Երբևէ մտածե՞լ եք, թե Հայաստանից դուրս` օտար երկրում, ինչպես պետք է կարողանաք արտաքինով տարբերել հային: Առաջինը, որ մտքով անցնում է, հայկական քիթն է: Ու չնայած ինքս հայկական քիթ չունեմ, ես էլ էի փորձում հայերին իրենց քթով տարբերել:
Հայկական քթերի փնտրտուքը, որն այդպես էլ հաջողությամբ չպսակվեց
Պատկերացրեք մե~ծ եղեկեցի` լեցուն մի քանի հարյուր հավատացյալներով, որոնք լսում են կիրակնօրյա ժամերգությունը, և ես, որ շարքից շարք եմ անցնում ու հերթով զննում եմ պատարագը լսողների դեմքերը, մասնավորապես` քթերը:
Հարցուփորձով պարզեցի, որ հայկական համայնքը կիրակի օրը հավաքվելու է պատարագի Բոլոր սրբերի եկեղեցում:
Սրտի թրթիռով բացեցի եկեղեցու մեծ դուռն ու ներս մտա` չիմանալով, թե ներսում ինչ կգտնեմ:
Երբ ներս մտա` պատարագն արդեն սկսվել էր: Եկեղեցում մոտ 2-3 հարյուր, գուցե և ավելի մարդ էր հավաքված: Մի մասը նստած, մյուս մասը կանգնած հոգևորականին էին լսում: Վերջինս խոսում էր լեհերեն, ժամերգությունն էլ էր լեհերեն: Այստեղ հիասթափության առաջին հարվածը զգացի. եթե դա էր հայերի համար պատարագը, ապա այդտեղ հայկական ոչինչ չկար: Սկսեցի շարքից շարք անցնել և ուսումնասիրել մարդկանց արտաքինը. շեկ մազեր, սուր ու փոքրիկ քիթ, կապտականաչավուն աչքեր: Հուսահատված մտածեցի, որ եկեղեցում հայեր չկան, երբ պատահաբար նկատեցի մի աղջկա, որ հայկական քիթ ուներ ու արտաքուստ էլ լեհի նման չէր: Պարզվեց, որ նա ևս լեհ է, անունն էլ Ագնեշկա: Նա եկեղեցականից իմացավ, որ հայերի համար պատարագն այլ սրահում է անցկացվում:
Երբ աստիճաններով իջնում էի նկուղային հարկը, որտեղից հայերեն շարականի ձայներ էին լսվում, նորից հուզվեցի ու մոռացա մինչ այդ ապրած հիասթափությունս. վերջապես գտել եմ հայերին: Սակայն տեսածս սառը ցնցուղ էր ինձ համար. ակնկալիքներս ու իրականությունը միմյանց չէին համապատասխանում:
Երբ հայկական աղբյուրներն ես նայում, տեղեկանում ես, որ Լեհաստանում շուրջ 80 հազար ծագումով հայ կա, խոշոր ու հզոր հայկական համայնք ունենք: Նման տեղեկատվության ֆոնին ակնկալում ես գոնե մի քանի տասնյակ մարդու գտնել եկեղեցում: Ժամերգությանը, սակայն, ներկա էր ընդամենը 13 մարդ: Ավելի ուշ, երբ հարցնում եմ, թե սովորաբար պատարագին քանի մարդ է մասնակցում, հումորով պատասխանում են. «Այնքան մարդ, որքան հիմա ենք, չհաշված ձեզ»:
Ըստ Լեհահայերի մշակույթի և ժառանգության հիմնադրամի փոխնախագահ Արմեն Արտվիխի` Լեհաստանում առավելագույնը 10 հազար հայ է բնակվում. «Հայկական ծագմամբ մարդիկ շատ կան, սակայն նրանցից քչերն են ընդունում իրենց հայկական արմատները, առավել քիչ մասն է, որ նաև ընդգրկված է որևէ հայկական կազմակերպությունում»: 2011-ի մարդահամարի տվյալներով` Լեհաստանում շուրջ 3 հազար հայ է բնակվում, որոնցից հազարն իրենց համարում են և՛ լեհ, և՛ հայ:
Հաջորդ հարվածն աղոթագիրքն էր. մի քանի րոպե կորցրել էի խոսելու, մտածելու, շարժվելու ունակությունը, երբ բացեցի ինձ հանձնած աղոթագիրքն ու մեսրոպյան տառերի փոխարեն գտա լեհերեն տառերով և հայերեն բառերով գրվածքներ` կողքին լեհերեն թարգմանությամբ:
Քիչ անց պարզվեց, որ սրահում որևէ մեկը հայերեն չի խոսում, բացառությամբ լեհ քահանայի:
Հայերի հետ անգլերենով և ռուսերենով, լեհի հետ` հայերենով
Վարշավայում հայկական համայնքի ներկայացուցիչները
Հայր Ռաֆայել վարդապետ Կռաֆշիկը հայկական ծագում չունի, լեհ է: Ասում է, որ հայերի հետ առաջին անգամ ծանոթացել է Ռուսաստանում` Դոնի Ռոստովում: Այդ ժամանակ էլ որոշել է, որ որպես հոգևոր հովիվ պետք է ծառայի կաթոլիկ հայերին: Հայկական տարբերակով պատարագ անցկացնելու համար երեք անգամ Հայաստան է այցելել: Այդ ընթացքում էլ սովորել է հայերեն խոսել: Հայր Ռաֆայելի հետ խոսում ենք հայերենով: Ասում է, որ չի ուզում հայերենով խոսելու առիթը բաց թողնել, Լեհաստանում հայերեն խոսող չկա և աստիճանաբար սովորածը մոռանում է:
Հայկական համայնքի ներկայացուցիչների հետ էլ շփվում ենք ռուսերենով և անգլերենով: Պարզվում է, որ այստեղ բոլորն ընկերներ են, համայնքային հավաքներն էլ կարծես իրար տեսնելու, միմյանց ողջությունն իմանալու առիթ է: Ինձ էլ ջերմ ընդունում են, անգամ հրավիրում են օրեր անց կայանալիք հավաքին: Հայ լինելու հանգամանքը բավարար է, որ մարդ այստեղ ջերմ ընդունելություն և բարյացկամ ընկերների պոտենցիալ շրջանակ գտնի:
Լեհահայերն ունեն նաև իրենց պարբերականը` «Ավետիսը», որը հրատարակվում է 2009-ից: Երկլեզու պարբերականը եռամսյա է և տարածվում է անվճար: 2012-ին պարբերականը Սփյուռքի նախարարության պատվոգրի է արժանացել Հայրենիք-Սփյուռք գործակցության, հայապահպանության հիմնախնդիրների, Սփյուռքում ծավալվող իրադարձությունների լուսաբանման և վերլուծության, ինչպես նաև հայկական մշակութային արժեքների ներկայացման ու տարածման համար:
Հայերն ունեն նաև մի քանի շաբաթօրյա դպրոցներ, որոնցից մեկը` Վարշավայում: Դպրոցների գործունեությունը ֆինանսավորում է լեհական կառավարությունը: 2012-ի տվյալներով` Վարշավայի հայկական դպրոցում սովորում է 25 աշակերտ (ցավոք, ժամանակի սղության պատճառով հայկական դպրոցում լինել չհասցրեցինք):
Լեհահայերի հարստությունը` ապահով ձեռքերում
Լեհահայերի մշակույթի և ժառանգության հիմնադրամի նախագահ Յան Աբգարովիչը ցույց է տալիս ջրից քայքայված գրքի փրկված էջերը
Լեհաստանում հայկական համայնքի կյանքը կազմակերպում և ժառանգությունն է պահպանում Լեհահայերի մշակույթի և ժառանգության հիմնադրամը, որը ստեղծվել է 2006-ին: Կազմակերպության գրասենյակի երեք սենյակներում ամփոփված է լեհահայերի հարստությունը` գրքերը: Սենյակներից մեկում պահպանվում են մինչև XIX դարի գրքերը` շուրջ 500 կտոր, հայերեն, լեհերեն և այլ լեզուներով: Հիմնադրամը գումար է հատկացրել գրքերը կոնսերվացնելու, փչացած մասերը վերականգնելու, պաշտպանիչ ծրարներում ամփոփելու համար: Մյուս սենյակում XIX դարում ստեղծված գրքերն են, իսկ երրորդում` լեհահայերի փաստաթղթերն են, ինչպես, օրինակ` եկեղեցական մատյանները և այլն:
Արմեն Արտվիխը շրջում է լեհահայերի «մատենադարանում» ու հերթով ներկայացնում գրքերը, թե ինչպես է յուրաքանչյուրն իրենց հասել, ինչպես են կարողացել վերականգնել, մասնագետները, որքանով են կարևորել գրքի բովանդակությունը: Զգացվում է, որ անցյալն իր մեջ ամփոփող ամեն իր այստեղ գնահատված է ու ապահով ձեռքերում:
Այն հարցին, թե ինչ է նշանակում հայ լինել Լեհաստանում, Արտվիխը պատասխանում է. «Կարծում եմ, որ հայ լինելը բոլորովին չի խանգարում լեհ լինելուն և Լեհաստանի լավ քաղաքացի լինելուն: Նախ` նշանակում է հիշել իր արմատների մասին և երկրորդ` անել ինչ-որ բան Լեհաստանում հայկական մշակույթի պահպանության համար»:
Ձուլվե՞լ, թե՞ չձուլվել. սա է խնդիրը
Լեհահայերի մշակույթի և ժառանգության հիմնադրամի փոխնախագահ Արմեն Արտվիխը ներկայացնում է գրքի պատմությունն ու նշանակությունը
Խոսելով Լեհաստանում հայկական համայնքի կազմավորման մասին` Լեհահայերի մշակույթի և ժառանգության հիմնադրամի նախագահ Յան Աբգարովիչն ասում է, որ լեհահայերը երեք խմբի են բաժանվում` հայեր, որոնք Լեհաստանում են հաստատվել XIII դարից սկսած. նրանք դեռ այն ժամանակ կորցրել էին իրենց լեզուն: XVII դարից սկսած` այստեղ հաստատվում են հայախոս հայեր, որոնց մի մասը մինչև Երկրորդ աշխարհամարտը դեռ խոսում էր արևմտահայերենով: Երրորդ խումբը 1988-ից և հատկապես ԽՍՀՄ փլուզումից հետո Լեհաստանում հաստատված հայերն են:
«Այս խմբերի հետաքրքրությունները տարբեր են: Առաջին երկու խմբերն այստեղ են ապրում վաղուց, ունեն Լեհաստանի քաղաքացիություն, իրենց Լեհաստանի քաղաքացի են զգում. լեհեր են, որոնք հպարտանում են իրենց հայկական ծագումով,- բացատրում է հիմնադրամի նախագահ Յան Աբգարովիչը:- Երրորդ խումբը բոլորովին այլ խնդիրներ ունի, նրանք ևս միասեռ չեն, կան մարդիկ, որոնք Լեհաստան են գալիս, բայց Լեհաստանը վերջնակետը չէ, այլ ընդամենը կանգառ Արևմտյան Եվրոպա տանող ճանապարհին: Կան մարդիկ, որոնք Լեհաստանում են ապրում, բայց վաստակած գումարը Հայաստան են ուղարկում: Կան մարդիկ, որոնք հաստատվել են Լեհաստանում, ուզում են, որ իրենց երեխաներն այստեղ դպրոց գնան, այստեղ ապրեն»:
Այն հարցին, թե արդյոք շփվու՞մ են «նոր» հայերի հետ, Աբգարովիչը պատասխանում է, որ իրենք բաց են բոլոր ցանկացողների համար:
Հայկական համայնքի, մասնավորապես «նոր» հայերի ապագայի հարցում Արտվիխը և Աբգարովիչը մի փոքր տարակարծիք են: Արտվիխի խոսքով` ամեն քաղաքում գոնե մեկ հայ ընտանիք կա, մինչդեռ ամեն տեղ չէ, որ կա հայկական դպրոց, եկեղեցի, շատ են խառնամուսնությունները, ուստի մեկ-երկու սերունդ հետո ձուլման վտանգը մեծ կլինի:
Մինչդեռ Աբգարովիչը կարծում է, որ երբ «նոր» հայերն էլ տնտեսական առումով բարեկեցության հասնեն, կսկսեն մտածել մշակութայինի, իրենց արմատների մասին, ինչպես «հին» հայերի դեպքում է եղել:
