Թմբուկավոր ատրճանակ` եկեղեցու հարևանությամբ

Մայիսի 22-ին, ժամը 14.10-ին, ոստիկանության կազմակերպված հանցավորության դեմ պայքարի գլխավոր վարչության հերթապահ մաս զանգահարած քաղաքացին, չցանկանալով ներկայանալ, հայտնել է, որ «Սուրբ Սարգիս» եկեղեցու դիմաց, աղբամանի տակ, զենք է դնում,
Մեկնած օպերատիվ խումբը Իսրայելյան փողոցի թիվ 21 շենքի դիմացի մայթին գտնվող աղբամանի հետնամասում, պոլիէթիլենային տոպրակում, հայտնաբերել է թմբուկավոր ատրճանակ, որն ուղարկվել է փորձաքննության:
Հետաքննությունը վարում է ոստիկանության ԿՀԴՊ գլխավոր վարչությունը:

Զինամթերք` մետրոյի «Գործարանային» կայարանի մուտքի դռների մոտ

Մայիսի 23-ին, ժամը 11.29-ին, անհայտ քաղաքացուց ոստիկանության մետրոպոլիտենի պահպանության բաժնում ահազանգ է ստացվել, որ զինամթերք է թողնում մետրոպոլիտենի «Գործարանային» կայարանի մուտքի դռների մոտ:
Մեկնած օպերատիվ խումբը նշված վայրում հայտնաբերել է պոլիէթիլենային տոպրակ, որի մեջ առկա էր փամփշտաժապավենի լիցքավորման սարք, ինքնաձիգի 2 դատարկ պահունակ և 5.45 մմ տրամաչափի 548 փամփուշտ:
Նշանակվել է փորձաքննություն:
Կատարվում է հետաքննություն:

Ամիրյան փողոցի և Մաշտոցի պողոտայի խաչմերուկի մոտ զենք-զինամթերք է հայտնաբերվել

Մայիսի 23-ին, ժամը 11.42-ին, ոստիկանության ԿՀԴՊ ԳՎ հերթապահ մաս զանգահարած քաղաքացին, չցանկանալով ներկայանալ, հայտնել է, որ Երևանի Ամիրյան փողոցի և Մաշտոցի պողոտայի խաչմերուկի հարևանությամբ գտնվող նախկին անձնագրային և վիզաների վարչության շենքի մոտ զենք-զինամթերք է թողնում:
Մեկնած օպերատիվ խումբը պոլիէթիլենային տոպրակում հայտնաբերել է ինքնաձիգի 7.62 մմ տրամաչափի 620, «Կարաբին» հրացանի 7.62 մմ տրամաչափի 13, ինքնաձիգի 5.45 մմ տրամաչափի 123 փամփուշտ, ինքնաձիգի 7.62 մմ տրամաչափի 1 պահունակ` լիցքավորված 12 փամփուշտով, «ՏՏ» ատրճանակի 7.62 մմ տրամաչափի 8 փամփուշտ, «ՌԳԴ» 2 և «Ֆ-1» տիպի 1 նռնակ` առանց պայթուցիչների, և թմբուկավոր ատրճանակ:
Հայտնաբերվածն ուղարկվել է փորձաքննության:
Հետաքննությունը վարում է ՀՀ ոստիկանության ԿՀԴՊ գլխավոր վարչությունը:

Մարտի 22-ին Երևանի «Մոսկվա» կինոթատրոնում տեղի ունեցավ Ուկրաինայի, Հայաստանի, Վրաստանի և Ֆրանսիայի համատեղ արտադրության «Փարաջանով» ֆիլմի պրեմիերան, դրանից մի օր առաջ` մարտի 21-ին, ՀՀ նախագահը պետական մրցանակ հանձնեց ֆիլմը ստեղծողներին: Բայց այս իրադարձությունը ոչ այնքան մշակութային, որքան քաղաքական իրարանցում առաջացրեց:
Անողոք ու քմահաճ տիկին է այդ ճակատագիր կոչվածը, որ պարզվում է` մարդուն կարող է հետապնդել անգամ նրա մահից երկար տարիներ հետո էլ: Սերգեյ Փարաջանովը հալածվեց խորհրդային իշխանությունների կողմից, քանիցս բանտ նետվեց այն պատճառով, որ ուզում էր ապրել այնպես, ինչպես ինքն էր ուզում, ոչ այնպես, ինչպես կոմունիստական կուսակցությունն էր թելադրում, այն պատճառով, որ չէր վարանում ու վախենում ասել այն, ինչ մտածում էր: Ահա նրա մահից այսքան տարի անց նրան նվիրված կենսագրական ֆիլմն էլ կրկին քաղաքական բախումների առարկա դարձավ:
Բանն այն է, որ ՀՀ պետական մրցանակի շնորհման արարողությունից երկու օր առաջ ֆիլմի համառեժիսոր Ելենա Ֆետիսովան մամուլում հրապարակավ հրաժարվեց Հայաստանի պետական մրցանակը ստանալուց: Ուկրաինական «Կոմենտարի»-ին գրեց, որ «Փարաջանով» ֆիլմի սցենարի հեղինակ, պրոդյուսեր և համառեժիսոր Ելենա Ֆետիսովան չի ներկայանա Հայաստանի պետական մրցանակի շնորհման արարողությանը, որը տրվել է Փարաջանովի մասին գեղարվեստական կինոնկարի համար: Ֆետիսովայի խոսքով` բոյկոտի պատճառը Հայաստանի կողմից Ղրիմի հանրաքվեի ճանաչումն է:
«Քանի որ դուք արտահայտվել եք Ղրիմում անցկացված հանրաքվեի օգտին` անվանելով այն «ժողովուրդների` ազատ կամարտահայտման միջոցով ինքնորոշման իրավունքի իրացման հերթական օրինակ», բայց որը իմ`որպես Ուկրաինայի քաղաքացու տեսանկյունից միջազգային իրավակարգի և եվրոպական արժեքների խախտում է, նաև Ուկրաինայի քաղաքացիների և համայն մարդկության խաղաղությանն ու հանգստությանը սպառնացող վտանգ է պարունակում, պաշտոնապես հայտարարում եմ, որ անհնարին եմ համարում իմ մասնակցությունը ֆիլմի ստեղծողների պարգևատրման արարողությանը, որը կայանալու է մարտի 21-ին, Երևանում: Իսկ պարգևի ինձ հասանելիք մասը խնդրում եմ փոխանցել հայ որբ երեխաների կարիքների համար,- ասված է Ֆետիսովայի` Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգսյանին ուղղված բաց նամակում:- Վստահ եմ, որ Սերգեյ Փարաջանովը նույն կերպ կվարվեր»- եզրափակել է նա:
Իհարկե, ոչ ոք չի կարող ժխտել ու չհարգել յուրաքանչյուր մարդու սեփական քաղաքական ու քաղաքացիական դիրքորոշումն ունենալու և ազատորեն արտահայտելու իրավունքը: Եվ բոլորս կհասկանայինք ուկրաինացի ռեժիսորին, եթե նա իր հրաժարումը մրցանակից արտահայտեր մեր դիրքորոշումը հարգելով, քաջ իմանալով, որ իր նման հազար ռեժիսոր էլ լինի, հազար Ուկրաինա էլ լինի, հայերս` ունենալով Արցախի խնդիրը, միշտ էլ պաշտպանել ու պաշտպանելու ենք ժողովուրդների ինքնորոշման իրավունքը: Ինչպես ասում են` ասելուն ձև կա, ինչո՞ւ այսպես վիրավորելով, ինչո՞ւ այսքան անհարգալից: Իր կամքն է պարգևից հրաժարվելը, բայց ինչո՞ւ է թելադրում, թե այդ դրամը ինչ անենք` «փոխանցել հայ որբ երեխաների կարիքների համար»: Ո՞ր հայ որբերի, որոնց ծնողները նահատա՞կ եղան իրենց հայրենի տան շեմին, որոնց ծնողները զոհվեցի՞ն ազատագրական մարտերում, թշնամուն դիմակայելիս: Եվ առնվազն բարոյական չէ խոսել Փարաջանովի անունից, որը կենդանի չէ և այսօր չի կարող ո՛չ առարկել, ո՛չ հաստատել այն, ինչ ասվում է իր փոխարեն:
Ահավասիկ հասարակության մեջ նախօրոք կանխակալ կարծիք առաջացավ կինոնկարի նկատմամբ, մտածում էիր` եթե կինոնկարի ուկրաինուհի հեղինակն այսքան անհանդուժող է ուրիշի` սեփական ճակատագիրը տնօրինելու կամքի հարցում, ապա ի՞նչ պիտի նկարահանած լինի մի մարդու մասին, որն իր կյանքում չափազանց թանկ վճարեց իր ազատության, իր կամքն արտահայտելու համարձակության համար:
Այսպես թե այնպես հասարակությունը սպասում էր իշխանությունների արձագանքին: Ակնկալվում էր, որ տիկին ռեժիսորի հայտարարությունը կընդունեն որպես ի գիտություն և առաջ կացնեն: Բայց ոչ, հետևեցին տարօրինակ ռևերանսներ:
Հանրապետության նախագահը մրցանակները հանձնելիս հայտարարեց, որ առավոտյան տիկին Ելենա Ֆետիսովայից ստացել է նամակ, որում նա շատ հարգալից կերպով շարադրում է Երևան չժամանելու իր դրդապատճառները: «Ես իր գործընկերների միջոցով իրեն կփոխանցեմ պետական մրցանակը և իր իսկ ցանկությամբ, մրցանակի դրամական բաղադրիչը կուղղենք բարեգործական նպատակների՝ այն կրկնապատկելով հանրապետության նախագահի հիմնադրամից»,- ասաց նա:
Պարզվեց, որ նույն անձնավորությունը մի օրվա տարբերությամբ անհարգալից բաց նամակ է հղում ՀՀ նախագին, ապա շատ հարգալից փակ նամակ: Ինչո՞ւ ուրեմն չհրապարակվեց այդ հարգալից նամակը, որ տեսնեինք ու տարակուսանքները փարատվեին: Եվ արժե՞ր արդյոք երկար-բարակ հիշեցնել տիկին Ֆետիսովային հայ և ուկրաինական ժողովուրդների դարավոր բարեկամության մասին: Իսկ եթե այդ բարեկամության դարավոր պատմությունը չլիներ, կարելի՞ էր անհարգալից լինել: Ամեն դեպքում կարելի է հասկանալ նախագահի` այս միջադեպը դիվանագիտորեն հարթելու ցանկությունը: «Այնպես է պատահում, որ ժամանակի և իրադարձությունների թոհուբոհի մեջ տարբեր երևույթներ ունենում են տարընկալումներ, բայց ժամանակի մեծությունը նաև նրանում է, որ ժամանակի ընթացքում ամեն ինչ հստակեցվում է, տարըմբռնումները վերանում են, և ամեն ինչ ընկնում է իր տեղը: Մեկ անգամ ևս կրկնում եմ, որ ուկրաինացիները մեր եղբայրներն են: Այնպես որ ես խնդրում եմ գործընկերներին մրցանակը փոխանցել տիկին Ֆետիսովային»,- ասել է նախագահ Սերժ Սարգսյանը:
Հարց է ծագում` ո՞վ է «Փարաջանով» ֆիլմի այս կադրի մտահղացողը, Ելենա Ֆետիսովա՞ն, թե՞ համառեժիսոր Սերժ Ավետիքյանը: Սերգեյ Փարաջանովը` նստած Բրեժնևի ուսերին, երբեմնի խորհրդային շքերթների ժամանակ, երբ միշտ թմբակահարվում էր ժողովուրդների համերաշխությունը: Ամենայն հավանականությամբ ոչ Ֆետիսովան: Այլապես կհասկանար, որ քաղաքական գործիչները գալիս գնում են, քաղաքական իրադրությունները փոխվում են, ու հանդուրժենք թե ոչ, միևնույն է, պատմության ուսերին նստած են արվեստագետները, նրանք են, որ մնում են հավերժության մեջ…
Այնպես որ մնում է ևս մեկ անգամ հարց տալ, հռետորական հարց` ի՞նչ կաներ այս իրավիճակում Փարաջանովը: Ամեն ոք ազատ է իր մտքի չափով պատասխանելու այս հարցին: Եվ մնում է գոհանալ, որ գոնե այս անգամ Փարաջանովը խուսափեց քաղաքական խաղերի զոհը դառնալուց, քանի որ ուկրաինական դեպքերը սկսվեցին ավելի ուշ, քան կավարտվեր ֆիլմը: Ինքը` Սերժ Ավետիքյանն էլ մամլո ասուլիսի ժամանակ դժվարացավ ասել, թե այդ դեպքում ինչ կլիներ ֆիլմի ճակատագիրը:

Օրերս, երբ հերթական անգամ այցելեցի Հայաստանի ազգային գրադարան, տարօրինակ մթնոլորտ զգացի` անհասկանալի սառնություն բոլոր «կանգառներում», սկսած գրացուցակների սրահից մինչև սպասարկման բաժինները: Վերջապես, աշխատակցուհիներից մեկին, որ միշտ առանձնակի սիրալիրությամբ է աչքի ընկել, հարցրի.
– Էս ինչո՞ւ չեք ժպտում, հո բան չի՞ պատահել:

– Դուք էլ, հա՞,- միանգամից բորբոքվեց,- ժպտալու տե՞ղ է մնացել, էս աշխատավարձով աշխատում ես, չգիտես` ոնց ծերը ծերին հասցնես, մի բան էր մնացել, որ գիրք էի տանում տուն, երեխաս կարդում էր, էդ էլ շատ համարեցին, հիմա ասում են` վճարիր: Ինչի՞ց վճարեմ, ես նվազագույն աշխատավարձ եմ ստանում, ընդամենը 55 հազար դրամ է գալիս ձեռքս: Կարծեմ հիմա նվազագույն աշխատավարձը 50 հազար են հաշվել, չէ՞: Սովորական գրադարանավարներն իսկի 35 հազար են ստանում: Գնալ-գալու փողը հանիր, տես` տակն ինչ է մնում: Մենք չենք կարող ասել` վճարեք այնքան, ինչքան աշխատում ենք, բայց իրենք կարող են ասել` շուկայական հարաբերություններ են, գի՞րք ես ուզում, փողը տուր, տար: Բա՞: Թե որ մի թեթև էլ դժգոհություն հայտնես, միանգամից կվիրավորեն ու աշխատանքից կհանեն, քանի որ էս երկրում աշխատանք գտնելը, գիտեք էլի, մեծ բախտավորություն է: Դրա համար էլ միշտ պիտի շնորհակալ լինես ղեկավարներիդ, ինչ էլ գլխիդ անեն: Մանավանդ եթե թոշակին մոտ տարիքի ես: Տեսնեիք` վերջերս ինչ օրը գցեցին ամենահին աշխատողներից մեկին: Ուրիշ տեղեր ստաժավոր մարդկանց փորձառու են համարում, էստեղ` սպառված: Երևի ճիշտ են, սպառված չենք, բա ի՞նչ ենք, մեր կյանքն ենք սպառել էստեղ, տասնյակ տարիներ, հիմա էս չնչին աշխատավարձն է մնացել, որի վրա դողում ենք: Մի արտոնություն ունեինք, էդ էլ առան ձեռքներիցս, էլ բան չմնաց: Ու ասում են` պարտավոր եք ընթերցողներին ժպտալ: Ժպտանք, բա ոնց, վշտի ժպիտ, համեցեք:

Պարզվեց, որ այսպես կոչված` ներքին աբոնեմենտը (բաժնույթը), որից օգտվում են գրադարանի աշխատողները և որը գրադարանի ամբողջ պատմության ընթացքում անվճար է եղել, այս տարվա սկզբից վճարովի է դարձել, տարվա կտրվածքով` 6 հազար դրամ: Սա, իհարկե, ներկայիս պայմաններում չնչին գումար է, բայց եթե համեմատենք աշխատողների առավել քան չնչին եկամտի հետ, հասկանալ կարելի է, թե ինչու են այսքան վիրավորված:
Փորձեցի մխիթարել զրուցակցիս, գուցե երեխան գրադարանից օգտվի այնպես, ինչպես բոլոր ուսանողները, գա գրադարան ու ընդհանուր ընթերցասրահում անվճար կարդա ինչքան ուզում է: Պարզվեց` տղան անվճար է սովորում, շատ ջանքեր է թափում դրա համար, այլապես իրենց 55 հազար եկամտով երբեք բուհի երես չէր տեսնի: Դրան գումարած` դասերից հետո աշխատում է, որ մորն օգնի, պարապելու համար մնում են գիշերային ժամերը, երբ գրադարանն արդեն փակ է: Իսկ գրքեր գնելը, առավել ևս, բացառվում է, քանի որ հատկապես բուհական ուսումնական ձեռնարկները շատ թանկ են, երկու անգամ ավելի թանկ, քան մնացած գրքերը, եթե սկսես գնել, ամբողջ աշխատավարձն էլ չի բավականացնի: Մնում են դրանց պատճենահանումները, որոնք ավելի քիչ, բայց էլի բավական գումար են կազմում:
Նյութականը դեռ մի կողմ, աշխատակիցներին ավելի շատ վիրավորում է բարոյական կողմը: Ուզում են հասկանալ` ինչո՞ւ էին խորհրդային տարիներին հարգում մարդկանց վաստակը, ինչ-որ արտոնությամբ փորձում փոխհատուցել այն, իսկ հիմա, իրենց խոսքով, «դանակը ոսկրին են հասցնում»:

Իսկապես, հարցը զուտ բարոյական կողմ ունի, քանի որ իրենք` գրադարանային աշխատողներն էլ հասկանում են, որ գրքերը գրադարանից դուրս տանելը ազգային գրադարանի պարտադիր ծառայությունների շարքում չէ: Բայց տասնամյակներ շարունակ, բացի հիմնական ծառայությունից, այսինքն` գրքերը գրադարանի ընթերցասրահներում սպասարկելուց, այստեղ գործել են անհատական բաժնույթը, որից օգտվել են գրադարանի երկարամյա ընթերցողները` բարձր գիտական աստիճաններ ու կոչումներ ունեցող, և գրադարանի երկարամյա, թոշակի անցած աշխատակիցները, ներքին բաժնույթը, ինչպես արդեն նշեցինք, և միջգրադարանային բաժնույթը, որից օգտվել են հանրապետության այլ գրադարաններ, այստեղից գրքեր են տարել իրենց ընթերցողների համար: Երեքն էլ` անվճար:
Անկախության տարիներին վճարովի է դարձել անհատական բաժնույթի մի հատվածը: Հիմա այս բաժնույթից բոլորն օգտվում են տարեկան 10 հազար դրամով: Բայց ո՞ւմ հայտնի չէ, որ տարեց դոկտոր, պրոֆեսորները ծիծաղելի թոշակ են ստանում, նրանց համար էլ այս կյանքը հեշտ չէ: Պատմեցին, որ օրերս այս բաժնույթից լացակումած, առանց գիրք վերցնելու հեռացել է գրադարանի վաստակավոր ու այժմ թոշակու աշխատակցուհիներից մեկը: «Մի՞թե իմ ավանդն այս գրադարանի համար ոչինչ չարժի»,- ասել է նա:

Այնուամենայնիվ, դառնանք իրավական կողմին: Վճարովի ծառայությունների դիմում են աշխարհի բոլոր գրադարանները, մանավանդ` ազգային: Մասնագետներն այս հաստատությունները համեմատում են մեծ երախի հետ, որի մեջ ինչքան էլ փող գցես` չի բավարարվի: Նույնիսկ ԱՄՆ-ի Կոնգրեսի գրադարանը, որ պետական բյուջեից տարեկան մի քանի հարյուր միլիոն դոլար հատկացում է ունենում, դարձյալ կողքից տարբեր բիզնեսներ է բացում: Եվ լրացուցիչ ֆինանսական աղբյուրների որոնման հակված մեր մասնագետներն էլ մշտապես բերում են արտասահմանի փորձը` մոռանալով, սակայն, որ արտասահմանում գրադարանավարն ամենահարգի մասնագիտությունների շարքում է, և ազգային գրադարանների աշխատակիցներն էլ բարձր աշխատավարձ են ստանում: Օտար փորձին համապատասխանելու համար հարկ է հաշվի առնել բոլոր հանգամանքներն ու պայմանները:
Բացի այդ, անվճար և վճարովի ծառայությունները պետք է հստակ տարբերակվեն օրենքով, որպեսզի կամայականությունների դուռ չբացվի: Սա սկզբունքային հարց է: Այլապես այսօր այս տնօրինությունը սրանք կհամարի հավելյալ ծառայություն և վճար կպահանջի, վաղը մի ուրիշ տնօրինություն վճարովի կդարձնի նաև սովորական սպասարկումը: Դրա օրինակն արդեն ունեցել ենք ոչ այնքան վաղ անցյալում: Նախորդ տնօրինությունը 5X10 սմ չափսի պատվերաթերթիկները, որոնց վրա ընթերցողները նշում էին իրենց պատվերը, վաճառում էր 20 դրամով: Ստացվում էր, որ ամեն գիրք կարդալն այդքան արժեր, ստացվում էր, որ հարկեր էինք վճարում, որպեսզի հետո վճարեինք մեր իսկ հարկերով գործող հաստատությանը:
Նայենք օրենքին: «Գրադարանների և գրադարանային գործի մասին» ՀՀ օրենքում, որի 9-րդ հոդվածը վերաբերում է Հայաստանի ազգային գրադարանին, ոչինչ չկա նրա վճարովի և անվճար ծառայությունների ցանկերի, գոնե դրանց տարբերակման սկզբունքների ու հնարավորությունների մասին, ոչինչ չկա նաև կառավարության որոշումներում: Այս պարագայում հարցը գոնե քննարկման չի դրվել Գրադարանների խորհրդում կամ ազգային գրադարանի գիտխորհրդում, որոշումն ընդունվել է տնօրինության նիստում:

Հիմա էլ նայենք տարրական թվաբանությանը: Ինչքա՞ն օգուտ կբերի գրադարանին այս «նորամուծությունը»: Մոտավոր հաշվարկներով` տարեկան մոտ 2,5 մլն դրամ: Մի տարի առաջ գրադարանը թալանվեց, մի քանի տասնյակ միլիոնների կորուստ եղավ: Անվերադարձ: Բացի գողերից, մեր որոշումներ ընդունող պաշտոնատար այրերից ո՞ր մեկը պատասխանատվություն կրեց այս խայտառակ անփութության համար: Կամ Երևանի գրեթե բոլոր փողոցների բոլոր կանգառներում հսկայական վահանակներ են ցցված` «Կարդա», «Կարդալը նորաձև է» և նման անհեթեթ բովանդակությամբ, որոնք գումարներ արժեն: Ավելի լավ չէ՞ այդ միջոցները ներդնել գրադարանների կարիքները հոգալու համար:

Վերջապես հիշենք, որ 1993 թ. Հայաստանը վավերացրել է Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների մասին միջազգային դաշնագիրը և այդպիսով պարտավորվել է աստիճանաբար բարելավել մեր` հայաստանցիներիս սոցիալական, տնտեսական և մանավանդ մշակութային պայմանները, որպեսզի լիարժեք իրացնենք մեր իրավունքները: Ի՞նչ հաշվետվություն է տալիս մեր երկիրը, որ օր օրի, որոշումից որոշում իսկապես «դանակը ոսկրին է հասցնում»:

Հ.Գ. Նյութը պատրաստ էր տպագրության, երբ հայտնի դարձավ, որ առողջապահության նախարարությունը կանանց միամսյակի կապակցությամբ կանանց անվճար բուժսպասարկման (ընդհուպ մինչև վիրահատությունները) միամսյակ է հայտարարել: Էհ, կարո՞ղ ենք համարել, որ վերը նշված «նորամուծությունն» էլ, կանանց միամսյակին ընդառաջ, մշակույթի նախարարության նվերն է Հայաստանի ազգային գրադարանի աշխատողներին, որոնց 99 տոկոսը կանայք են:

Միանգամից ասեմ, որ տողերիս հեղինակն այն մարդկանցից չէ, որոնք լավն ու դրականը չեն նկատում` համարելով օրինաչափ և մատը միայն բացասականի վրա են դնում: Մինչև վերջերս անկեղծորեն ուրախանում էի Երևանի բարեկարգման աշխատանքներով: Հաճելի է, երբ քաղաքդ գեղեցկանում է ու ամեն կողմից ծաղիկներ են աչքդ շոյում:

Բայց բավական է` այդ նույն քաղաքը կառավարող մարմնի` քաղաքապետարանի հետ որևէ խնդիր ունենաս, որ այդ ծաղիկները աչքիդ փուշը դառնան, իսկ աջուձախ մեծ-մեծ տառերով ցցված կարգախոսը` «Ավելի բարեկարգ Երևան», երեսիդ խփող ծաղր դառնա:
Իսկ խնդիրը ծագեց Երևանի Հալաբյան 3 շենքի կապակցությամբ: Այդ շենքի մի մասը` չորս մուտքից երկուսը, վթարային է, համարյա փլվում է: Եվ բնակիչներին վերաբնակեցնելու խնդիր է առաջացել: Շատերն արդեն տեղափոխվել են, սակայն մի քանի ընտանիքներ բառի բուն իմաստով դուրսն են մնացել, քանի որ առաջարկվող բնակարանները չեն տեղափոխվում` համարելով, որ իրենց իրավունքները ոտնահարվում են, համարժեք բնակարաններ չեն հատկացվում: Խոսքը 3-սենյականոց բնակարանատերերի մասին է, որոնց պայմանները, ըստ քաղաքապետարանի առաջարկած տարբերակի, էապես վատանում է: Նրանք հարց են տալիս` ինչո՞ւ եք մեզ 14 քմ-ով պակաս բնակարան տալիս, չէ՞ որ դա մի ամբողջ սենյակի տարածք է, իսկ քաղաքապետարանն ասում է`օրենքը սա է, ուզում եք` ուզեք, չեք ուզում` դուք գիտեք: Եվ վերջ:
Միջանկյալ նշեմ, որ մի քանի տարի առաջ նույն քաղաքապետարանը տվյալ շենքում ամրացման աշխատանքներ է կատարել, հասկանալի է` հսկայական գումարներով, և ուղիղ մի տարի անց շենքը սկսել է ճաքեր տալ: Հարց է ծագում` ինչի՞ համար են ծախսվել այդ գումարները, եթե ամրացում, ըստ էության, չի կատարվել, և ո՞վ պետք է պատասխան տա դրա համար: Առայժմ պատասխան են տալիս մեղքի բաժին չունեցող բնակիչները, որոնք կարծեցյալ ամրացման աշխատանքներից հետո հանգիստ շունչ են քաշել և զգալի միջոցներ ծախսել իրենց բնակարանները վերանորոգելու համար: Պարզվում է` մարդկանց տարիներ շարունակ հավաքված դրամը և նրանց հարկերի շնորհիվ գոյացած պետական միջոցները քամուն են տրվել: Այս մասին քաղաքապետարանը օրենք չի հիշատակում:
Լավ, ինչպես ասում են, ինչ եղել, եղել է: Փորձեցի պարզել, թե դա ինչ օրենք է, որ խախտում է մարդու սեփականության իրավունքը և հարցերին լուծում տալիս ի վնաս երկրի քաղաքացու:
Դիմեցի քաղաքապետարանի տեղեկատվության և հասարակայնության հետ կապերի վարչություն` խնդրելով հայտնել այն օրենսդրական ակտերի հասցեները, որոնց հիման վրա մարդկանց պայմանները վատթարացնող հատուցում են տալիս: Ինչպես ասում են` էն դիմելն էր, որ դիմեցի, ոչ մի պատասխան: Զանգահարեցի, ասացին, որ դիմումն ուղարկել են համապատասխան վարչություն, որտեղ էլ այն անհետ կորել է: Նորից ուղարկեցի հարցումս: Ոչ մի պատասխան: Էստեղ էլ, ահա, «Տեղեկատվության ազատության մասին» օրենքը խախտվեց: Եվ որպեսզի իրավունքս պաշտպանեմ, ստիպված եմ դիմել դատարան: Սա՞ է ավելի բարեկարգ Երևանը, ծաղիկներով, տեղի-անտեղի նստարաններով, ներկած շենքերով ու օրենքի խախտումներո՞վ:
Փորձեցի ինքս մեր երկրի օրենսդրությունը քրքրել և գտա «Հայաստանի Հանրապետության տարածքում (բացառությամբ աղետի գոտու վերականգնման առաջնահերթ ծրագրում ընդգրկված բնակավայրերի) քանդման ենթակա վթարային բնակելի տների բնակիչների բնակարանային խնդիրները լուծելու մասին» ՀՀ կառավարության 2000 թ. հոկտեմբերի 25-ի թիվ 682 որոշումը: Շատ հետաքրքիր որոշում է: Նախ` չի նշվում բնակարանի մակերեսի մասին, խոսվում է միայն սենյակների թվի մասին: Քանի սենյակ ունես, այնքան էլ կստանաս, բայց եթե քո քանդվող բնակարանն այնքան մեծ է եղել, որ ընդարձակ պատշգամբի հաշվին այն վերածել ես 5-սենյականոցի, իսկ առաջակվող բնակարանի սենյակները հավաբուն են, պաշգամբ էլ չկա, մեր կառավարության հոգսը չէ: Որոշումն ընդունել է, ստորագրել ու կնիքը վրան դրել: Ավելին, ըստ որոշման 3-րդ կետի «ա» ենթակետի. «…Շենքերի կառուցվածքում 4 և 5-սենյականոց բնակարանների բացակայության դեպքում 4-սենյականոց բնակարան ստանալուն հավակնող ընտանիքներին հատկացվում են 1 և 2-սենյականոց բնակարաններ, իսկ 5-սենյականոց բնակարան ստանալուն հավակնողին` 1 և 3-սենյականոց կամ երկու հատ 2-սենյականոց բնակարաններ»:
Որոշումն ինքնին մարդու իրավունքների դեմ է: Այսուհանդերձ, այստեղ ոչինչ չկա 3 սենյակի հավակնող մարդկանց մասին: Եվ երբ վերոնշյալ բողոքող քաղաքացիները, դժգոհ առաջարկվող 3-սենյականոցից, առաջարկում են իրենց հատկացնել 1 և 2-սենյականոց բնակարաններ, քաղաքապետարանը մերժում է, թե օրենքը թույլ չի տալիս: Երբ քաղաքացիներից ոմանք առաջարկել են նույնիսկ 3-ի փոխարեն հատկացնել երկու 1-սենյականոց, քաղաքապետարանի անշարժ գույքի կառավարման վարչության պետ Արսեն Ամյանը նամակով պատասխանել է, որ օրենքով բարելավում չի նախատեսվում: Պարզվում է` եթե 3-ի փոխարեն 2 սենյակ ես ուզում, դա արդեն բարելավում է: Այնուհետև, հանդիպման ժամանակ պատասխանել է. «Բնակարան ստանալը վերածել եք բիզնեսի»: Եթե պարոն Ամյանը տուժելը կամ կորցնելը համարում է բիզնես, դա իր խնդիրն է, բայց երբ նա լավ չի պատկերացնում իր պարտականությունները, ի լրումն` վիրավորում է մեզ, արդեն մեր ու մեր խախտված Սահմանադրության խնդիրն է դառնում:
Որոշումն ակնհայտ հակասություններ ունի Սահմանադրության հետ, որոշ կետեր էլ կան, որոնք մանրամասն քննարկելու առարկա են (կապված ընտանիքների անդամների թվի հետ, որոնք հաշվի առնելու դեպքում հենց այդ վիճելի որոշումով էլ կարելի է բավարարել քաղաքացիներին), սա նշանակում է, որ խնդիրը սրի մի հարվածով լուծելու բան չէ, ճկուն մոտեցում է պահանջում և ամենակարևորը` առանց այդ էլ տուժած մարդկանց նոր խնդիրների առջև չդնելու մտահոգություն: Մի բան, որ առայժմ չենք տեսնում: Ցավալի է, որ «Տեղական ինքնակառավարման մասին» օրենքի բարեփոխումներից ու «Երևանի համայնքի մասին» օրենքն ընդունելուց հետո էլ, որոնք այս խորապատկերում հեքիաթի տպավորություն են թողնում, մեր իրավունքները պաշտպանելու համար ամեն առիթով ստիպված ենք դատարանի դռները թակել: Եվ ումի՞ց կամ ինչի՞ց պաշտպանել, մեր համայնքի կառավարողների՞ց, որոնք միալար մեզ ավելի բարեկարգ Երևան են խոստանում:
Մի բան պարզ է. եթե կողմերը փոխզիջման ու փոխհամաձայնության չեն գնում, նրանցից մեկը հեռանում է: Մեր դեպքում իշխանությունները, բնականաբար, հեռանալու մտադրություն չունեն, ուստի հեռանում են քաղաքացիները. ճամպրուկները կապում են ու` հայդա, հեռավոր եզերքներ: Ասում են` այնտեղ գոնե ապաստան են տալիս:

Հ.Գ. Նյութը պատրաստ էր տպագրության, երբ Երևանի քաղաքապետարանից հաղորդագրություն ստացանք նման վթարային կառույցի` Շինարարների 15 շենքի բնակիչների վերաբնակեցման մասին, որում հպարտորեն հայտնում են, որ բոլորին համարժեք բնակարաններ են հատկացվել, բացառությամբ մի քանիսի, որոնք չեն համաձայնում գնալ այդ լավ, բարեկարգ ու համարժեք բնակարանները` չհասկանալով, որ «օրենքը բարելավում չի նախատեսում»: Թե որքանով են հատկացված բնակարանները համապատասխան և որքանով կարելի է չտեղափոխված բնակիչների պահանջները բարելավում համարել, արդեն դժվար չէ կռահել: Ակնհայտ է, որ քաղաքի իշխանությունները քաղաքացիների սեփականության իրավունքի խախտումը ներկայացնում են որպես ընդամենը բարելավման պահանջի մերժում:

Թվում էր, թե 90-ական թվականների հետ միասին վաղուց անցյալ են դարձել այն ժամանակները, երբ Հայաստանի բնակչության մի կեսը «տոկոսի տակ էր», մյուս կեսն էլ՝ խաբված պարտատեր: Թվում էր, թե վաղուց արդեն անցել ենք քաղաքակիրթ հարաբերությունների, մանավանդ որ Հայաստանի բանկերը գրեթե ամեն օր սիրաշահում են մեզ՝ առաջարկելով վարկերի տրամադրման հրապուրիչ համակարգեր:

Բայց պարզվում է, որ վաշխառությունը շարունակում է ծաղկել Հայաստանում: Մինչ բնակչության մեծ մասն աշխատանք է փնտրում ու եթե գտնում է, օրնիբուն տքնում է, որ մի կերպ հասնի հարաճուն թանկացումների հետևից ու ծայրը ծայրին հասցնի, չգտնելու դեպքում էլ բռնում է պանդխտության ճանապարհը՝ օտարության մեջ հազարումի փորձանքի հանդիպելով, որոշ մարդիկ, ոչինչ չանելով, միայն ունեցած գումարը սրան-նրան տոկոսով պարտք տալով, հսկայական շահույթներ են ստանում: Եվ թող փորձի այս իրավիճակում որևէ կրպակատեր մի քանի դրամ առևտրի  ժամանակ մոռանալ կտրոն տալ հաճախորդին` բոլորս գիտենք, թե ինչ կանեն:

Այդպիսի հեշտ վաստակող անձանցից է  Տիգրան Մարտիրոսյանը, որը Երևանի տարբեր համայնքների դատարաններում ընթացող դատավարությունների գլխավոր գործող անձ է: Նրա բազմաթիվ պարտապանները սեփական բնակարաններից զրկվելու վտանգի տակ են, թեպետ վաղուց արդեն իրենց վճարած տոկոսներով շատ ավելի գումար են տվել պարտատիրոջը, սակայն այն օրվանից, ինչ այլևս չեն կարողացել վճարել տոկոսները, պարտքը աճել-աճել ու մի քանի անգամ ավելի մեծ գումար է դարձել, որը նրանք կարող են մարել միայն գրավ դրած բնակարանով:

Անշուշտ, առաջին «մեղավորները» հենց այդ պարտապաններն են,  որ ընկնում են վաշխառուների ծուղակը: Բայց, ինչպես ասում են` լավ օրից չէ: Հիմնական պատճառը նրանց միամտությունն է, ավելի ճիշտ՝ անգիտությունը, և մանավանդ նրանց նեղ վիճակը, տվյալ պահին նրանց կյանքում առաջացած ծանր կացությունը, որից էլ այնքան վարպետորեն օգտվում են վաշխառուները:

Տիգրան Մարտիրոսյանի երկու պարտապանները դիմել են իրավապահ մարմիններին, ՀՀ ոստիկանության ՔԳՎ ՀԿԳ քննության վարչությունում 2013 թ. հունվարի 25-ին քրեական գործ է հարուցվել Տիգրան Մարտիրոսյանի կողմից որպես արհեստ վաշխառություն կատարելու դեպքի առթիվ: Նախաքննության մարմինը հիմնավորված է համարել, որ «2009-2010 թթ. ընկած ժամանակահատվածում Տիգրան Մարտիրոսյանը որպես արհեստ զբաղվելով վաշխառությամբ, ՀՀ կենտրոնական բանկի սահմանած բանկային 12 տոկոս տարեկան հաշվարկային դրույքի կրկնապատիկը գերազանցող չափով` ամսական 5 տոկոս տոկոսադրույքով, Անահիտ Դոխոյանին, Արմեն Մկրտչյանին, Լաուրա Սարգսյանին և Սուրեն Սադոևին է տրամադրել ընդհանուր 170 000 ԱՄՆ դոլար պարտքով գումար, որից հետո մինչև 2011 թ. մարտ ամիսն ընկած ժամանակահատվածում որպես տոկոսագումար նրանցից ստացել է ընդհանուր 37 584 500 ՀՀ դրամին համարժեք 101 700 ԱՄՆ դոլար գումար (այդ անձանց նկատմամբ որպես արհեստ վաշխառություն կատարելու վերաբերյալ քրեական գործով Շենգավիթ վարչական շրջանի ընդհանուր իրավասության դատարանում իրականացվում է դատաքննություն)։ Նույն ժամանակահատվածում Տիգրան Մարտիրոսյանը, որպես արհեստ զբաղվելով վաշխառությամբ, ՀՀ կենտրոնական բանկի սահմանած բանկային 12 տոկոս տարեկան հաշվարկային դրույքի կրկնապատիկը գերազանցող չափով` ամսական 5 տոկոս տոկոսադրույքով, դեռևս ինքնությունը չպարզված անձի օժանդակությամբ Երևան քաղաքի Կենտրոն վարչական շրջանում Անահիտ Կարապետյանին և Աղասի Վարդանյանին է տրամադրել տոկոսով գումարներ և դրանց դիմաց տևական ժամանակ ստացել տոկոսագումարներ…»:

Հուլիսի 3-ին Երևանի Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարանը՝ դատավոր` Մ. Մարտիրոսյանի նախագահությամբ, քննեց Տիգրան Մարտիրոսյանի գործը, որը մեղադրվում էր ՀՀ քրեական օրենսգրքի 213-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 2-րդ կետով (վաշխառությունը որպես արհեստ):

Ե՛վ Անահիտ Կարապետյանի ու Աղասի Վարդանյանի վկաներն ու ներկայացուցիչները, և՛ Տիգրան Մարտիրոսյանը բերել են իրենց ապացույցներն ու առարկությունները: Սակայն, որքան էլ որ ակնառու են եղել տուժողների վկայություններն ու ապացույցները, որոնք վեր են հանում բազմաթիվ խարդախություններ ու օրինազանցություններ, դատավորը դրանք այնքան էլ հիմնավոր չի համարել և ի վերջո եզրակացրել է. «Ճանաչել և հռչակել ամբաստանյալ Տիգրան Վրեժի Մարտիրոսյանի անմեղությունը` Հայաստանի Հանրապետության քրեական օրենսգրքի 213-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 2-րդ կետով նախատեսված հանցանքի կատարման մեջ և նրան այդ մեղադրանքով արդարացնել` հանցակազմի բացակայության պատճառաբանությամբ։ Խափանման միջոց չհեռանալու մասին ստորագրությունը վերացնել։ Տուժող Անահիտ Կարապետյանի` Երևան քաղաքի Ն.Ադոնցի փողոցի թիվ 15 շենքի թիվ 42 բնակարանի և վկա Սեդա Վարդանյանի` Երևան քաղաքի Նոր-Նորքի Մոլդովական փողոցի թիվ 3 շենքի թիվ 46 բնակարանի վրա նախաքննության մարմնի 2013 թ. ապրիլի 2-ի և ապրիլի 5-ի որոշումներով դրված կալանքը վերացնել»:

Այսքանից հետո, ինչո՞ւ պիտի չծաղկի վաշխառությունը մեր երկրում, եթե մարդը քաղաքի տարբեր ծայրերում բնակվող տասնյակ մարդկանց, որոնք մինչ այդ երբևէ կապ չեն ունեցել իր հետ, տոկոսով պարտք է տալիս նրանց, օգտվելով նրանց նեղ վիճակից ստիպում պայմանագրում ավելի մեծ գումարների դիմաց ստորագրել, այնուհետև գրավ է վերցնում բնակարանը բավական էժան գնով ու հետագայում ավելի թանկ վերավաճառում: Ինչո՞ւ չանի, եթե այսպիսի գործողությունների համար մեղավոր ճանաչվելու դեպքում էլ ՀՀ քրեական օրենսգիրքն ընդամենը նվազագույն աշխատավարձի 300-500-ապատիկի չափով տուգանք է նախատեսում կամ առավելագույնը երկու տարի ազատազրկում:

Այսօր Նոր Նորք համայնքի դատարանում տեղի է ունենալու քաղաքացիական հայցով դատավարությունը: «Անկախը» կհետևի դատավարությանը և հաջորդ համարում  կներկայացնի տուժողների հետագա ճակատագիրը, ինչպես նաև նրանց պաշտպանների մեկնաբանությունները:

Նախորդ հրապարակման մեջ մենք անդրադարձել էինք այն առաջնորդ կանանց, որոնք այս կամ այն առումով առաջին վարչապետ կամ նախագահ են եղել աշխարհում:

Բնականաբար, ավելի մեծ թիվ են կազմում այն կանայք, որոնք առաջինն ու միակն են եղել իրենց երկրում: Նրանց մեջ, սակայն, առանձնահատուկ տեղ են գրավում Գոլդա Մեիրը (Իսրայելի չորրորդ, առաջին և միակ կին վարչապետը), Ինդիրա Գանդին (Հնդկաստանի երրորդ և վեցերորդ վարչապետը, առաջին կին վարչապետն իր երկրում և երկրորդն աշխարհում) և Մարգարետ Թետչերը` Երկաթե լեդին (Մեծ Բրիտանիայի առաջին և միակ կին վարչապետը) , որոնց կյանքին ու գործունեությանը բավական մանրամասն «Անկախն» արդեն անդրադարձել է անցած տարիներին:

Նրանք հզոր կանայք էին բառի բուն և բոլոր իմաստներով և հրաշալի դասեր են թողել աշխարհի քաղաքական գործիչ կանանց: Եվ ինչո՞ւ միայն կանանց: Նրանցից սովորելու շատ բան ունեն նաև տղամարդիկ: Եվ սովորում են:

Գոլդա Մեիրն էր, որ իր կյանքով ստիպեց արձանագրել պատմաբաններին, որ «եթե Բեն Հուրիոնը Իսրայել պետության հայրն է, ապա Գոլդա Մեիրը` մայրը»: Շատերն են համոզված արձանագրել, որ եթե չլիներ Գոլդա Մեիրը, այդ խիզախ, լավատես ու համառ կինը, գուցեև չկայանար Իսրայել պետությունը:  «Ռուսական էմիգրանտը, որ ընդամենը մեկ տարի է սովորել քոլեջում, ստորագրեց Իսրայելի անկախության հռչակագիրը,  դարձավ Իսրայելի առաջին դեսպանը Ռուսաստանում, աշխատանքի ու սոցապ առաջին նախարարը, առաջին արտգործ նախարարը, և, վերջապես,  երկրի  առաջին և միակ կին ղեկավարը: Նրա ոգին, համառությունն ու համոզմունքն օգնեցին ստեղծելու Իսրայել պետությունը և դառնալու նրա առաջնորդը: Նա օրինակ էր Մարգարեթ Թետչերի, Ինդիրա Գանդիի համար,  նա ոգեշնչման աղբյուր էր  իշխանության  համար  պայքարող յուրաքանչյուր կնոջ համար»,- իրավամբ գրում է նրա կենսագիրը:

Հնդկաստանում Ինդիրա Գանդիի անունը մինչ օրս անձնահատուկ ակնածանքով ու հուզմունքով են հիշատակում: Նա առաջին կինն էր Հնդկաստանում, որ հասել էր քաղաքական օլիմպոսին և արդարև մինչ օրս մնացել է ամուր կամքի, աննկուն ոգու և իր ժողովրդի հանդեպ անսահման սիրո օրինակ: Իր մահից կարճ ժամանակ առաջ, երբ բոլորը նրան  հորդորում էին զգույշ լինել, նա լայնորեն բացեց իր տան դռները բոլոր կարիքավորների առջև. ժողովուրդը գնում էր նրա դուռը, որպեսզի պատմի իր հոգսերի ու կարիքների մասին: Այդ փխրուն, բարեկիրթ կինը մայր դարձավ մի ամբողջ երկրի համար` զոհաբերելով իր անձնական երջանկությունն ու, ի վերջո, իր կյանքը:

Իսկ Թետչերը կառավարության գլուխ անցավ, երբ երկիրը ծանր հիվանդ էր: ԱՄՆ-ն, մայրցամաքային Եվրոպան և արագ զարգացող ասիական պետությունները հետևողականորեն դուրս էին մղում բրիտանացիներին նախկինում նվաճած առևտրատնտեսական  դիրքերից: Ավելի ու ավելի էր խորանում անվերջանալի վառելիքային ճգնաժամը: Արժեզրկումը հասել էր 20-25 տոկոսի: Երկրի խոշորագույն քաղաքներում անգամ սկսել էին աղբը չհավաքել, և  ամենուր առնետների բանակներ էին վխտում:

Այն դարմանը, որ Թետչերը նշանակեց իր ժողովրդին, չափազանց պարզ ու հասարակ էր, բայց միանգամայն անվրեպ. մի եղիր խնամառու, անհրաժեշտ կրթություն ստացիր, ազնվորեն աշխատիր և ազնվորեն վճարիր աշխատանքի դիմաց, վերմակիդ չափով մեկնիր ոտքդ, հարգիր օրենքը, վճարիր հարկերը, պարտք մի վերցրու, քանի դեռ չես մարել արդեն վերցրած պարտքդ, խնայողություն արա հիվանդության դեպքերի և ծերության համար:  Ահա և խաղի պարզ կանոնները: Բայց տնտեսության մեջ դրանք ներդնելու համար  նա ստիպված էր պայքարել այնպիսի խիստ, փաստորեն ռազմական մեթոդներով, որ լրագրողներն ու հետազոտողներն այդ տարիների իրադարձությունները որակում էին պատմական ճակատամարտ հանուն Բրիտանիայի:

Թետչերի մեթոդները բնավ կանացի չէին:  Բայց հենց նրա դաժանությունը, վերլուծական միտքը և վճռականությունը հանգեցրին նրան, որ 1984 թ. արժեզրկումն իջավ մինչև 4 տոկոս: Այդ ճանապարհին քիչ չէին զոհերը: Իրար հետևից ձեռնարկություններ էին սնանկանում, որոնք նախկինում գոյատևում էին պետական սուբսիդիաների շնորհիվ: Գործազուրկների բանակը սպառնալից չափերի հասավ:  Տնտեսական դրության մեծ անջրպետ առաջացավ երկրի տարբեր շրջանների միջև:  Գաղտնիք չէ, որ հատկապես միջին խավի առկայությունն է օբյեկտիվորեն ցույց տալիս երկրի տնտեսության առողջական վիճակը, իսկ Երկաթյա լեդիի կառավարման տարիներին այն էապես մեծացավ և հասավ բնակչության 40 տոկոսին: Հաղթահարելով հիմնական հիվանդությունը` արժեզրկումը, և ամենայն խստությամբ վերահսկելով դրա շարժընթացը`  Թետչերը կարողացավ հաղթահարել նաև կողմնակի հետևանքները: 1984-ից Մեծ Բրիտանիան սկսեց առաջընթաց ապրել և աստիճանաբար դարձավ այն երկիրը, ինչպիսին որ գիտենք նրան այսօր:

Բոլորովին վերջերս աշխարհը հրաժեշտ տվեց բարոնուհուն և արձանագրեց, որ նրա հետ մի ամբողջ դարաշրջան հեռացավ: Այսպես թե այնպես, առայժմ տիպար իդեալական կին կառավարիչ է համարվում «Երկաթե լեդին»:

Արդեն մի քանի տարի է, ինչ աշխարհի հեղինակավոր հաստատությունների վարկանիշային ցուցակներում առաջին հորիզոնականներից չի իջնում մի այլ ազդեցիկ կին` Անգելա Մերկելը` տևտոնական Մարգարետ Թետչերը, Գերմանիայի առաջին կին կանցլերը: Կարճ ժամանակում նրան հաջողվեց հազվագյուտ բարձր հեղինակության հասնել. 2006 թ. փետրվարին` փաստորեն, ընտրվելուց մի քանի ամիս անց, նրա քաղաքականությունից գոհ էր գերմանացիների 80 տոկոսը: Կոալիցիոն կառավարությունը մի շարք դրական տեղաշարժեր ունեցավ տնտեսության մեջ, մասնավորապես կրճատվեց գործազրկությունը:

Իր կանցլերության  7 տարիների ընթացքում  նա ամեն կերպ ջանում է չնմանվել Մարգարետ Թետչերին, բայց իրականում ավելի ու ավելի է նմանվում: Մերկելը, իհարկե, պատերազմ չի սկսել, բայց այն խիստ միջոցները, որ առաջարկում է նա Եվրագոտին ճգնաժամից դուրս բերելու համար,  համարյա թե պատերազմ են:

Հարվարդի համալսարանի հոգեբան Սթիվեն Կինկերն իր «Մեր դարաշրջանի լավագույն հրեշտակները» գրքում ապացուցում է, որ «երկաթե կանայք» իշխանության ղեկին նախկին «տղամարդկային» դարաշրջանի վերապրուկ են, որտեղ գնահատվում էին տղամարդկային հատկությունները: Հիերարխիկ աշխարհում  ոչ մեծ թվով կանանց հաջողվել է ինքնուրույն իշխանության գալ, բայց նրանց կառավարումը ոչնչով չի տարբերվել տղամարդկանց կառավարումից: Նրանց ամբողջ կյանքը պայքարի մեջ է անցել: Բայց ժամանակակից աշխարհը պահանջում է ղեկավարի միանգայն այլ տեսակ: Տեղեկատվական ընկերակցության ցանցերը գալիս են փոխարինելու հիերարխիային: Նման պայմաններում շատ ավելի ցանկալի է աշխատել այն կանանց հետ, որոնք բնազդաբար զգում են համոզելու և խորհուրդ լսելու անհրաժեշտությունը, ոչ թե տղամարդկանց, որոնք  միշտ էլ հակված են կառավարման կոշտ հրամայական ոճին:

ԱՄՆ Տնտեսական հետազոտությունների ազգային բյուրոն ԱՄՆ 500 քաղաքներում ուսումնասիրել է քաղաքապետների գործունեությունը, և եկել այն եզրակացության, որ կին քաղաքապետների կառավարումը ոչնչով չի տարբերվում տղամարդկանցից: Բոլոր ցուցանիշները գրեթե նույնն են մնացել: Ավելին` ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ կանանց համերաշխությունը քաղաքականության մեջ բնավ չի ողջունվում. եթե անգամ որևէ տարածաշրջան կին է ղեկավարում, ապա դա բնավ չի նշանակում, որ մյուս կանայք ավելի հեշտ կբարձրանան պաշտոնեական աստիճաններով: Մի հանգամանք կա միայն. իշխանության ղեկը գեղեցիկ սեռի կանայք ավելի երկար են պահում, քան տղամարդիկ: Կանայք ավելի հաճախ են երկրորդ ժամկետով ընտրվում, քան տղամարդիկ: Եվ հետազատողների կարծիքով` դա պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ կանանց մեջ քաղաքական և դիվանագիտական հմտություններն ավելի զարգացած են:

Սրանք տեսակետներ են, որոնք, անշուշտ, գոյության իրավունք ունեն այնքանով, որքանով ցանկացած այլ  վարկած: Ժամանակը, ավելի ստույգ ներկայիս գործող կին ղեկավարների գործունեության վերլուծությունը կգա հաստատելու այս վարկածները կամ կառաջադրի նոր եզրահանգումներ:

Շարունակությունը հաջորդիվ

Մեր աշխարհը հայրիշխանական է, այսինքն` գերիշխանության ու ենթակայության աշխարհ: Իշխողը միշտ էլ, անհիշելի ժամանակներից, տղամարդն է եղել, ենթարկվողը` կինը: Եվ մարդկության ամբողջ պատմությունը, փաստորեն, կնոջ ազատությունների սահմանափակման և իրավունքների խախտման պատմություն է: Դարեր շարունակ կինն անլիարժեք էակ է համարվել: Սոկրատեսի նման հանճարեղ փիլիսոփան ժամանակին ասում էր, որ կենդանի էակի համար երջանկություն է համարում երեք հանգամանք. որ մարդ է, ոչ թե անասուն, որ հույն է և տղամարդ է, ոչ թե կին: Ի՞նչ կարող ես անել, այդպիսին էր այն ժամանակ քաղաքակրթությունը:  Այնպես որ, նորագույն քաղաքակրթության ներկայացուցիչն էլ այսօր կարող է թեթևացած  շունչ քաշել ու ասել, թե ինչ երջանկություն է, որ Ք.ա. V դարում չենք ծնվել: Թեպետ XX դարի շեմին էլ ապրում էին Օտտո Վեյնինգերի նման փիլիսոփաներ, որոնք ամենայն չարիքն ու բացասականն այս աշխարհում կանանց էին վերագրում, ամենայն բարիքն ու դրականը` տղամարդկանց:

Ահա եղել են ժամանակներ, երբ կնոջ ազատությունների սահմանափակումները հասել են ստրկացման: Եղել են ժամանակներ, երբ հալածանքների են վերածվել, ընդհուպ  մինչև խարույկների վրա այրելը:

Սկսած XVIII դարից, երբ կանայք հասկացան, որ հեղափոխություններին մասնակցելով և արյուն թափելով` հերթական անգամ ծառայեցին տղամարդկանց, որ նոր հասարակարգն իրավունքներ բերեց դարձյալ տղամարդկանց, ոչ իրենց,  n8anc պայքարն իրենց կազմակերպված ու գաղափարական բնույթ ստացավ: Եվրոպայում սկսեց «մոլեգնել» ֆեմինիզմը, որ թեպետ անցած դարի կեսերին փակուղի է մտել, դեռ մինչև հիմա էլ սարսափեցնում է թույլ նյարդեր ունեցող տղամարդկանց: Շատ ջանքեր ու արյուն թափեցին ֆեմինիստուհիները, մանավանդ` սուֆրաժիստուհիները, մինչև որ վերջապես անցած դարում  տեր դարձան իրենց իրավունքներին: Բայց այն ժամանակ կանանց շարժման ամենաաննկուն առաջամարտիկներն անգամ չէին կարող պատկերացնել, որ մի օր կանայք ոչ միայն ընտրելու և ընտրվելու իրավունք են ունենալու, այլև դառնալու են երկրի նախագահ ու վարչապետ, զբաղեցնելու են ուրիշ առանցքային պաշտոններ, կարճ ասած` տղամարդկանց հավասար  կայացնելու են իրենց երկրի ու ժողովրդի ճակատագիրը վճռող որոշումներ:

Այսպես թե այնպես, միջազգային հանրությունն ամեն տարի Մարտի 8-ի կապակցությամբ դառնությամբ նշում է, որ մարդկությունը դեռևս չի հասել  սեռերի հավասարության նպատակին, հատկապես` կանանց քաղաքական մասնակցության առումով: Ներկայումս նրանց է պատկանում աշխարհի բոլոր պատգամավորական տեղերի 19%-ից քիչ ավելին:  Աշխարհի 43 խորհրդարաններում են միայն  հասել կանանց 30% ներկայացվածության, 62 երկրների պատգամավորների թվում կանայք մինչև 10% են կազմում, իսկ 10 երկրների խորհրդարաններում առհասարակ կին չկա: Ամենից շատ կանայք Շվեդիայի, Նիդեռլանդների և Բելգիայի խորհրդարաններում են:

Բայց մի ուշագրավ հանգամանք էլ կա. պետությունների ղեկավարների կանայք, կարգավիճակ  ու դիրք են ստանում իրենց ամուսինների շնորհիվ, ինքնաբերաբար: Երբ ամուսինը նախագահ է դառնում, հանրությանն անմիջապես հայտնի է դառնում «առաջին տիկնոջ» տիտղոսը ստացած նրա կնոջ անունը: Երկրների կին ղեկավարների ամուսինները նման տիտղոս ու կարգավիճակ չունեն: Թերևս այս իրողության հիմքում ընկած է այն արմատացած տեսակետը, թե առերես է միայն, որ կանայք իշխանություն չունեն, իրականում նրանք միշտ էլ «գորշ կարդինալի» դեր են կատարել և տարբեր հնարքներով ազդելով իրենց ամուսինների կամ մերձավոր տղամարդկանց վրա` աշխարհի կառավարման բոլոր թելերն իրենց ձեռքում են պահել:

Ինչևէ: Այսօր  աշխարհում երկու տասնյակից ավելի պետության  կամ կառավարության ղեկավար կին կա: Ովքե՞ր են նրանք, ինչպե՞ս է հաջողվել նրանց ճեղքել  մրցակից տղամարդկանց դիմադրությունը և բարձրանալ մինչև երկրի առաջին դեմքի աթոռը, և ովքեր էին, որոնք պատմության մեջ մնացին որպես առաջին կին ղեկավարներ:

Նորագույն ժամանակներում առաջին կին վարչապետն աշխարհում Սիրիմավո Բանդարանաիկեն է, որ Շրի Լանկայի կառավարության ղեկավարն է եղել 1960-1965, 1970-1977, 1994-2000 թթ: Նա Սոլոմոն Բանդարանաիկեի կինն էր, որը հիմնադրել էր Շրի Լանկայի (այն ժամանակ` Ցեյլոնի) ազատության կուսակցությունը և հաղթել 1956 թ. ընտրություններում:  1959 թ. ամուսնու սպանությունից հետո կուսակցության գլուխ անցավ Սիրմավոն և 1960 թ. ընտրություններում հաղթանակ տանելով` դարձավ երկրի վարչապետ, պաշտպանության և արտաքին գործերի նախարար: Նրա կառավարությունը քաղաքական համակարգի ժողովրդավարացման և առաջադեմ տնտեսական բարեփոխումների քաղաքականություն վարեց և ձեռնամուխ եղավ արտասահմանյան նավթային ընկերությունների ազգայնացմանը:

Չնայած միջազգային  հարաճուն հեղինակությանը, նրա դիրքերն աստիճանաբար թուլանում էին երկրի ներսում, քանի որ ոչ բոլոր բարեփոխումներն էին հաջողությամբ պսակվում:

1977 թ. Բանդարանաիկեի կուսակցությունը պարտություն կրեց հերթական ընտրություններում: 1980 թ. գերագույն դատարանը մեղավոր ճանաչեց նրան չարաշահումների համար: 1986 թ. նա վերականգնեց իր իրավունքները և ընտրվեց խորհրդարանի պատգամավոր: 1988 թ.  պարտություն կրեց նախագահական ընտրություններում, իսկ 1989 թ. դարձավ ընդդիմության առաջնորդը: 1994 թ. Բանդարանաիկեի դուստրը` Չանդրիկա Կումարատունգան, հաղթելով նախագահական ընտրություններում, մորը վարչապետ նշանակեց: 2000 թ. օգոստոսին Բանդարանաիկեն, լինելով աշխարհի ամենատարեց գործող քաղաքական գործիչը` 84 տարեկան, հրաժարական տվեց և անցավ հանգստի: Երկու ամիս անց  կնքեց մահկանացուն սրտի նոպայից:

Առաջին կին նախագահն աշխարհում, որ նաև Արգենտինայի պատմության մեջ առաջին կին նախագահն է (1974-1976 թթ.), Մարիա Էստելա Մարտինես դե Պերոնն է, որ հայտնի է Իսաբել անվամբ: Նա Արգենտինայի նախկին նախագահ Խուան Պերոնի կինն էր, որին  հանդիպել է Պանամայում, որտեղ աշխատում էր որպես գիշերային ակումբի պարուհի: Երբ Պերոնը վերադառնում է քաղաքականություն, Իսաբելը հաճախ նրա հանձնարարությամբ մեկնում էր Հարավային Ամերիկայի տարբեր երկրներ և Իսպանիա:

Ի տարբերություն Պերոնի նախկին կնոջ` Եվա Պերոնի, որին հիշեցնում էր արտաքինով, Իսաբելը բավական թուլակամ էր և քաղաքականության մեջ ակտիվ դեր չէր խաղում: Երբ Պերոնը որոշեց 1973 թ. երրորդ անգամ առաջադրել իր թեկնածությունը Արգենտինայի նախագահական ընտրություններում, իր կնոջն առաջադրեց որպես փոխնախագահի թեկնածու: Ընտրություններում հաղթելուց շատ չանցած` Պերոնը վախճանվեց, և 1974 թ. Իսաբել Պերոնը մեխանիկորեն դարձավ երկրի ղեկավար և  կառավարեց երկու տարի: Իշխանությունից հեռացվեց հեղաշրջման հետևանքով, որը կազմակերպել էր գեներալ Խորխե Ռաֆայել Վիդելան: Նա տնային կալանքի մեջ է եղել և 1981 թ. արտաքսվել Իսպանիա: 2007 թ. հունվարին Արգենտինայում Իսաբել Պերոնին ձերբակալելու օրդեր ստորագրվեց: Նրան մեղադրում էին հարյուրավոր արգենտինացիների սպանության ու անհետ կորչելու հանցակցության մեջ: Ուստի պահանջում էին նրա էքստրադիցիան: 2008 թ. Իսպանիայի ազգային դատարանը մերժեց Բուենոս Այրեսի` Իսաբել Պերոնին հանձնելու պահանջը` հղում անելով հայցի վաղեմության ժամկետին:

Իսկ առաջին կին նախագահը, որ երկրի նախագահ է դարձել ընտրությունների արդյունքում, Իսլանդիայի չորրորդ նախագահ Վիգդիս Ֆիննբոգադոտիրն է  (1980-1996 թթ.): Ավելին` նա այդ պաշտոնին մնաց չորս ժամկետ: Եվ եթե 1980 թ. նա մրցակցին հաղթեց ընդամենը 1,5% առավելությամբ (լինելով, ընդ որում, բաժանված կին, միայնակ մայր երեք տղամարդ թեկնածուների դիմաց), ապա 1984 և 1992 թթ. նրան վերընտրեցին ավտոմատ կերպով, ուրիշ թեկնածուներ չկային: Իսկ 1988 թ., երբ մի քաղաքական գործիչ փորձեց մրցակցել նրա հետ, Վիգդիսի օգտին քվեարկեց ընտրողների 93%-ը: Եվ միայն 1996 թ.  նա որոշեց թողնել քաղաքական Օլիմպոսն ու թոշակի գնալ:

Առաջին կինը նորագույն պատմության մեջ, որ կառավարության ղեկավար է դարձել գերազանցապես մահմեդական բնակչությամբ երկրում, Պակիստանի նախկին վարչապետ Բենազիր Բհուտտոն է (1988-1990, 1993-1996):

Նրա քաղաքական գործունեությունը հենց սկզբից դրամատիկ ընթացք է ունեցել: Մի ամիս էլ չկար, որ նա նշանակվել էր հոր` երկրի վարչապետ Զուլֆիկար Ալի Բհուտտոյի օգնականը, երբ ռազմական հեղաշրջման հետևանքով հայրը գահընկեց արվեց, և հայր և դուստր բանտ նետվեցին: 1979 թ. նրա հայրը մահապատժի ենթարկվեց: «Ես չեմ ընտրել այս կյանքը, այդ նա է ինձ ընտրել»,- հետագայում գրել է նա իր «Արևելքի դուստրը» հուշագրությունում: Նա խոստովանել է, որ հոր մահապատիժն է ստիպել իրեն քաղաքական գործիչ դառնալ: Այնուհետև` տնային կալանքներ և տարագրություն Մեծ Բրիտանիա: Երկրի ղեկավարի` գեներալ Զիա-ուլ-Հակայի զոհվելուց հետո (ավիավթարից) Բենազիրը հայրենիք վերադառնալու հնարավորություն ստացավ:

1988 թ. ավելի քան 10 տարի անց առաջին ազատ խորհրդարանական ընտրություններում Պակիստանի ժողովրդական կուսակցությունը հաղթանակ տարավ, և Բենազիր Բհուտտոն զբաղեցրեց վարչապետի պաշտոնը:

Բհուտտոյի կաբինետը հաջողությունների հասավ սոցիալական և քաղաքական բարեփոխումների առումով, նա կարողացավ  կարգավորել հարաբերությունները վաղեմի թշնամու`Հնդկաստանի հետ, բայց նրա կառավարությունը բնորոշվեց նաև կոռուպցիայի կտրուկ վերելքով: Ընդ որում կոռուպցիոն սկանդալներում հաճախ էր հոլովվում նրա ամուսնու անունը:

Իսկ ահա 1993 թ. հերթական ընտրությունների ժամանակ Բհուտտոն հաղթանակ տարավ հենց կոռուպցիայի և աղքատության դեմ պայքարի կարգախոսներով: Բհուտտոյի երկրորդ վարչապետության տարիներին երկիրը վերելք ապրեց:1996 թ. նա  գրանցվեց Գիննեսի ռեկորդների գրքում  որպես տարվա ճանաչված միջազգային քաղաքական գործիչ, նրան շնորհվեց Օքսֆորդի համալսարանի պատվավոր դոկտորի կոչում, Ֆրանսիայի Պատվավոր լեգեոնի շքանշան և այլ պարգևներ: Միաժամանակ էլ ավելի ծաղկեց կոռուպցիան:  1996 թ. նրա կառավարությունը ցրվեց, իսկ Ուսամա բեն Լադենը Սև վարդի (ինչպես նավանում էին նրան լրագրողները) գլխի համար 10 մլն դոլար  խոստացավ: Բհուտտոյին և նրա ընտանիքին ֆինանսական մեքենայությունների և պատվիրված սպանությունների մեղադրանքներ ներկայացվեցին, և նա ստիպված էր լքել երկիրը:

2007 թ. հոկտեմբերին  Բհուտտոն վերադարձավ հայրենիք: Նրան դիմավորող ամբոխի մեջ երկու պայթյուն եղավ, զոհվեց 130 մարդ, վիրավորվեց մոտ 500-ը: Խորհրդարանական ընտրությունները նախատեսված էին 2008 թ. հունվարին, և Բենազիրը վստահ էր, որ հաղթելու է: Սակայն 2007 թ. դեկտեմբերի 27-ին կազմակերպված երկրորդ  ահաբեկչական գործողությունն արդեն խլեց Բհուտտոյի կյանքը:

Շարունակելի