մասի պահանջներին, ըստ որի` կյանքին կամ առողջությանը պատճառված վնասի համար սահմանված կարգով պատասխանատու ճանաչված իրավաբանական անձի լուծարման դեպքում համապատասխան վճարներն օրենքով կամ այլ իրավական ակտերով սահմանված կարգով կապիտալացվում է` դրանք տուժողին վճարելու համար: Սակայն այլ իրավական ակտերի մեջ մտնում էր նաև 1992 թ. որոշման այդ կետը, որը հանվել էր` այդպիսով ի չիք դարձնելով պետության պատասխանատվության հարցը:

Օդաչուներն արդեն տարիներ շարունակ դիմում են տարբեր պետական ու հասարակական մարմինների` իրենց իրավունքներն ու հասանելիքը վերականգնելու համար: Մարդու իրավունքների երեք պաշտպանների տարեկան զեկույցներում էլ գրված է նրանց խախտված իրավունքների մասին:  «Ուր դիմում ենք, ասում են` այո, ձեր իրավունքները խախտված են, բայց ոչ ոք հարցը մինչև վերջ չի բարձրացնում ու տանում»:

Հիշում է` երբ Հրայր Թովմասյանը նոր էր նշանակվել արդարադատության նախարար, հանդիպեց նրան, ներկայացրեց խնդիրը, իսկ  նա ասաց. «Եթե ձեր հարցը բարձրացնեն, ես լրիվ ձեր կողմից կլինեմ»: «Ներողություն, բայց ո՞վ պիտի մեր հարցը բարձրացնի»,- զարմանում է օդաչուն:

Խախտված իրավունքները վերականգնելու համար օդաչուները դիմել են նաև Հանրային խորհրդին: Նամակ է հղվել հանրապետության նախագահին, որում նշվել է, որ ՀՀ օրենքներն ու այլ իրավական ակտերը չեն պարունակում բավարար  երաշխիքներ, երբ աշխատողների առողջությանը պատճառված վնասի փոխհատուցման համար պատասխանատու գործատու կազմակերպությունները ճանաչվում են սնանկ:

Նամակին պատասխանել է արդարադատության նախարարը` մեկ անգամ ևս հիշեցնելով օրենքը, ըստ որի` նման դեպքում պատասխանատվություն է կրում միմիայն տվյալ կազմակերպությունը` իր գույքով, և ոչ թե պետությունը:

«Փաստորեն, եթե հիմնարկը սնանկ է և գույք չունի, ապա առողջությանը և կյանքին պատճառած վնասը ոչ ոք չի փոխհատուցում»,- նկատում է օդաչուն:

Նախարարը նաև տեղեկացրել է, որ ոլորտի համալիր կարգավորումն ապահովելու նպատակով մշակվում է նախագիծ: «Արդեն յոթ տարի է՝ ասում են` օրենք ենք մշակում, և էդ օրենքի սահմաններում ձեր հարցը կլուծենք: Վերջին պատասխանը ստացել եմ երեկ, սոցապ նախարարությունից. օրենքն արդեն մշակված է, տրված է կառավարությանը, բայց ասել են՝ նորից պիտի քննարկեք,- ասում է օդաչուն,- արդեն մոտ 60-70 հոգի ենք մնացել: Դե երևի սպասում են` մեռնենք-գնանք, որ հարցը փակվի: Լավ, մենք մեռանք-գնացինք, բայց երկիրը պետք է փոխհատուցման օրենք ունենա՞, թե՞ չէ»:

Սակայն օդաչուներն ավելի վճռական են, քան պետական կառույցները. նրանք ժամանակին դիմել են տեղական դատարաններին, սակայն ապարդյուն: Հիմա պատրաստ են հասնել մինչև Եվրադատարան: «Ու կհասնենք,- ասում է Դավիթ Դավթյանը,- եթե կենդանի մնանք, անպայման ստանալու ենք մեզ հասանելիքը»:

Օդաչուն չի կարողանում անտարբեր մնալ և չխոսել նաև Հայաստանի քաղավիացիայի ներկա իրավիճակի մասին: Նրա խոսքով` այսօրվա իրողությունը «Հայկական ավիաուղիների» սնանկացման շարունակությունն է: Լավ է հիշում 2003 թ. մարտի 27-ի կառավարության 331-Ա որոշումը, երբ, նրա գնահատմամբ, սնանկացման կեղծ գործընթաց սկսվեց: «Նիստը վարում էր ոչ թե լուսահոգի Անդրանիկ Մարգարյանը, այլ Ռոբերտ Քոչարյանը: Նրա միանձնյա  որոշմամբ բոլոր չվերթները հանձնվեցին «Արմավիա» ընկերությանն ընդամենը 5 միլիոն դոլարով և մինչև 2013 թվականի հունվար ամիսն ամեն տարի մեկ միլիոն դոլար պետությանը տրամադրելու պարտավորությամբ»:

Նա այս որոշումը համարում է անօրինական, քանի որ ո՛չ աճուրդ էր տեղի ունեցել, ո՛չ էլ վաճառքի արժեքն էր համապատասխանում իրականությանը. «300-400 միլիոնանոց շուկան տալիս ես 5 միլիոնո՞վ: Դա նվեր էր: Իսկ ինչո՞ւ սնանկության գործընթացը սկսվեց միայն մեկ տարի հետո, երբ օգտագործեցին «Հայկական ավիաուղիների» շենք-շինությունները, էկիպաժները, օդանավերը և հետո էլ ոչ մի պարտավորություն չդրեցին «Արմավիայի» վրա»:

«Այդ ամենի նպատակն ի՞նչ էր»,- հարցնում եմ: «Նիստը վարողին հարցրեք»,-խորհրդավոր տոնով պատասխանում է օդաչուն:

Զրույցի վերջում հետաքրքրվում եմ. «Լավ, բա հիմա ինչպե՞ս եք ապրում»: «Շատ լավ,- հպարտ պատասխանում է նա,- եթե օդաչում եմ, կարող ա՞ պատահի` վատ երեխաներ եմ մեծացրել»: «Որդի ունե՞ք»,- հարցնում եմ: «Ունեի…»,- ասում է ու  լռում: Հետո պարզում եմ, որ որդին 28-ամյա Արման Դավթյանն էր` 2006 թ. Երևան-Սոչի չվերթի ժամանակ վթարի ենթարկված A-320 օդանավի երկրորդ օդաչուն…

Իսկ դուստրն ապրում է Միացյալ Նահանգներում, աշխատում է ՄԱԿ-ի գրասենյակում: Հորն էլ հորդորում է թքել ամեն ինչի վրա ու գալ իր մոտ, բայց օդաչուի համար այս ամենը ոչ թե ֆինանսական, այլ պատվի ու արժանապատվության խնդիր է:

Պաշտպանական գերատեսչությունը լրջորեն սկսել է զբաղվել մեր հասարակության շրջանում գաղափարական զարգացման հարցով՝ բանակում շեշտադրումը կատարելով հենց այս ոլորտի վրա: Մեզ հետ զրույցում նման համոզմունք հայտենց ռազմական փորձագետ Արկադի Գրիգորյանը: Նա նաև հավելեց, որ նախարարությունն իր առջև խնդիր է դրել մի քանի տարվա ընթացքում ՀՀ զինված ուժերի բոլոր զորամասերում ներմուծել ազգային գաղափարախոսությունը` որպես զինծառայողների մարտական ոգու բարձրացման կարևորագույն ուղի. «Այս խնդրի շուրջ բանակային համակարգի ղեկավարությունը ամենայն լրջությամբ է կենտրոնացել, ձեռք են առնվում բոլոր միջոցները, մշակվում են ազգային գաղափարական մոդելի ներդրման մեթոդները, այդ թվում` իրականացվում է նոր առարկային ժամաքանակ հատկացնելու պրոցեսը: Այսպիսով կարելի է ասել, որ պաշտպանական գերատեսչությունն աննախադեպ ծրագիր է իրականացնում»,- ասաց մեր զրուցակիցը:

Փորձագետների համոզմամբ՝ ազգային գաղափարախոսությամբ տոգորված երիտասարդությունն իր առջև դրված խնդիրներն առավել ճշգրիտ և պատասխանատվությամբ կկատարի: ՊՆ մամուլի քարտուղար Արծրուն Հովհաննիսյանի խոսքերով՝ ի թիվս այլ միջոցառումների, վերոնշյալ նախաձեռնությունը զինվորականների շրջանում կնվազեցվեն նաև արատավոր երևույթները. «Իհարկե, այն կյանքի կոչելիս մենք կբախվենք բազմաթիվ խնդիրների հետ: Գաղտնիք չէ, որ զորակոչի ընթացքում բանակ են զորակոչվում տարբեր գիտելիքների տեր անձիք, տվյալ պարագայում նախարարութունը ստիպված է իրականացնել մեծածավալ աշխատանքներ, որի արդյունքը այն կլինի, որ բանակից հասարակություն կանցնեն ոչ միայն զինվորական գործին տիրապետող, այլև գաղափարափես կայուն և խելացի երիտասարդներ»,- նշեց պաշտպանության նախարարի մամուլի քարտուղարը:

Աշխատանքների առաջին փուլը ամփոփվեց մարտի 22-ին ՀՀ ՊՆ վարչական համալիրում կայացած կոլեգիայի նիստի ընթացքում, որը նվիրված էր ՀՀ զինված ուժերում բարոյահոգեբանական ապահովման համակարգի խնդիրներին և դրանց լուծման ուղիներին՝ ազգային գաղափարախոսության ներդրմամբ, ինչպես նաև ազգային բանակի լավագույն ավանդույթների կիրառման և իրավապահ մարմինների հետ համագործակցության միջոցով արատավոր երևույթների դեմ պայքարի ընթացքին: Ներկայումս սկսվել են տեսական մասի մշակման աշխատանքները:

«Մեր երկրի պաշտպանության նախարարությունը զորամասերում նոր առարկայի ներմուծմամբ և անցկացմամբ նպաստելում է ազգապահպանության և ազգասիրության խնդիրների իրականացմանը»,- մեզ հետ զրույցում ընգդծեց Արցախյան պատերազմի մասնակից, պահեստազորի փոխգնդապետ Արտուշ Բալյանը. «Այս նախագիծը չափազանց մեծ ազդեցություն կթողնի մեր երկրի երիտասարդ խավի զարգացվածության վրա: Այն միաժամանակ կլուծի մի շարք խնդիրներ ծառայության ընթացքում ու դրանից հետո»,- համոզմունք հայտնեց ազատամարտիկը:

Նշենք, որ այս ամենը կյանքի է կոչվում պաշտպանական գերատեսչության ղեկավար Սեյրան Օհանյանի հանձնարարությամբ և վերահսկողությամբ: Խնդրի իրականացմանը լծվել են պատասխանատու վարչությունների և ստորաբաժանումների, ինչպես նաև ռազմաուսումնական հաստատությունների պետերն ու աշխատակիցները:

Արծրուն Հովհաննիսյանի խոսքերով՝ նախարարության ղեկավարը վերջին երեք տարիներին մշտապես կրկնում է, որ արգելել է օգտագործել «Բանակը հասարակության հայելին է» և «Աշխարհի այլ բանակներում էլ են լինում նման դեպքեր» արտահայտությունները. «Այսինքն՝ բանակն ունի բոլոր լծակները հասարակությունից զինված ուժեր ներթափանցող խնդիրների լուծման համար: ԱԺ-ում վերջին քննարկումներից հետո շատերը մեկնաբանեցին, որ Սեյրան Օհանյանը նոր է դա օգտագործում, սակայն նախարարը դրա մասին վաղուց է խոսում: Վերջին իրադարձությունները, ինչպես նաև բանակ-հասարակության կապի թափանցիկությանը միտված հստակ քայլերը վկայությունն են այն բանի, որ զինված ուժերն այդ լծակներն արդեն կիրառում են: Նախարարը հստակ խնդիր է դրել արմատախիլ անել արատավոր երևույթները, և անգամ՝ հասարակության համար հանդիսանալ լոկոմոտիվ, օրինակելի կառույց որտեղ ձգտեն: Գաղափարախոսական դաստիարակությունը լավագույն ձևն է կայացնել հզոր զինվորականի և լավ քաղաքացու հասարակության համար»,- նշեց ՊՆ մամուլի քարտուղարը:

Հեղինակ՝ Գևորգ Թոսունյան

Ձորաղբյուրի ամառանոցների տերերը հիմնականում Երևանի բնակիչներն են, սակայն մայրաքաղաքից  ոչ հեռու գտնվող այդ  տարածք երկար ժամանակ է` չի հասնում ոչ մի փոխադրամիջոց: Դա բարդություններ է առաջացնում, քանի որ ամառանոցներում շուրջտարին բնակվողներ կան: Ընտանիքներ են ապրում, որոնց անդամներն ամեն օր մայրաքաղաք աշխատանքի են ուղևորվում, սովորողներն էլ տարբեր ուսումնական հաստատություններ են հաճախում: Եթե հաշվի առնենք այն հանգամանքը, որ այդ տարածքում չկան առևտրի, սպասարկման օբյեկտներ, ապա պարզ կդառնա, որ մարդկանց կապը 7-8 կմ հեռու գտվող մայրաքաղաքի հետ պարզապես կենսական անհրաժեշտություն է: Ընդ որում,  գարնանից մինչև խոր աշուն հասարակության հոսքն  ամառանոցներ բազմապատկվում է:

Խնդիրն այն է, թե ինչպես գնալ-գալ, եթե անձնական ավտոմեքենա չունես, իսկ հասարակական փոխադրամիջոց չի աշխատում: Սա է, որ մարդկանց վրդովմունքն է առաջացրել:

Ի դեպ, 2012-ին Նորքի 2-րդ զանգվածի շուկայի կանգառից, առավոտյան ժամը 8-ից սկսած մինչև ժամը 19-ը, երթուղային էր բարձրանում ամառանոցներ և հետ վերադառնում. այն հասնում էր մինչև ամառանոցների վերջնամասի բարձունք և շրջադարձ կատարում: «Կանեցը» հարմար է այն առումով, որ Ձորաղբյուրի ամառանոցների բոլոր վայրերից դժվար չէ մոտենալ վերջին կանգառին և օգտվել փոխադրամիջոցից: Մարդիկ հարմարվել էին, և քանի որ միակ միկրոավտոբուսը հստակ գրաֆիկով էր աշխատում, ոչ մի խնդիր չէր առաջանում: Սպասարկում էր «ծիծակ» համարով` 111ա երթուղայինը:

Բայց 2013-ի սկզբից Ձորաղբյուրի ամառանոցներում բնակվողները հասարակական փոխադրամիջոց չունեն: Երթուղին սպասարկող «Գազելը» երկար ժամանակ է` չկա: Փոխարինող, որևէ այլ ավտոմեքենա այդ երթուղում չի աշխատում:

Եվ քանի որ Ձորաղբյուրի մի քանի հազար ամառանոցներն ինքնուրույն համայնքի կարգավիճակ չունեն, բնակիչները ստիպված նախաձեռնող խումբ են ստեղծել և առաջացած իրավիճակի մասին ահազանգել են տարբեր կառույցների` ՀՀ Ազգային ժողովից, ՀՀ կառավարությունից,  ՀՀ տրանսպորտի և կապի նախարարությունից սկսած մինչև Երևանի քաղաքապետարան: Սակայն ոչ մեկը չի հետաքրքրվում, գործն էլ տեղից առաջ չի շարժվում: Ճշմարտության դեմ չմեղանչելու համար հայտնենք, որ արձագանքել է միայն Երևանի քաղաքապետ Տարոն Մարգարյանը:

Ի դեպ, նախկինում` մինչև 2012-ը, Երևան-Ձորաղբյուրի ամառանոցներ երթուղու սպասարկման հարցով զբաղվում էին Կոտայքի ներկայացուցիչները` Աբովյանի ղեկավարությունը: Եվ ահա մի տարի է, ինչ այդ գործի պատասխանատվությունը ստանձնել է Երևանի քաղաքապետարանը:

Վերջինիս ղեկավարությանը դիմելով` նախաձեռնող խմբի անդամները հույսեր էին փայփայում, որ ըմբռնում կդրսևորվի, և թեկուզ մեկ միկրոավտոբուս կառանձնացվի, որպեսզի այն սպասարկի Ձորաղբյուրի ամառանոցների ներկայացուցիչներին:

Եվ ահա, ստացվել է Երևանի քաղաքապետի պատասխանը, որն ուրախացնելու առիթ չի տալիս:

Բանն այն է, որ խորհուրդ է տրվում օգտվել վաղուց ի վեր գոյություն ունեցող թիվ 43 երթուղին սպասարկող «ՊԱԶ» մակնիշի ավտոբուսներից: Ի դեպ, նույն վայրով են անցնում նաև  «0» երթուղու միկրոավտոբուսները: Մինչդեռ ամառանոցաբնակների համար դժվար է մի քանի կիլոմետր կտրել-անցնել, որպեսզի գյուղից կամ ճանապարհից այդ փոխադրամիջոցներից օգտվեն: Ընդ որում,  թիվ 43 երթուղու դարն ապրած ավտոմեքենաները հսկայական շրջան են կատարում և անցնում Զեյթուն թաղամասով, Կոմիտաս փողոցով, Երևանի կենտրոնով: Եվ վարորդներն էլ, մեղմ ասած, անբարեխիղճ են աշխատում, և  հաճախ պարզ էլ չէ` երթուղում որևէ ամտոմեքենա կա՞, թե՞ ոչ: Այդ երթուղու վարորդները չեն էլ թաքցնում,  որ գրաֆիկով` որոշակի պարբերականությամբ աշխատելու մտադրություն չունեն. ձեռնտու չէ:

Ընդհանրապես, նրանց աշխատանքն էլ ամառանոցերի բնակիչների համար անիմաստ է, քանի որ «պազիկներն» ամառանոցներ չեն մտնում: Թերևս պատճառն այն է, որ շահագործվող ավտոմեքենաներն իրենց տեխնիկական հնարավորություններով ի վիճակի չեն հաղթահարելու ամառանոցների բարձունքը:

Այժմ նախաձեռնող խմբի անդամները երկմտանքի մեջ են: Եթե Երևանի քաղաքապետարանը հարցի լուծման իրատեսական տարբերակ չունի, ապա հրամայական պահանջ է առաջանում, որ դիմեն երթուղին կրկին Աբովյանի ներկայացուցիչների սպասարկմանը հանձնելու համար: Պարզապես հարցը  քաղաքականացնելու ցանկություն չկա, առավել ևս, որ առջևում Երևանի ավագանու ընտրություններ են:

Գաղտնիք չէ, որ Կոտայքի մարզում ԲՀԿ-ն և այդ կազմակերպության առաջնորդ Գագիկ Ծառուկյանը մեծ լծակներ ունեն: Իսկ վերջինս, հանուն վարկանիշի և Երևանի ավագանու ընտրություններում ակնկալիքների, ամենայն հավանականությամբ, պատրաստ կլինի երթուղուց օգտվողներին նույնիսկ փոխադրավճարից ազատել: Մինչդեռ ամառանոցների բնակիչներն այդպիսի նվեր չեն ուզում: Խնդիրն այն է, որ պարզապես եղած գծում նաև սպասարկող լինի: Եթե բացահայտվի, որ  Երևանի քաղաքապետարանի համար հարցն անլուծելի է, ապա միայն այդ ժամանակ բնակիչները ստիպված կլինեն այլընտրանքային տարբերակների օգնությամբ հասնել խնդրի կարգավորմանը: Կասկած չկա, որ դա նախընտրական  մրցապայքարում կարող է սասանել ՀՀԿ-ն ներկայացնող Երևանի քաղաքապետարանի ղեկավարության հեղինակությունը:

Այսօր ՀՀ ԱԻ նախարարությունը Երևանի Ս. Գևորգյանի անվան թիվ 189 ավագ դպրոցում անցկացրեց ցուցադրական հատուկ տակտիկական ուսումնավարժություն` «Դպրոցում ծագած ուժեղ հրդեհի դեպքում աշակերտների տարհանման, հրդեհաշիջման և փրկարարական աշխատանքների կազմակերպումն ու իրականացումը» թեմայով։

Միջոցառմանը մասնակցում էին դպրոցի ուսուցչական և աշակերտական կազմը, ՀՀ ԱԻՆ հատուկ նշանակության փրկարարական աշխատանքների իրականացման կենտրոնից և հատուկ հրշեջ ջոկատից 1-ական մարտական հաշվարկ, շտապօգնության 1 բրիգադ և ՀՀ ոստիկանության հասարակական կարգի պահպանման ծառայության մեկ մարտական հաշվարկ:

Ուսումնավարժության նպատակներն էին.

• գործնականում ստուգել դպրոցում տեղադրված «ՍՈՍ ՍԻՍԹԵՄՍ» հակահրդեհային ահազանգման ու ազդարարման համակարգի, ինչպես նաև ՔՊ պլաններով նախատեսված տնօրինության և ուսուցչական կազմի կողմից տարհանման գործընթացների իրականացման հմտությունները.
• կատարելագործել հատուկ նշանակության փրկարարական աշխատանքների իրականացման կենտրոնի և հատուկ հրշեջ ջոկատի անձնակազմերի գործնական հմտությունները.
• ներդաշնակ դարձնել արձագանքող ուժերի գործողությունները:

Ապրիլի 18-ից 22-ը շրջանների զգալի մասում սպասվում են տեղումներ, տեղ-տեղ` ամպրոպ և կարկուտ, Լոռիում, Տավուշի, Սյունիքի նախալեռներում և լեռնային շրջաններում` թաց ձյուն: Քամին հյուսիս-արևելյան` 2-7մ/վրկ, ամպրոպի ժամանակ սպասվում է քամու ուժգնացում 18-23 մ/վրկ: Օդի ջերմաստիճանը ապրիլի 21-22-ին կբարձրանա 2-4, արևելյան շրջաններում` 5-7  աստիճանով:

Երևանում

Ապրիլի  18-22-ին ժամանակ առ ժամանակ  սպասվում է անձրև և ամպրոպ, ամպրոպի ժամանակ քամու ուժգնացում 15-20մ/վրկ:

Երևանի ապրիլի 18-ի բազմամյա կլիմայական տվյալներ

· Օդի առավելագույն ջերմաստիճան   28.6⁰C (1957 թ.)

· Օդի նվազագույն ջերմաստիճան       -5.0⁰C (1924 թ.)

· Օդի միջին օրական ջերմաստիճան  12.7⁰C

«Մորզեի այբուբենը մի անգամ սովորեցիր` էլ մոռանալ չկա. մինչև կյանքի վերջը կհիշես: 20 տարվա ընդմիջումից հետո էլ ականջս անմիջապես որսում է ազդանշանները»,- ասում է 62-ամյա Ելենա Միկոյանը:

Երբ պատահաբար ֆիլմերում Մորզեի այբուբենով հաղորդագրություն են փոխանցում, այլոց ականջի համար անիմաստ ճտպտոցից տիկին Ելենան անմիջապես զգաստանում է, ու մինչ ֆիլմում հաղորդագրությունը կբարձրաձայնեն, Մորզեի այբուբենի մասնագետն ինքն է ապակոդավորում հաղորդագրությունը:

«Սա միջազգային լեզու է, հաղորդագրությունը նույնությամբ հասկանում եմ թե՛ ես, թե՛ անգլիացին, թե՛ որևէ այլ ազգի ներկայացուցիչը, պետք է ընդամենը Մորզեի այբուբենն իմանալ,- ասում է տիկին Ելենան:- Հիմա մեկին որ տեսնում ենք, թե ինչպես է սահուն օտար լեզվով խոսում, ինչպես ենք հիանում, նա էլ հպարտանում է, նույնը և իմ պարագայում. շրջապատի մարդիկ հիանում էին, որ ես իրենց համար անիմաստ ճտպտոցն իմաստավորում եմ, ես էլ հպարտանում էի, որ գիտեմ լեզու, որին մյուսները չեն տիրապետում»:

Դպրոցն ավարտելուց հետո ուսումնարան է ընդունվում, սակայն հաշվապահի մասնագիտությունը կիսատ է յուրացնում. հայրը դեմ էր դստեր ընտրած մասնագիտությանը: Հենց այդ ժամանակ էլ Մարտունիում պետք է օդանավակայան բացվեր, սակայն մասնագետ աշխատակիցներ չկային: Ելենային Երևան են գործուղում` ռադիստի մասնագիտությունը սովորելու: Նախատեսված 6 ամսվա փոխարեն Ելենան 3 ամսում յուրացնում է Մորզեի այբուբենը և Մարտունի վերադառնում:

Ասում է, որ Մորզեի այբուբենին տիրապետելու համար մարդ պետք է դիմացկուն լինի ու մինչև վերջ գնալու կամքի ուժ ունենա. «Կան չէ, մարդիկ, որ օտար լեզու են ուզում սովորել, բայց համբերությունը չի հերիքում մինչև վերջ հասնելու: Նման մի օտար լեզու էլ Մորզեի այբուբենն է»:

Երբ սիրած տղային բանակ են զորակոչում, վերջինս Ելենային խնդրում է իրեն նամակներ գրել: Սիրահար զույգը միմյանց հետ կապ պահպանելու յուրօրինակ լուծում է գտնում: Ծառայության առաջին ամիսներին Ելենան իր սիրեցյալին սովորեցնում է Մորզեի այբուբենը, ապա միմյանց նամակներ են գրում այդ այբուբենով` իրենց համար իմաստավորված, այլոց համար անիմաստ կետեր ու գծեր:

Ամուսնանալուց հետո, ընտանեկան հանգամանքներով պայմանավորված, Ելենան ցանկանում է թողնել աշխատանքը օդանավակայանում, սակայն ղեկավարությունը չի ցանկանում կորցնել  իր լավագույն աշխատակցին: Ամուսնուն էլ են աշխատանքի ընդունում օդանավակայանում, Մարտունիում էլ ամուսիններին բնակարան են հատկացնում, որպեսզի Ելենան շարունակի աշխատել որպես ռադիստ:

«Միշտ զգոն եմ եղել, որ հանկարծ սխալ բան չհաղորդեմ, անգամ մի փոքր սխալը կարող էր ողբերգության պատճառ դառնալ: Գիտակցությունը, որ քեզանից այլոց կյանքերն են կախված, պարտավորեցնում է»,- ասում է նա:

Եվ նույն զգոնությամբ ու պատրաստակամությամբ տիկին Ելենան 12 տարի շարունակ օրական 10-12 չվերթ է սպասարկել:

«Անփորձանք ծառայություն ենք իրականացրել, բայց մի անգամ դեպք պատահեց,- հիշում է տիկին Ելենան:- Երեկոյան վերջին թռիչքն էր, ինքնաթիռը բարձրացավ, ես էլ հաղորդեցի Երևանին «Всем, всем, следите…» ու կանգ առա. ինքնաթիռը մի քանի մետր բարձրանալուց հետո վայր ընկավ: Անմիջապես SOS հաղորդեցի, մի քանի րոպեից Երևանից 3 ինքնաթիռ ժամանեց: Բարեբախտաբար զոհեր չկային, մի քանի ուղևորներ թեթև վնասվածքներ էին ստացել: Բայց ինքնաթիռը շարքից դուրս էր եկել, 12 տեղանոց թեթև ինքնաթիռ էր: Օդաչուին մեկ տարի հարկադիր աշխատանքի դատապարտեցին, երկրորդ օդաչուին էլ երկու տարով զրկեցին թռչելու իրավունքից»:

Խորհրդային տարիներին աշխատակիցներին խրախուսելու համար պարբերաբար մրցույթներ էին կազմակերպվում` պարզելու, թե ով կարող է րոպեում ավելի շատ թվեր ու տառեր որսալ և հաղորդել:

Տիկին Ելենան բոլոր մրցույթներից մրցանակներով է վերադարձել: «Եթե մրցույթին ես մասնակցում էի, ուրեմն մրցանակային տեղերից մեկն անպայման իմն էր,- հիշում է նա` հավելելով, որ մոտ տասը տարի առաջ` հիասթափության պահին, այրել է բոլոր պատվոգրերն ու շնորհակալագրերը:- Մտածեցի, թե էլ ում է պետք, մասնագիտությունս էլ, աշխատանքս էլ անցյալում են մնացել: Բայց հիմա շատ եմ զղջում»:

80-ականների կեսերին տիկին Ելենային հրավիրում են  դասավանդելու ԴՈՍԱԱՖ-ում: Աշխատանքի 5 տարիների ընթացքում հասցնում է 100 աշակերտի սովորեցնել Մորզեի այբուբենը: Հիշում է, որ շատ էին հատկապես տղաները. վերջիններս բանակում կապավոր էին դառնում, մասնագիտությունը պահանջված էր այն ժամանակ:

«Երեխաների հետ աշխատանքն ավելի հետաքրքիր էր: Հաճույքով էի սովորեցնում. օրական մի քանի հերթ էի պարապում: Հիմա էլ աշակերտներիս հետ ջերմ հարաբերություններ ունեմ, ճանապարհին հանդիպելիս խոսում ենք, հիշում այն օրերը»:

«Միշտ սիրել եմ իմ գործը ու հպարտացել դրանով: Հիմա էլ, եթե հնարավորություն լիներ, մեծ հաճույքով կաշխատեի որպես ռադիստ կամ կդասավանդեի,- ասում է տիկին Ելենան` ափսոսելով, որ իր սարքավորումները չի պահել մինչև մեր օրեր, գոնե թոռներին կսովորեցներ, ինչպես ժամանակին իր 3 երեխաներին է սովորեցրել:- Մասնագիտությունս, ցավոք,  կյանքիցս դուրս մնաց, էլ հետաքրքրվող չկա»:

Վերակառուցումը փոփոխություններ է մտցնում նաև օդանավակայանի աշխատանքում: Նոր օդանավակայան է բացվում Կամոյում (ներկայիս Գավառում), օդային հնարավոր բախումներից խուսափելու համար Մարտունոց իրականացվող չվերթների ուղին փոխվում է, երկարում, ինչի պատճառով տոմսն է թանկանում մինչև 5 ռուբլի, հետևաբար, ուղևորներն էլ քչանում են:

«Այն ժամանակ թե՛ ավտոբուսի, թե՛ ինքնաթիռի տոմսը 2 ռուբլի 50  կոպեկ էր, ուստի մարդիկ նախընտրում էին ինքնաթիռով Երևան գնալ, իրենց գործն ու առևտուրն անել, երեկոյան վերադառնալ: Բայց տոմսի արժեքի թանկանալուց հետո չվերթները նվազեցին կիսով չափ, օրական հազիվ 6 թռիչք էր կատարվում»,- հիշում է տիկին Ելենան: 90-ականներին արդեն օդանավակայանը դադարեցնում է գործունեությունը, մասնավորեցվում, ապա մաս-մաս քանդվում:

ԽՍՀՄ փլուզումից հետո տիկին Ելենան նոր աշխատանքի է անցնում, այժմ ավիատոմսերի վաճառքով է զբաղվում:  Ասում է, որ ռադիստի մասնագիտությունն իրեն համբերատարություն է սովորեցրել, ինչի շնորհիվ էլ հիմա կարողանում է իր գործը հաջողությամբ կատարել:

Պաշտպանության նախարարությունը մի խումբ լրագրողների հնարավորություն էր ընձեռել այցելելու զորամասերից մեկը և հետևելու նորակոչիկ զինվորների ծառայությանը:

18-ամյա Արթուր Սաֆարյանն արդեն բանակում ծառայելու մեկշաբաթյա փորձ ունի, 7 օր առաջ է բանակ է զորակոչվել: «Տղան պետք է ծառայի, մենք էլ եկել ենք բանակ ծառայելու»,- ասում է Արթուրը և հավելում, որ բանակ ճանապարհելիս ծնողներն ասել են. «Գնա, լավ ծառայի ու հետ արի տուն»: «Ու ես այդպես էլ կանեմ»,- ասում է մարտունեցի Արթուրը:

Արթուրն ու իր նորակոչիկ ծառայակիցները ՊՆ N զորամասում մեկամսյա նախապատրաստություն են անցնում, այսպես կոչված կարանտինում են, որից հետո արդեն կուղարկվեն տարբեր զորամասեր ծառայության:

Արթուրը պատմում է, որ ծառայության 7 օրերի ընթացքում արդեն  իսկ հասցրել է որոշ դժվարություններ հաղթահարել և նոր բաներ սովորել .«Առաջին երկու օրը դժվար էր շուտ արթնանալը, բայց սովորում եմ: Շարային ենք սովորել: Սկզբում չէինք  կարողանում ճիշտ քայլել, բայց հիմա քիչ-քիչ ստացվում է: Սովորել ենք նաև երդման տեքստը, օրհներգը, հերոսների գործունեությունը»:

Հարցին, թե զինվորական կոշիկներին կարողացե՞լ է հարմարվել, պատասխանում է, որ կոշտուկներից խուսափելու համար մեկ չափս մեծ կոշիկ է վերցրել և խնդիրներ չի ունեցել:

Արթուրը չի դժգոհում նաև ճաշարանից, ասում է, որ սիրում է հատկապես մակարոնով փլավը և աղցանները. «Էստեղի ճաշերն էլ տան ճաշերի նման են, էնպես չէ, որ վատն են»:

Վստահեցնում է, որ ծառայության մի քանի օրերի ընթացքում որևէ մեկի հետ կոնֆլիկտ չի ունեցել, սպաների հեռախոսներով էլ 4-5 անգամ տուն է զանգել:

7-օրվա զինվոր Արթուր Հովհաննիսյանն էլ ասում է, որ վաղ վերկացներից ու ֆիզպատրաստության պարապմունքներից չի դժվարանում. մինչ բանակ  զորակոչվելը տարիներ շարունակ կարատեով է զբաղվել: Խոստովանում է, որ քաղաքացիական ազատ կյանքից հետո մի քիչ բարդ  է կանոնակարգված գործելը, հրամաններ կատարելը, բայց «ոնց էլ լինի, կհարմարվենք, քանի որ երկու տարի այստեղ ենք»: Պլանավորում է, որ զորացրվելուց հետո ֆիզկուլտինստիտուտ ընդունվի:

N զորամասի հրամանատարի տեղակալ, փոխգնդապետ Արմեն Ազիբեկյանն ասում է, որ 90-ականներին նորակոչիկները լավ պատրաստված էին զորակոչվում բանակ, հետո աստիճանաբար անկում տեղի ունեցավ. «Հիմա էլի զգացվում է դպրոցների աշխատանքը, ռազմագիտություն են անցնում, այլ առարկաներ, ընտանիքներում էլ համեմատաբար դաստիարակություն են տալիս: Բայց ընտանիքն ու դպրոցը դեռ շատ անելիք ունեն: Պետք է երեխային ֆիզիկապես կոփեն, ընտանիքն էլ խրախուսի երեխայի մարզված լինելը: Հետո արդեն` գաղափարական դաստիարակությունը»:

Փոխգնդապետն ասում է, որ ունենում են նաև անտառաճանաչ  կամ հայերեն գրել-կարդալ չիմացող զինվորներ, բայց քիչ` 500-ից 10-12-ը, որոնք հիմնականում ազգային փոքրամասնությունների ներկայացուցիչներ են կամ սփյուռքահայեր: Նման զինվորներին լրացուցիչ պարապմունքներով գրել-կարդալ են սովորեցնում:

Նորակոչիկների կրթական մակարդակից դժգոհում է նաև N զորամասի հրամանատարի անձնակազմի գծով տեղակալ, փոխգնդապետ Խաչիկ Պետրոսյանը: Նա նշում է, որ նորակոչիկները ոչ միայն ռազմագիտությունից են կաղում, այլև հայրենասիրական դաստիարակությունից. «ՊՆ-ն օժանդակում է դպրոցներին, բայց դա դեռ բավարար չէ, որ բարձրդասարանցի աշակերտը կարողանա զենքը, օրինակ, քանդել-հավաքել: Դպրոց դե ֆակտո ունենք, բայց դե յուրե չի տալիս այն իմացաբանական մինիմումը, որ պետք է երիտասարդին պատրաստ բանակ ծառայության ներկայանալու համար»:

Պետրոսյանն ասում է, որ ամեն ինչ գալիս է ընտանիքի և դպրոցի բացթողումից: 18 տարի երեխայի դաստիարակությունը բարձիթողի մատնած ծնողը պահանջում է, որ երկու տարվա ընթացքում իր տղայից անթերի դաստիարակությամբ մարդ կերտեն, ինչն անհնար է:

«Բանակն այն կառույցն է, որտեղ զինվորը պարտավոր է ծառայել հանուն հայրենիքի: Այս գիտակցությունը, սակայն, դեռ բավարար մակարդակի վրա չէ: Այդ գիտակցությունը եթե լիներ, վստահ եմ` մեր բանակը շատ ավելի  գիտակցված մակարդակի վրա իր ծառայությունը կկազմակերպեր:  Կան զինվորներ, որ  փայլուն են գիտակցում իրենց ծառայության կարևորությունը: Կա նաև հակառակը»,- ասում է Պետրոսյանը` հավելելով, որ բացատրական, անհատական ու կոլեկտիվ  աշխատանքներով փորձում են նման զինվորների մեջ սերմանել այդ գիտակցությունը:

Այցելում ենք նաև զորամասի ճաշարան, որտեղ ընթանում են ընթրիքի նախապատրաստական աշխատանքները: Ճաշարանի պետ, ավագ ենթասպա Թևոս Ռաֆայելյանն ասում է, որ նորակոչիկներին հատուկ ուշադրություն է դարձնում. «Ուտում են, նորակոչիկներն էլ, բոլորն էլ: Առաջին օրն են խնդիրներ առաջանում, տնից եկել են, սովոր չեն: Հաջորդ օրն ասում են` էլի կտա՞ք»:

Հարցին, թե ինչ են հիմնականում ուտում զինվորները, Ռաֆայելյանն  ասում է, որ ճաշացանկը տարբեր է` կախված ժամանակից:  Իսկ սնունդի չափն ամեն զինվորի համար սահմանված է ու պահպանվում է: Օրինակ` ամեն զինվորի օրական հատկացվում է 70 գրամ շաքարավազ, օրը մեջ` 100 գրամ ձուկ և այլն:

Ցույց է տալիս խոհանոցի սենյակները, որտեղ կաղամբ են կտրում, ձուկ մաքրում, ճաշ եփում: Աշխատողները քաղաքացիական անձինք են: Վերակարգի զինծառայողները պատրաստի սնունդը խոհանոցից սեղաններ են հասցնում:

Երեք շաբաթից նորակոչիկները հանդիսավոր կերդվեն ծառայել հայրենիքին ու ամեն մեկն իր ծառայությունը կշարունակի որևէ զորամասում` արդեն ծանոթ ու պատրաստ բանակային ծառայությանը:

Հ.Գ.

Ակամա մտովի համեմատեցի ԼՂՀ զորամասերից մեկը, ուր գարնանն էինք այցելել,  տվյալ զորամասի հետ: ԼՂՀ զորամասում կարգուկանոնը աչքի էր զարնում հենց մուտքից: Քայլքն  ու խոսքը` մեկ մարդու  պես հավասար, ցանկության դեպքում նույնիսկ հնարավոր չէր արտաքուստ որևէ թերություն նկատել.  անգամ քարերն էին փայլում, այնպիսի տպավորություն էր, որ ծառի տերևներն էլ իրենց դիրքն ընդունել էին  հրամանով: ՊՆ ենթակայության զորամասում ևս մաքրություն էր, արտաքուստ կարգ ու կանոն, սակայն չկար արցախյան զորամասից ստացված «հիստերիկ» մաքրության և կարգ ու կանոնի տպավորությունը:

Ի դեպ, Արցախի մի քանի զորամասերի հրամանատարները դժգոհում էին զինվորների` մեծ ծավալների հասնող անգրագիտությունից` նշելով, որ եթե գումարում-հանում իմացող, մաթեմատիկայից գլուխ հանող զինվոր են նկատում, անմիջապես համապատասխան ծառայության են ուղարկում: Որպես կանոն, դպրոց չեն հաճախում կամ վատ են սովորում սոցիալապես անապահով ընտանիքների երեխաները: Եզրակացությունը մնում է ընթերցողին:

ԼՂՀ ՊԲ-ն և «Հետաքննող լրագրողներ» ՀԿ-ն լրագրողներին հնարավորություն էին ընձեռել մի օր ապրելու զինվորի կյանքով` բանակն ավելի լավ հասկանալու և լուսաբանելու համար:

Արևելյան ուղղության պաշտպանական շրջան մեկնելու համար Ստեփանակերտից առավոտյան 9-ին դուրս ենք գալիս: Ոլորապտույտ հյուսիս-հարավ ճանապարհով երկու ժամ անց արդեն Հադրութում ենք, որտեղ մեզ է սպասում զինվորական մեքենան` պաշտպանական շրջան ուղեկցելու համար: Այստեղ հանդիպում ենք N միավորման հրամանատարի տեղակալ, գնդապետ Խորեն Հովսեփյանին, որը դժգոհում է նորակոչիկների կրթական մակարդակից: Զարմանում ենք, երբ լսում ենք, որ շատ զինվորներ անգամ իրենց անուն-ազգանունը գրել չեն կարողանում, և զինվորական ծառայությանը պատրաստելու փոխարեն նրանց գրագիտություն են սովորեցնում:

Զինվորական մեքենայով շարունակում ենք ճանապարհը, որն այս անգամ արդեն տեղ-տեղ քանդված է: Մեզ ուղեկցող զինվորականը նշում է, որ ճանապարհը 25 տարվա պատմություն ունի, ժամանակին բազմաթիվ տանկեր են վրայով անցել, այնպես որ լավ է պահպանվել: Կեսօրն անց արդեն մարտական հերթապահություն իրականացնող զորամասերից մեկում ենք. առաջինը, որ աչքի է զարնում, կատարյալ մաքրությունն է, անգամ քարերն են փայլում: Երկրորդը զինվորական կարգապահությունն է. ամեն ինչ ասվում և արվում է միաժամանակ, հավասար ու համահունչ:

Ծառայությունն ընթանում է բնականոն հունով. շարային պատրաստության դասաժամ է: Լրագրողներիս դիմավորում է ժպտերես մայոր Ռաիսան, որը, սակայն, իր մասին խոսելուց հրաժարվում է. «Ձևականություններ չեմ սիրում, իմ գործն է, անում եմ»:

«Հիվանդությունները ո՛չ զորամաս, ո՛չ ազգություն չեն հարցնում»

Լրագրողներիս զորամասում ամեն ինչ հետաքրքրում է, ուզում ենք ամեն ինչ տեսնել, իմանալ: Շրջայցը սկսում ենք բուժկետից, որտեղ տվյալ պահին բժիշկ-մասնագետ, ավագ լեյտենանտ Սևան Իրիցյանը սանհրահանգիչների հետ դաս է անցկացնում: Սանհրահագիչները զինվորներից ընտրված մասնագետներ են, որոնք Մուրացան հոսպիտալում հատուկ պատրաստվել են և ամեն օր էլ բժշկի մոտ դասերի են հաճախում ըստ դասացուցակի. նրանք զորամասում բժշկական ծառայության նախավերջին օղակն են:
Բժիշկ, ավագ լեյտենանտ Սևան Իրիցյանը ներկայացնում է բուժկետի աշխատանքը
Ավագ լեյտենանտը, որ տվյալ զորամասում մոտ երկու տարի է, ինչ ծառայում է, նշում է, որ զինվորների դժգոհությունները սեզոնային բնույթ ունեն. ձմռանը շատ են շնչառական վարակները և դրանցով պայմանավորված թոքաբորբերը: «Հիվանդությունները ո՛չ զորամաս, ո՛չ ազգություն չեն հարցնում, նույն հաջողությամբ թշնամին էլ է հիվանդանում»,- ասում է Իրիցյանը` հավելելով, որ հետևում է նաև ջրծաղիկի սեզոնը. ընդամենը մի հիվանդ կա:

Իսկ եղանակի տաքանալուն զուգահեռ սկսվում են վերքերի հետ կապված խնդիրները և միջատների խայթոցները:

Մտնում ենք դեղերի պահեստ, ուսումնասիրում դեղորայքի ժամկետը. ամեն ինչ կարգին է:

«Դեղորայքային ապահովությունը իդեալական չէ, բայց բավարարում է աշխատանքի համար, դեպքեր չեն եղել, որ հիվանդ լինի և անհրաժեշտ դեղորայք չլինի, միշտ ունենք դեղորայքի անհրաժեշտ պաշարը»,- ասում է բժիշկը և ցույց տալիս դեղորայքը` նախատեսված երակների լայնացման, սրտանոթային խնդիրների և այլ հիվանդությունների համար, որոնք զինվորների մոտ շատ քիչ են հանդիպում: Համապատասխան տեղում պահվում է նաև հակագյուրզինը. տեղանքում օձերը շատ են, տարեկան օձի խայթոցի 3-4 դեպք է գրանցվում:

Բժիշկն անդրադառնում է նաև վստահության պակասի խնդրին, որն առկա է նաև քաղաքացիական կյանքում. «Շատ դեպքերում երեխան որևէ խնդիր է ներկայացնում, ծնողը նույնը նկարագրում է դեղատան աշխատողին, և վերջինս էլ ինչ-որ դեղ է տալիս, դեղորայքը չգիտես, թե ինչպես հասնում է զորամաս, երեխան օգտագործում է, տեսնում է, որ չի օգնում, նոր գալիս է բժշկի: Հաճախ տեղյակ չեն պահում, որ այլ դեղորայք են օգտագործել, և փաստորեն կարող է ծանր հետևանք լինել»:

Ճաշարան. ամեն ինչ բավարարից էլ լավ է

Մայոր Աշոտ Մանասյանը ներկայացնում է ճաշարանի աշխատանքը և զինվորի ճաշացանկը
Հաջորդը ճաշարանն է, մինչև ճաշը դեռ մեկ ժամ կա, և ընթանում են նախապատրաստական աշխատանքներ: Այցելության օրը զինվորների առաջին ճաշատեսակը մակարոնով և մսի պահածոյով սուպ է, երկրորդը` բրնձով և ոսպով կոմբինացված շիլա, թթու կաղամբով աղցան և կետչուպ: Իսկ երեկոյան ճաշացուցակով նախատեսված է հնդկաձավարով շիլա, պանիր և թթվասեր (երբեմն էլ` թթվասերի փոխարեն ձկան պահածո) և քաղցր թեյ. ամեն ինչ հաշվարկված է այնպես, որ զինվորը անհրաժեշտ քանակությամբ կալորիաներ ստանա:

Զորամասի պարենային ծառայության պետ մայոր Աշոտ Մանասյանը նշում է, որ տոնական օրերին զինվորներին հատկացվում են նաև միրգ և քաղցրեղեն:

Իսկ առաջնային գծում զինվորների ճաշացանկում ընդգրկված է նաև երշիկեղեն, խտացրած կաթ, բնական հյութ, մարինադ: «Էնպիսի սնունդ է, որ ամեն մարդ իր ընտանիքին կարողանա ապահովել, լավ կլինի, ամեն ինչ բավարարից էլ լավ է»,- ասում է Մանասյանը:

«Եթե պատերազմը քոնն է, խաղաղությունն էլ քոնը կլինի»
Սոս Գասպարյանի անվան մահճակալը զորամասում
Այցելում ենք նաև բաղնիք, որտեղ սպիտակ սալիկները փայլում են մաքրությունից. արդեն տարուց ավելի է` զինվորները շաբաթը մեկ անգամ լողանում են այսպես ասած եվրովերանորոգված բաղնիքում:

Կատարյալ մաքրություն է նաև կացարանում: Օրապահը «Վաշտ, զգաստ» է կանչում, իսկ հերթապահ սերժանտը զեկուցում է, որ արտառոց դեպքեր տեղի չեն ունեցել:

Ննջասենյակում պատերից կախված են տարբեր մրցանակների մասին վկայող կարմիր դրոշակներ: Անկյուններից մեկում սպիտակ մահճակալ է դրված, վերևում` «Եթե պատերազմը քոնն է, խաղաղությունն էլ քոնը կլինի». Սոս Գասպարյան» գրություն: Ամեն զորամասում որևէ ազատամարտիկի անունով մահճակալ կա, որը հոգևոր նշանակություն ունի զինվորների համար:

«Բանակ նշանակում է տղամարդու տեղ»

Լրագրողներիս զորամասի տարածքում ուղեկցում է փոխգնդապետ Յուրա Ավշարյանը, որ արդեն 20 տարվա սպայական փորձ ունի. վստահեցնում է, որ կազմավորման շրջանի և ներկայիս բանակի միջև փոփոխությունները հսկայական են և դրական:

«Բանակ նշանակում է տղամարդու տեղ,- ասում է Ավշարյանը:- Միայն կամքից թույլ մարդը կարող է հրաժարվել բանակում ծառայելուց: Եթե մարդ հրաժարվում է իր հայրենիքը պաշտպանելուց, վաղը հեշտությամբ կհրաժարվի նաև իր ընտանիքին տեր կանգնելուց: Կյանքի այս դպրոցի դժվարությանը եթե չի հարմարվում, հրաժարվում է հայրենիքը պաշտպանելուց, հեշտությամբ մյուս դժվարություններից էլ կհրաժարվի»:

Փոխգնդապետը վստահեցնում է, որ բանակում իսպառ վերացված է ծեծ հասկացությունը, իսկ ներկայիս ամենամեծ խնդիրներից է փողոցային բարքերի թափանցումը բանակ. «Մարդիկ տարբեր շրջաններից են գալիս, մեկը` գյուղից, մեկը` քաղաքից, մեկի շրջապատը այլ է եղել: Փողոցային բարքերի, զրույցների զորամաս թափանցումն է խնդիրների հիմքը»:

Հնարավոր խնդիրներից խուսափելու, ստորաբաժանումներում առողջ բարոյահոգեբանական մթնոլորտ և կայուն միջանձնային հարաբերություններ ստեղծելու համար աշխատանքներ են տարվում, զինվորներին ընդունելիս անձնական տվյալների հաշվառում է կատարվում և հետագայում բոլորի հետ անհատապես աշխատանք է տարվում:

«Մեր զորամասում սպա-զինվոր, զինվոր-զինվոր ծեծի դեպքեր չկան, չէի ուզենա, որ ընդհանրապես լիներ, բայց ցավոք մանկապարտեզում էլ, դպրոցում էլ երեխաները միմյանց ծեծում են, անգամ տարիքն առած մարդիկ են իրար ծեծում, բայց որ վերցնենք, թե դա մասայական է, այդպիսի բան չկա»,- ասում է Ավշարյանը:

Զորամասերում ներդրվել է նաև հոգեբանի հաստիքը, որն աշխատում է թե՛ զորամասում, թե՛ դիրքերում մարտական հերթապահություն իրականացնող զինվորների հետ: Առաջնագծի զորամասերում կա նաև հոգևորական, որը դիրքեր մեկնելուց առաջ օրհնում է զինվորներին և աղոթում նրանց համար:

Օրակարգն այնպիսին է, որ զինվորը պարապ ժամանակ չունենա, քանի որ հենց պարապությունից են նաև միջանձնային հարաբերություններում խնդիրներ առաջանում: Իսկ զինվորի օրակարգը հետևյալն է. առավոտյան վերկաց, մարմնամարզություն, առավոտյան ստուգատես, նախաճաշ, որից հետո պարապմունքներն են սկսվում մինչև ժամը 13:50, ժամը 2-ին ճաշն է, հետո հետճաշյա հանգիստ, որ զինվորը կերածը մարսի, ապա հետճաշյա պարապմունքներն են, հետո վերակարգի պատրաստում, զենքի մաքրում, զենքի խնամք, սպորտ-մասայական միջոցառումներ, դաստիարակչական աշխատանքներ, լուրերի և զինուժի դիտում, հետո արդեն երեկոյան զբոսանք և քուն:

Այսօրվա Հայոց պատմությունը զինվորի զենքով է գրվում
Ավագ լեյտենանտ Մաքսիմ Գրիգորյանն ու իր 2 եղբայրներն ընտրել են զինվորական ծառայությունը. «Հայրենիքի սահմանը պետք է պահվի»
Զորամասում մեզ հետաքրքրող շատ բաներ դեռ կան, սակայն ունենք միայն մեկ օր, ուստի շտապում ենք դեպի պաշտպանական դիրքեր: Բլուրի ստորոտին հագնում ենք մոտ 7 կգ-ոց զրահաբաճկոնը և 2 կգ-ոց սաղավարտը և ծանրացած մտնում խրամատ: Հրամանատարը զգուշացնում է, որ հանկարծ խրամատից գլուխը դուրս չհանենք. հակառակորդը քնած չէ, իսկ դիպուկահարի համար անզգույշ դիտորդին վերացնելը 1-2 վայրկյանի գործ է. մեզ և թշնամուն ընդամենը 80 մետր հեռավորություն է բաժանում:

Խրամատով լուռ ու հևիհև առաջ ենք գնում, մի քանի րոպերից այլևս ուսերս և վիզս ծանրությունից անզգայացել են: Դիրքում մեզ դիմավորում են հերթապահ զինվորները` ժպիտը դեմքին, կարծես ո՛չ զենքուզրահի ծանրությունն են զգում, ո՛չ էլ թշնամին է մի քանի մետր այն կողմ:

Հերթապահը զեկուցում է, որ մեր այցելությունից 2 ժամ առաջ կրակոցներ են հնչել, բայց ոչ տվյալ դիրքի ուղղությամբ: Մենք էլ ենք դիտարկում իրականացնում, սակայն 1-2 վայրկյանի ընթացքում հասցնում եմ միայն առջևում փռված հարթավայրը տեսնել ու զարմանալ, թե ինչ սուր աչք ունեն մեր զինվորները, որ հասցնում են վայրկյանների ընթացքում նկատել հակառակորդի դիրքերում տեղի ունեցող ամեն մի շարժը:

Հերթապահություն իրականացնողներից է դիրքի ավագ սերժանտ Ալիկ Պապոյանը, որ
Ավագ սերժանտ Ալիկ Պապոյան. «Որ մտածում ես հայրենիքդ ես պահում, հետևումդ Հայաստանն ա, հայ ժողովուրդը, օրդ ուրախանում ա»
արդեն 22 ամսվա ծառայող է: Ծնողների միակ արու զավակն է, ապագա տնտեսագետ, չնայած չի բացառում, որ կարող է զինվորականի գործը շարունակել:

Կրակոցների ու թշնամու մասին խոսում է շատ հանգիստ: «Չենք էլ հիշում, թե երբ են վերջին անգամ մեզ վրա կրակել, բայց դե կրակոցի ձայներ լսվում են,- ասում է Պապոյանը:- Կարանտինում ավելի թեթև էինք մտածում, բայց երբ եկանք դիրքեր, թուրքը դիմացդ է, առաջինը մտածում ես զգոնության մասին, հետո էնպես անես, որ ամեն ինչ բոլոր դեպքերում նորմալ լինի»: Նշում է, որ դրա համար պետք է պահպանել անվտանգության բոլոր 16 կանոնները, այն է` առջևի եզրի խրամատից առաջ չանցնել, հերթապահությունը տանել սաղավարտով և զրահաբաճկոնով, հենակետի դիրքի ավագի կողմից ուղեկցվող անձանցից բացի որևէ մեկին թույլ չտալ անցնել նշված արգելված սահմանը, տեղաշարժը կատարել միայն խրամատներով և խրամուղիներով, զենքը լիցքավորել և լիցքաթափել դրա համար սահմանված տեղերում, զերծ մնալ օձերից, կարիճներից, թունավոր նյութերից, դրանց խայթման դեպքում ցույց տալ առաջին բուժօգնություն և զեկուցել վերադաս հրամանատարությանը և այլն:

Ասում է, որ ծառայության երկու տարիները կորած չի համարում, շատ բան է սովորել, մյուսներին էլ խորհուրդ է տալիս ոչ մի դեպքում չխուսափել ծառայությունից. «Կարևորը` սովորել ենք դժվարությանը դիմանալ, ամեն հարցում իրար կողքի լինենք, իրար օգնենք, սովորել ենք ընկածին վեր բարձրացնել, այս երկու տարին շատ բան ա տվել»:

Սուրենը երկու ամսից կզորացրվի: Ասում է, որ երղբորը խորհուրդ կտա անպայման լավ ծառայել` ծառայությունը պետք է
Հարցին, թե ինչպես է անցնում օրը, պատասխանում է. «Օրը ոնց ուզում ա` անցնի, բայց որ մտածում ես հայրենիքդ ես պահում, հետևումդ Հայաստանն ա, հայ ժողովուրդը, օրդ ուրախանում ա»:

Պարզվում է, որ զինվորները քչախոս են, բոլոր հարցերին պատասխանում են` այո, ոչ կամ ճիշտ այդպես:

20-ամյա Արտակ Զաքարյանին 8 ամիս է մնացել ծառայելու, հերթապահություն է իրականացնում ու ընթացքում մեր հարցերին «ճիշտ այդպես» պատասխանում: Իսկ այն հարցին, թե ծառայության երկու տարիները կորա՞ծ է արդյոք համարում, զարմացած պատասխանում է. «Չէ, ի՞նչ կորցնել»:

Արմենն էլ արդեն 10 ամսվա ծառայող է: Պատմում է, որ մինչ բանակ զորակոչվելը շուտ էր բռնկվում, բայց հիմա բնավորությունը փոխվել է, ավելի հանգիստ է դարձել. «Որ նոր էի եկել, դեպքեր պատահում էին, բայց ժամանակի ընթացքում ամեն ինչ հարթվել է»: Նշում է, որ առաջին գծում ծառայությունը ո՛չ դժվար է, ո՛չ էլ վախենալու. «Պարզապես պետք է զգուշանաս, որ կարողանաս պոստ պահել»:

Եֆրեյտոր Գևորգ Ղազարյանն էլ ասում է, որ մեկ ամսից բանակ կզորակոչվի իր կրտսեր եղբայրը, որին կտա նույն խորհուրդը, ինչ ժամանակին իրեն են տվել. «Հրամանատարներին լսիր, հրամանները կատարիր»:

Զորամասի հրամանատարն ասում է, որ սովորաբար զորացրվելուց հետո բոլորն ասում են, թե բանակում սարեր են շուռ տվել, բայց նորակոչիկները գալիս են բանակ ու տեսնում, որ

20-ամյա Արտակը լուրջ հերթապահությունն է տանում ու բոլոր հարցերին պատասխանում` ճիշտ այդպես
սարեր շուռ տվողներ չկան, բոլորն էլ հավասար ծառայում են:

Հրամանատարը նշում է, որ մեծ խնդիր է նորակոչիկների ոչ բավարար գրագիտությունը. «Նորակոչիկների անգրագիտությունը լրացուցիչ աշխատանք ու ծանրաբեռնվածություն է: Օրինակ` այս տարի 25 հոգու գրել-կարդալ ենք սովորեցրել: Նախարարի հրամանով զինավանում դպրոց է ստեղծվել, գրել-կարդալ չիմացող նորակոչիկներին այդ դպրոց ենք ուղարկում, կարճ ժամանակամիջոցում սովորում են»: Նշում է, որ ֆիզիկական պատրաստվածությամբ էլ չեն փայլում, եթե դպրոցում ֆիզկուլտուրայի դասերից կարող են փախչել, բանակում մարզվելուց չեն կարող խուսափել:

Անդրադառնալով միջանձնային հարաբերությունների խնդրին` գնդապետը նշում է, որ սպայական կազմն ունի համապատասխան կրություն, զինվոր-սպա հարաբերություններում խնդիրներ չկան. «Միջանձնային խնդիրներ հիմնականում զինվորների միջև են առաջանում, որ ուսումնասիրում ես, ամենաչնչին բանից կարող է խնդիր առաջանալ, բայց հանձնաժողովներն աշխատում են, դիրքեր գալուց առաջ բոլորի հետ բացատրական աշխատանքներ են տարվում, խնդրի առկայության դեպքում սերժանտները զեկուցում են, այսինքն` կարևոր է, որ հավատան իրենց հրամանատարին»:

«Ծառայությունն ընդամենը հայրենիքի պաշտպանություն է, իսկ հայրենիքի պաշտպանության համար զինվորը պետք է պատրաստ լինի»:

Ավագ Լեյտենանտ Մաքսիմ Գրիգորյանն էլ նշում է, որ զինվորների մեջ չպետք է տարբերություն դրվի, պետք է արդարությունը պահպանվի: Իսկ զինվորական դառնալն իմաստավորված է, «հայրենիքի սահմանը պետք է պահվի»: Այդ մտայնությամբ Գրիգորյանը և երկու եղբայրներն ընտրել են զինվորականի ծառայությունը:

Շրջում ենք մի քանի դիրքերում, ամեն տեղ զինվորները զգոն ծառայությունն են տանում: Սննդի պահարաններում համապատասխան քանակությամբ երշիկեղեն է, պահածոյացված սնունդ, հաց, խտացրած կաթ, քաղցրաբլիթներ, բնական հյութ:

Լրագրողներս էլ զինվորների ճաշատեսակներից ենք համտեսում` մակարոնով և մսով փլավ: Վախեցած համտեսում ու մնում ենք զարմացած. շատ համեղ է:

Ամեն դիրքում վազվզում են նաև շներ` հայկական գամփռներ, որոնք կհոշոտեն դիրքի անդորրը խանգարել փորձող ամեն օտարին: Մեզ վրա էլ չեն հարձակվում զինվորների շնորհիվ, որոնք մի քանի անգամ հանգստացնում են շներին ու կրկնում` մերոնքական են:

Արդեն երեկո է ու պետք է նորից քաղաքացիական կյանք վերադառնանք` սահմանի պաշտպանությունը թողնելով 18-20-ամյա երիտասարդներին, որոնց առօրյայում երեխաներ ենք համարում, բայց նրանք, սահմանին կանգնած, մեր խաղաղությունն ու անդորրն են ապահովում:

Զրահաբաճկոնը հանելուց հետո ինձ շատ թեթև եմ զգում, ու թեթևությունից սկսում եմ ժպտալ: Ակամա հիշում եմ զինվորներին, որոնք զրահաբաճկոնով էլ էին ժպտում, իսկ «ինչպես ես» հարցին պարտադիր «լավ եմ» պատասխանում և մեր լեռների պես հպարտ նայում թշնամուն:

Վերադարձին անցնում ենք Մարտունիով. այստեղ կյանքն ընթանում է իր բնականոն հունով. մարդիկ հող են մշակում, երեխաները փողոցում վազվզում են, խաղում, քիչ է մնում մոռանանք, որ ընդամենը մի քանի կիլոմետր այն կողմ զինված թշնամին է, որի առաջխաղացումը կասեցնում է սահմանին կանգնած հայ զինվորը` 18-ամյա երիտասարդը:

Տեղեկատվական տեխնոլոգիաներն աստիճանաբար գալիս են փոխարինելու մարդկային անմիջական շփումներին: Հարազատների, ընկերների որպիսությունն իմանալու համար այլևս այցելություններ ու հանդիպումներ պետք չեն, բավական է  մեկ զանգը կամ տեսակապը:

Տիկին Աիդան իր դստեր վրա հաճախ է բարկանում ամբողջ օրը համակարգչի առաջ անցկացնելու համար: «Ամբողջ օրն աշխատանքի վայրում է այդ արկղի դեմը, երեկոյան էլ հասնում է տուն, համակարգիչը գրկում ու նստում: Դուրս չի գալիս, մարդու հետ չի շփվում, ո՞նց պիտի իր ընտրյալին գտնի»,- ասում է նա` հավելելով, որ իր երիտասարդության տարիներին օրը օր չէր, եթե փողոցում մեկը չմոտենար,  հաճոյախոսություն ու խոսակցություն բացելու փորձեր աներ, ինչը հիմա չկա:

Փողոցային ծանոթություններին փոխարինելու է եկել վիրտուալ ծանոթությունը: Այժմ սովորական երևույթ է սոցցանցերի միջոցով ծանոթությունն ու ամուսնությունը: Թեև նույնը ամուսնական գործակալությունների մասին ասել դեռ չենք կարող, սակայն պարզվում է` Հայաստանում այս ծառայությունն էլ պահանջված է և մեծ հաջողություն ունի:

Ինտերնետում փնտրտուքների միջոցով կարելի է գտնել երկու ամուսնական գործակալության տվյալներ. «Հանդիպում» և «Երջանկության գաղտնիքը»:

«Հանդիպում» ամուսնության և ընտանիքի կենտրոնը գործում է արդեն 9 տարի, այս ընթացքում հասցրել է միավորել 500-600 զույգերի և ունեցել է ընդամենը մեկ ամուսնալուծության դեպք: Կենտրոնում կարող է գրանցվել ամուսնանալ ցանկացող յուրաքանչյուր անձ` վճարելով 12500 դրամ անժամկետ պայմանագրի համար: Կենտրոնի կարգախոսն է` «Հանուն հայրենիքի կազմենք ընտանիք»:

Կենտրոնի տնօրեն Նարե Մարտոյանը, որ մասնագիտությամբ հայոց լեզվի և գրականության ուսուցիչ է,  պատմում է, որ տարիներ առաջ դպրոցում աշխատելիս հասկացավ, որ չամուսնացած ուսուցիչները աշակերտների նկատմամբ պակաս ներողամիտ են, քան երեխա ունեցողները:  «Հայրս  էլ զինվորական էր և  շատ միայնակ տղամարդ աշխատակիցներ ուներ: Որոշեցի ցերեկույթներ կազմակերպել, որտեղ ուսուցիչներն ու սպաները ծանոթանում էին, հետո շատերն ամուսնացան»,- պատմում է Նարե Մարտոյանը: Այդպես էլ առաջացել է ամուսնական գործակալություն ստեղծելու և միայնակ մարդկանց օգնելու գաղափարը:

Նարե Մարտոյանը պատմում է, որ սկզբնական շրջանում մարդիկ գաղտագողի էին գալիս, միայնակ, որ հանկարծ ոչ ոք չիմանա: Բայց հիմա մտածելակերպը փոխվել է: Պատահում է, որ զավակները գալիս են ծնողներին են գրանցում, կամ ծնողներն են երեխաների համար գալիս. «Հիմա մարդիկ, հատկապես` կանայք  հասկացել են, որ իրենք են  ընտրություն կատարողը և որոշողը: Ամեն մարդ ընտրելու և ընտրվելու հնարավորություն ունի այստեղ»:

Գործակալությանը դիմում են թե՛ Երևանից, թե՛ մարզերից և թե՛ արտերկրից, ընդհանուր առմամբ գրանցված են 3000 կին և 1500 տղամարդ: Ամենաերիտասարդ այցելուները 17 տարեկան են, իսկ ամենատարեցը` 85, որը այժմ հանդիպումների փուլում է:

Տնօրենի խոսքով` իրենց այցելուները կայացած մարդիկ են, հաճախ` մի քանի բարձրագույն կրթությամբ,  և խիստ զբաղվածության պատճառով պարզապես չեն կարողացել գտնել իրենց կեսին:

Այս գործակալության այցելու կանայք  ուզում են երջանիկ ամուսնություն, հավատարիմ ամուսին, ամուր հենարան, որ իրենց վստահ ու պաշտպանված զգան: Տղամարդու արտաքինը կանայք չեն կարևորում: Նյութականն էլ քչերն են առաջնային համարում:

Իսկ տղամարդիկ կարևորում են արտաքինը, փնտրում են գեղեցիկ ու քնքուշ կանանց, այստեղ էլ է գործում այն խոսքը, թե ընդունում են հագուստով, ճանապարհում  խելքով:

«Քիչ է պատահում, որ պարտադիր պայման համարեն ամուսնացած չլինելը: Նախկինում այդպես չէր, դռնեդուռ էին ընկնում, պատմական էքսկուրս կատարում աղջկա անցած ճանապարհը պարզելու համար: Հիմա կարևորում են ներկան ու ապագան»,- ասում է Մարտոյանը:

Պոտենցիալ զույգերին միմյանց ծանոթացնելու և դրսևորվելու հնարավորություն տալու համար երկու ամիսը մեկ կազմակերպվում են ռեստորանային հանդիպումներ, նաև այլ միջոցառումներ:

Մարտոյանը պատմում է, որ բազմաթիվ օրինակներ ունեն, երբ արտերկրից Հայաստան են տեղափոխվել` կենտրոնի միջոցով այստեղ իրենց զույգին գտնելով: Նման օրինակ է նաև ԱՄՆ-ի բնակիչ 62-ամյա կնոջ և Սանկտ Պետերբուրգի բնակիչ տղամարդու պատմությունը, որոնցից յուրաքանչյուրը ցանկանում էր գտնել իր կեսին ու իր հետ իր բնակության երկիր տանել: Վերջում զույգը ո՛չ ԱՄՆ, ո՛չ էլ ՌԴ մեկնեց, հաստատվեց Հայաստանում:

Մի փոքր այլ են կանոնները «Երջանության գաղտնիք» ամուսնական գործակալությունում, որը գործում է արդեն 4-րդ տարին: Անցած տարի այս գործակալության միջոցով ստեղծվել է շուրջ 60 ընտանիք:  Գործակալության այցելուների թիվը հազարից ավելի է: Տնօրեն Իլոնա Բաղիշյանի խոսքով` իրենց դիմում են «կիրթ, գեղեցկուհի աղջիկներ, գրագետ տղամարդիկ, որոնք սովորում են, մի քանի տեղում աշխատում, և անձնական կյանքի համար ժամանակ պարզապես չի մնում»:

Այստեղ գրանցման և 1 տարվա պայմանագիր կնքելու համար հարկավոր է վճարել 5 հազար դրամ, իսկ առաջին ծանոթության ժամանակ վճարվում է սահմանված գումարի 2-րդ մասը: Տնօրենը, սակայն, չցանկացավ բացահայտել  այդ սահմանված գումարի չափը:

Գործակալության տնօրենը պատմում է, որ ամեն ինչ սկսվել է իր միայնակ ընկերուհիներին և ամուսնու միայնակ ընկերներին ծանոթացնելուց: Երբ ծանոթությունները երջանիկ ավարտ են ունենում, ամուսիններով որոշում են ամուսնական գործակալություն ստեղծել. «Բավականին լավ հաջողությունների ենք հասել, քանի որ աշխատանքի մեջ հաշվի ենք առնում հայկական մենթալիտետը, խիստ պահպանում ենք կոնֆիդենցիալությունը»:

Կենտրոնում տղամարդկանց գրանցում են 28 տարեկանից սկսած, իսկ աղջիկներին` 18 տարեկանից: Իսկ այցելուների առավելագույն տարիքային շեմը 65-70 տարեկանն է:

«25 տարեկան տղան դեռ պատրաստ չէ լուրջ ամուսնության: Իսկ 27-28 տարեկան տղան արդեն գիտի` ինչ է ուզում, ինչ աղջկա հետ է ուզում ամուսնանալ»,- բացատրում է Բաղիշյանը:

Այցելուների մեջ գերակշռում են 30-40 տարեկան անձինք, իսկ սեռային հարաբերակցությամբ այցելուների 60 տոկոսը կանայք են և միայն 40-ը` տղամարդիկ: Կենտրոնում զույգերին հանդիպեցնելու համար հատուկ միջոցառումներ չեն կազմակերպվում. «Երևանը փոքր քաղաք է, և բոլորը միմյանց ճանաչում են: Անգամ ընդունելության համար յուաքանչյուրին հատուկ ժամի ենք կանչում, որ միմյանց չհանդիպեն: Ամեն ինչ անում ենք, որ այստեղ մտնողն իրեն վատ չզգա»:

Միմյանց ընտրում են նախ լուսանկարների միջոցով, հետո փոխադարձ համաձայնությամբ միմյանց հետ հեռախոսազանգով են ծանոթանում, ապա հանդիպում:

«Միանշանակ կարող ենք ասել, որ շատ մարդկանց երջանկացրել ենք, ու դա է մեզ ստիմուլ է տալիս, որ շարունակենք աշխատանքը»,- ասում է Բաղիշյանը:

Տնօրենի խոսքով` թե՛ կանայք, թե՛ տղամարդիկ փնտրում են ավելի երիտասարդ կողակցի:

«40 տարեկան կինը, օրինակ, փնտրում է 39-41 տարեկան տղամարդու, մինչդեռ այդ նույն տարիքի տղամարդը գալիս է և ուզում է ծանոթանալ 25 տարեկան աղջկա հետ: Ցավալին այն է, որ այդ 25 տարեկան աղջիկը երբեմն ուզում է այդ տղամարդուն»:

Տղամարդիկ կարևորում են կնոջ կազմվածքը, նախընտրում են նիհարներին, մինչդեռ կանայք տղամարդու արտաքինին ուշադրություն չեն դարձնում, նախընտրում են, որ տղամարդն ունենա տուն և աշխատանք: «Այն աստիճանի ենք հասել, որ գեր աղջիկներին չենք գրանցում»,- ասում է Բաղիշյանը:

Գործակալության միջոցով տեղի ունեցած ամուսնությունների 70 տոկոսը Հայաստանում է եղել, մնացածը` արտերկրում:

Բաղիշյանը պատմում է, որ ամեն կերպ փորձում են օգնել այցելուներին. «Մի տղամարդ այցելու ունեինք` 42 տարեկան, ում հետ հանդիպում էր, չէր ստացվում: Ի վերջո որոշեցի ես ընտրել նրա համար թեկնածու, լուսանկարը ցույց տվեցի, չհավանեց: Բայց հետո նորից զանգահարեցի, թե մի լավ աղջիկ կա, ուղղակի նկարը չկա, պետք է հանդիպի, որ տեսնի: Նույն աղջկա հետ հանդիպում կազմակերպեցի, հիմա արդեն ամուսնացած են ու բալիկի են սպասում»:

Ամուսնական գործակալության հեռուստատեսային տարբերակ էլ է ստեղծվել. ԱՏՎ հեռուստաընկերությամբ հեռարձակվում է «Արի ամուսնանանք» հաղորդաշարը: Ռուսական նույնանուն հաղորդման նմանակը,  սակայն, սոցիալական ցանցերում հաճախ է քննադատվում: