ԱԺ ՀՀԿ խմբակցության պատգամավոր, Աժ արտաքին հարաբերությունների մշտական հանձնաժողովի նախագահ Արտակ Զաքարյանն իր ֆեյսբուքյան էջում գրել է.

“Շնորհավորում եմ բոլորիս Հայրենական Մեծ պատերազմում մեր նախնիների փառահեղ հաղթանակի, ինչպես նաև Լեռնայի Ղարաբաղի պաշտպանական բանակի և Շուշիի ազատագրման օրվա կապացությամբ:

Մայիսի 9-ը ոսկե թելերով իր մեջ միահյուսել է տարբեր պատմական ժամանակահատվածներում հայ սերունդների հաղթանակները, որոնք իրենց հատուկ տեղն ու դերն ունեն մեր պատմության էջերում:

Երկրորդ աշխարահամարտի տարիներին մեր պապերն ու հայրերը իրենց լուման ներդրեցին ֆաշիզմի դեմ պայքարի հաղթական գործում` պայմանավորելով ապագա սերունդների խաղաղ գոյությունը: Հենց այդ հաղթանակն էր, որ պահպանեց հայի կռվող և հաղթող տեսակի ոգին:

Հետագայում՝ արդեն նորաստեղծ պետականության կերտման սկզբնափուլում`1992թ-ի մայիսի 9-ին, մերօրյա ազատամարտիկները պետք է կրկնապատկեին հայի հաղթանակի բերկրանքը` հետ բերելով հայկական Շուշին:

Սա հաղթանակ էր, որի ոգով պետք է սերունդներ դաստիարակվեին, և որը պետք է դառնար հայի պայքարող ոգին սնող նոր երակն ու կյանքը:

Շարունակենք կերտել նոր հաղթանակներ ու հիշել, որ 20-րդ դարում մենք արդեն հաղթել ենք”:

Հանրապետական Կարեն Ավագյանն իր շնորհավորանքը հայտնել է հետևյալ կերպ.

“Победа – свято это слово,
И радость в нём, и боль утрат…

За мир, тепло родного дома
Шёл в бой Отечества солдат!

И помнит Родина родная
Героев славных имена!

Удач, добра! С 9-м мая!
Пусть будет счастья жизнь полна!”

Ժառանգություն խմբակցության անդամ Թևան Պողոսյանը գրել է.”

“Հարգելի հայրենակիցներ,

Մայիս ամիսը մեր հաղթանակների ամիսն է: Այսօր մենք նշում ենք Մայիսի 9-ի հաղթանակի տոնը: Դա իսկապես հատուկ օր է մեր պատմության մեջ: 1945-ին տոնեցինք 2-րդ համաշխարհային պատերազմում տարած հաղթանակը, իսկ արդեն 1992-ին՝ Շուշիի ազատագրումը: Մեր հայրենակիցները Արցախում տոնում են նաև Բանակի տոնը: Հպարտություն է, երբ սերունդը սովորում է պապերի հերոսությունը և կարողանում է նաև կրկնել այն: Հավատում եմ, որ հարկ եղած դեպքում սա միշտ կկրկնվի:

Փառք ու պատիվ մեր հերոսներին՝ գեներալից մինչև զինվոր: Փառք մեր բանակին: Բայց մենք պետք է ամեն օր հիշենք, որ կռվի դաշտում հաղթանակը պետք է ամրապնդվի պետական ինստիտուտների կողմից իրենց աշխատանքով, մեր գործարարների կողմից բարիք ստեղծելով, մեր գիտնականների կողմից իրենց գյուտերով, մեր աշխատավորների ու գյուղատնտեսների կողմից՝ ամենօրյա նվիրված աշխատանքով:

Այո, բոլորս պետք է մեր աշխատանքով, նվիրվածությամբ և եռանդով կերտենք հզոր Հայաստանը: Այն Հայաստանը, որը պատկերացնում էին մեր հերոսները՝ իրենց կյանքը չխնայելով հանուն մեր հաղթանակների: Իրենց երազների ու հույսերի, իրենց երազներին ու պատկերացումներն են, որ պետք է մենք կյանքի կոչենք, նաև հանուն նրանց վառ հիշատակի:

Վստահ եմ, որ նրանք երազել են հզոր բանակի մասին, որտեղ իրենց տղաները կծառայեն հպարտությամբ, այլ ոչ թե մտածեն խուսափել հայրենիքի առջև զինորական պարտքը կատարելուց, երազել են, որ իրենց երեխաները կշենացնեն իրենց գյուղերն ու քաղաքները, այլ ոչ թե արտագաղթի ճամփան բռնեն, երազել են, որ կունենա արդար երկիր, այլ ոչ թե անպատիժ անարդարություն: Այո, մենք շատ բան ունենք անելու, որ մեր հերոսների հաղթանակը ամրապնդենք ու կրկնապատկենք:

Գիտեմ, որ սա անելը հեշտ չէ, հասկանում եմ, որ դժվար է լինելու, բայց դա մեր գործն է, ու մենք պետք է անենք:

Կեցցե՛ն մեր հերոսները

Անենք այնպես, որ մեր զավակները կարողանան ասել կեցցեն մեր հայրերը”:

ԱԺ ԲՀԿ խմբակցության պատգամավոր Վահե Էնֆիաջյանը գրել է.

“Մայիսը համարվում է հաղթանակների ամիս և իրոք հենց այս ամսում մենք կերտել ենք մեծագույն հաղթանակներ, որոնք վճռորոշ են եղել մեր պետականության և ազգի հետագա ճակատագրի համար: Մայիսի 9-ին հիշում և տոնում ենք Հայրենական Մեծ պատերազմում խորհրդային ու դաշնակից զորքերի տարած հաղթանակը: Արդեն նաև 22 տարի շարունակ այս օրը հայ ժողովուրդին համախմբվում են մեկ ընդհանուր վառ հիշողության` Արցախյան հերոսամարտում տարած փառավոր հաղթանակի շուրջ: Շուշիի ազատագրումը բեկումնային դարձավ Ղարաբաղյան պատերազմում և նախանշեց հետագա հաղթանակների ուղին: Հաղթանակներ, որոնք կերտվեցին անհաղթահարելի խոչընդոտների ուղին հաղթահարելով:
Հայը կրկին զենք վերցեց հանուն իր Հայրենյաց հողը պաշտպանելու և ինքնությունը պահելու համար:
Պատիվ, որը մշտապես մխրճված է հայի էության մեջ: Էություն, որ միշտ տերն է իր ազգայինի:
Ազգային, որը պահում է հայի անկախ դեմքն ու դիմագիծը: Մայիսի 9-ը հայ ժողովրդի համար հիրավի նշանակալի տոն է:
Այն իր մեջ ամփոփում է ո՛չ միայն հաղթանակներ ու ձեռքբերումներ, զրկանքներ ու դժվարություններ, այլև անցյալն ու ներկան իրար շաղկապող հզոր գաղափարը: Շնորհավորում եմ բոլորիս Մեծ Հայրենական պատերազմի և Շուշիի ազատագրման կապակցությամբ”:

Անկախ

1941 թվական. սկսվեց Հայրենական մեծ պատերազմը: Լեռնային Ղարաբաղի Վանք գյուղի 18-ամյա պատանիներ Հովհաննեսն ու հորեղբորորդի Վարդանը, որոնք դպրոցի գերազանց սովորող սաներն էին, ստիպված էին կիսատ թողնել վերջին դասարանն ու մեկել ռազմաճակատ: Վարդանը դառնում է օդաչու ու պատերազմից չի վերադառնում՝ համարվելով անհետ կորած: Հովհաննեսին նախ տանում են Իզմայիլ, որտեղ նա հրետանավոր է դառնում՝ միանգամից աչքի ընկնելով իր խիզախությամբ: Մի քանի ամսում ստանում է վեց շնորհակալագիր:
Հետո մեկնում է Օդեսա: Իսկ երբ ծանր մարտերից հետո սովետական զորքերը ստիպված էին թողնել Օդեսան, Հովհաննեսն իր ընկերների հետ ձկնորսական նավով հասնում է Սևաստոպոլ և մտնում 95-րդ դիվիզիա:

1942 թ. հուլիսի 3-ին Սևաստոպոլի հայտնի ճակատամարտում Հովհաննես Ասրյանի գնդացիրը ջարդվում է, իսկ ինքն ուշագնաց վիճակում դուրս է շպրտվում մեքենայից: Ուշքի է գալիս մտրակի հարվածներից: Գերմանացիներն էին…

Նրան սպասում էր ֆաշիստական համակենտրոնացման ճամբարների տաժանակրությունը:
Համակենտրոնացման ճամբարում մի օր գերմանացիները սպանում են աշխատել չկարողացող բոլոր հիվանդ ու վիրավոր գերիներին: 1943 թ. հուլիսին կազմակերպվում է 30 հոգանոց գերիների խմբի անհաջող փախուստը, որի մեջ էր նաև Հովհաննեսը: Խմբին տանում են «Մահվան ճամբար»: Սակայն նրանք նորից են փախուստի դիմում, հետո նորից բռնվում: Եվս մի քանի անհաջող փախուստներից հետո, ի վերջո, 1943 թ. նրան հաջողվում է հասնել Փարիզ՝ այդ ճանապարհին ենթարկվելով ահավոր փորձությունների, մեկ շաբաթ ստիպված լինելով սոված ու ծարավ ապրել ճահճում:
Երիտասարդ փախստականը Փարիզ է հասնում հիվանդ, հյուծված և ուժասպառ վիճակում: Սակայն արագ վերագտնում է իրեն և ծանոթանալով հայ համայնքի ներկայացուցիչների հետ` միանում Ֆրանսիական դիմադրության շարժմանը: Այստեղ նա ծանոթանում է հայ բանաստեղծ, Ֆրանսիական դիմադրության շարժման մարտիկ, Ֆրանսիայի ազգային հերոս Միսաք Մանուշյանի ու նրա կնոջ՝ Մելինե Մանուշյանի հետ, մտերմանում նրանց հետ, դառնում նրանց ամենահավատարիմ զինվորներից մեկը:

Ստալինգրադի ազատագրումից անմիջապես հետո, Միսակ Մանուշյանի գլխավորությամբ և Հովհաննես Ասրյանի անմիջական մասնակցությամբ ստեղծվում է «Ստալինգրադ» ջոկատը, որն էլ հետագայում դառնում է սովետական առաջին պարտիզանական գնդի կորիզը:
1944 թ. հուլիս-օգոստոս ամիսներին աշխատավորությունը պայքար էր մղում Փարիզի ազատագրման համար, և Հովհաննեսը մասնակցում էր այդ պայքարին՝ ֆրանսիական դրոշը ձեռքին:

Փարիզի և Մարսելի տարբեր թաղամասերում նա կազմակերպում էր հանդիպումներ հայ բնակչության հետ, Դիմադրության շարժման մեկ այլ անդամ Մովսես Խաչատրյանի հետ, որը նույնպես ղարաբաղցի էր, կազմակերպում է քննարկումներ սովետական բանակի հաղթանակների կամ Հայաստանում կրթության ոլորտի վերաբերյալ:

Հովհաննես Ասրյանը դառնում է Ֆրանսիայի կոմկուսի անդամ և 1945 թ. Սեն Ժերմենում նրան է հանձնվում կուսակցական տոմսը` Մորիս Թորեզի ստորագրությամբ:
Փարիզաբնակ հայերը պատրաստվում էին տոնել Սովետական Հայաստանի 24-րդ տարեդարձը: Ֆրանսիական դիմադրության շարժման ուժերի սեկցիայի ուժերով Սորբոնի համալսարանի դահլիճում կազմակերպվում է մեծ տոնակատարություն, որում մեծ ներդրում ուներ Հովհաննես Ասրյանը: Տոնակատարությունից հետո նրա և Երվանդ Վանյանի (նույնպես Ղարաբաղցի) կողմից պատրաստված երկու թառ և երկու քամանչա նվիրվում են համալսարանի թանգարանին:

Դիմադրության շարժման անդամ Մովսես Խաչատրյանը վկայել է. «Հովհաննեսը շատ համարձակ էր: Նրան տրված էր հանձնարարություն` ղեկավարելով ջոկատը, հանել Էյֆելյան աշտարակի վրա տեղադրված գերմանական «Արծիվը»: Հովհաննեսն անձամբ է հանում «Արծիվը» և դրա փոխարեն կանգնեցնում Ֆրանսիայի պետական դրոշը»:

Պատերազմի ավարտից հետո նա շտապում է հայրենի Վանք գյուղ, որտեղ նրան սպասում էր

սիրած աղջիկը՝ Հասան-Ջալալյանների տոհմի ժառանգ Ծաղկուհին: Նրանք ամուսնանում են:

Հայրենի գյուղում սկսվում է Հովհաննես Ասրյանի երկրորդ՝ ոչ պատերազմական կյանքը, որը նույնպես լի էր պայքարով, խիզախությամբ ու հաղթանակներով:

Սկսվում է հալածանքների նոր շրջան: Գյուղի «կոմունիստ ակտիվիստները» նրան հանգիստ չեն թողնում: Նույնիսկ շրջկոմի քարտուղարին բողոք են գրում, թե ինչու է թույլատրվում, որ նախկին գերին ու բեկի փեսան աշխատի` փոխանակ աքսորվելու: Հետագայում պարզվում է, որ նրան աքսորից փրկել է Ֆրանսիայի կոմկուսի անդամ լինելու փաստը:

Ուր էլ նա անցնում էր աշխատանքի, մեղադրանքներ էին գտնում և ազատում աշխատանքից, այդպես նա ազատվում է դպրոցից, գյուղսովետից, փայտամշակման կոմբինատից, կոոպերատիվ առևտրի կենտրոնից և այլն: Իսկ Մշակույթի տունը նրա ղեկավարման ժամանակ դառնում է իսկական մշակութային օջախ, որտեղ գյուղի բնակչությունն աշխատանքից հետո անց էր կացնում իր հանգիստը: Նա կազմակերպում էր սպորտային և ժողովրդական խաղեր, բեմադրում պիեսներ` ներգրավելով գյուղի գրագետ մարդկանց, կազմակերպում ազգային-ժողովրդական համերգներ, ֆիլմերի ցուցադրություններ: Սակայն, հերթական անգամ, նրան ազատում են աշխատանքից:

1950-ական թվականներն էին: Հայկական հոգևոր օջախները վերացնելու նպատակով Բաքվի կարգադրությամբ և գյուղի «ակտիվիստ կոմունիստների» ջանքերով որոշվում է պայթեցնել Գանձասարի վանքը, որը Վանք գյուղի մոտ էր: Այդ սարսափելի գործը հանձնարարում են Հովհաննեսին, քանի որ նա լավ էր տիրապետում պայթուցիկ սարքերին և կարող էր «հաջող գործը գլուխ բերել»:

Նա գնում է շրջկենտրոն՝ Մարտակերտ, հանդիպում շրջկոմի քարտուղարի հետ և հայտնում, որ եթե հանկարծ իրեն ստիպեն դա անել, ապա ինքը կգերադասի ինքնասպան լինել: Իսկ եթե մեկ ուրիշին հանձնարարեն այդ գործը, կյանքի գնով թույլ չի տա:

Քարտուղարը հուզվում է, ուրախանում, քանի որ Բաքվի որոշումը որևէ հայի սրտով լինել չէր կարող: Փոխադարձ վստահության շնորհիվ պայմանավորվում են, որ Հովհաննեսը բացահայտ չպետք է հրաժարվի վանքը պայթեցնելու հրահանգը կատարելուց, որպեսզի մեկ ուրիշին չհանձնարարեն, սակայն տարբեր պատճառներով պետք է հետաձգի դրա իրականացումը, մինչև մարզային ղեկավարության միջոցով որոշումը կասեցվի:

Այդպես էլ արվում է: Կասկածելով, որ կան վանքը պայթեցնել ցանկացողներ, ամբողջ տարածքը գաղտնի վերահսկվում է Հովհաննեսի ու Ծաղկուհու ծնողների կողմից: Իսկ Ծաղկուհու մայրը` Սաթենիկ Հասան-Ջալալյանը, հայտարարում է. «Եթե իմ պապերի կառուցած եկեղեցուն մի բան պատահի` ինձ կկախեմ»:

Այդպիսով, հնամյա եկեղեցին փրկվում է, իսկ հետո Գանձասարը պայթեցնելու որոշումը կասեցվում է: Հովհաննես Ասրյանը քարտուղարի միջոցով առաջարկում է ստանձնել վանքի պահպանությունն ու խնամքը` դառնալով Գանձասարի Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցու բարենորոգիչը:
Վանքի դռները բացվում են:

Նա սկսում է խնամել եկեղեցու տարածքը, մաքրել, բարեկարգել, քարակույտերից ազատել, ծաղկապատել, դարձնել մի չքնաղ վայր: Մինչ այդ ժողովուրդը կտրվել էր եկեղեցուց, թաղման արարողությունները տանն էին կազմակերպվում: Ժողովրդի հոգևոր հավատը վերականգնելու, եկեղեցու հետ կապն ամրապնդելու նպատակով նա եկեղեցու բակի հյուսիսային հատվածում կառուցում է սեղաններ ու նստարաններ, որպեսզի գյուղացիներն այդ արարողություններն անեն եկեղեցու բակում:

Իսկ կինը՝ Ծաղկուհին, ձեռագործներ էր գործում, նվիրում եկեղեցուն, փռում տաճարի բեմի քարե սեղանին: Նա մոր, քույրերի, սկեսրոջ հետ միասին պատրաստում էր մոմեր ու բաժանում եկեղեցի գնացողներին:

Սակայն այդ ամենը կոմունիստ ակտիվիստների աչքից չէին վրիպում: Մի օր էլ նրանց պատասխանատվության են կանչում եկեղեցուն նվերներ մատուցելու համար,.այդ խոսակցություններն այնքան են խորանում, որ ի վերջո թույլ չեն տալիս զբաղվել եկեղեցու խնամակալությամբ: Փոխարենը, այդ աշխատանքները հանձնարարում են վարձու աշխատողների:

Սակայն Հովհաննեսն անդրդվելի էր: Մի օր էլ նա ղեկավարությանն առաջարկում է թույլատրել իրեն վերակառուցել Գանձասար տանող պատմական ճանապարհը, որը նեղ ու դժվարանցանելի էր, և վերջին անգամ` 1850-60-ական թթ. այն վերանորոգել էր Բաղդասար մետրոպոլիտ Հասան-Ջալալյանը: Առանց տեխնիկայի, ձեռքի գործիքներով, նա կառուցում է բլուրների գագաթով դեպի Գանձասար ձգվող միակ ճանապարհը (մոտ 3 կմ):

Այսօր այդ ճանապարհին քարեր են թափված, ու մեքենաները չեն կարողանում անցնել:
Հովհաննեսը նաև հայրենի գյուղի և հարակից գյուղերի աղբյուրների ջրագծերն է անցկացնում, հուշարձան-աղբյուրներ հիմնում, միայն Վանքում՝ երեքը:

Դունայի, Օդեսայի, Սևաստոպոլի հերոսը, Ֆրանսիական դիմադրության շարժման խիզախ մարտիկը 1969 թ. մահանում է սրտի կաթվածից:

Հովհաննես Ասրյանը կոչումներ ու մեդալներ չունի, ինչպես հաճախ է լինում իրական նվիրյալների դեպքում: Փոխարենը, նրա կատարած սխրանքը, որի շնորհիվ փրկվեց Գանձասարի հոյակերտ վանական համալիրը, մեծագույն նվեր է հայ ժողովրդին:

Անի Գասպարյան

Անկախ 

Այսօր՝ մայիսի 9-ին, հայ ժողովուրդը նշում է Հայրենական մեծ պատերազմում տարած հաղթանակի 69-րդ տարեդարձը և Շուշիի ազատագրման 22-ամյակը: Հաղթանակի և խաղաղության տոնի առթիվ կազմակերպված միջոցառմանը մասնակցելու նպատակով վարչապետ Հովիկ Աբրահամյանն այսօր օրենսդիր և գործադիր մարմնի անդամների, հոգևոր դասի ներկայացուցիչների ուղեկցությամբ այցելել է Երևանի «Հաղթանակ» զբոսայգի: Կառավարության ղեկավարը ծաղիկներ է դրել Անհայտ զինվորի հուշարձանին ու հարգանքի տուրք մատուցել Հայրենական մեծ պատերազմում և Շուշիի ազատագրման պայքարում զոհված հերոսների հիշատակին:
Լրագրողների հետ ճեպազրույցում կառավարության ղեկավարը վետերաններին ուղղված շնորհավորանքի խոսքում նշել է. «Մենք բարձր ենք գնահատում վետերանների ներդրումը, քանի որ նրանք բարձր են պահել հայ ժողովրդի պատիվը Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ, և միշտ էլ մեծ հարգանքի ենք արժանացնելու նրանց: Մենք՝ իշխանություններս, պարտավոր ենք հարգել նրանց անցած ճանապարհը: Հպարտանում ենք նրանցով և ցանկանում ենք քաջառողջություն, երկար տարիների կյանք: Որքան էլ իրենց հարգենք, աջակցենք, միևնույն է, քիչ է լինելու»: 
Այնուհետև Հովիկ Աբրահամյանը պատասխանել է մեր երկրի ներքին և արտաքին քաղաքականությանը վերաբերող մի շարք հարցերի:
Մասնավորապես, անդրադառնալով ՀՀ կառավարության նոր ծրագրի վերաբերյալ հարցադրմանը՝ վարչապետն ասել է. «Ծրագրում իրականացվող փոփոխություններն ինքնանպատակ չեն լինելու, աշխատելու ենք, որ այն լինի հնարավորինս իրատեսական: Մեզ համար շատ կարևոր է ասել այն, ինչ կարողանալու ենք անել: Մեծ փոփոխություններ չեմ ակնկալում, քանի որ հիմա քննարկման փուլում է: Բայց նորից եմ ցանկանում ասել, որ ծրագրում հստակեցվելու են բոլոր դրույթները, և իմ նպատակն է, որպեսզի այն, ինչ ծրագրում արտացոլվի, իրականացվի: Ես կառավարության բոլոր անդամների առջև խնդիր եմ դրել, որ ծրագիրը համապատասխան նախարարն ըստ ոլորտի պետք է իրականացնի, եթե ոչ՝ մենք ճանապարհ չունենք անցնելու, և դա լինելու է սկզբունքային:
Մենք այսօր այլևս դանդաղելու հնարավորություն չունենք, պետք է փորձենք հնարավորինս մեր ժողովրդի և պետության առջև ծառացած խնդիրներին լուծում տալ: Իհարկե, բոլորին է հասկանալի, որ դա միանգամից չենք կարող անել, բայց հստակ պետք է լինի ժամանակ և ծրագիր: Հանրությունը պետք է հասկանա, որ այդ ծրագիրն այս ժամկետում է և կիրականացվի: Դա է ինձ համար ամենակարևորը»: 
Պատասխանելով իշխանության հանդեպ հանրային վստահության վերականգնման հարցին՝ գործադիրի ղեկավարը նշել է. «Իհարկե, գտնում եմ, որ կա անվստահության մթնոլորտ, և մենք փորձելու ենք մեր իրատեսական ծրագրերով, քայլերով և ոչ ստանդարտ որոշումներով վստահությունը կամաց-կամաց վերականգնել: Ունենք նաև մեծ խնդիր տնտեսական ոլորտում. տնտեսական աճը մեր երկրի, կառավարության համար պետք է լինի առաջնահերթ: Ամեն ինչ անելու եմ, որպեսզի ստեղծենք հավասար դաշտ, որ յուրաքանչյուր ներդրող, գործարար հասկանա և տեսնի իրականում, որ տնտեսական դաշտում բոլորը հավասար են: Իհարկե, դժվար է լինելու, բայց մենք գնալու ենք այդ քայլին, այլընտրանք չունենք, դա պետք է բոլորը հասկանան, այդ թվում՝ իմ մերձավորները: Ես ինձնից եմ սկսելու, ու դա ինձ համար լինելու է սկզբունքային»:
Ինչ վերաբերում է Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության կարգավորման առնչությամբ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի ամերիկացի համանախագահ Ջեյմս Ուորլիքի վերջին հայտարարությանը, այդ առնչությամբ վարչապետ Աբրահամյանն ընդգծել է. «Այդ խնդիրը պետք է լուծվի երեք՝ ազգերի ինքնորոշման, տարածքային ամբողջականության և ուժի չկիրառման սկզբունքների հիման վրա»: 
Իսկ ՀՀ նոր կառավարության կադրային քաղաքականությանը վերաբերող հարցին Հովիկ Աբրահամյանը հետևյալ կերպ է արձագանքել.«Կառավարության ձևավորման համար ինձ համար եղել է մեկ հստակ սկզբունք, որ բոլորը պետք է լինեն փորձառու: Մենք ժամանակ չունենք դանդաղելու, մեր խնդիրները պետք է լինեն հստակ ձևակերպված և առաջ գնան: Նախարարներին հնարավորություն ենք տվել, որպեսզի աշխատեն և կարողանան հայրենիքին, ժողովրդին ինչ-որ կերպ, իրենց գործունեությամբ, աշխատանքով աջակցել: Բազմաթիվ խոսակցություններ, գնահատականներ են լինելու, բայց ես պետք է խնդրեմ չշտապեք, հնարավորություն տաք մեզ: Ես միշտ հաշվի եմ նստելու հանրության կարծիքի հետ, և շատ թափանցիկ ենք աշխատելու»:
Զինվորական հանդիսավոր շքերթը դիտելուց հետո վարչապետը մասնակցել է վետերանների համար կազմակերպված զինվորական վրանային ճաշին, զրուցել նրանց հետ, մաղթել քաջառողջություն:

Հայրենական մեծ պատերազմում տարած հաղթանակի 69-րդ տարեդարձի կապակցությամբ, ավանդույթի համաձայն, ՀՀ վարչապետ Հովիկ Աբրահամյանը, Երևանի քաղաքապետ Տարոն Մարգարյանը, ՀՀ պաշտպանության նախարար Սեյրան Օհանյանը և կառավարության այլ անդամները, բարձրաստիճան սպաների ու պաշտոնատար այլ անձանց ուղեկցությամբ, այցելել են «Հաղթանակ»  զբոսայգի: Ներկաները նախ ծաղիկներ են խոնարհել Անմար կրակին, նաև մեկ րոպե լռությամբ հարգանքի տուրք մատուցել երկրորդ համաշխարհային պատերազմում զոհված մարտիկների  հիշատակին: Հաղթանակի օրվա կապակցությամբ կազմակերպված միջոցառման պաշտոնական մասն ավարտվել է զինվորական հանդիսավոր շքերթով:

Քաղաքապետ Տարոն Մարգարյանը այցելել է նաև այս օրը ավանդաբար կազմակերպվող զինվորական վրանային խոհանոց, որտեղ պատերազմի մասնակից վետերանների հետ կիսել է խորհրդանշական 100 գրամն ու զինվորական հացը: Այնուհետ Երևանի քաղաքապետը շրջել է «Հաղթանակ» զբոսայգում, շնորհավորել վետերաններին, ովքեր իրենց հերթին շնորհակալությունն են հայտնել Տարոն Մարգարյանին՝ հոգածության ու ցուցաբերվող մշտական աջակցության համար:

Երևանի քաղաքապետարանի տեղեկատվության

և հասարակայնության հետ կապերի վարչություն

Աշխատանքային այցով այսօր Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն մեկնած Հայաստանի Հանրապետության Նախագահ Սերժ Սարգսյանը մասնակցում է Հաղթանակի տոնի 69-րդ, ԼՂՀ պաշտպանության բանակի և Շուշիի ազատագրման 22-րդ տարեդարձին նվիրված միջոցառումներին:

1994 թ. ապրիլ 21-ին Մարտակերտի շրջանի Կարմիրավան գյուղի մատույցներում շրջափակման մեջ հայտնվեց մայրաքաղաքի Շենգավիթի շրջանի «Մուշ» ջոկատի 272 ազատամարտիկ: Թեև վիրավոր` շատերը դուրս եկան շրջափակումից: Իսկ 14-ն այդպես էլ մնացին մահվան ճիրաններում:

Իրականում ի՞նչ կատարվեց այդ չարաբաստիկ օրը, և որն էր զոհված տղաների հետքերով 20 տարի անց ուխտագնացության մեկնելու շարժառիթը, որը նախաձեռնել էին նրանց մարտական ընկերները` շրջանի թաղապետը, համայնքի երկրապահի նախագահը և հրամանատարը: Ուստի, վերջինիս հետ իմ հանդիպումը, կարծում եմ, միանգամայն արդարացված է:

Նպատակը մեկն էր. 20 տարին, նաև մարտական ընկերների հիշատակը հավերժացնող մի խաչքար դնել շրջկենտրոնի ֆիդայիների այգում, որի հարևանությամբ նաև Մարտակերտի ահեղ մարտերում նահատակվածների հիշատակին կառուցված հուշակոթողն ու թանգարանն են:

Շարժման առաջին օրից տարբեր մարտերի մասնակցած «Մուշ» ջոկատն իր 272 մարտիկներով 1994 թ. հունվարին կրկին Արցախում էր: Այս անգամ նրանց կցեցին Շուշիի բրիգադին, ու ջոկատն ինքնըստինքյան գումարտակ դարձավ, որն իր առջև դրված բոլոր խնդիրները միշտ էլ պատշաճ կատարեց` հրամանատար Մուշեղ Ղազարյանին հպարտանալու բազմաթիվ առիթներ տալով: «Գումարտակը եղել է Արցախի սիրտը, միշտ իր դիրքերում, նահանջ չի ունեցել, մի սանտիմետր հող չի տվել: Բայց 1994 թ. ապրիլի 10-ի մարտական գործողության ընթացքում առաջին վիրավորն ունեցանք: 11 օր ջոկատը պատերազմական թեժ գործողությունների մեջ եղավ, որի հետևանքով զոհերի թիվը 16-ի հասավ»,- խոստովանում է հրամանատարը:

Որպեսզի գնդապետ հրամանատարի պատմությունն առավել պատկերավոր լինի, մի պահ կտրվենք նրա խոսքից և վերհիշենք մինչ այդ Կարմիրավանի գլխով անցածը, քանզի մարտական թեժ գործողությունները հենց այստեղ են ընթացել:

ԿԱՐՄԻՐԱՎԱՆ

Մարտակերտից 14 կմ հեռավորության վրա գտնվող գյուղի դիրքը հարթավայրային էր, գյուղ, որ 1989 թ. ուներ 518 բնակիչ: Կոլտնտեսությունը կազմավորվել է 1930 թ.: 1950-ին միավորվել է Սեյսուլանի կոլտնտեսությանը, իսկ 1964 թ.` Մարտակերտի պետական տնտեսությանը: Մասնագիտացված էր խաղողագործության և անասնապահության ոլորտներում:

Կարմիրավանը, Լենինավանը, Մարաղան, Այգեստանը (Չայլու) հարևան գյուղեր էին, և, ցավոք, պատերազմի ժամանակ գրեթե նույն ճակատագրին արժանացան: Երբ 1992 թ. հունիսի 16-ին դատարկվեց Այգեստանը, մահվան օղակում կրկին հայտնվեց Մարաղան, իսկ հունիսի 28-29-ին արդեն ընկան Լենինավանն ու Կարմիրավանը:

Ուրեմն, գումարտակը պիտի հետ վերադարձներ կորցրածը… «Առաջադրանքն այն էր, որ մենք հնարավորինս վերցնենք մեր հողերից. խրամատավորվենք, դիրքավորվենք և պաշտպանության անցնենք: Իսկ մեր 14 զոհված ընկերները Շուշվա բրիգադի հետախուզական վաշտի մեջ էին, որի ղեկավարը նույն բրիգադի հրամանատարն էր: Նրանց 1994թ. ապրիլի 20-ին իրականացրած հետախուզությունը պարզել էր, որ մեր դիմացն ազատ է, թուրքեր չկան, հենց այդպես էլ զեկուցել էին, որ թուրքերը միայն պահակակետերում են: Այդպես ինձ զեկուցեց նաև իմ հետախույզ Վահագն Վարդևանյանը, թե իրականում առջևում դատարկություն է, ոչ ոք չկա: Բայց երեկոյան թուրք ասկյարները մոտավորապես 3 հազար մոջահեդ վարձկան դեսանտ իջեցրին»,- ասում է հրամանատարը` այսօր արդեն մայրաքաղաքի արտակարգ իրավիճակների վարչության պետը:

Դեսանտ իջեցրին, երբ միակ հարվածային ուժը Շենգավիթի տղաներն էին, որոնք, կռիվ տալով, դիրքավորվում էին, թեև նրանց էին կցել նաև Սովետական շրջանի գումարտակը, որը դեպի Մարտունի ձգվող թևն էր պահում: «Մենք միշտ խրամատավորվել ենք, որովհետև դա շատ ճիշտ է, հակառակ դեպքում մեր զոհերն ավելի շատ կլինեին»,- վստահեցնում է հրամանատարն ու հիշեցնում 1992 թ. «Արաբո» ջոկատի Կարմիրավանում տված 70 զոհերի մասին:

ԿՌԻՎԸ ԹԵԺԱՑԱՎ ԱՌԱՎՈՏ ԼՈՒՍՈ

1994 թ.ապրիլի 21-ի առավոտյան ժամը 4-անց 20 րոպե սկսվեց հակառակորդի հարձակումը շենգավիթցիների կողմից պահվող 3 կմ ձգվող դիրքերի վրա: 25-30 մետրի վրա խրամատավորված պահակակետեր էին, որոնք տղաները փորել էին ընդամենը 4 ժամում: Դժվար է չհավատալ հրամանատարին, որ եթե խրամատավորված չլինեին` զոհերն ավելի շատ կլինեին, քանզի ուժային հարաբերակցությունն ակնհայտ էր: Այնուհանդերձ, գումարտակը չնահանջեց: Իսկ Կարմիրավանի «չանի բոչկաների» ուղղությամբ հետախուզման գնացած 14 տղաները հակառակորդի հարձակման ժամանակ ուղղակի չկարողացան հետադարձ ճանապարհն անցնել ու հասնել գումարտակին: Հետդարձի ճանապարհն արդեն փակ էր: Տղաներն իրենց վերջին մարտը տվեցին: Անձնվիրաբար կռվեցին, մինչև պարպվեց վերջին փամփուշտը:

Մինչ այդ հետախույզ տղաները տեղեկացրել էին, որ գումարտակը մոջահեդների շրջափակման մեջ է հայտնվել: Այդ մասին իր մոտ եղած ռադիոկապով նույնիսկ Վահագն Վարդևանյանն է հայտնել հրամանատարին: «Տանկերը եկան ու բարձրացան մեր պահակակետերի դիրքերի վրա: Նման բան միայն ֆաշիստական ֆիլմերում էինք տեսել, թե ինչպես է տանկը խրամատի վրա բարձրանում, պտտվում, խրամատը հողին հավասարեցնելով` առաջ շարժվում: Անգամ նման իրավիճակում մենք առանց խուճապի, նահանջի պահել ենք մեր դիրքերը»,- ոչ այն է հպարտությամբ, ոչ այն է ցավով նշում է գնդապետը, որովհետև վերջնարդյունքում 76 վիրավոր տվեցին, այդ թվում նաև հրամանատարը, և 14 զոհ, որոնց մեջ էին նաև հրամանատարի մանկության ընկերներն ու բարեկամը: Բայց գումարտակն էլ իր հերթին գերիներ, վիրավորներ և դիակներ վերցրեց փոխանակումների համար:

Այյս ամենից հետո չես կարող չհամաձայնել նախաձեռնության հեղինակների այն մտքին, որ Մարտակերտում խաչքար տեղադրելու նպատակը ոչ միայն մարտական ընկերների հիշատակի հավերժացումն է, այլև եկող սերունդներին զգոն պահելը: Իսկ արդյունքը երկար սպասեցնել չտվեց: Օրեր անց` ապրիլի 24-ին, խաչքարի մոտ հանդիսավոր մոմավառության եղավ:

Ի՞ՆՉ ՏԵՍԱՎ ՈՒ ԶԳԱՑ ՄՈՐ ՍԻՐՏԸ

Տիկին Լալան ուխտագնացության մեկնած միակ մայրն էր: Իհարկե, ոչ այն պատճառով, որ մյուսները չէին ցանկացել. արդեն կենդանի չէին: Ասենք, ի՞նչ մայր լիներ, որ առողջություն ունենար ու դիմանար: Փոխարենը` հայրերը, կանայք ու զավակներն էին գնացել: Իսկ Տիկին Լալան էլ, ինչպես ասում են, մեռնելով գնացել ու արդեն 10 օր է, ինչ գամվել է անկողնուն, խելքի չի գալիս: Թեև առաջին անգամ չէր Արցախում, բայց անչափ հուզված էր, այն աստիճան, որ երբ սահմանամերձ N զորամաս գնացին, որտեղ ժամանակին վրաններում մնացել էին տղաները, ուխտ էր արել մի բուռ հող բերել ու խառնել որդու շիրիմին: Նրանք երկար ու լուռ հեռվից դիտեցին տղաների «մարտադաշտը», զննեցին շրջապատը, հիշողությունների գիրկն ընկան: Տիկին Լալան ուշքի եկավ միայն այն ժամանակ, երբ սահմանապահ 60 զինվորներին թաղապետի կողմից տրամադրված անհրաժեշտ պարագաներով նվերների փաթեթը հանձնելու պահը եկավ: Զորամասին էլ հեռուստացույց նվիրեցին:

Իսկ երբ էջմիածնեցի զինվորին մայրաբար համբուրելով, բարի ծառայություն մաղթելով հանձնեց փաթեթը, ասես որդու ջերմությունը զգաց, կրկին շփոթվեց` մոռանալով իր ուխտի մասին:

Թեև մոր վիշտը թարմացավ, կրկին վերապրեց 88-ից Արցախյան հողում կռիվ տվող Արմեն որդու կորստի վիշտը, բայց լավ էր,որ այստեղ շատերն իմացան ապրիլյան այս պատմության մասին: Պարզվեց, որ անտեղյակներն էլ քիչ չէին, այն էլ` Մարտակերտի զոհված ազատամարտիկների թանգարանում, որի հարևանությամբ տեղադրվեց խաչքարը: Ուխտագնացները թանգարանում 14 զոհերի լուսանկարները չտեսան, պատմությանն այստեղ տեղյակ չէին:
Կարևորը` խոստացան կարճ ժամանակում բացը լրացնել:

Իսկ ԼՂՀ ՊՆ նախարարը տիկին Լալային պատվոգիր, իսկ 13 զոհերի հայրերին, հարազատներին անվանական ժամացույցներ հանձնեց: Չմերժվեց նաև ուխտագնացների` N զորամասի մի քանի զինվորի արձակուրդ ուղարկելու խնդրանքը: Գուցե այդ երեք զինվորն արդեն կարճատև հանգստի են մեկնել:

1999 թ. Արմեն Հովհաննիսյանի և Վահագն Վարդևանյանի դպրոցները հերոս զինվորների անուններով են անվանակոչվել: Թաղապետ Արմեն Սարգսյանն էլ պատվախնդիր է առաջիկայում Արշակ Ղամբարյանի դպրոցն ազատամարտիկի անունով անվանակոչելուն:

1994 թ. ապրիլյան այս իրադարձությունից օրեր անց` մայիսի 12-ին, հրադադար կնքվեց, որով մեր Արցախ աշխարհի բազմաթիվ բեկորներ մնացին շան բերանում…

Հայոց նոր և նորագույն շրջանի պատմության մեջ մայիսն իրավամբ համարվեց մեր հաղթանակների ամիսը: Վերջին հարյուր տարվա մեջ Հայաստանի երեք հանրապետություների  գծած պատմական ուղեգծում մայիսն առանձնանում է հայերիս գոյամարտի հաղթական հանգուցակետերով: Մեր հաղթանակների մայիսը թերևս սկսվում է մայիսի 8-9-ից: Այն արդեն 21 տարի է, ինչ կոչվում է նաև եռատոն:

 Երկրորդ աշխարհամարտը նաև հայերի պատերազմն էր

Եռատոնի «առաջին արարը» կապված է  ֆաշիստական Գերմանիայի դեմ ԽՍՀՄ-ի տարած հաղթանակի հետ Հայրենական մեծ պատերազմում, որում ամենաակտիվ մասնակցությունն ունեցավ նաև հայ ժողովուրդը: Ճիշտ է, Հայաստանում, բարեբախտաբար, ռազմական գործողություններ տեղի չունեցան, սակայն սա նաև մեր պատերազմն էր, որում վճռվում էր նաև մեր ժողովրդի ապագան, քանի որ Խորհրդային Հայաստանը կոմունիստական ճամբարի երկիր էր և խորհրդային բանակում կռվող հարյուրհազարավոր հայեր իրենց  արյունն էին հեղում:

Հայրենական մեծ պատերազմին մասնակցել է 500 հազար հայ, որոնցից 300 հազարը եղել է Խորհրդային Հայաստանից, իսկ մնացած 200 հազարը` Խորհրդային Միության այլ հանրապետություններից: Սա իրոք պատկառելի թիվ է, եթե հաշվի առնենք, որ 1939 թ. տվյալներով հայերի թիվը ողջ ԽՍՀՄ-ում մոտ 2 մլն էր, այսինքն` հայերի 25 տոկոսը կռվում էր: Բացի նրանցից, 100 հազար հայ էլ մարտնչում էր հակահիտլերյան կոալիցիայի երկրների զորքերի կազմում: Այսինքն` ամբողջ աշխարհում 1939-ից մղվող  Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում հայերի մասնակցության թիվը  600 հազար էր: Շուրջ 200 հազար հայ հերոսաբար ընկել է ռազմի դաշտում: Շուրջ 70 հազար հայ պարգևատրվել է մարտական շքանշաններով ու մեդալներով:

Այս պատերազմում հայերն աչքի ընկան ոչ միայն մասնակցության մեծ թվով, այլև ռազմական տաղանդով և սխրանքներով: Հայերը պատերազմ ուղարկեցին 6 ազգային դիվիզիա: Իսկ 89-րդ հայկական Թամանյան դիվիզիան Կովկասից հասավ Բեռլին:

Խորհրդային Միության հերոսի բարձր կոչմանն է արժանացել 106 հայ` գրավելով 6-րդ տեղը ռուսներից, ուկրաինացիներից, բելառուսներից, թաթարներից և հրեաներից հետո, նրանցից 2-ը` Հովհաննես Բաղրամյանն ու Նելսոն Ստեփանյանը Խորհրդային Միության կրկնակի հերոսի կոչման են արժանացել: 27 հայեր դարձել են «Փառքի» շքանշանի բոլոր 3 աստիճանների ասպետներ:

Պատերազմի մասնակից 4 հայորդիներ դարձան մարշալներ` Հովհաննես Բաղրամյանը, ծովակալ Իվան (Հովհաննես) Իսակովը, ավիացիայի մարշալ Սերգեյ Խուդյակովը (Արմենակ Խամփերյանցը) և զրահատանկային զորքերի մարշալ Համազասպ Բաբաջանյանը: 160-ն արժանացան գեներալի կոչման, որոնցից 64-ը` հենց պատերազմի ժամանակ: Գեներալների և ռազմաօդային ուժերի, զրահատանկային և հրետանային զորքերի սպաների թվով հայերը 4-րդն են ռուսներից, ուկրաինացիներից և բելառուսներից հետո: ԽՍՀՄ-ը 1945 թ. մայիսի 9-ին գրավեց Բեռլինը` այդպիսով հաղթանակ տանելով ֆաշիստական Գերմանիայի նկատմամբ: Եվ 1945-ից սկսած մինչև փլուզումը` 1991 թ., ԽՍՀՄ-ում, իսկ 1991-ից հետո հետխորհրդային երկրներում մայիսի 9-ը նշվում է որպես հաղթանակի տոն: Այդ թվում և Հայաստանում:

Հենց մեր պապերի փառահեղ հաղթանակն էլ կրթեց նոր սերնդին, որը 1991 թվականին Արցախում պարզեց ազատության դրոշն ու դուրս գալով գոյամարտի` հաղթեց, վերահաստատեց հայերիս ապրելու իրավունքը արևի տակ ու մայիսյան հաղթանակն էլ մեր ազգի համար դարձրեց եռատոն:

Եռատոնի «երկրորդ արարը»

Արդեն 21 տարի է` 1992 թվականից, ինչ մայիսի 9-ին հայ ժողովուրդը նշում է ոչ միայն Հայրենական մեծ պատերազմում տարած հաղթանակի, այլև հայ ժողովրդի համար ճակատագրական մեկ այլ կարևոր հաղթանակի` Արցախի հնագույն մայրաքաղաք Շուշիի ազատագրման օրը:  Շուշիի ազատագրումը կարևոր էր Ղարաբաղյան պատերազմում: Հենց այստեղից էին ադրբեջանցիները հարվածում Ստեփանակերտի և մերձակա գյուղերի ուղղությամբ:

Կարագյավ գյուղից մինչև Քիրս մոտ 40 կմ ձգվող ռազմաճակատի գծով նախատեսված էր հարձակման 4 ուղղություն: Առաջինը Հյուսիսային կամ 26-ի ուղղությունն էր, հրամանատար Վալերի Չիթչյան, երկրորդը` Շոշի, հրամանատար Արկադի Կարապետյան, երրորդը Սամվել Բաբայանի հրամանատարությամբ Հարավային (Լաչինի) ուղղությունն էր, չորրորդը` Ջանհասան-Քյոսալարինը (հարավարևմտյան), հրամանատար Սեյրան Օհանյան: Ստեղծված էր նաև գլխավոր պահեստային ստորաբաժանում, որի հրամանատարն էր Յուրա Հովհաննիսյանը, և մոտ 300 հոգանոց պահեստային ուժեր, որոնք անհրաժեշտության դեպքում պետք է օգնության հասնեին: Ամբողջ օպերացիան, որը կրում էր «Հարսանիք լեռներում» անունը,  ղեկավարում էր Ինքնապաշտպանական ուժերի հրամանատար Արկադի Տեր-Թադևոսյանը (Կոմանդոս), շտաբի պետն էր Ֆելիքս Գզողյանը: Կոմանդոսը դեռևս մայիսի 4-ին էր ստորագրել հարձակման հրամանը, որը, սակայն, նախապատրաստական որոշ հարցերի պատճառով հետաձգվեց: Շուշիի ազատագրման «Հարսանիք լեռներում» ծածկանունը կրող մարտական գործողությունը սկսվեց մայիսի 8-ին, ժամը 2.30-ին և ավարտվեց մայիսի 9-ի լուսաբացին:

Մերոնք հաղթանակած մտան Շուշի և Ղազանչեցոց եկեղեցու ավերված գմբեթին ծածանվեց հայոց եռագույնը:

Մարտական գործողության ժամանակ հայկական կողմն ունեցավ 57 զոհ, հակառակորդը` 250-300: Շուշիի ազատագրումից հետո հայկական ուժերը ազատագրեցին նաև մերձակա բնակավայրերը, Բերդաձորի ենթաշրջանի գյուղերը, Բերձորը (Լաչին) և մայիսի 18-ին, բացելով «Լաչինի մարդասիրական միջանցքը», հասան ՀՀ սահման: Պատերազմը մտավ նոր փուլ:

Շուշիի ազատագրումով ու միջանցքի բացումով պիտի որ  պատերազմը բեկվեր: Բայց դրան հաջորդեց հայկական զինուժի դիմակայությունը նույն տարվա ամառվա աննախադեպ ուժեղ գրոհներին, եղան ծանր պարտություններ, սակայն աշնանից սկսած` հակահարձակման ու լայնածավալ առաջխաղացման ոգին վերականգնվեց, արդյունքում ազատագրվեցին Լաչինի, Քելբաջարի, Աղդամի, Զանգելանի, Ղուբաթլուի, Ջաբրայիլի, Ֆիզուլիի շրջանները, ինչը, ի վերջո, ավարտվեց 1994-ի մայիսին զինադադարի կնքմամբ:

Հենց Շուշիի ազատագրումն էլ համալրեց մայիսի 9-ի` Հաղթանակի օրվա տոնական խորհուրդը, և այժմ այս օրը նշվում է ոչ միայն «միասնական հայրենիք» ԽՍՀՄ-ի տարած հաղթանակը Մեծ հայրենականում, այլև հենց բուն հայկական հողում հայ ժողովրդի գոյապայքարի հերոսական ու փառահեղ էջերից մեկը:

Ինչ վերաբերում է եռատոնի «երրորդ արարին», ապա պետք է նշել, որ 1992 թ. մայիսի 9-ը համարվում է նաև ԼՂՀ պաշտպանության բանակի օր: Ու դրա  շնորհիվ էլ առաջացել է «եռատոն» անվանումը:

Երբ փակում ես կորուստներով լեցուն ապրիլյան էջը (Եղեռն, «Կոլցո» օպերացիա, Մարաղա…)  և ակամա հայտնվում կորուստների ու հաղթանակների ճամփաբաժանում, չգիտես` լա՞ս, թե՞ խնդաս: Բայց երբ առաջ ես նայում ու զգում մայիսյան հաղթանակների` Սարդարապատի ճակատամարտի, Շուշիի ազատագրման շունչը, գոտեպնդվում ես, թե  ինչքա՜ն պատմելու բան կա:

Էլ չեմ խոսում Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում հայերի ունեցած դերի մասին: Բայց ինչո՞ւ չխոսել:

Տասնամյակներ անց Մոսկվայի Կարմիր հրապարակում, Մեծ հայրենականի հաղթանակի 60-ամյակին նվիրված շքերթի ժամանակ առաջին անգամ ողջ աշխարհի առջև հրապարակավ խոստովանեցին, որ հայ ժողովուրդն այդ պատերազմին տվեց ավելին, քան Ադրբեջանը, Վրաստանը և շատ այլ երկրներ:

Խոստովանությունը` խոստովանություն, բայց մենք էլ մեր հերթին պիտի խոստովանենք, որ արդեն դարավերջին, երբ դժվարին կացության մեջ մենք էինք հայտնվել, ռուսները ոչ թե մեր կողքին կանգնեցին, այլ ադրբեջանցու, և իրականացրին «Կոլցո» օպերացիան: Հայաթափվեց Շահումյանը:

Ինչևէ:  Շուշիի ազատագրումը ոչ միայն մայիսյան հաղթանակների դափնեպսակն է, այլև ողջ Արցախյան գոյամարտի, ու այդպիսին էլ կմնա, որովհետև Շուշին էր վճռելու հայոց նորօրյա ազատամարտի ելքը:

Հին անունը Շոշ է եղել, որը նշանակում է բարձրություն: Քաղաք, որ անհիշելի ժամանակներից (VI-IX դդ.) հպարտորեն թիկնել է Քիրս լեռան (2750 մ) հյուսիսային փեշին  և շրջապատված է անդնդախոր ձորերով: Իսկ վաղ միջնադարում այն Շիկաքար է կոչվել:

Երբ  Ղարաբաղում սկսվում է հայերի ազգային-ազատագրական շարժումը, շատ նվիրյալների հետ Ավան անունով մի լոռեցի մշտական բնակություն է հաստատում Շոշ գյուղում: Հոգևորական գերդաստանի զավակը, մտահոգված ժողովրդի անվտանգությամբ, պաշտպանությամբ, 1720 թ. Շուշի քաղաքի արևելան մասում` Հնոտի կիրճի ձախափնյա ժայռին, նախաձեռնում է բերդ-ապարանքի կառուցումը, որն այսօր էլ Ավան հարյուրապետի անունով է կոչվում:

Քաղաքի մշակութային կյանքը հարուստ է եղել: Դեռևս 1820 թ. քաղաքում տպարան է գործել է: Լույս են տեսել 10-ից ավելի թերթեր ու ամսագրեր: Շուշիի Հակոբյան տպարանում է տպագրվում Լեոյի «Իմ օրագիրը», Րաֆֆու «Խենթը», Ֆիրդուսու «Շահնամեն»:

Բայց արի ու տես,որ նաև դառնություններով լեցուն է եղել քաղաքի կյանքը, քանզի պատերազմներն ու ազգամիջյան բախումներն անպակաս էին: Մարդիկ քանիցս շենացրել են քաղաքը, իսկ քոչվորներն ու ավարառուներն այն  ավերել են: Թե որքան փոթորիկներ են անցել նրա գլխով, վկան ավերված 5 եկեղեցիներն ու բզկտված հողն են, շիրիմները պսակող հայոց ինքնատիպ խաչքարերն ու նրանց մասին մինչ օրս պահպանվող պատմությունները : Իսկ 1920 թ. Հայաստանի խորհրդայնացման շեմին ներխուժած թաթարների եռօրյա  ասպատակությունից հետո Շուշին անվանեցին Հայոց Պոմպեյ:

Շուշիին մի նոր աղետ էր սպասում արդեն  XX դարավերջին, ավելի ճիշտ այն արդեն չոքել էր նրա դռանը: Ոսոխը ոչ միայն կրկին Շուշին էր հայաթափել, այլև շրջանի մի շարք գյուղեր: Հրետակոծությամբ շարունակ ահ ու սարսափի մեջ էին պահում նաև Ստեփանակերտը, որտեղ կյանքը նկուղ էր տեղափոխվել: Միայն հերոս Քարին տակի «հախից» այդպես էլ չկարողացավ գալ: Շուշիի քթի տակ (2 կմ հեռավորությամբ) գտնվող  գյուղի մեջ թշնամին իրեն սպառնացող վտանգ էր տեսնում: Եվ  այդ մտավախությունն իզուր չէր, քանի որ 1992 թ. հունվարի 26-ին թուրքը գյուղի մատույցներում 150 դիակ թողեց, բայց գյուղ այդպես էլ չմտավ: Շուշիի բարձունքից ադրբեջանցի հրոսակները շատ վայրագություններ են արել: Անգամ փորձել են այն ժայռը պայթեցնել, որի վրա իրենք էին շնթռած, միայն թե ինչ-որ կերպ գյուղի «հախից» գային, վկայությունը` ժայռի տակ փորված անցքերը: Հավի խելք ու միտք ունեցողները հավանաբար ուշ են գլխի ընկել, որ դրանով նաև իրենց գերեզմանն են փորում:

Շուշիի օպերացիան ծրագրված էր սկսել մայիսի 4-ին, սակայն առատ տեղացած ձյան պատճառով այն հետաձգվեց 8-ին: Մարտական գործողությունների քարտեզը պատրաստ էր դեռ ապրիլի կեսից: Արդեն մայիսի 7-ից շուրջ 80 ինքնապաշտպանական ջոկատներ ու դասակներ գրավում են իրենց դիրքերն ու սպասում «Հարսանիք լեռներում» ծածկանունով գործողությունը սկսելու հրամանին, որն էլ շատ չի ուշանում:

Շուշիի օպերացիայի իրադարձությունները հազարապատիկ են, մասնակիցներն էլ` ոչ պակաս: Եթե անսանք օպերացիայի հրամանատար Արկադի Տեր-Թադևոսյանին. «Թեև Շուշիի օպերացիային իրականում 2500 զինվոր մասնակցեց, բայց ես ավելին կասեմ, որ այդ ազատագրմանը մասնակցեց նաև ողջ հայ ժողովուրդը, որի սրտի թրթիռը, սրտատրոփ սպասումը  մեր թիկունքում զգում էինք»:

Մահ ու ավեր սփռող, անառիկ ամրոց հիշեցնող քաղաքն ընկավ 27 ժամում: 1992 թ. մայիսի 9-ի առավոտյան արդեն հայոց եռագույնը փողփողաց Ղազանչեցոց եկեղեցու գմբեթին, իսկ քաղաքն արդեն թուրքաթափ էր եղել: Եվ այդ փառահեղ հաղթանակը պատմության մեջ մտավ որպես ոգու հաղթանակ: Իսկ առջևում Լաչինի շրջանի ազատագրումն էր, որ հետո Քաշաթաղ վարչական շրջան պիտի դառնար` իր Բերձոր շրջկենտրոնով:

Ադրբեջանցիներն իրենց կրած պարտության պատճառը հրամանատարության դավաճանությունն էին համարում` մեղադրելով հատկապես Շուշիի զորամասի հրամանատար Էլբրուս Օրուջևին: Այդպես էլ գլխի չընկան կամ էլ խոստովանելու համարձակություն չունեցան, որ այդ խաղն իրենք տանուլ տվեցին դեռևս 1991 թ. դեկտեմբերին Կրկժանի, այնուհետև Մալիբեյլիի, Ղուշուլարի կրակակետերի լռեցմամբ, իսկ 1992 թ. հունվարին` Քարին Տակի հերոսամարտում և, վերջապես, Խոջալուի ազատագրմամբ:

Այսօր Շուշին ոչ միայն անկախ Արցախի համանուն շրջանի վարչական կենտրոնն է, այլև Արցախի թեմի առաջնորդանիստ քաղաքը, որը կամաց-կամաց բուժում է ինչպես 70-ամյա ավերի, կորստի, այնպես էլ պատերազմի վերքերը:

Ամալյա ԵԴԻԳԱՐՅԱՆ