Հունիսի 3-ին, ժամը 18.00-ի սահմաններում, «ԿամԱԶ» մակնիշի ավտոմեքենան Լոռու մարզի Կաճաճկուտ գյուղի գյուղամիջյան ճանապարհին կորցրել է կառավարումը և կողաշրջվել:
Վարորդը մարմնական վնասվածքներով տեղափոխվել է հիվանդանոց:
Կատարվում է քննություն:

Հունիսի 3-ին, ժամը 17.42-ին ահազանգ է ստացվել, որ Տավուշի մարզի Գետահովիտ գյուղում գտնվող «Խաչաղբյուր-2» ՀԷԿ-ի շինարարական աշխատանքներն իրականացնելիս ժայռաբեկորը պոկվել և ընկել է էքսկավատորի վրա, կա տուժած:

Դեպքի վայր է մեկնել մեկ մարտական հաշվարկ:

Պարզվել է, որ Պաղջուր գետակի վրա «Խաչաղբյուր-2» ՀԷԿ-ի շինարարական աշխատանքներ իրականացնելիս «Հյունդայի» մակնիշի էքսկավատորի վրա է ընկել մոտ 30 տոննա կշռող, 10-15 խմ ծավալով ժայռաբեկոր:

Միջադեպի հետևանքով վարորդը` Եղվարդ քաղաքի բնակիչ, 1986 թ. ծնված Արտյոմ Խալաթյանը տեղում մահացել է:

Տեղանքի բարդ ռելիեֆի պատճառով հնարավոր չէր կիրառել ծանր տեխնիկա, աշխատանքներն իրականացվում են ձեռքի տեխնիկական միջոցներով:

Ժամը 08.47-ին հրշեջ-փրկարարները դուրս են բերել երիտասարդի դին։

Հունիսի 3-ին, 7-ին, 8-ին` երեկոյան ժամերին հատկապես Շիրակի, Լոռիի և Տավուշի մարզերում սպասվում են ամպրոպային բնույթի անձրևներ, հնարավոր է նաև կարկուտ:

Հունիսի 4-6-ը գիշերվա առաջին կեսին և օրվա երկրորդ կեսին հյուսիսային շրջաններում, 7-ին, 8-ին շրջանների զգալի մասում սպասվում է կարճատև անձրև և ամպրոպ, առանձին վայրերում հնարավոր է կարկուտ:

Քամին` արևմտյան 2-7մ/վրկ, ամպրոպի ժամանակ սպասվում է քամու ուժգնացում 15-20մ/վրկ:

Օդի ջերմաստիճանը 7-ի ցերեկը և 8-ի գիշերը կնվազի 2-3 աստիճանով:

Երևանում` հունիսի 4-6-ը երեկոյան ժամերին հնարավոր է ամպրոպ, անձրևի հավանականությունը փոքր է, 7-ին, 8-ին գիշերվա առաջին կեսին և օրվա երկրորդ կեսին սպասվում է կարճատև անձրև և ամպրոպ, ամպրոպի ժամանակ քամու ուժգնացում 15-20մ/վրկ:

ՀՀ Սյունիքի մարզպետ Սուրեն Խաչատրյանը քիչ առաջ հայտարարությամբ է հանդես եկել, որում մասնավորապես ասվում է, որ վերջինս որոշել է թողնել մարզպետի իր լիազորությունները մինչև նախաքննության ավարտը և արդեն իր վերադաս մարմնից ստացել է թույլտվություն: «Այս պահից սկսած ես այլևս չեմ կատարում Սյունիքի մարզպետի պարտականությունները», նշում է հայտարարության մեջ:

«Փաստինֆո»-ի թղթակցի հետ զրույցում ՀՀ վարչապետի մամուլի քարտուղար Հարություն Բերբերյանը նշեց, որ այս պահի դրությամբ Սյունիքի մարզպետի կողմից լիազորությունները դադարեցնելու վերաբերյալ դիմում չի ստացվել:

Գնդապետ Արտակ Բուդաղյանին բժիշկները կրկնի վիրահատել են`  մարմնից հանելով ևս մեկ գնդակ: ՊՆ մամուլի քարտուղար Արծրուն Հովհաննիսյանի տեղեկացմամբ` ներկայումս վիճակը շարունակում է ծանր մնալ: Չի բացառվում նոր վիրահատական միջամտությունը:

Հիշեցնենք, որ հունիսի 2-ին՝ ժամը 00:10-ի սահմաններում, Սյունիքի մարզպետ Սուրեն Խաչատրյանի տան մոտ հնչել են կրակոցներ, որի հետեւանքով մահացել է Գորիսի քաղաքապետի նախկին թեկնածու Ավետիք Բուդաղյանը, իսկ նրա եղբայրը` Արտակ Բուդաղյանը և Սուրեն Խաչատրյանի թիկնապահներից Նիկոլայ Աբրահամյանը հրազենային վնասվածքներով հիվանդանոցում են:

Փաստի առթիվ արդեն հարուցվել է քրեական գործ՝ ՀՀ քրօրի 104 հոդվածի 1-ին մասի (սպանություն) եւ 235 հոդվածի (ապօրինի զենք, զինամթերք կրելը, պահելը, օգտագործելը) հատկանիշներով:

Սփյուռքահայ ներդրողների շահերի պաշտպանության նախաձեռնող խումբը հաղորդագրություն է տարածել, որտեղ մասնավորապես նշված է, որ խումբը վերջերս մի շատ կարևոր տեղեկություն է ստացել, ինչը ևս մեկ անգամ փաստում է, որ Հայաստանի դատախազ-քննչական համակարգում դեռևս չեն վերացել այն արատավոր երևույթները, երբ կարողանում են ծանոթ-բարեկամական կապերի միջոցով քրեական գործով շահագրգիռ դատախազի կեղծ ցուցումով մեղադրանքի բովանդակություն փոխել և հանցագործության արդյունքում շահ ստացած անձանց վկայի կարգավիճակում թողնել: Հենց նույն այս ծանոթ-բարեկամական կապերի միջոցով է, որ այսօր բոլորովին անկաշկանդ իր կյանքն է վայելում տասնյակ տուժած գնորդների բնակարանների յուրացման հարցում իր խոշոր դերակատարումն ունեցած Վլադիսլավ Մանգասարյանի գործընկեր Ղևոնդ Ղալումյանը:

Սա նույն այն անձն է, ով վերջերս Երևանի Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության դատարանում շարունակվող Մաշտոցի 33/1 շենքում բնակարանի համար վճարած, սակայն բնակարան չստացած  տուժած գնորդ Լուսինե Գյուլխասյանի քրեական գործով ընդամենը վկայի կարգավիճակ ունի: Իսկ սա զուտ այն պատճառով, որ ինչպես հաջողվել է պարզել, Ղալումյանը մտերիմ ընկերական կապերի մեջ է այդ քրեական գործով նախաքննության ժամանակ վերահսկող դատախազ Արման Հակոբյանի հոր` ներկայիս քաղաքաշինության փոխնախարար Ավագ Հակոբյանի հետ: Վերջինս, ըստ մեզ հասած տեղեկությունների, Ղալումյանի երկար տարիների ընկերն է:

Ինչպես Սփյուռքահայ ներդրողների շահերի պաշտպանության նախաձեռնող խումբը արդեն տեղեկացրել է, նշված քրեական գործով փորձաքննությամբ հիմնավորված է եղել, որ բնակարան ձեռք բերելու համար Գյուլխասյանի վճարած գումարի մի մասը, ընկերության հաշվեհամարին մուտքագրվել էր, որպես հենց Ղևոնդ Ղալումյանի կողմից ընկերությանը տրված փոխառություն:

Ավելի ստույգ, այս գործով նշանակված փորձաքննությամբ արձանագրվել է, որ 07.12.2007թ.  «Արին կապիտալ» ՍՊ ընկերության բանկային հաշվին, իրոք, մուտքագրվել է Լուսինե Գյուլխասյանի կողմից բնակարանի համար տրված 37մլն 200 հազար դրամը, որից 15 մլն 891 հազար դրամը՝ Վլադիսլավ Մանգասարյանի եղբոր՝ Ռուբեն Մանգասարյանի անվամբ, իսկ  21 մլն 309 հազար դրամը՝ Ղևոնդ Ղալումյանի անվամբ: Սակայն դատախազ Արման Հակոբյանը վարույթն իրականացնող քննիչ Կ.Ներսիսյանին ցուցում է տվել, որ` խարդախությանփոխարեն, ամերիկահայ գործարարի ընկերության տնօրեն Էդուարդ Եսայանին մեղադրանք առաջադրվի այն ձևակերպմամբ, որ Ղևոնդ Ղալումյանի անվան փոխարեն արձանագրվի Էդմոնդ Խուդյանի անունը, իբրև թե, ի օգուտ Էդմոնդ Խուդյանի կատարված գործողությունների համար:

Ղալումյանը, ինչպես և կարելի էր ենթադրել, դատարանում լիովին հերքեց սփյուռքահայ գործարարի հիմնադրած ընկերության գործերին իր մասնակից լինելը, այդ թվում` Լուսինե Գյուլխասյանի բնակարանի գործարքի հետ որևէ առնչություն ունենալը: Սակայն անհերքելի փաստեր են առկա այն մասին, որ ընկերության հաշվեհամարին մուտքագրված  37մլն 200հազար դրամը հենց Գյուլխասյանի կողմից վճարված գումարներն են, քանի որ րոպեներ առաջ այդ գումարը նույն բանկի Գյուլխասյանի հաշվեհամարից հանվել և մուտքագրվել է ընկերության հաշվին:

Այս փաստի կապակցությամբ Ղևոնդ Ղալումյանին հարցեր ուղղելու հարցում Ղալումյանի ցուցմունք տալու օրը դատարանում զարմանալիորեն պասիվ էին նախագահող դատավոր Արշակ Վարդանյանը և մեղադրող դատախազ Լևոն Չարխիֆալակյանը: Այս փուլում Ղալումյանին հաջողվեց իր ժխտողական պատասխանների և դատարանի ու դատախազի պասիվության շնորհիվ հերթական անգամ խույս տալ արդարադատության առջև պատասխանատվությունից:

Սակայն Ղալումյանի կապերը միայն այստեղ չէ, որ գործում են ու նրա համար հստակ անվտանգ ելք ապահովում:

Մասնավորապես Ղևոնդ Ղալումյանի վերաբերյալ սփյուռքահայ գործարար Էդմոնդ Խուդյանի փաստաբան Լեռնիկ Հովհաննիսյանի կողմից Հատուկ քննչական ծառայություն և ՀՀ գլխավոր դատախազություն հասցեագրված երկու տարբեր դիմումներին դեռևս օրենքով սահմանված ընթացք չի տրվել:

Գործարարի փաստաբան Լեռնիկ Հովհաննիսյանի կողմից ապրիլի 5-ին Հատուկ քննչական ծառայության պետին ներկայացված դիմումի կապակցությամբ այն ժամանակ ՀՔԾ-ից փոխանցեցին, թե ինչպես գրության մեջ նշված, այնպես էլ քրեական գործով պարզաբանման ենթակա բազմաթիվ հանգամանքների շուրջ իրականացվում է համապատասխան նախաքննություն, սակայն ինչպես ցույց տվեց գործի ելքը, ՀՔԾ պետ Միրզոյանին հասցեագրված դիմումն այդպես էլ ոչ մի ընթացք չստացավ:

Իսկ ներկայացված փաստերով հիմնավորվում են մի շարք դրվագներ:

Մասնավորապես այն հանգամանքը, որ «Արին կապիտալ» ներդրումային ՍՊԸ-ի մյուս փայատեր Ղևոնդ Ղալումյանը 2007թ.-19.06.2009թ. հունիս ամիսներին, երբ փաստացի ինքն է ղեկավարել ընկերությունը, գնորդների կողմից վճարված գումարների մի մասի`1մլն ԱՄՆ դոլարին համարժեք 333.725.850 ՀՀ դրամի չափով կեղծ փոխառության պայմանագրեր է կնքել ընկերության հետ և հետագայում համապատասխան չափի գումարներ է հետ ստացել: Ստացվում է, որ իրական գնորդների կողմից վճարված գումարները մուտքագրվել են ընկերության հաշվին, սակայն դրանցից 333.725.850 ՀՀ դրամը ձևակերպում է ստացել, որպես Ղալումյանի կողմից տրված փոխառության: Մինչ 2009թ. հունիս ամիս Ղալումյանը «հետ է ստացել» 333.725.850 ՀՀ դրամը, իսկ այդ գումարները վճարած  քաղաքացինների մի մասն այդպես էլ բնակարան չի ստացել: Արդյունքում, գնորդներից ու ընկերությունից բացի, նաև պետությանն է առանձնապես խոշոր չափերի վնաս հասցվել, քանի որ հարկերը հաշվարկվել են, ոչ թե իրական գնորդի կողմից վճարված գումարի չափով գործարքի, այլ` նախնական պայմանագրերում նշված գումարների հիման վրա:

Ղալումյանը հավելյալ շահույթ է ստացել նաև բնակարանների վաճառքից մոտ 450.000 ԱՄՆ դոլարն ընկերությանը չվճարելու ձևով:

Այս դիմումի հետ միաժամանակ դատախազ Արման Հակոբյանի կողմից տրված ապօրինի ցուցմունքի կապակցությամբ դատախազություն ուղարկված դիմումն է մնացել ինչ-որ կիսապատասխան վիճակում :

Այս տարվա մարտի 13-ին ամերիկահայ գործարար Էդմոնդ Խուդյանի կողմից ՀՀ գլխավոր դատախազ Աղվան Հովսեփյանին ուղարկված իր վերջին դիմումում ամերիկահայ գործարարը խոսել էր այն մասին, որ իր գործով այսօր էլ հանցանք կատարած մի քանի անձինք դատախազի ցուցումով մեղադրյալի փոխարեն վկայի կարգավիճակում են, իսկ վկային անունը անհիմն դրվում է մեղադրանքի հիմքում: Մասնավորապես Լուսինե Գյուլխասյանի գործով խարդախության հեղինակները, ովքեր պետք է լինեին ամբաստանյալի աթոռին, անգամ դատակոչված վկանների ցուցակում չկային և միայն ամբաստանյալի փաստաբանի միջնորդության հիման վրա, որպես վկա հրավիրվեցին և հարցաքննվեցին: Ընդ որում սա այն դեպքում, երբ գործի փաստերը միանգամայն այլ են, քան մեղադրական եզրակացության մեջ արձանագրվածը: Եվ դա տեղի է ունեցել ավագ դատախազ Արման Հակոբյանի ցուցումի հիման վրա:

Այս դիմումին դատախազության կողմից տրված ընթացքն ընդամենը հետևյալն էր. Գլխավոր դատախազի մամուլի քարտուղար Սոնա Տռուզյանը փոխանցեց, որ դիմումը ուղարկվել է ՀՀ Պետական եկամուտների կոմիտեի քննչական վարչություն, ինչպես նաև դատարան, քանի որ դիմումուն նշված փաստերը վերաբերում են մի քրեական գործի, որն այժմ դատարանում է գտնվում, և հետևաբար գործով դատավորը պետք է քննի առկա փաստերը:  Սակայն այս գործով դատարանում արդեն 6-ից ավելի նիստ է անցկացվել, բայց մինչ օրս ոչ մի խոսք չի հնչել դատախազություն ուղարկված կարևորագույն փաստեր մատնանշող դիմումի մասին:

Եվ չգիտես ինչպես, արդյունքում ստացվում է այնպես, որ հանկարծ, թե’ ՊԵԿ-ում այժմ շարունակվող նախաքննությամբ, թե’ Լուսինե Գյուլխասյանի բնակարանի թալանի գործում Ղալումյանն ընդամենը վկայի կարգավիճակ ունի:

Հարց է առաջանում. մինչև որտեղ են ձգվում Ղալումյանի կապերը և մինչև երբ են դրանք ազատելու նրան օրենքի առջև պառասխանատվությունից…

Սփյուռքահայ գործարարի հիմնադրած ընկերության կանխամտածված սնանկացման փաստով հարուցված քրեական գործը մի քանի օր առաջ Հատուկ քննչական ծառայությունից ուղարկվել է ՊԵԿ, որտեղ նախկինում մեղադրանք էր առաջադրվել Վլադիսլավ Մանգասարյանի նկատմամբ: Մնում է հուսալ և պայքարել, որ քննիչը այդ նույն ջանասիրությամբ մեղադրանք առաջադրի նաև ընկերությունը թալանած մյուս մասնակից Ղևոնդ Ղալումյանի նկատմամբ:

Սփյուռքահայ ներդրողների շահերի պաշտպանության նախաձեռնող խումբ

Նախօրեին Սյունիքի մարզպետ Սուրեն Խաչատրյանի տան մոտ տեղի ունեցած սպանության գործով ձերբակալվել է մարզպետի որդին Տիգրան Խաչատրյանը եւ նրա թիկնապահներից մեկը՝ հանրահայտ Զարզանդ Նիկողոսյանը։

«Փաստինֆո» գործակալության ունեցած տեղեկությունների համաձայն, երկուսն էլ կասկածվում են սպանության եւ ապօրինի զենք-ռազմամթերք ձեռք բերելու եւ պահելու մեջ։ Կասկածյալների շրջանակը այսքանով չի սահմանափակվում եւ բացառված չէ, որ առաջիկայում կարգավիճակի փոփոխություն ունենան նաեւ այլ անձինք։ Ի դեպ, դատելով նաեւ քրեական գործը Պաշտպանության նախարարության քննչական ծառայություն ուղարկելու հանգամանքից, նախաքննական մարմինը հակված է կարծելու, որ հանցագործությանը մասնակից են եղել նաեւ զինվորականներ, քանի որ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 190-րդ հոդվածի 5-րդ կետի համաձայն, ՊՆ քննչական ծառայության քննիչների կողմից են կարող են քննվել միայն զինծառայողներին կամ պաշտպանության բնագավառի պետական լիազոր մարմնում կամ կազմակերպություններում ծառայություն իրականացնող անձանց վերագրվող հանցագործությունների վերաբերյալ քրեական գործերը։ Նկատենք, որ Սյունիքի մարզպետի տան մոտ տեղի ունեցած կրակոցների ժամանակ հրազենային վնասվածքներ է ստացել նաեւ N զորամասի հրամանատար Արտակ Բուդաղյանը, ով ներկայումս գտնվում է Մուրացանի հոսպիտալում։ ՀՀ ՊՆ մամուլի քարտուղարի տեղեկացմամբ, նրա առողջական վիճակը շարունակում է մնալ ծանր։

Ինչպես ավելի վաղ տեղեկացրել էինք, հունիսի 2-ին Սյունիքի մարզպետ Սուրեն Խաչատրյանի տան մոտ հնչած կրակոցների հետեւանքով մահացել էր Գորիսի քաղաքապետի նախկին թեկնածու Ավետիք Բուդաղյանը մահացել է, վերջինսի եղբայրը՝ N զորամասի հրամանատար Արտակ Բուդաղյանը և Սյունիքի մարզպետի թիկնապահ Նիկոլայ Աբրահամյանը հրազենային վնասվածքներով տեղափոխվել էին հիվանդանոց:

Դեպքի առթիվ հարուցվել է քրեական գործ` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 6-րդ կետով` սպանություն շատերի կյանքի համար վտանգավոր եղանակով եւ 235-րդ հոդվածով (ապօրինի զենք-զինամթերքի ձեռք բերում, պահում):

Ո՞վ կտա ինձ ծուխը ծխանի

Եվ առավոտը Նավասարդի,

Եղնիկների վազքը և եղջերուների վարգը.

Մենք փող էինք փչում և թմբուկ զարկում,

Ինչպես կարգն էր թագավորների... 

Հայոց պատմության երևելի ու փառապանծ գործիչներից է հայոց արքա, Արտաշեսյան հարստության հիմնադիր Արտաշես Ա Բարեպաշտը (մ.թ.ա. 189-160):

Արտաշես Առաջինը Երվանդունյաց արքայական տոհմից էր: Հայոց ավանդավեպը նշում  է, որ նա հայոց արքայազն էր, և նրա գահն ու իրավունքը բռնագրավեց Երվանդ Դ արքան (մ.թ.ա. 220-200), որ գահ բարձրանալով` սրի քաշեց օրինավոր թագաժառանգներին: Նրանցից փրկվեց միայն մանուկ Արտաշեսը, որին Սմբատ Բագրատունին փախցրեց: Հետագայում հասակ առնելով Արտաշեսը վերանվաճում է իր երկիրը, ճակատամարտի ժամանակ սպանում Երվանդին և գահ բարձրանում Հայաստանում:

Ինչքանով է հավաստի հայոց ավանդապատումը` դժվար է ասել: Մեզ հայտնի է Արտաշեսի հայրանունը. նա Զարեհի որդին էր: Զարեհ անունով թագավոր մինչ Արտաշեսի գահակալումը չենք ունեցել: Միգուցե Արտաշեսը Երվանդունյաց արքայատոհմի կրտսե՞ր ճյուղի ներկայացուցիչն էր:

Մ.թ.ա. 200 թ. հզորացող Սելևկյան կայսրությունը կարողանում է ծնկի բերել Հայաստանը, և Երվանդ Դ արքան զրկվում է գահից կամ սպանվում: Ամեն դեպքում, Հայաստանը հայտնվում է Սելևկյան թագավորության հպատակի կարգավիճակում: Գուցե Հայաստանի նվաճմանը մասնակցել է նաև սելևկյան բանակում որպես զորավար ծառայող Արտաշեսը, որի պատճառով էլ հայոց ավանդույթը նրան է վերագրում Հայաստանի նվաճումն ու Երվանդ Դ արքայի սպանությունը:

Նվաճելով Հայաստանը` սելևկյան Անտիոքոս Գ Մեծ արքան երկրի կառավարիչ է նշանակում Արտաշեսին, իսկ Ծոփքում` Զարեհին, որ նույնպես Երվանդունիների արքայատոհմից էր:

Սելևկյան թագավորը, բնականաբար, վստահ էր, որ Արտաշեսն ու Զարեհը, որպես իր զորավարներ, հավատարիմ կծառայեն իր կայսրությանը: Սակայն նրա հաշվարկները սխալ էին:

Օրեցօր զորեղացող Հռոմեական կայսրությունն արտաքին նվաճումների էր ելել: Հռոմի վաղեմի նպատակն էր Ասիա աշխարհամաս դուրս գալ և նվաճել Փոքր Ասիա թերակղզին: Եվ երկու հզոր ախոյանների միջև բախումն անխուսափելի է դառնում: Մ.թ.ա. 190 թ. Մագնեսիայի ճակատամարտում հռոմեական բանակը ջախջախում է Անտիոքոս Գ-ի զորքերը: Այս ճակատամարտն իրավամբ պետք է համարել համաշխարհային պատմության բախտորոշ դրվագներից մեկը: Ճակատամարտի արդյունքում Արևելքում իրադրությունը կտրուկ փոխվում է, և հռոմեական քաղաքակրթությունը ներխուժում է Արևելք:

Նման առիթից չօգտվել չէր կարող Մեծ Հայքի կառավարիչ Արտաշես զորավարը, որ անմիջապես ապստամբում է Սելևկյան թագավորության դեմ, իրեն հռչակում Մեծ Հայքի թագավոր, իսկ Հայաստանը` անկախ պետություն: Արտաշեսի օրինակին հետևում է նաև Զարեհը, որ թագավորում է Ծոփքում: Միաժամանակ իրենց անկախությունը վերագտան նաև Փոքր Հայքի և Կոմմագենեի հայկական թագավորությունները, որտեղ համապատասխանաբար թագավորում էին Միհրդատ և Պտղոմեոս Երվանդունիները:

Այս քայլով Արտաշես Առաջինը փաստորեն Հայաստանում սկիզբ դրեց նոր թագավորական` Արտաշեսյան հարստության (մ.թ.ա. 190-1), որին վիճակված էր հզորագույնը լինել հայոց ողջ պատմության ընթացքում:

Չի բացառվում, որ Արտաշեսը նախապես Հռոմի հետ պայմանավորված լիներ համատեղ հարված հասցնել ընդհանուր թշնամուն` Սելևկյան թագավորությանը:

Մագնեսիայում կրած պարտությունից հետո, բնականաբար, սելևկյաններն անմիջապես չէին կարող արձագանքել Հայաստանի իրադարձություններին, և Արտաշեսը ժամանակ ուներ կարգի գցելու իր գործերը հայրենիքում:

Անկախության հռչակումից անմիջապես հետո հայոց արքան ամբողջացրեց իր երկրի սահմանները. նա նվաճեց Հայաստանի ծայրագավառները, որոնք անթողության տարիներին անջատվել էին երկրից: Մի քանի տարվա մեջ Արտաշես Ա-ն կարողացավ ամբողջացնել հայոց թագավորության սահմանները:  Նա նախ արշավեց արևելք` հասնելով Կասպից ծովի ափերը` իր տերությանը միավորելով Փայտակարանն ու Կասպիականը: Ապա միավորեց Գուգարքը և հյուսիսի երկրները: Ամբողջացնելով երկրի սահմանները հյուսիսում և արևելքում` նա վճռական հարված հասցրեց Սելևկյան պետությանը և հարավում ազատագրեց Տմորիքը: Արտաշեսի պետության սահմաններից դուրս մնացին միայն Ծոփքը, որտեղ թագավորում էր իր բարեկամն ու դաշնակիցը` Զարեհ Երվանդունին, Փոքր Հայքը և Կոմմագենեն: Արտաշեսը զերծ մնաց հայոց այս երկրներն իր տերությանը միավորելուց, քանզի այնտեղ գահակալում էին իր դաշնակիցները: Նրա կիսատ գործը հետագայում ավարտին հասցրեց թոռը` Տիգրան Բ Մեծը (մ.թ.ա. 95-55):

Արտաշեսի այս միավորիչ գործունեության մասին մանրամասներ է հաղորդում նրա ժամանակակից հույն պատմիչ Ստրաբոնը, որ նշելով նրա կողմից Հայաստանի միավորումը` գրում է. «…Այսպիսով բոլորը միալեզու եղան..»: Այսինքն` կարճ ժամանակում հայոց արքան կարողացավ իր թագի շուրջ համախմբել հայոց բզկտված պետությունը:

Ամբողջացնելով երկրի սահմանները` Արտաշեսն անցավ երկրում բարեփոխումների իրականացմանը: Նա հողային և վարչական բարեփոխումներ իրականացրեց Հայաստանում: Հստակ նշեց երկրի նահանգների, գավառների սահմանները: Մեծ Հայքը բաժանեց 15 աշխարհների և 120 գավառների: Գավառների ու նահանգների միջև սահմանաքարեր տեղադրեց` համապատասխան արձանագրություններով: Նա նաև սահմանեց արքունի գործակալություններ` նախանշելով նրանց գործունեության ոլորտները: Հիմնեց սահմանապահ չորս բդեշխությունները` այնտեղ զորավարներ նշանակելով իր որդիներին և մերձավորներին, ամրացրեց ու առավել մարտունակ դարձրեց հայոց բանակը: Նա հստակեցրեց նաև հայոց տոմարը:

Պատմահայր Մովսես Խորենացին, խոսելով Արտաշես Ա-ի հողային բարեփոխումների մասին, գրում է. «Արտաշեսի ժամանակ մեր հայոց աշխարհում անմշակ հող չէր մնացել` ո՛չ լեռնային և ո՛չ դաշտային, այնքան էր շենացել երկրիը»:

Այս միջոցառումների շնորհիվ Հայաստանը դարձավ Առաջավոր Ասիայի զորեղ պետություններից մեկը` ընդունակ դիմագրավելու ցանկացած մարտահրավերի: Այնքան հզոր ու ամուր էր Արտաշեսի իշխանությունը, որ նա համարձակորեն ձեռնոց նետեց անգամ Հռոմեական կայսրությանը` իր մոտ ապաստանելով պունիկյան երկրորդ պատերազմից հետո իր մոտ փախած Կարթագենի զորավար Հաննիբալին:

Քերթողահայր Մովսես Խորենացին փաստում է. «Արտաշեսը գնում է այն տեղը, որտեղ Երասխը և Մեծամորը խառնվում են, և այնտեղ բլուրը հավանելով` քաղաք է շինում և իր անունով կոչում է Արտաշատ»: Իսկ հույն պատմիչ Պլուտարքոսը հենց Հաննիբալին է վերագրում Արտաշատ մայրաքաղաքի նախագծման պատիվը: Ըստ ավանդության` Արտաշատ մայրաքաղաքը կառուցվել է հայոց դշխոյի` Սաթենիկի աչքի պատկերով: Մայրաքաղաքը շեն ու բարեկարգ էր և գտնվում էր Արարատյան դաշտի սրտում` Արաքս և Մեծամոր գետերի միախառնման վայրում` ներկայիս Խոր վիրապի մատույցներում: Արտաշատն այնքան ամուր ու գեղեցիկ էր, որ հռոմեացի պատմիչները նրան անվանում էին «Հայկական Կարթագեն»:

Քաղաքում դեռևս Արտաշեսի ժամանակներից թատրոն է գործել, այն Արևելքի վաճառաշատ ու մարդաշատ քաղաքներից էր, այնտեղ էին տեղակայված հայոց արքունիքը, հայոց արքաների պալատները, պետական դրամահատարանը, Անահիտ աստվածամոր տաճարը… Արտաշատ մայրաքաղաքը հայոց մայրաքաղաքներից ամենահարատևն էր: Արտաշատը կարճատև դադարներով Հայաստանի մայրաքաղաք հանդիսացավ շուրջ յոթ հարյուրամյակ:

Բացի Արտաշատից, հայոց արքան իր երկրի տարբեր վայրերում մի շարք այլ քաղաքներ կառուցեց` իր հոր պատվին անվանելով Զարիշատ, Զարեհավան…

Միայն տասնամյակներ, անց քիչ թե շատ ուշքի եկած Սելևկյան պետությունը փորձ արեց դարձյալ ծնկի բերել Հայաստանը: Օգտվելով այն հանգամանքից, որ Հայաստանի և Հռոմի հարաբերությունները լարված են Հաննիբալի պատճառով, սելևկյան Անտիոքոս Դ Եպիփանես արքան մեծ զորքով մ.թ.ա. 164 թ. ներխուժեց Տմորիք: Սակայն Արտաշեսը կարողացավ ջախջախել սելևկյան բանակն ու դուրս քշել իր երկրի սահմաններից:

Արտաշես Առաջինն իր արձանագրություններում կոչվել է Բարի` բարեպաշտ, որն արտացոլում է հայրենասեր ու զորեղ միապետի նվիրումն իր պետությանն ու ժողովրդին: Սակայն պատմությունը նրան տվեց նաև «Մեծ», «Աշխարհակալ» տիտղոսները, որոնք նույնպես արտացոլում են Արտաշես Առաջինի` որպես հայոց թագավորի, կարգավիճակը:

Ժողովուրդը սիրելի թագավորի մասին բազում ավանդություններ է հյուսել: Նրանցից գեղեցկագույնը, ինչ խոսք, Արտաշեսի և Սաթենիկի մասին պատումն է: Արշավելով հյուսիս` Արտաշեսը ծնկի է բերում Կովկասյան լեռնականներին և ճակատամարտերից մեկի ժամանակ գերելով ալանաց չքնաղ արքայադստերը` Սաթենիկին, նրան կին է առնում:

Ճակատամարտի սկզբում Արտաշեսը նախ գերում է ալանաց արքայազնին: Եվ Սաթենիկ օրիորդը եղբորն ազատելու նպատակով դուրս է գալիս իր վրանից և կոչ ուղղում հայոց արքային.

Քեզ եմ ասում, քաջ տղամարդ Արտաշես,

Որ հաղթեցիր ալանների քաջ ազգին.

 Ե՛կ լսի՛ր ալանների գեղաչյա դստերս խոսքերին

 Եվ տուր պատանուն:

 Որովհետև օրենք չէ՝ որ քենի համար դյուցազունները

 Ուրիշ դյուցազն զարմերի կենդանությունը ջնջեն

 Կամ իբրև ծառա ստրուկների կարգում պահեն,

 Եվ երկու քաջ ազգերի մեջ

 Մշտնջենավոր թշնամություն հաստատեն:

 Եվ հայոց արքան հմայվում է Սաթենիկի գեղեցկությամբ ու քաջությամբ, սիրահարվում նրան:

Հեծավ արի Արտաշես արքան գեղեցեկ սև ձին,

Եվ հանելով ոսկեգօծ շիկափոկ պարանը,

 Եվ անցնելով գետն իբրև սրաթև արծիվ,

 Եվ նետելով ոսկեօղ շիկափոկ պարանը,

 Ձգեց մեջքը ալանաց օրիորդի,

 Եվ շատ ցավեցրեց փափուկ օրիորդի մեջքը,

 Արագ իր բանակը հասցնելով:

Հետաքրքիր ավանդապատում է պահպանվել նաև Արտաշես Առաջինի մահվան վերաբերյալ: Մ.թ.ա. 160 թ. Մարանդում, արդեն զառամյալ հասակում, հայոց արքան հիվանդանում է: Նա Աբեղյան տոհմի Աբեղո իշխանին ուղարկում է Անահիտ աստվածամոր տաճարը` տիրամորից առողջություն խնդրելու: Սակայն մինչ իշխանի վերադարձն արքան հոգին ավանդում է ասելով.

Ո՞վ կտա ինձ ծուխը ծխանի

 Եվ առավոտը Նավասարդի,

 Եղնիկների վազքը և եղջերուների վարգը.

 Մենք փող էինք փչում և թմբուկ զարկում,

 Ինչպես կարգն էր թագավորների... 

Այնքան մեծ էր ժողովրդի վիշտը սիրելի գահակալի մահվան առթիվ, որ շատերը նրա մահվան մահճի մոտ ինքնասպան էին լինում վշտից: Տեսնելով դա` նրա որդին և գահերեցը` Արտավազդը, բողոքում է. «Դու մեռար և քեզ հետ տարար շատերին, ավերակների վրա ինչպե՞ս թագավորեմ…»:

Այնքան մեծ էր հայոց Արտաշես Ա թագավորի հանդեպ ժողովրդական սերը, որ անգամ նրա մահից երկու դար անց հայոց գահին տիրացած օտարները ժողովրդի սիրտը շահելու համար իրենց անվանափոխեցին Արտաշես` հանձինս Զենոն-Արտաշես Գ (16-34) կամ Տրդատ Ա (66-88) թագավորների:

Վահե Անթանեսյան