ՀՀԿ երիտասարդական կազմակերպությունից Անկախին հայտնեցին, որ ապրիլի 24-ին ՀՀԿ երիտասարդական կազմակերպությունը և “STR” ավտոսիրողների ակումբ” հասարակական կազմակերպությունը կազմակերպել էին ավտո-մոտո երթ` նվիրված Հայոց ցեղասպանության 99-րդ տարելիցին:

Ժամը 13.00-ին Հանրապետության հրապարակը լի էր սպորտային մեքենաներով, մոտոցիկլետներով և նրանց վարորդներով, ովքեր այս երթի միջոցով շնորհակալություն էին հայտնում Հայոց մեծ եղեռնը ճանաչած և դատապարտած երկրներին ու կոչ անում մյուսներին նույնպես ճանաչել և դատապարտել 20-րդ դարասկզբի այդ մեծագույն ոճիրը։

ՀՀԿ երիտասարդական կազմակերպության ղեկավար Կարեն Ավագյանը նշեց. “Մենք երախտապարտ ենք այն երկրներին, որոնք ճանաչել են Հայոց ցեղասպանությունը: Հուսով ենք, որ մյուսները նույնպես կհետևեն ճշմարտությանը և կստիպեն Թուրքիային առերեսվել պատմության հետ: Այս ավտո-մոտո երթով ևս մենք ուզում ենք ի լուր աշխարհի ցույց տալ, որ պահանջատեր ենք Հայ դատի և շարունակելու ենք բարձրացնել հարցը միջազգային ատյաններում՝ դրան իրավական լուծում տալու համար: Ճանաչում և հատուցում` սա է մեր պահանջը Թուրքիայից: Թուրքիայի կողմից վերջին հայտարարություններն էլ ևս վկայում են, որ իրենց հեշտ տարի չի սպասվում”:

Հանրապետության հրապարակից երթի մասնակիցները շարժվեցին դեպի Սևանի թերակղզի: Սևանավանքում նրանք կմասնակցեն մոմավառությանը: Կմատուցվի նաև պատարագ՝ նվիրված Հայոց մեծ եղեռնի 1.5 միլիոն զոհերի հիշատակին:

Անկախ 

 20-րդ դարի թուրքական գրականության «անդրադարձը» ցեղասպանության թեմային

 Հայտնի է, որ գրականության կարևոր խնդիրներից  մեկն է` գեղարվեստի նյութ դարձնել տվյալ պահին հասարակությանը հուզող, արդիական հարցադրումները: Համաժամանակ, հարկ է նշել, որ երկրում և հասարակության շրջանում տիրող մթնոլորտը նույնպես դերակատարություն է ունենում գրական թեմաների ընտրության խնդրում:

Հայոց ցեղասպանության հարցում Թուրքիայում տարածված ժխտողական վերաբերմունքը, փաստերի խեղաթյուրման, լռության մատնելու միտումները ամբողջությամբ արտացոլվել է ժամանակի թուրքական գրականությունում: Ավելին` հայկական թեմատիկան 20-րդ դարի թուրքական գրականությունում առավելապես «ներկայացված» է բացասական հերոսների, դավաճանների, թշնամիների կերպարների միջոցով:

Փորձենք ներկայացնել 20-րդ դարի թուրքական գրականության «անդրադարձները» Հայոց ցեղասպանության թեմային: Շատ հաճախ թուրքական արձակի լավագույն ստեղծագործություններ համարվող վեպերում մեջբերվել են ցեղասպանությանը վերաբերող ընդամենը մեկ կամ երկու նախադասություն, որով էլ սահմանափակվել է այդ «անդրադարձը»:

1915թվականին նախորդած տարիներին Օսմանյան կայսրությունում ծայր առած ազգայնամոլական հիստերիան իր արտահայտությունը գտավ նաև ժամանակի թուրքական գրականությունում:

 Պանթյուրքիստ գրողներ Զիյա Գյոքալփը (1876-1924), Մեհմեթ Էմինը (1869-1944), Հալիդե Էդիփ Ադվարը (1884-1964), Աքա Գյունդյուզը (1886-1958) իրենց ստեղծագործություններում ատելություն էին սերմանում հայերի, ընդհանրապես քրիստոնյա ազգերի ներկայացուցիչների հանդեպ:

Անցյալ դարի 30-ական թվականներից թուրքական գրականությունում ձևավորվող ձախ, սոցիալիստական ուղղվածությունը հատկապես բուռն ծաղկում ապրեց  1940-ական թվականներին: Քննադատական և սոցիալիստական ռեալիզմի ուղղության շրջանակներում ստեղծագործող, անգամ մարդկանց տարատեսակ իրավունքների պաշտպանության դիրքերից հանդես եկող, սոցիալական, սեռական անհավասարությունը քննադատող մի շարք ստեղծագործություններում հայկական խնդիրներին անդրադարձեր հազվադեպ են հանդիպում, այն էլ` հպանցիկ, ավելի հաճախ` անուղղակի: Թուրքական իրականության համար սա, միգուցե, արդարացում ուներ. պայմանները թույլ չէին տալիս կամ կար նաև անտեղյակության խնդիր: Ի դեպ, անտեղյակության խնդրին է անդրադառնում թուրք հայտնի ձախ դիրքորոշման գրող  Վեդաթ Թուրքալին:  Նա Հրանտ Դինքի հետ զրույցում, պատասխանելով վերջինիս հարցին, թե ինչու՞ թուրքական գրական ձախ շարժումը որևէ կերպ չի արձագանքել Հայկական հարցին, ասել էր.«Մեր սերունդը չգիտեր, թե ինչեր են եղել»,-  և հավելել. «Ես անձամբ Հայկական դեպքի մասին մի շարք մանրամասներ ավելի ուշ եմ իմացել»:

Անցյալ դարի թուրքական արձակի նշանավոր դեմքերից մեկը` Ֆաքիր Բայքուրթն (1929-1999) իր սերնդակից գրողներին պատասխանատվության հարցի մասին ուշագրավ դատողություններ է կատարել . «Մեր սերունդն այնպիսի մի սերունդ է, որ պատասխանատու է և՛ անցյալի, և՛ ապագայի համար… Գրողին հազարավոր մարդիկ են կարդում: Եթե քեզ հարյուր հազար մարդ է կարդում, դու ուրիշ կերպ չես կարող լինել, ուզես էլ` չես կարող: Այդ պատճառով էլ պատասխանատու ես ոչ միայն ներկայի, այլև ապագայի համար: Սա էլ բավարար չէ, անցյալի համար էլ  պատասխանատու ես: Արտերկրում ապրողները լավ գիտեն, որ նույնիսկ Օսմանյան կայսրության ղեկավարության կատարած սխալների պատասխանը մեզանից են պահանջում, Ընկե’ր, նրանք օսմանցի էին, մենք օսմանցի չենք,-չես կարող ասել: Պետք է տաս պատասխանը»,- պարզաբանել է նա:

Հայոց ցեղասպանության խնդրին անուղղակի անդրադարձների ենք հանդիպում նաև թուրքական արձակի մեկ այլ խոշոր ներկայացուցչի` Յաշար Քեմալի տարբեր ստեղծագործություններում: Օրինակ` «Աքչասազի աղաները» եռագրության կերպարներից մեկին` Մուալլիմ Ռոթեմին, գրողը հետևյալ կերպ է ներկայացնում. «Նա էր, որ գիշերվա մթին արծվի նման հարձակվում էր  այն հայերի վրա, ովքեր փորձում էին փախչել ու փրկվել: Բոլորին կտոր-կտոր անելով, կամուրջից նետելուց հետո` նրանց ոսկիները, զարդեղենը խուրջիններն էր լցնում և տանում հանձնում էր Ադանայի փաշային»: «Անձրևի թռչուն» վեպում, խոսելով հայերի լքյալ հողերի մասին, Յաշար Քեմալը նկարագրում է գավառապետի պաշտոն ստացած Իսմայիլի  և նրա մոր զրույցը պաշտոնավորման գավառ մեկնելուց առաջ: Մայրը Իսմայիլ աղային այսպես էր խրատում. «Մեկ էլ`  խնդրանքս  քեզ, որդի՛ս, եթե գնաս այդ գյուղաքաղաք, հայերից մնացած տները, դաշտերը չվերցնես: Այն բնում, որի տերը փախել է, այլ թռչուն չի կարող ապաստան գտնել: Բույն քանդողը բույն չի ունենա: Բռնության դաշտում բռնություն է աճում»:

20-րդ դարի թուրքական գրականությունը մեծապես կրել է Հայոց ցեղասպանության ժխտման, ուրացման քաղաքականության ազդեցությունը: Թուրք գրողները, մեծ մասամբ, անտեսել են Հայոց ցեղասպանության խնդիրը, իսկ նրանցից համեմատաբար առաջադեմերն այդ թեմային անդրադարձել են տողատակերում կամ ենթատեքստերում: Այնուամենայնիվ, այս մակերեսային անդրադարձներն անգամ փաստում են, որ թուրքական հասարակության տարբեր շերտերում Հայոց ցեղասպանության մասին պահպանվել են հիշողություններ, որոնք կարող են որոշակի դեր խաղալ ցեղասպանության հարցին անդրադառնալու շուրջը Թուրքիայում ստեղծված տաբուն ճեղքելու համար:

 Անկախ

Ջահերով երթ Արցախում`  Քարվաճառում, Ստեփանակերտում,  Մարտակերտում:

Հայագետ, Վենետիկի Կա Ֆոսկարի համալսարանի պրոֆեսոր Լևոն Զեքյանը Հայոց ցեղասպանության, ցեղասպանության ճանաչման, փոխհատուցման պահանջների վերաբերյալ ունի ինքնատիպ մոտեցումներ, որոնք դուրս են բոլոր կարծրատիպերից և գործընթացներն առաջ մղելու կարևոր, հստակ ուղեգծեր են: «Մեծ եղեռնի 100-ամյակ` հիշողություն և մարտահրավեր» թեմայով երևանյան հանդիպման ժամանակ կարդացած դասախոսությամբ նա անդրադարձավ հայ ինքնության ու կենցաղի մեջ ցեղասպանության նշանակությանը, հիշողության ընկալմանը, նահատակների սրբադասման կարևորությանը և անցյալի հիշողությամբ ապագայի հայացքն ուրվագծելու փորձին. «Մեծ եղեռնը հաղթանակ էր, ոչ թե մահ: Ինչպես պատերազմի ընթացքում շատերն են զոհվում, երբեմն զոհվում է բանակի կեսը: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում, հայտնի է, որ միլիոններով մարդիկ զոհվեցին, մանավանդ սովետական տարածաշրջանի ժողովուրդները, միլիոններով զոհ տվեցին և հաղթանակով դուրս եկան: Այնպես որ մահը հաղթանակի դեմ չէ, մանավանդ որ մահը կյանքի սկիզբն է: Քրիստոնյա հայրերից մեկն է ասել, որ նահատակների արյունը նոր կյանքի սերն է»:

Այս համատեքստում պրոֆեսոր Զեքյանը հայոց պատմության մեջ հայի ինքնությունը կերտող և կոփող երկու երևույթ է առանձնացնում` Վարդանանց պատերազմը և Մեծ եղեռնը: «Ես եղել և մնում եմ այն կարծիքին, որ ցեղասպանությունը մեր ինքնության և էության կենտրոնն է: Այստեղ կա երկու խորհուրդ` ողբերգական և հարության: Կարծում եմ` ժամանակն է, որ առաջինի հանդեպ մտասևեռումը դադարեցնենք: Այդ մտասևեռումն է, որ թակարդ է դարձել գործընթացի առաջմղման համար: Ես մեկ օր բժշկի էի այցելել: Երբ իմացավ, որ հայ եմ, ասաց` խեղճ հայ, խեղճ ժողովուրդ, կոտորվել է, ջարդվել է, մորթվել է: Երբ ավարտեց, ասացի` շնորհակալ եմ, դոկտոր Ձեր համակրանքի, զորակցման համար, բայց կցանկանայի նշել, որ պատմության ընթացքում միայն չենք կոտորվել, այլ բաներ ևս արել ենք: Ճարտարապետություն ունենք, որ ոչ թե հայ մարդը, այլ ռուս մեծ մտավորականը` Անատոլի Յակոբսոնը համարել է համաշխարհային քաղաքակրթության ամենացնցող երևույթներից մեկը: Մանրանկարչություն ենք ստեղծել, որ իտալացի մասնագետները, համեմատելով ժամանակակից իտալական նկարչության հետ, բարձր են գնահատել: Ասացի նաև, որր ձեռագրական ժառանգություն ենք թողել, որ հավանաբար գերազանցում է անգամ աշխարհի մեծագույն բյուզանդական կայսրության ձեռագրերին: Մարդը ափիբերան մնաց: Ես ասացի, որ իմ ազգակիցներիս սխալն է, որ չգիտեք: Ահավասիկ, այս է մտասևեռումը»: Հովհաննես Թումանյանի` 1916 թ. գրած «Հոգեհանգիստը», Լևոն Զեքյանի խոսքով, հոյակապ գլուխգործոց է, և կասկածից վեր է, որ նախորդ դարասկզբի ջարդերը Ամենայն հայոց բանաստեղծի համար ևս հայեցակարգի կենտրոնն էին:
«Հետո եկավ օտար պետությունների կողմից Հայոց ցեղասպանության ճանաչման գործընթացը: Ցեղասպանությունը ճանաչած առաջին պետությունը Ուրուգվայն էր: Ճանաչման գործընթացն, անշուշտ, կարևոր է, բայց չպետք է մտասևեռումի վերածել: Մարդակեր գազան մարդը դեռ երկար այսպես կմնա»,- Հովհաննես Թումանյանի վերջին տողն է: Այս տողը հակադրվում է հենց այն տարածված «խոսելով բացառել ցեղասպանությունների կրկնությունը» կարգախոսին: XX դարի երկրորդ կեսին տեղի են ունեցել ահավոր ցեղասպանություններ: Ինձ չափազանց տպավորել է Բիաֆրայի ցեղասպանությունը, ամեն օր 5000 մարդ էր մահանում: Հետևաբար` խոսելով խնդիրը չի լուծվի: Հարցադրումները պետք է լինեն քաղաքական: Օրինակ` ո՞վ կհամարձակվի այսօր քննադատել Սիրիայում Արևմուտքի քաղաքականությունը»:
Լևոն Զեքյանի խոսքով` Մեծ եղեռնի ամենաահավոր ծրագիրը բնօրրանից հայերին արմատախիլ անելն էր: «Այս է ահավոր, նույնիսկ հրեաների ողջակիզումն այդպես չեղավ: Իսրայելի մշակույթի օրրանը չէր: Մեծ ուրախությամբ կցանկանայի նշել ցեղասպանության քրիստոնյա նահատակների սրբադասման վերաբերյալ Մայր աթոռի որոշումը: Վեհափառ հայրապետին ասացի, որ որոշումը Աստծո մեծագույն պարգևն է մեր ժողովրդին եղեռնի 100-ամյակի կապակցությամբ,- ասաց նա:- Կարծում եմ, որ ինքնությունը չուրանալը մեծ առաքինություն է, դա է պատճառը, որ քրիստոնյա մարտիրոսներին միշտ սրբադասել են, որ իրենց մահով կապրեցնեն, հակառակ դեպքում քրիստոնեությունը կվերանար, նույնն է մեր ժողովրդի դեպքում»:
Հայագիտության սերմնացանը հայության հարություն առնող կյանքի մասին խոսում է աշխարհի տարբեր անկյուններում ու Վենետիկում իր ղեկավարած հայոց լեզվի և մշակույթի ամառային դասընթացին հրավիրված հինգ տասնյակից ավելի ուսանողներին, որոնց շարքերում լինում են ոչ միայն սփյուռքահայեր, այլև արտասահմանցիներ: Հայագիտության նվիրյալն ամեն տարի հայերենի հանդեպ սիրով է վարակում բազմաթիվ ուսանողների: Պրոֆեսոր Լևոն Զեքյանի հիմնած դասընթացն արդեն 27 տարվա պատմություն ունի: 2014-ի օգոստոսին ևս սպասվում է արտասահմանցի մեծ թվով ուսանողների մասնակցություն: Վենետիկյան դասընթացը կարևոր դեր ունի Արևմուտքում հայագետների նոր սերնդի պատրաստման գործում: Հայագիտության սերմնացանի «ծիլերն» այժմ մոլորակի առաջատար բուհերում ղեկավարում են հայագիտական ամբիոններ…

Մայա Խաչատրյան

Անկախ

Հայը հերոսների պակաս երբեք չի ունեցել: Սակայն երբեք նախահարձակ չի եղել: Բայց նրա վրիժառու բազկի հարվածը դիպուկ է, նրա դատն արդար ու հարվածը` անսասան: Հայ վրիժառության առաջին և թերևս ամենամեծ գործիչը Սողոմոն Թեհլերյանն է, որի գործն այսօրվա չափանիշներով ահաբեկչություն ու սպանություն էր, սակայն եզակի էր նրանով, որ դատավարության ժամանակ մարդասպանը զոհ էր, տուժողը` հանցագործ: Փառք Սողոմոն Թեհլերյանին ու իր գործին:

1921 թվականի մարտի 15-ին Բեռլինի Շարլոտենբուրգ թաղամասում` Հարդենբերգ փողոցում, ատրճանակից արձակված կրակոցով սպանվեց երիտթուրքական կուսակցության պարագլուխներից Թալեաթ փաշան, Հայոց ցեղասպանության թերևս գլխավոր մեղավորը: Նրան պատուհասող վրիժառուն` Սողոմոն Թեհլերյանը, չնայած հնարավորությանը, փախուստի չդիմեց, այլ հանդարտ ու սառնասիրտ հայացքով նայում էր իր զոհի դիակին, մինչև վրա հասած գերմանական ոստիկանությունը կձերբակալեր իրեն:
Ապա հետևեց երկարատև դատավարությունը, որ իր ուշադրության կենտրոնում պահեց ողջ քաղաքակիրթ աշխարհը: Դատի ժամանակ Թեհլերյանը մանրամասն պատմեց իր և իր ընտանիքի, համայն հայության ողբերգության մասին, ներկայացրեց Թալեաթին սպանելու պատճառները:
Առհասարակ, հայոց «Նեմեսիսից» զատ, Թալեաթը ևս երկու անգամ մահապատժի էր դատապարտվել: Առաջին անգամ 1915 թ. մայիսի 24-ին, Թուրքիայի դեմ պատերազմող Անգլիայի և Ֆրանսիայի ղեկավարները համատեղ հայտարարությամբ էին հանդես եկել, որ պատերազմի հաղթական ավարտից հետո հակամարդկային հանցագործությունների համար դատապարտվելու են Թուրքիայի ղեկավարները: Սակայն, անգլիական հրամանատարությունը հետագայում, ձերբակալելով Թալեաթին ու նրա գործակիցներին, ընդամենն աքսորեց Մալթա կղզի, որտեղից նրանք անգլիացիների լուռ համաձայնությամբ ճողոպրեցին:
1920 թ. Թուրքիայի կառավարությունը երիտթուրք պարագլուխներին դատապարտեց մահապատժի` Թուրքիան պատերազմի մեջ ներքաշելու և հայկական կոտորածները կազմակերպելու մեղադրանքով: Սակայն այս դատավճիռն էլ կյանքի չկոչվեց:
1921 թ. հունիսի 2-ին Թեհլերյանի դատավարության դատավորը կարդաց վճիռը: Հայությունը ցնծության մեջ էր: Սողոմոն Թեհլերյանին գերմանական դատարանն անպարտ ճանաչեց և ազատ արձակեց:
Դատավոր – Հանցավո՞ր է ամբաստանյալ Սողոմոն Թեհլերյանը` ծնված 2 ապրիլի, 1896 թվականին, ի Բագառիճ, թրքահպատակ և հայ բողոքական, 1921 թվականի մարտի 15-ին Շարլոտենբուրգում մի մարդու` Թալեաթ փաշային սպանելու համար:
Ատենակալ – Պատվով ու խղճով վկայում եմ երդվյալների որոշումը` Ոչ:
Թեհլերյանի դատապաշտպանի գործն իր վրա էր վերցրել Քիլի համալսարանի օրենսդրության պրոֆեսոր, դոկտոր Թեոդոր Նիմայերը, որ փայլուն կատարեց իր գործը: Դատարանում որպես վկա հանդես եկավ նաև գերմանացի հասարակական գործիչ, հոգևորական Յոհաննես Լեփսիուսը, որի ցուցմունքներն էապես ազդեցին Թեհլերյանի դատավարության արդյունքների վրա: Որպես վկա հանդես եկան նաև թուրք գեներալ Շերիֆը, դոկտոր Նիպագեն, որ Հալեպի գերմանական ռեալական դպրոցի ավագ ուսուցիչ էր, իսկ դատախազը Գերմանիայում հայտնի Գոլնիկն էր: Գեներալ Շերիֆը դատի ժամանակ հասարակ թուրք ժողովրդի անունից ներողություն խնդրեց Թեհլերյանից ու հայությունից` իր երկրի կառավարության իրականացրած մեծ ոճրի համար: Դատավարությունից հետո գերմանական մամուլը պահանջեց դատ հարուցել Թուրքիայում 1912-15 թթ. Գերմանիայի դեսպան Հանս Վանգենհայմի դեմ՝ հայերի կոտորածների ժամանակ նրա հանցավոր լռության և գերմանական կառավարության անգործության համար:
Սողոմոն Թեհլերյանը ծնվել է 1897 թ. ապրիլի 2-ին Արևմտյան Հայաստանի Էրզրումի նահանգի Դարանաղի գավառի Ներքին Բագառիճ գյուղաքաղաքում` շինական Խաչատուրի և բողոքական քահանայի դուստր Հնազանդի ընտանիքում: Պատանի Սողոմոնը նախնական կրթությունը ստացել է հենց հայրենի գյուղում: Շատ չանցած` նա տեղափոխվում է Երզնկա քաղաք և ուսումը շարունակում տեղի Կենտրոնական վարժարանում, որն էլ ավարտել է 1912 թ. և տեղափոխվելով Թիֆլիս` ուսումը շարունակել Ներսիսյան դպրոցում:
1913 թ. Սողոմոն Թեհլերյանը տեղափոխվում է Սերբիա սովորելու: Սակայն այնտեղ երկար չի մնում: Առաջին համաշխարհային պատերազմը սկսվելուն պես Սողոմոնը վերադառնում է հայրենիք ու զինվորագրվում կամավորական շարժմանը: Նա մտնում է հայկական կամավորական առաջին գունդ և մասնակցում մարտերին զորավար Անդրանիկի հրամանատարությամբ: 1918 թ. մարտերից մեկի ժամանակ նա վիրավորվում է ու տեղափոխվում Թիֆլիս, ապա` Հյուսիսային Կովկաս` կազդուրվելու:
Վրա հասած արհավիրքը` Հայոց մեծ եղեռնը, Սողոմոնին զրկեց ողջ ընտանիքից ու հարազատներից: Ինքը` Սողոմոնը, փրկվում է ցեղասպանությունից` պատսպարվելով ծանոթ քրդի ընտանիքում: Նրանց բազմամարդ` 85 հոգանոց գերդաստանը համարյա իսպառ կոտորվեց: Արհավիրքից փրկվեց միայն երեք հոգի:
1919 թ. Սողոմոն Թեհլերյանը դառնում է ՀՀ բանակի հատուկ ստորաբաժանման անդամ: Նա անդամագրվեց Շահան Նաթալու նախաձեռնած «Նեմեսիս» վրեժի գործողությանը, որի նպատակը Հայոց ցեղասպանության մեղավորներին պատժելն էր: Այդ նպատակով 1919 թ. Թեհլերյանն ընկերների հետ մեկնում է Կոստանդնուպոլիս:
«Նեմեսիսի» հանձնարարությամբ Թեհլերյանն ընկերների հետ սկսում է Թալեաթի որոնումները: Շուտով լուր է հասնում, որ ոճրագործը Բեռլինում է: Թեհլերյանը շտապում է Գերմանիայի մայրաքաղաք: Երկար որոնումներից հետո, վերջապես հայտնաբերում է Թալեաթին: Կենդանաբանական այգու մոտակայքում զբոսնելիս նա պատահաբար լսում է ինչ-որ մեկի արտաբերած փաշա բառը: Շրջվելով` տեսնում է Հայոց ցեղասպանության գլխավոր կազմակերպչին: Ապա Թեհլերյանը հետևում է Թալեաթին ու գտնում նրա բնակության վայրը: Թալեաթի սպանության ծրագիրը արագ կազմվում է:
Դարանակալելով ոճրագործին տան մոտ` նա սպասում է նրա վերադարձին: Շուտով երևում է Թալեաթը: Թեհլերյանը մոտենում է հետևի կողմից, բարձր արտասանում նրա անունը: Ոճրագործը շրջվում է: Սարսափը նրա վերջին զգացումն էր, որ Թալեաթն ապրեց: Դիմահար կրակոցով Թեհլերյանը տապալում է թուրքին: Չնայած հնարավորություն կար փախուստի դիմելու, նա լուռ կանգնում է իր զոհի կողքին: Սողոմոն Թեհլերյանի դատավարությունը պետք է հայության ցասումի ու երիտթուրքերի դատապարտման դատավարությունը դառնար:
Դատի ժամանակ նա հենց այդպես էլ ասաց, որ փախուստի չի դիմել, որպեսզի ողջ աշխարհն իմանա ճշմարտությունը: Նա հերքեց նաև դատախազի` իր ահաբեկիչ լինելու մեղադրանքը, ասելով, որ ահաբեկիչը կատարում է մի փոքր խմբավորման կամքը, իսկ ինքը իրականացրել է ողջ հայության ցանկությունը և վրեժը:
Թալեաթին պատուհասելուց և դատավարությունից հետո. հերոսը մինչ 1945 թ. բնակություն հաստատեց Հարավսլավիայում` Սերբիայի մայրաքաղաք Բելգրադում` Դելմատինսկա փողոցում: Պատերազմի ավարտից հետո մինչ կյանքի մայրամուտը նա բնակություն հաստատեց ԱՄՆ-ի Ֆրեզնո քաղաքում:
Մեծ հայորդին հոգին ավանդեց 1960 թ. մայիսի 23-ին:

Հարցազրույց պատմաբան Հայկ Ղազարյանի հետ
– Պարոն Ղազարյան, հայ ժողովրդի ցեղասպանության պրոցեսը սկիզբ է առել 1890 թ. և ավարտվել 1922 թ., իսկ ցեղասպանության իրականացման գագաթնակետը եղել է 1915 թ. ապրիլի 24-ը: Կատարվեց մի ամբողջ ժողովրդի բնաջնջում, մենք կորցրեցինք մեկուսուկես միլիոնից ավելի խաղաղ բնակչություն և շուրջ 300 հազ. քկմ տարածք` մեր պատմական հայրենիքը, տասնյակ միլիարդների հասնող ազգային հարստություն: Եվ մեր ամբողջ աշխարհասփյուռ հայ ազգի գերնպատակն է ժամանակակից Թուրքիայից պահանջել այն, ինչը մեզ է պատկանում: Հնարավո՞ր է դիվանագիտական ուղիներով, դատական միջազգային ատյաններով լուծում տալ մեր պահանջատիրությանը:
– Ցեղասպանության 90-ամյակի տարեդարձից սկսած` Հայաստանի և հատկապես սփյուռքի պատմաբանները, գիտական աշխատողները, քաղաքագետները հսկայական աշխատանք ծավալեցին և լույս տեսան մի շարք արժեքավոր մենագրություններ: Մոսկվայում Յուրի Բարսեղովը հրատարակեց իր եռահատոր «Հայոց ցեղասպանություն. Թուրքիայի պատասխանատվությունը և միջազգային հանրության պարտավորությունը: Փաստաթղթեր և մեկնաբանություններ» ռուսերեն ժողովածուն: Նա, լինելով իրավաբան, փաստաթղթերին տվել է այն արժեքն ու ուղղությունը, որով կարելի է դիմել Հաագայի միջազգային դատարան և քննել հայկական դատը:
Սփյուռքում պատմաբաններն ավելի շատ զբաղվում են պատմագրությամբ, հատկապես` ամերիկահայ պատմաբանները: Վահագն Դադրյանը, որ հանդիսանում է Վաշինգտոնի հայկական ցեղասպանության ինստիտուտի տնօրենը, հրատարակեց հայկական ցեղասպանության պատմության վերաբերյալ մի շարք աշխատություններ` անգլերեն, ֆրանսերեն, թուրքերեն: Հրատարակած աշխատություններ ունի նաև Ռիչարդ Հովհաննիսյանը, որ Կալիֆոռնիայի հայագիտության ամբիոնի վարիչն է: Բաց է մնում հայալեզու գրականությունը: Ժամանակին աշխատանքներ են հրատարակել պրոֆեսորներ Մկրտիչ Ներսիսյանը, Ջոն Կիրակոսյանը, Երվանդ Սարգսյանը, Լավրենտի Բարսեղյանը և շատ-շատերը:
– Դուք անմասն չեք այդ մեծ գործին և ունեք ձեր մենագրությունները: Ի՞նչ եք ներկայացրել ձեր գրքերում, որ առավել նշանակություն ունեն մեր արդար դատը շահելու գործում:
– Իհարկե, որոշ ծառայություններ ես էլ ունեմ, սկսած դեռևս 1959-ից` զբաղվել եմ Արևմտյան Հայաստանի պատմությամբ: 1967 թ. լույս տեսավ «Արևմտահայերի սոցիալ-տնտեսական և քաղաքական կացությունը 1800-1870 թթ.» ծավալուն մենագրությունս, որ ես համարում եմ իմ աշխատությունների հիմքը: Գիրքը ստեղծվեց Երևանի, Մոսկվայի, Բաքվի պահոցներում քնած փաստաթղթերի, արխիվային նյութերի հիման վրա: Զարմանալին այն էր, որ այդ գրքին հավանություն տվեց երբեմնի ՀԿԿ գլխավոր քարտուղար Աշոտ Հովհաննիսյանը: Նրա գիտելիքների առատ պաշարից ես շատ եմ օգտվել, իմ դոկտորական թեզը հրատարակվեց ակադեմիկոս Աշոտ Հովհաննիսյանի խմբագրությամբ: Գրախոսականը գրվել էր Բեյրութում հրատարակված «Բագին» ամսագրում ՀՀԴ բյուրոյի ղեկավար Սիմոն Վրացյանի խմբագրությամբ:
Հետագայում` 2000 թ., հրատարակեցի «Արևմտահայությունը ցեղասպանության նախօրյակին» աշխատությունը: Եղա Մոսկվայում, Փարիզում, Շվեյցարիայում, Գերմանիայում և կարողացա կուտակել արխիվային նյութեր, որոնք հիմք ծառայեցին հետագայում ստեղծելու իմ կապիտալ աշխատությունը: 2005 թ. լույս տեսավ «Հայ ժողովրդի ցեղասպանությունը Օսմանյան կայսրությունում» երկհատորյակը:
Ժամանակին Սիմոն Վրացյանը Բեյրութում, Փալանջյան վարժարանում ինձ ասաց. «Գիտե՞ս, բոլորը հրատարակում են հայերենով, ռուսերենով, պետք է ցեղասպանության պատմությունը հրատարակել նաև օտար լեզուներով»:
Եվ ես երկհատորյակը հրատարակեցի 5 լեզուներով` անգլերեն, ֆրանսերեն, իսպաներեն, ռուսերեն, թուրքերեն: Այն դրվեց գիտական շրջանառության մեջ: Գիրքն իմ օգնությամբ, Ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի հյուրերի միջոցով հասավ աշխարհի 16 երկրների նախագահներին:
Բնության և հասարակության մասին գիտությունների Ռուսաստանի բնական գիտությունների ակադեմիայի, որի անդամներից եմ նաև ես, Ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի մի շարք ակադեմիկոսների` Սերգեյ Սարինյանի, Ալեքսանդր Մանասյանի, Արտեմ Սարգսյանի և շատերի միահամուռ ջանքերով գիրքը ներկայացվեց Նոբելյան մրցանակի: 2008 թ. փետրվարի 10-ի առավոտյան իմացա, որ գրականության և խաղաղության մրցանակը տրված է ԱՄՆ-ի նախկին փոխնախագահ Ալֆրեդ Գոռին:
Դրանից հետո ինձ հետաքրքրում էր Կարսի պայմանագրի խնդիրը: Հայաստանի ղեկավարությունը, նախագահ Ս.Սարգսյանի գլխավորությամբ, որդեգրեց մի քաղաքականություն, որը պատմության մեջ մտավ որպես «ֆուտբոլային դիվանագիտություն»: Ս.Սարգսյանի թուրքերի հետ բանակցության արդյունքում հրատարակվեց այսպես կոչված «Ճանապարհային քարտեզը»: Երբ Հրանտ Դինքը Երևանում էր, իմ թուրքերեն գիրքը տարավ և խմբագրեց: Ինձ ուղարկեց նաև «Սաբահ» թերթում տպագրված «Ճանապարհային քարտեզը»: Դրա 5 կետերից նշեմ երկուսը. «1.Հայաստանի ղեկավարությունը և Թուրքիայի ղեկավարությունը ճանաչում են Կարսի պայմանագիրը. 2. Պետք է ստեղծել հանձնաժողով և քննարկել` ցեղասպանություն եղե՞լ է, թե՞ ոչ»: Ընդ որում, այդ հանձնաժողովի կազմում պետք է մտնեին հայեր, թուրքեր և եվրոպական երկրների ներկայացուցիչներ:
Ս.Սարգսյանը Թուրքիայի հետ «ֆուտբոլային դիվանագիտությունով» ուզում էր սահմանները բացել: Կարսի պայմանագիրը կնքվել է 1921 թ. հոկտեմբերի 13-ին, որով Թուրքիային էր հանձնվում Կարսը, Արդահանը, Իգդիրը, Սուրմալուն: Նախքան Ազգային ժողովի հաստատումը փաստաթղթերն ուղարկվեցին Սահմանադրական դատարան, որը մերժեց և գտավ, որ դրանք չի կարելի ստորագրել:
Ես հրատարակեցի մի մենագրություն` «Մոսկվայի և Կարսի 1921 թ. պայմանագրերն ու դրանց ողբերգական դերը հայ ժողովրդի ճակատագրում»: Գիրքը մակագրած ուղարկեցի Ս. Սարգսյանին, ստացա պատասխանը, որում գրված էր. «Պ-ն Ղազարյան, ինչպես ես, այնպես էլ նախագահի ամբողջ անձնակազմը խորին շնորհակալություն ենք հայտնում Ձեզ նման կապիտալ աշխատություն ստեղծելու համար և Ձեր դիտողությունները մենք անպայման հաշվի կառնենք»:
Եվ ահա, Ս. Սարգսյանը նամակով դիմեց Ազգային ժողով, հետ վերցրեց այդ արձանագրությունները: Փաստորեն, սառեցրեց: Մենք միշտ պարտվել ենք թուրքերից, մոնղոլներից, թաթարներից, սելջուկներից, միակ հաղթանակը Արցախյան փայլուն հաղթանակն է, որի արդյունքում 5-6 հազար քկմ տարածք ազատագրվեց, և դա թուրքերը դարձրել են վեճի առարկա: Խնդիրը հետևյալն է մենք կորցրել ենք 325 հազ. քկմ,
Նախիջևանն էլ Հայաստանի անբաժան մասն էր, Կարսի պայմանագրով այն հանձնվեց Ադրբեջանին, բոլոր փաստաթղթերը կան իմ գրքում:
Այնուհետև հրատարակեցի «Սևրի պայմանագիրը և Վուդրո Վիլսոնի իրավարար վճիռը Հայաստան-Թուրքիա սահմանաբաժանման վերաբերյալ» երկհատորյակը: Սա իր տեսակի մեջ եզակի աշխատություն է: Աշխատության մեջ դրված է Սևրի պայմանագիրը, որը ոսկե գրիչով ստորագրել է Ավետիս Ահարոնյանը 1920 թ. օգոստոսի 10-ին նշելով, որ դա իր կյանքի ամենաերջանիկ օրն է:
Գրքում առաջին անգամ Սևրի պայմանագիրը շրջանառվում է թուրքերենով, տեղադրել եմ նաև ռուսերեն, ֆրանսերեն, անգլերեն տարբերակներով:
1. Սևրի պայմանագրով դաշնակից 14 տերությունները Սուլթանական Թուրքիայի հետ պայմանագիր են ստորագրում և վերընձյուղում ազատ, անկախ և միացյալ ընդարձակ Հայաստան պետությունը:
2.Առաջին աշխարհամարտում հաղթանակած տերությունների միակամ համաձայնությամբ և հանձնարարությամբ` ԱՄՆ 28-րդ պրեզիդենտ Վուդրո Վիլսոնն իրավարար վճիռ է արձակում և միացյալ Հայաստանի նոր պետության սահմանները բաժանում երբեմնի Սուլթանական բռնապետությունից:
Առաջին հատորը գրելուց հետո չբավարարվեցի, որովհետև Սևրի պայմանագրի օրգանական շարունակությունն էին Վիլսոնյան փաստաթղթերը: Վիլսոնն Ամերիկան դարձրեց Ամերիկա: Վիլսոնն առաջին նախագահն էր, որ չեղյալ հայտարարեց Մոնրոյի դոկտրինան: Այդ հրաշալի մարդու կենսագրությունը խորությամբ հրատարակել եմ գրքում: Վիլսոնը Ժան Ժորեսից հետո երկրորդ մարդն էր աշխարհում, որ ձգտում էր խաղաղության: Վիլսոնն առաջադրեց իր 14 կետերը, որոնք համաշխարհային պատմության մեջ մտել են որպես խաղաղության ամենամեծ ծրագիր: Վիլսոնը կարծում էր, որ Հայաստանը պետք է ստանա իր կորցրած տարածքները և ի տարբերություն Սևրի պայմանագրի` դրեց իր` վիլսոնյան քարտեզը, որի վրա ստորագրել է և դրել կնիքը: Քարտեզը` արված անգլերենով, հայերեն զետեղված է գրքում: Վիլսոնը համարում էր, որ Տրապիզոնի վրայով հայերին ճանապարհ պիտի տան դեպի ծով, դեպի Եվրոպա: Նա ճանաչում էր հայոց անկախ պետությունը մոտավորապես 160 հազ. քկմ տարածքի վրա: Վիլսոնյան փաստաթղթերը, դժբախտաբար, պատշաճ ուշադրության չարժանացան: Պատճառն այն էր, որ Ռուսաստանում հաղթանակել էր սոցիալիստական հեղափոխությունը, և այդ ալիքը հրդեհի նման տարածվում էր: Սևրի պայմանագրից հետո Վիլսոնը վերադարձավ Ամերիկա, որ դիմի Կոնգրեսին: Ցավոք, նա կաթված ստացավ: Վատ վիճակում անգամ նա գնացքով գնում էր ամերիկացիներին բացատրելու, որ մի քրիստոնեական ժողովուրդ տառապանքի մեջ է: 1919 թ. փետրվարի 26-ի բոստոնյան ելույթում հնչում է Վիլսոնի հայտնի կոչը. «Զորակցե՛ք, որ այլևս հայերը երբեք չտառապեն»: Վիլսոնը չկարողացավ հասնել իր նպատակին, 68 տարեկանում մահացավ, փաստաթղթերն էլ դրվեցին մի կողմ:
– Իսկ ի՞նչ գործնական քայլեր են անում մեր հայ պատմաբանները, որպեսզի ցեղասպանության թեման հասանելի լինի նաև թուրք ժողովրդի այս սերնդին:
– Ես կարծում եմ, որ հարկավոր է ստեղծել մի միջազգային մարմին և չեղյալ հայտարարել Կարսի պայմանագիրը: Եթե դա արվի` մենք կստանանք Կարսը, Արդահանը, Սարիղամիշը, Իգդիրը, Անիի ավերակները և Արարատ լեռն իր հարակից շրջաններով: Գոյություն ունի դիվանագիտական ճանապարհ: Փաստաթղթերով, միջազգային ատյանների միջոցով Թուրքիայից կարելի է ստանալ այն, ինչ հնարավոր է: Հարկավոր է հրատարակել փոքրիկ գրքույկներ եվրոպական լեզուներով և, հատկապես թուրքերենով: Այսօրվա թուրք ժողովուրդը նախկինից մի քիչ տարբերվում է: Ճիշտ է, նրանք Հրանտ Դինքին սպանեցին, նացիոնալիզմը, պանթուրքիզմը խեղդում է նրանց, բայց թուրքերի մեջ կա մի սերունդ, որը չգիտի ցեղասպանության մասին: Հարկավոր է` իմանան, որ իրենք ցեղասպան ազգ են և մեղքն իրենց ուսերին է: Այդ մեղքը թոթափելու համար կա երկու ճանապարհ. 1. Թուրքիան պիտի ընդունի իր մեղքը և ճանաչի հայերի ցեղասպանությունը. 2. 325 հազ. քկմ տարածքից, ինչքան հնարավոր է, վերադարձնի Հայաստանին:
Գերմանիան կարողացավ այդ մեղքն իր ուսերից թոթափել, թուրքերն էլ կարող են:
Ես մտածում եմ իմ ժողովրդի մասին, որ ի վերջո ճանաչվի ցեղասպանությունը, և տեր դառնանք մեր հայրենիքին:
Հարցազրույցը` Կարինե ԱՂԱԲԱԲՅԱՆԻ

Անկախ

Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցին ընդառաջ` տեղանվանագետ Ջուլիետա Եսայանը հրատարակության է պատրաստում Արևմտյան Հայաստանի ատլասը:
Նախադեպը չունեցող քարտեզի հեղինակը նախընթաց տարիներին տպագրել է Հայոց ցեղասպանության մասին պատմաաշխարհագրական տվյալներն ընդգրկող երկու աշխատություն: Ցեղասպանության ատլասը ներառելու է Արևմտյան Հայաստանի վեց նահանգներն ու Տրապիզոնը, ևս մեկ քարտեզ կնվիրվի Կիլիկիային: Բացառիկ քարտեզը համառոտ տեղեկություններ կտա նաև Պատմական Հայաստանի պատմամշակութային արժեքների, եկեղեցիների ու վանական համալիրների մասին, որոնք կողոպտվել են, ավերվել, դարձել հրո ճարակ:
Տեղանվանագետ Ջուլիետա Եսայանն արդեն չորս տասնամյակ մտովի ճամփորդում է Պատմական Հայաստանի բոլոր վեց նահանգներով` չշրջանցելով որևէ բնակավայր, անգամ փոքրիկ գյուղակները, որոնք մինչև 1915 թվականի դեպքերը բնակեցված են եղել հայերով: «Մեկ օրինակ բերեմ. Եփրատ գետն է` Երզնկա քաղաքի մոտ, Էրզրումի նահանգի, Կարնո աշխահի, որտեղ այս բարձրությունից մարդկանց գլորել են: Ամբողջ տարին հայոց աշխարհի գետերը կարմիրով էին ներկված: Երբ գտնում ես թղթե մի փոքրիկ պատառիկ, որը մասունք դարձած վերցնում ես ձեռքդ, սկսում ես փնտրել այդ գյուղը, մտածել` որտեղից են եկել, որ ճանապարհին է, չեմ ուզում որևէ բան կորչի, չէ՞ որ պատմություն է»,- անթաքույց հուզմունքով նշում է Ջուլիետա Եսայանը:
ՀՀ աշխարհագրական օբյեկտների անվանակոչումների և անվանափոխումների հանձնաժողովի անդամ, ԵՊՀ հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտի գիտաշխատող Ջուլիետա Եսայանը փնտրել, գտել ու իր հեղինակած քարտեզի ձեռագիր տարբերակում է զետեղել Պատմական Հայաստանի բնաջնջված, ավերված ու հրկիզված մոտ երեք հազար բնակավայր: Առայժմ նախադեպը չունեցող քարտեզն ընդգրկելու է Արևմտյան Հայաստանի վեց նահանգների, նաև Տրապիզոնի ու Կիլիկիայի մասին պատմական հսկայածավալ տեղեկություններ` մոռացումից փրկելով հայկական հարուստ տարեգրությունից պոկված այդ էջի անավարտ դրվագները: Պայմանական նշաններով կառանձնացվեն ամայացած, հրկիզված գյուղերն ու քաղաքները, գաղթի ճանապարհներն ու դեմոգրաֆիական կազմը: Պատմաաշխարհագրական բացառիկ քարտեզը կպատմի նաև հայերի հերոսական ինքնապաշտպանական մարտերի մասին` Զեյթունից մինչև Մուշ ու Վան, Ուրֆա, Խոտորջուր: «Բոլոր բնակավայրերը նախ թալանվել են, ընդհուպ մինչև մարդկանց վրայի կերպասե գեղեցիկ հագուստները, որովհետև թուրքերը չէին կարող այդքան գեղեցիկ հանգնվել»,- նշեց Ջուլիետա Եսայանը:
Շատ անգամ մի գյուղի պատմության վերհանման, տվյալների ճշգրտման համար հեղինակից պահանջվել են ամիսներ: Նրան հուզել են Հայոց ցեղասպանությանն առնչվող բոլոր վավերագրերը, փրկվելու որևէ հույս չունեցող, անապատը նետված երիտասարդ կնոջ ու նրա մանկան ճիչը:
Քարտեզի բաժիններից մեկն էլ նվիրված է Պատմական Հայաստանի պաշտամունքային վայրերին` եկեղեցիներին, վանքերին ու մատուռներին, որոնց անուններն աղավաղվել են, ստացել թուրքական անհեթեթ ու իմաստազուրկ անվանումներ: «Սուրբ Լույս լեռը կամ Սուրբ Բարսեղը դարձրել են Սիպիլուս, Սիլպուս, Սուրբ Գրիգոր լեռնաշղթան դարձրել են Սիպիկոր: Բայց մեկ է, արմատը հիմքում մնում է, և եթե ուզես վերականգնել, դժվար չէ, մանավանդ որ բերդեր, ամրոցներ չեն կառուցել: Նրանք այդ բառերը վերցրել են արաբներից, օրինակ` Հասան կալա: Վարդապետի կամուրջը` Համիդի: Համիդն ի՞նչ կապ ունի: Կամ Հովվի կամուրջը… Ապացուցվելիք բաներ այլևս չկան, բոլորն ապացուցված են, փաստերը երկմտանքի տեղ չեն թողնում»:
Ցեղասպանությանը նվիրված 11 քարտեզից կազմված բացառիկ ատլասն ունենալու է նաև անգլերեն տարբերակը:
Կորսված հայրենիքի քարտեզագրման հսկայածավալ աշխատանքն արդեն ավարտված է: Երկլեզու ատլասն անցել է համակարգչային մշակման և պատրաստ է տպագրության, որի համար հեղինակն ակնկալում է ֆինանսական աջակցություն: Ջուլիետա Եսայանը ատլասի տպագրության համար դիմել է Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտին: Հայկ Դեմոյանի խոսքով, Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման ու դատապարտման գործընթացը խթանելու, 100-ամյակին նվիրված միջոցառումները համակարգելու նպատակով ստեղծված պետական հանձնաժողովը նման 200 առաջարկ ունի օրակարգում, որոնք պետք է ներկայացվեն քննարկման: Ջուլիետա Եսայանի հեղինակած ատլասը պետական հանձնաժողովի կազմի քննարկմանը կներկայացվի հավանաբար այս տարվա հունիսին:

Մայա Խաչատրյան

Անկախ

Սիրելի հայրենակիցներ,

Արդեն 99 տարի է, ինչ այս օրը համայն հայությունը սրտի կսկիծով հիշում է մեր ժողովրդին վրա հասած ամենամեծ ողբերգություններից մեկը` Հայոց ցեղասպանությունը, սգում եւ ոգեկոչում է անմեղ զոհերին:
1915 թվականին 1,5 միլիոն հայեր սրի քաշվեցին Օսմանյան կայսրությունում, հրաշքով մահից փրկվածները սփռվեցին աշխարհով մեկ` ապաստան գտնելով տարբեր երկրներում: Այսօր նրանց հետնորդները, կորստի ցավն ու պատմական հայրենիքի կարոտը սրտներում, ապրում ու արարում են այդ պետություններում, որոնք օգնության ձեռք են մեկնել թուրքական յաթաղանից մազապուրծ եղած մեր հայրենակիցներին եւ դարձել նրանց երկրորդ հայրենիքը:
Մեծ եղեռնն իրավամբ դասվում է մարդկության դեմ ուղղված ամենածանր ոճրագործությունների շարքին, որոնք վաղեմության ժամկետ չունեն եւ չեն էլ կարող ունենալ, քանի որ մոռանալ անցյալը` նշանակում է ճանապարհ բացել նոր բարբարոսությունների ու չարագործությունների համար: Այդ իսկ պատճառով մենք մեր ձայնն ենք բարձրացնում հանուն պատմական արդարության վերականգնման, հանուն մարդու իրավունքների ու ազատությունների պաշտպանության:
Մենք վճռական ենք ու վստահ, որ ի վերջո մեր ձայնը լսելի կլինի աշխարհին, եւ հայ ժողովրդի դարավոր պայքարն անպայման կպսակվի հաղթանակով: Վստահ ենք, որովհետեւ լավ ենք սերտել պատմության դասը, եւ օր օրի զորացող Հայաստան-Արցախ-Սփյուռք եռամիասնությունը դրա վառ առհավատչյան է:

ք.Ստեփանակերտ, 24 ապրիլի 2014թ.

1915 թ. հայերի դեմ իրագործված ցեղասպանության ժամանակ նահատակվել է 64 բժիշկ: Թուրքական բանակում և հիվանդանոցում տիֆով վարակվել և մահացել է 52 բժիշկ, սպանված կամ տիֆով վարակված ատամնաբույժները 14-ն են, նահատակվել է 15 ուսանող բժիշկ, նահատակված, տիֆով վարակված և մահացած դեղագործների թիվը 73 է: Այսպիսով, նախորդ դարասկզբին թուրքական յաթաղանին զոհ գնացած հայ բժիշկների ընդհանուր թիվը 218 է:
Մեծ եղեռնի 99-րդ տարելիցին ընդառաջ` այս փաստերն առանձնացրել է գրող, հրապարակախոս Սիլվա Սուքիասյանը: «1919 թ. Պոլսի հայ բժշկական միությունը, որի նախագահն էր բազմավաստակ բժիշկ, բանասեր Վ.Հ. Թորգոմյանը, լույս ընծայեց ֆրանսերեն մի գրքույկ «Մեծ եղեռնի նահատակ հայ բժիշկների և ջարդարար թուրք երդմնադրուժ արվեստակիցների» մասին, որում նշվում էր, որ Կայսերական բժշկական վարժարանի առաջին դասախոսները հայ և հույն բժիշկներ էին, որոնք կրթություն էին ստացել եվրոպական բժշկական համալսարաններում: Եվ սպանված հայ բժիշկների մասին տվյալները ներկայացվել են Հայ բժշկական միության պատրաստած վիճակագրության համաձայն: Թուրք բժիշկներից շատերը մասնակից եղան և իրենց ձեռքերը լվացին հայ գործընկերների արյունով: Հայկական ջարդերի կազմակերպիչներն էին իթթիհատի ջարդարարական ծրագիրն իրագործող հետևյալ ուխտադրուժ բժիշկները՝ Նազիմը, Բեհաթթինը, Շաքիրը, Րեշիտ Բեյը, Համիտ Սուատը, Թևֆիք Սալիմը, Մեհմետ Րեֆին, Սուլեյման Նոման փաշան:
Սիլվա Սուքիասյանն ընդգծեց, սակայն, որ վերոհիշյալ տեղակագիրն ամբողջական չէ: Հայոց ցեղասպանության տարիներին նահատակված հայ բժիշկների, նրանց նկատմամբ թուրքական բռնությունների մասին հրատարակություններ էլի կան, որոնք լրացնում են դժնդակ պատմությունը: 1940-ին Թուրքիայում Ա.Ն.Մեզպուրյանը հրատարակեց «Հայ և ծագումով հայ բժիշկները» վերնագրով գիրքը: Տասը տարի անց այս գրքի վերահրատարակությունը լուրջ, երկարամյա քրտնաջան աշխատանքի արդյունք էր:
«1957-ին Բոստոնում բժիշկ Գասպար Կարոյանը լույս ընծայեց «Մեծ եղեռնի նահատակ հայ բժիշկները» վերտառությամբ գիրքը, որում տրված են ոչ միայն բժիշկների անվանացանկերը, այլև ներկայացված են նրանց կենսագրությունը, ճակատագրի մանրամասները, եղերական մահը: Պետք է նշել, որ հայկական տեղահանությունները, Պոլսո հայ մտավորականության ջարդերը կազմակերպող հատուկ հանձնախմբի (Թեշքիլաթի Մահսուսե) մասնակիցներից մեկն էր բժիշկ Նազիմը, որն ավարտել էր Պոլսի կայսերական վարժարանը: Նա վայրագությամբ իրականացնում էր ականավոր հայ բժիշկների սպանությունները, որովհետև հայ բժիշկները ոչ միայն առավելություն, այլև մեծ համբավ էին վայելում, քան թուրք բժիշկները: Ջարդարար, գազանասիրտ թուրք բժիշկը ձերբակալել, բանտարկել և աքսորել է տվել տաղանդավոր բժիշկներից շատերին, որոնցից էր նաև Օսմանյան կայսրության պառլամենտի անդամ, բազմավաստակ բանասեր, երկրագործ Նազարեթ Տաղավարյանը: Նրա գրչին է պատկանում «Բնական պատմություն», «Ծագումն հայ տառից», «Մանրէաբանություն», «Ուսումնասիրություն միզային քարերու», «Տիեզերք և իր կազմություն», «Ծննդական գործարք», «Մարդկային սաղմնախոսություն», «Հայոց հին կրոնքները» և բազմաթիվ այլ աշխատություններ»,- ընդգծեց Սիլվա Սուքիասյանը:
Նազարեթ Տաղավարյանը ծնունդով սվազցի էր (1862-1915), ավարտել է Փարիզի երկրագործական վարժարանը, այնուհետև կրթություն է ստացել Փարիզի Սորբոնի և բժշկական համալսարաններում: Նա, որպես լավագույն ուսանողներից մեկը, բժշկական վկայական է ստանում և վերադառնում Բերիա, որտեղ բացում է իր բժշկական կլինիկան: Չնայած իր մատուցած ծառայություններին` տարաբախտ բժիշկը նահատակվում է Ուրֆայի մոտ:
Սիլվա Սուքիասյանը շարունակում է հայ մտավորականների, բժիշկների ու հոգևորականների մասին պատմությունները, որոնք, ցավալիորեն, շաղկապված են 1915-ի հայոց սև էջի հետ:
«Նազիմի զոհերից էր նաև ազգային երեսփոխան Կարապետ Փաշայան խանը, որը ոչ միայն բժիշկ էր, այլև գրող, գրականագետ, հասարակական գործիչ: Նա ծնվել է Պոլսում (1864-1915): Ավարտել է կայսերական վարժարանը: Որպես բժիշկ հաստատվել է Տիվրիկում, որտեղ առանց ցեղի և կրոնական դավանանքի խտրության, բարեխղճորեն և հավատարմությամբ է ծառայել իր մասնագիտությանը: Նա մասնակցել է նաև ազգային, մշակութային և կրթական գործերին: Հեղինակ է բազմաթիվ նովելների և պատմվածքների: Հիշատակման է արժանի «Մարիա թե Հայկանուշ» սիրավեպը և «Աղջկան մը հիշատակարանը» նովելը: Կարապետ Փաշայան խանը նահատակվել է Ուրֆայից Դիարբեքիր տանող ճանապարհին:
Նազիմը նաև երիտասարդ բժիշկ, բանաստեղծ Ռուբեն Սևակի եղերական մահվան պատճառ դարձավ: Թուրքերը, Ռուբեն Սևակին և հինգ արվեստակիցներին կողոպտելով, մերկ մարմինները կախեցին Գալեճիկ գյուղի ձորի ծառերից: Բեհաթթին Շաքիրը դասավանդում էր կայսերական վարժարանում: Նա Իթթիհատի կենտրոնական վարչության ղեկավարներից էր և Թեշքիլաթի Մահսուսեի անդամ, որը ծրագրել ու գործադրել է հայ ցեղի բնաջնջումը Անատոլիայում և Հայկական բարձրավանդակում: Նա, մոռանալով իր բժշկական երդումը, 1915-ին դարձել էր ամբողջ հայ ազգի, մասնավորապես հայ բժիշկների ամենամեծ ջարդարարը: Երբ ռուսական բանակը մոտենում է Կարին քաղաքին, նա հրամայում է ամբողջ բնակչությանը քշել դեպի Երզնկա: Եփրատ գետի ափին դարանակալ քրդերը, տեղեկանալով այդ մասին, թուրք զինվորականների հետ կողոպտում, առևանգում են անպաշտպան ժողովրդին և հանձնում գետի հոսանքին: Ռուսական բանակը, գրավելով հայաշատ Կարինը, այնտեղ գտնում է 16 հայ ծերունիների և տարեց կանանց:
Եվս մեկ դրվագ. Դիարբեքիրի կուսակալ բժիշկ Րեշիտ Բեյը 1915-ի ապրիլյան այս օրերին հրամայում է ձերբակալել Դիարբեքիրի ազգային վարչական մարմիններին, առևտրականներին, հայ բժիշկներին, եկեղեցականներին, ուսուցիչներին, մի խոսքով` հայության ընտրանին՝ մոտ 635 հոգի: Նրանց տանում, գազանաբար սպանում են Բեզվանի ձորում արյունարբու թուրք և քուրդ զինվորականները: Ավելին, Պոլսի Րեսիմլի Թարիհ հանդեսը 1953-ին հրատարակել է մի հարցազրույցի պատմություն բժիշկ Րեշիտ Բեյի մասին: «Դուք բժիշկ էիք և որպես բժիշկ՝ Ձեր պարտականությունն է մարդուն փրկել: Ինչպե՞ս եղավ, որ այսքան անմեղներու գունդ առ գունդ ձերբակալելով մահվան գիրկը նետելուն պատճառ եղաք»: Եվ ահա պատասխանը. «Բժիշկ ըլլալս չէր կրնար մոռցնել տալ ազգությունս: Րեշիտ բժիշկ մըն է, բայց իբրև թուրք մը աշխարհ եկած է: Թրքությունս հաղթանակեց բժշկութեանս: Համոզված եմ, որ յօգուտ ազգիս կը շարժիմ»:
Դարեր ի վեր բժշկական գիտաժողովներում խստիվ դրված է այն հարցը, որ մարդկանց վրա գիտափորձեր կատարելն արգելվում է: Սակայն դա չէր վերաբերում թուրք, Մյունխենի բժշկական համալսարանում կրթություն ստացած, կայսերական բժշկական վարժարանի պրոֆեսոր Համիտ Սուատին և նույն վարժարանի պրոֆեսոր Թևֆիք Սալիմին: Նրանք հազարավոր հայ զինվորների ներարկում էին ոչ ճիշտ, գիտականորեն չհաստատված տիֆի դեմ պատրաստված շիճուկը, որով հազարավոր հայերի մահվան դատապարտեցին:
Տիկին Սիլվան հավելում է, որ Երզնկայում ապաստանած հայերի հետ վարվում էին այնպես, ինչպես ծովախոզուկների, ճագարների, մկների հետ: Նրանց ուժով նետում էին Երզնկայի հիվանդանոց և ենթարկում գիտական փորձերի: Այդ մասին վկայել է բժիշկ Օբերաթոր Հայատար Ճեմալը՝ բաց նամակ ուղարկելով ներքին գործոց նախարարությանը: Նա աշխատել է այդ հիվանդանոցում, ավելին՝ մասնակցել այդ գիտափորձերին:
Ցավալիորեն, այս պատմությունները վերջ չունեն: Իթթիհատի կարկառուն դեմքերից Էնվեր փաշայի մտերիմ ընկեր Սուլեյման Նոման փաշան թուրքական բանակի առողջապահական քննիչն էր, նրա պատճառով նաև հարյուրավոր հայեր նահատակվեցին: Նա հովանավորել է ջարդարար թուրք բժիշկներին: Հայ բժիշկների արյունով են իրենց ձեռքերը ներկել Տրապիզոնի առողջապահական տնօրեն Ալի Սայիպը, Երզնկայի զինվորական հիվանդանոցի բժիշկ Շևքեթ Ֆերիտունը, Համտի Սուլեյմանը, Ֆայիք Զիան, Հասան Ֆուատը:

Մայա Խաչատրյան

Անկախ

   Այսօր Թուրքիայի վարչապետ Թայիփ Էրդողանի 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանության տարելիցի առիթով ուղերձը, որով նա իր ցավակցություններ է հայտնել հայ ժողովրդին, մեծ արձագանք է գտել համաշխարհային մամուլում: «Associated press» գործակալությունը ուշադրություն է հրավիրել այն հանգամանքի վրա, որ Էրդողանը չի օգտագործել ցեղասպանություն բառը՝ այն անվանելով տեղահանություն: «Reuters»-ը Էրդողանի ուղերձը անսպասելի է համարել: Իսրայելական «Jerusalem Post»-ը իր հոդվածը հետևյալ կերպ է վերնագրել՝ «Էրդողանը Հայոց ցեղասպանությունը չի ճանաչում, սակայն ընտանիքներին ցավակցություն է հղում»: Ֆրանսիական «Le Parisien» թերթը գրել է. «Թուրքիայում սա քաղաքական երկրաշարժ է: Վարչապետ Էրդողանը պաշտոնապես Թուրքիայի ցավակցությունը հայտնեց 1915 թվականին սպանված հայերի ընտանիքներին: Սա առաջին նման դեպքն է այս երկրի պատմության մեջ»: Թուրքական լրատվամիջոցները նկատել են նաև, որ հայ պաշտոնյաների, ինչպես նաև հայկական մամուլի կողմից Էրդողանի հայտարարությունը բուռն արձագանք չի գտել:

Անկախ

Զորավար Անդրանիկի 16 մետրանոց ձիարձանը Տավուշի մարզի Նավուր գյուղում կանգնեցվել է 1989-1990 թվականներին: Հեղինակը Լոռու մարզի Գոգարան գյուղում ծնված նկարիչ, քանդակագործ Սարգիս Այվազյանն է: Մինչև Զորավարի` երևանյան, Արա Շիրազի հեղինակած Անդրանիկ Օզանյանի ձիարձանի տեղադրումը, Հայաստանում Նավուրի ձիարձանը միակն էր: Ցավոք, պղնձաձույլ ձիրաձանի հեղինակը` Սարգիս Այվազյանը, արդեն չկա, 2001 թվականին է մահացել: Արցախյան շարժման տարիներին քեռու` Սարգիս Այվազյանի աշխատանքը, Սերյոժա Մովսիսյանը խորհրդանշական է համարում: ՙՙԵրբ որ վարպետը Երևանում արձանի գիպսե տարբերակի վրա էր աշխատում, ես նրան օգնում էի, տարբեր հարցերում` ջուրն է տալիս: Որքան տեղյակ եմ, ավելի ճիշտ` գրքում եմկարդացել, մեջը գրած էր, որ մորեղբայրս 60-ականներին ևս Անդրանիկի արձան է ստեղծել, որը սակայն ԿԳԲ-ն ապամոնտաժել, տարել, թաղել է՚՚,-նշեց Սերյոժա Մովսիսյանը: Ինչ վերաբերում է Տավուշի մարզի Նավուր գյուղի մոտակա բլրի վրա կանգնեցված պղնձակոփ ձիարձանին, ապա, ըստ Սերյոժա Մովսիսյանի, այնպես է արվել, որ թուրքերը և ադրբեջանցիները տեսնելիս ահ ու սարսափի մեջ ընկնեն: ՙՙԵթե նկատել եք, ձիարձանը բարձունքի վրա է, հայդուկապետի ձին պատրաստ` կռվի դաշտ մեկնելու: Սահմանամերձ բնակավայրում հայ ազգային-ազատագրական շարժման խորհրդանիշներից Անդրանիկ փաշայի արձանի տեղադրումը պատահական չէ՚՚:  Ի դեպ, ֆիդայապետի գրկում մանկիկ կա, որը, սակայն վարպետի զարմիկը դժվարացավ նշել, թե ինչ իմաստով է քանդակվել:  Անդրանիկի դերը վիթխարի էր Զանգեզուրի պաշտպանությունում: 1915 –ի այս օրերին Զորավարիգունդը հաջողությամբ մասնակցեց Մուղանջուղի մարտին, և Կովկասը փրկեց թշնամու ներխուժումից: Ձիարձանը գտնվում է Իծաքար-Գանձաքար ճանապարհի սկզբնամասում, իսկ տավուշցիներին է հասել պատմություն` համաձայն, որի զորավար Անդրանիկն անցել է այդ ճանապարհով:  Ձիարձանի պատվերը քանդակագործն ստացել է նավուրցի գործարարներից, որոնք այդ տարիներին աշխատում էին Նոր Հաճնի ադամանդագործական գործարանում: Ի դեպ, հաջորդ տարն` 2015-ին, կլրանա Մեծ զորավարի ծննդյան 150-ամյակը: Ապրիլի 24-ին, նավուրցիերը Մեծ եղեռնի տարելիցի հիշատակման առիթով կայցելեն և ծաղիկներ կդնեն Զորավարի հուշարձանի մոտ:

 Անկախ

Երևանի քաղաքապետարանի տեղեկատվության
և հասարակայնության հետ կապերի վարչությունից Անկախին հայտնեցին, որ մայրաքաղաքում կանաչ տարածքների ընդլայնման 2014 թվականի ծրագրի շրջանակում մեկնարկել են ոռոգման նոր ցանցերի անցկացման աշխատանքները։ Այս տարի նախատեսվում է ոռոգման համակարգն ընդլայնել 22 կիլոմետրով։ Շինարարական աշխատանքներն իրականացվում են Երևանի քաղաքապետարանի կողմից հայտարարված համապատասխան մրցույթում հաղթող ճանաչված կազմակերպությունների կողմից։

Ներկայում ընթացքում են խողովակների տեղադրման աշխատանքները։

Երևանի քաղաքապետարանի և վարչական շրջանների համապատասխան ստորաբաժանումների ուժերով տարվա ընթացքում կվերանորոգվեն ու կվերականգնվեն նաև առկա ցանցի վնասված հատվածները։

Կանաչ տարածքների պահպանման, ինչպես նաև նորերի ստեղծման համար ոռոգման նոր համակարգերի անցկացումը կենսական նշանակություն ունեցող ծրագիր է, որը տարեցտարի առավել ընդգրկուն է դառնում։

 Անկախ

 Մայրաքաղաքի Շենգավիթ վարչական շրջանի ղեկավար, ազատամարտիկ Արմեն Սարգսյանի նախաձեռնությամբ ուխտագնացություն է կազմակերպվել ԼՂՀ Մարտակերտի շրջան՝ ի հիշատակ Արցախյան ազատամարտի ժամանակ այդ շրջանում զոհված շենգավիթցի 14 ազատամարտիկների: Զոհված ազատամարտիկների ընտանիքի անդամաների ու հարազատների հետ   ուխտագնացությանը մասնակցել են նաև ԵԿՄ վարչության անդամներ Գառնիկ Հովսեփյանը և Մուշեղ Ղազարյանը: Այցելության շրջանակում զոհված ազատամարտիկների հիշատակը հավերժացնող խաչքար-հուշաքար է տեղադրվել: Խաչքարի տեղադրման հանդիսավոր արարողությանը մասնակցել է ԼՂՀ պաշտպանության բանակի հրամանատար, պաշտպանության նախարար Մովսես Հակոբյանը. ««Ոչ ոք չի մոռացվել, ոչինչ չի մոռացվել» կարգախոսի արդիականության լավագույն ապացույցն այս ուխտագնացություն-այցելությունն է և մեր ազտամարտիկների հիշատակը հավերժացնող այս խաչքարը: Մեր ժողովուրդը երբեք չի մոռանա և միշտ առանձնակի երախտագիտությամբ կհիշի բոլոր այն հերոսներին, ովքեր իրենց կյանքը զոհաբերեցին հանուն Արցախի ազատագրության»,- նշել է ԼՂՀ պաշտպանության նախարարը: Շենգավիթ վարչական շրջանի ղեկավար Արմեն Սարգսյանն էլ իր հերթին նշել է, որ այս ուխտագնացությունը ևս մի առիթ է խոնարհումի ու ոգեկոչման՝ հանուն Արցախի  զոհված հայորդիների հիշատակի. «Զոհված ազատամարտիկների ընտանիքների և, ընդհանրապես, արցախյան ազատամարտի մասնակիցների նկատմամբ ուշադրությունն ու այդ ուղղությամբ իրականացվող ծրագրերը Երևանի քաղաքապետ Տարոն Մարգարյանի նախընտրական ծրագրային առաջնահերթություններից են և գտնվում են նրա մշտական ուշադրության կենտրոնում: Այս այցելությունն էլ իրականացվեց քաղաքապետի հետևողական ուշադրության ու անմիջական աջակցության շնորհիվ», – նշել է Արմեն Սարգսյանը:

Հանդիսավոր արարողության շրջանակում Արմեն Սարգսյանը և Մուշեղ Ղազարյանը պարգևատրվել են ԼՂՀ «Պաշտպանության բանակ» հուշամեդալով: Պատվոգրերով և հուշանվերներով են պարգևատրվել նաև զոհված ազատամարտիկների հարազատներն ու ընտանիքի անդամները: Վերջիններիս խնդրանքով ուխտագնացներն այցելել են նաև Մարտակերտի շրջանի Կարմրավանի հակաօդային պաշտպանության զորամաս, հանդիպել զինծառայողների հետ, հանձնել են նվերներ: Չմերժելով ազատամարտիկների ծնողների խնդրանքը՝ զորամասի հրամանատարությունը ծառայությունում աչքի ընկած ու բարձր կարգապահություն ցուցաբերած երեք զինծառայողի տասնօրյա արտահերթ արձակուրդ է տրամադրել:

Վերադարձին՝ արդեն Երևանում, ուխտագնացները նաև Եռաբլուր պանթեոն են այցելել և հարգանքի տուրք մատուցել այնտեղ ամփոփված ազատամարտիկների շիրիմներին:

Երևանի քաղաքապետարանի տեղեկատվության

և հասարակայնության հետ կապերի վարչություն

 Անկախ

Անկախ

Ըստ ՀՀ ոստիկանության օպերատիվ հաղորդագրությունների ամփոփագրերի` ապրիլի 22-ից 23-ն ընկած ժամանակահատվածում հանրապետությունում արձանագրված մարմնական վնասվածք հասցնելու 12 դեպքից բացահայտվել է 9-ը, կաշառակերության 1 և խարդախության 10 դեպքերը բացահայտվել են:
Բացահայտվել է գողության 4 դեպք:
Նախկինում կատարված հանցագործություններից բացահայտվել է գողության 1 դեպք:
Անցած 1 օրվա ընթացքում հանրապետությունում արձանագրվել է ճանապարհատրանսպորտային 6 պատահար. 2 մարդ զոհվել է, 9-ը` ստացել տարբեր աստիճանի մարմնական վնասվածքներ:

Անկախ

Ապրիլի 23-ին, ժամը 16.02-ին ահազանգ է ստացվել, որ Երևանի Եղվարդի խճուղում գտնվող «Արմենիա» հեռուստաընկերության 6-րդ հարկից ծուխ է նկատվում:
ԱԻՆ-ից Անկախին  տեղեկացնում են, որ դեպքի վայր է մեկնել երեք մարտական հաշվարկ, ավտոսանդուղք և ՃԿԿ օպերատիվ խումբը:
Դեպքի վերաբերյալ այլ մանրամասներ դեռևս հայտնի չեն: