«Զվարթնոցի» կլոր շենքի քանդել-չքանդելու հարցն այդպես էլ մնում է առկախ:

Չնայած քաղավիացիայի գլխավոր վարչությունն առիթը բաց չի թողնում հայտարարելու, որ շենքը քանդվելու է, հանրությունը հույս ունի, որ կկարողանա ազդել օդանավակայանի սեփականատիրոջ և կառավարության վրա` ստիպելով փոխել հակամշակութային այդ որոշումը:

Արդեն մի քանի ամիս է` այդ հարցը նաև Հանրային խորհրդի օրակարգում է: Ամենազավեշտալին այն է, որ հենց քաղավիացիայի գլխավոր վարչությունն է որոշել դիմել այդ կառույցին, որպեսզի մինչև վերջնական որոշում կայացնելը հարցը քննարկվի նաև ոլորտի մասնագետների և հանրության լայն շերտերի հետ և հաշվի առնվի նրանց կարծիքը:

Մասնագետներն ու հանրային տարբեր շերտերի ներկայացուցիչներն այդ քննարկումների արդյունքում հայտնել են իրենց հստակ դիրքորոշումը` շենքը պետք է պահպանվի, սակայն քաղավիացիայի գլխավոր վարչությունը շարունակում է պնդել իր տեսակետը:

Օրեր առաջ ՀՀ կառավարությանն առընթեր քաղաքացիական քավիացիայի գլխավոր վարչության պետ Արտյոմ Մովսեսյանը մամուլի ասուլիսի ժամանակ, անդրադառնալով այդ հարցին, հիշեցրեց, որ վարչապետը նախորդ տարվա վերջին նիստի ժամանակ առաջարկ է արել, ինչն ընդունելի է եղել նաև քաղավիացիայի լխավոր վարչության և կոնցեսիոների կողմից. «Եթե մենք ունենք խնդիրներ պահպանման անհրաժեշտության և մշակութային տեսանկյունից, ապա փորձենք մի որևէ այգի կամ այգու նման մի վայրում հավաքել դրանց մակետները: Դա կարող է լինել «Զվարթնոցը», Գառնու տաճարը, այդ այգին ժամանցի վայր միգուցե դարձնել…»:

Նման անորոշ ձևակերպումներով արտահայտած միտքը միայն նոր հարցեր կարող էր առաջացնել, և պատահական չէր, որ լրագրողները փորձեցին հստակեցնել` ի վերջո շենքը քանդվելո՞ւ է, թե՞ ոչ: Արտյոմ Մովսեսյանը պարզաբանեց. «Կառավարությունը հաստատել է կոնցեսիոների մաստեր պլանը, որտեղ ներառված է նաև շենքը քանդելու հարցը, այսինքն` քանդում լինելու է, սակայն մենք դրան փոխարինող լուծումներ ենք փնտրում: Շենքի տեղափոխում էլ չի կարող լինել, դա ահռելի մեծ ծախսերի հետ է կապված, որը ոչ իրատեսական է: Ոչ մի կառավարիչ նմանատիպ ծախսեր իր վրա չի վերցնի»:

Ինչևէ, Արտյոմ Մովսեսյանը հստակ ուղերձ հղեց հանրությանը, որ վարչապետի վերջին նիստին հնչեցրած միտքն ամենևին կապ չունի շենքի պահպանման հետ, այլ այն ընդամենը ինչ-որ լուծումներ գտնելու մասին է:

Հիշեցնենք, որ այդ նույն նիստի ժամանակ վարչապետը հստակ հանձնարարություն էր տվել Արտյոմ Մովսեսյանին ճարտարապետների հետ քննարկում կազմակերպելու վերաբերյալ, սակայն դրա հետ կապված նորություն կարծես թե չկա:

Ինչ վերաբերում է Մովսեսյանի ասած  «փոխարինող լուծումներին», մասնավորապես` այգի հիմնելուն և այնտեղ տարբեր մշակութային կոթողների մանրակերտերը տեղադրելուն, ապա կարծում ենք` դա առնվազն սփոփանքի ժանրից է:

Բայց արդյոք հանրությանը, առավել ևս մասնագետներին հնարավո՞ր է նման ծրագրով սփոփել:

Հանրային խորհրդի հանձնաժողովներում ներառված բազմաթիվ ճարտարապետներ Արտյոմ Մովսեսյանի վերջին հայտարարությունից հետո առավել մարտական են տրամադրված: ՀԽ քաղաքաշինության հարցերի ենթահանձնաժողովի անդամ, վաստակավոր ճարտարապետ Սաշուր Քալաշյանը հայտարարեց, որ ճարտարապետներն արդեն ստորագրահավաք են սկսել ընդդեմ կլոր շենքի քանդման և պատրաստվում են այն ներկայացնել երկրի ղեկավարին:

Այսօր` հունվարի 22-ին Հանրային խորհրդի փոքր խորհրդի նիստում կրկին դրվել է  «Զվարթնոցի» կլոր շենքի հարցը և ևս մեկ անամ հաստատվել, որ Հանրային խորհուրդն այդպես էլ չի ստացել մի շարք հարցերի պատասխաններ կոնցեսիոներից և քաղավիացիայի գլխավոր վարչությունից:

ՀԽ նախագահ Վազեն Մանուկյանի խոսքով` խորհուրդն առաջարկել էր, որ մշակույթի նախարարության համապատասխան կառույցը որոշի` շենքը պատմամշակութային հուշարձա՞ն է, թե ոչ, և եթե այո, ապա այն պետք է ներառվի հուշարձանների ցանկում, մինչդեռ նախարարությունն այդ հարցը չի քննարկել:

«Մենք առաջարկել ենք պարզել նաև, որ ենթադրենք օդանավակայանի շենքն ընդլայնելու համար չեն քանդում հին համալիրը, այլ այն շրջանցում են, դա որքա՞ն հավելյալ ծախս է պահանջում: Պատասխան չկա: Առաջարկել ենք անկախ փորձագիտական ընկերության կողմից ուսումնասիրություններ անցկացնել, թե որքա՞ն կարժենա այդ շենքի վերանորոգումն ու պահպանումը: Առաջարկներից մեկն էլ եղել է այն, թե հնարավո՞ր է շենքը հանել աճուրդի և այլ նպատակներով օտագործել: Մեր այս հարցերին պատասխաններ չեն տրվել, միայն իմանում ենք, որ կառավարությունը հաստատել է մաստեր պլանը»:

Մանուկյանի խոսքով` Հանրային խորհուրդը հետամուտ է լինելու հարցի լուծմանը:

Հանրային խորհրդի անդամ, բնապահպան Կարինե Դանիելյանի խոսքով` «Զվարթնոցի» կլոր շենքի քանդումը կլինի հերթական մշակութային կորուստը: «Երևանը կորցնում է իր հիշողությունը: Սա շատ ծանր է ընկալվում մտավորականության կողմից, և մենք գտնում ենք, որ այդ որոշումը պետք է վերանայվի և քննարկվի շենքի պահպանման հարցը: Դա նաև օրինակ կլինի, սկիզբը այն փոփոխությունների, որ պետք է տեղի ունենան այս ոլորտում, և ոչ միայն այս: Վերջապես պետք է Հայաստանում հաշվի առնվի հանրության, մասնագետների կարծիքը, ոչ թե միայն բիզնեսը որոշի, թե որն է իրեն այս պահին  շահեկան, ու վերջ»:

Հիշեցնենք, որ նախորդ տարվա դեկտեմբերի 26-ի նիստին ՀՀ կառավարությունը հաստատել էր «Զվարթնոց» օդանավակայանի կոնցեսիոների կողմից ներկայացված 2013-2017 թթ. մաստեր պլանը, որով կոնցեսիոները 102 մլն դոլարի ներդրումներ է նախատեսում կատարել օդանավակայանի պայմանների բարելավման և նոր շենքի համար, ինչպես նաև նախատեսում է քանդել հին ուղևորային համալիրը: Սակայն վարչապետ Տիգրան Սարգսյանը հայտարարել էր, որ հին ուղևորային համալիրի քանդման հարցը դեռևս պետք է քննարկվի: Վարչապետի խոսքով՝ «Զվարթնոցի» կլոր շենքը ճարտարապետական յուրօրինակ կառույց է, և չնայած ներառված չէ պատմամշակութային հուշարձանների շարքում, ճարտարապետներն այն համարում են արժեքավոր ժառանություն: «Այն սովետական մոդեռնիզմի ճարտարապետության շենք է, դրա համար մեր ճարտարապետները առաջարկում են նոր լուծումներ»,- ասել է Տիգրան Սարգսյանը՝ նշելով, որ այդ լուծումներից մեկն էլ օդանավակայանի տարածքում այգու կառուցումն է, որտեղ ճարտարապետական այդպիսի լուծումով բոլոր կոթողները կարող են տեղավորվել:

Ակնհայտ է, որ նիստի ընթացքում վարչապետի հայտարարածը, քաղավիացիայի գլխավոր վարչության պետի հասկացածը և ճարտարապետների ցանկությունը բոլորովին չեն համապատասխանում իրար: Համենայն դեպս, մի բան ակնհայտ է` ճարտարապետներն առաջարկում են լուծում, որում կանգուն «Զվարթնոցի» գաղափարն է և ոչ թե քանդված:

Անի Գասպարյան

Անկախ

Ռումինացի գրող Վասիլե Էրնուն եկել էր Հայաստան՝ իր գրական աշխատանքները ներկայացնելու: Նա ծնվել է 1971 թ. Խորհրդային Միությունում: Ապրել է ծնողների հետ Մոլդովայում, իսկ 1990 թ. տեղափոխվել Ռումինիա, որտեղ էլ մինչ օրս շարունակում է ապրել: Աշխատակցել է բազմաթիվ և բազմազան հրատարակությունների, օրինակ՝ Philosophy&Stuff, Idea arta-societate պարբերականներին և այլն:

– Պրն. Էրնու, ինչպիսի՞ն է Հայաստանը Ձեզ համար,  լա՞վ եք զգում այստեղ:

– Հիանալի: Հայաստանն ինձ համար նորություն է, որովհետև երբեք չեմ եղել այստեղ: Առիթ ունեցա տեսնելու շատ գեատեսիլ վայրեր, օրինակ՝ եկեղեցիներ, ցուցահանդեսներ, մի քանի գյուղ և այլն: Ընդհանուր պատկերացում կազմեցի այս փոքրիկ, բայց և հետաքրքիր երկրի մասին: Ուզում եմ շատ բան իմանալ Հայաստանի և հայ ժողովրդի, ձեր սոցիալ-տնտեսա-քաղաքական խնդիրների, անցյալի և ներկայի մասին:

– Սկզբում աշխատել եք Philosophy&Stuff-ին: Ինչպիսի՞ ամսագիր էր այն:

– Կլուժ քաղաքում էի, փիլիսոփայության Ֆակուլտետի ուսանող, երբ ցանկացա համագործակցել ուսանողական  Philosophy&Stuff ամսագրին: Մեծ սիրով էի դա անում: Այնուհետև սկսեցի այլ աշխատանքներ անել:

– Ինչպե՞ս որոշեցիք գրել:

– Սկսեցի գրել ավելի ուշ՝ 2006 թ., երբ հրատարակվեց իմ առաջին գիրքը՝ «ՌԴ-ում ծնված»: Այն թարգմանվել է 9 լեզվով՝ ռուսերեն, վրացերեն, հունգարերեն, իսպաներեն, իտալերեն, իսկ անգլերեն տարբերակը շուտով կհրատարակվի: 2009 թ. հրատարակվել է «Կայսրության վերջին աղանդավորները», 2010 թ.՝  Բոգդան Ալեքսանդրու Ստընեսկուի հետ գրած «Այն, ինչ մեզ բաժանում է» գիրքը, իսկ 2012 թ.՝ «Այսօրվա ռուս մտավորականները»:

– Այլ աշխատանքնե՞ր:

– Իհարկե: Այսօր համակարգում եմ «Հակակոմունիզմի պատրանքը» գիրքը (2008 թ., www.ernu.ro):

– Իսկ ո՞րն է Ձեր վերջին գիրքը:

– Կոչվում է «Ձախի մարդ եմ»:

– Ո՞րն է ձեր գրքերի գլխավոր իմաստը, միջուկը:

– Յուրաքանչյուր գիրք ունի առանձին իմաստ: Եթե առաջին գրքում ինձ ավելի շատ հետաքրքրում էր մարդու անցյալը և դրա մասին անվրդով խոսելը կոմունիստական ժամանակաշրջանում, ապա հաջորդ աշխատանքներում խոսվում է այսօրվա խնդիրների,  ամենօրյա կյանքի մասին՝ անցյալի համեմունքներով: Իմ գրքի գլխավոր հերոսները գաղափարներն են: Ես փորձում եմ հասկանալ հասարակությանը, այն վերլուծել և քննարկել՝ ավելի որակով ապագա կառուցելու ակնկալիքով:

– Կարծում եք` կա՞ արդարություն, թե՞ մարդն է այն հորինել:

– Չարն ու բարին մարդն է հորինել: Կարծում եմ, որ պետք է ձգտենք ավելի լավ, որակով  կյանքի, այլապես արհամարհանքն ավելի վատ կլինի: Քանի դեռ չենք հետաքրքրվում մյուսներով և արհամարհված ենք, նահանջում ենք, որակազրկվում:

– Ինչպիսի՞ անհարթությունների եք հանդիպել աշխատանքի ընթացքում:

– Ամենամեծ բարդությունները կապված են եղել այն փաստի հետ, որ միայն գրելով չես կարող ապրել: Ուստի գրողների մեծ մասը կողմնակի աշխատանքներ ունի:

– Սթրեսային վիճակում ի վիճակի՞ եք գրել:

– Անհնար չէ, բայց այդ դեպքում պետք է ավելի մեծ ջանք գործադրես: Սակայն թիվ մեկ խնդիրը ժամանակի հետ է կապված:

– Այդպես է ամենուրե՞ք:

– Այո, հատկապես ոչ զարգացած երկրներում:

– Ի՞նչ փիլիսոփայությամբ եք առաջնորդվում:

– Կարողանամ հնարավորինս կյանքը փոխել:

– Եվ ստացվո՞ւմ է:

– Դժվար է ասել՝ կարողանում եմ այն փոխել, թե ոչ: Հնարավոր է, որ երբեք չտեսնենք մարդկանց որոշ խմբերի որոշ աշխատանքների արդյունքները, ի տարբերություն մեր երեխաների: Պետք է դա քաջ գիտակցենք:

– Ի՞նչ ծրագրեր ունեք:

–  Վերջերս  լույս տեսավ «Ձախի մարդ եմ» գիրքը: Այժմ էլ աշխատում եմ մարգինալ խմբերի մասին գրքի վրա:

–  Այսի՞նքն…

– Այսինքն՝ որոշ կրոնական մարգինալ խմբերի հարյուր տարվա կյանքի մասին, և այն լինելու է վավերագրական վեպի պես մի գրվածք:

Հարցազրույցը Ելենա ՉՈԲԱՆՅԱՆԻ

Անկախ

Ռուսաստանցի երգչուհի Ժաննա Ֆրիսկեի մոտ քաղցկեղ է հայտնաբերվել: Դրա մասին երգչուհու պաշտոնական կայքում է  գրվել:

“Մեր ընտանիքին դաժան փորձություն է բաժին ընկել: Ժաննան հիվանդ է քաղցկեղով: Մենք շարունակում ենք պայքարել ու ոչ մի րոպե չենք դադարում հավատալ: Մենք դիմում ենք բոլորին մեն միակ մի խնդրանքով` աջակցել բարի խոսքով ու աղոթքով”,-ասվում է հունվարի 20-ին հիշյալ կայքում տեղադրված հաղորդագրության մեջ:

Թե ինչ հիվանդության մասին է խոսքը, չի ճշտվում:

Անկախ

Հունվարի 27-ին՝ ժամը 19.00, «Արամ Խաչատրյան» համերգասրահում Հայաստանի պետական երիտասարդական նվագախումբը՝ գեղարվեստական ղեկավար և գլխավոր դիրիժոր Սերգեյ Սմբատյանի ղեկավարությամբ, հանդես կգա համերգային ծրագրով՝ նվիրված Միքայել Թարիվերդիևին։ Կհնչեն Թարիվերդիևի Ջութակի կոնցերտը և կոմպոզիտորի՝ հայտնի և սիրված կինոնկարների համար գրված մեղեդիները։ Մենակատարներ՝ ՌԴ ժողովրդական արտիստ Դմիտրի Պևցով, Գևորգ Դաբաղյան (դուդուկ, Հայաստան), Ալեքսեյ Գորիբոլ (դաշնամուր, Ռուսաստան), Հայկ Կազազյան (ջութակ, Ռուսաստան/Հայաստան), Գևորգ Հակոբյան (բարիտոն, Հայաստան)։

Հայաստանի պետական երիտասարդական նվագախմբի հասարակայնության հետ կապերի բաժնից Անկախին տեղեկացնում են, որ համերգը կվարի Վերա Թարիվերդիևան։

Համերգի կազմակերպիչներն են ՀՀ և ՌԴ մշակույթի նախարարությունները, Հայաստանի պետական երիտասարդական նվագախումբը։

2014 թվականին լրանում է անվանի բանաստեղծուհի Սիլվա Կապուտիկյանի ծննդյան 95-ամյակը: Այս կապակցությամբ ողջ տարվա ընթացքում կիրականացվեն հոբելյանական միջոցառումներ. բանաստեղծությունների ընթերցումներ, բաց դասեր, ֆիլմերի և հեռուստահաղորդումների ցուցադրություններ, հրատարակչական աշխատանքներ, շնորհանդեսներ:

ՀՀ Մշակույթի նախարարության հասարակայնության հետ կապերի և լրատվության բաժնից Անկախին տեղեկացնում են, որ հունվարի 20-ին, ժամը 12.30-ին Կոմիտասի անվան զբոսայգու պանթեոնում բանաստեղծուհու շիրիմին կայցելեն արվեստագետներ, մտավորականներ՝ հարգանքի տուրք մատուցելու և խնկարկելու նրա հիշատակը: Տեղի կունենան նաև ընթերցումներ Կապուտիկյանի ստեղծագործություններից: Այնուհետև Ավ. Իսահակյանի անվան գրադարանի դահլիճում տեղի կունենա «Կապուտիկյանը մեզ հետ է» խորագրով հուշ երեկո:

“Սաներին սովորեցնում ենք դերասանի վարպետություն, բեմական խոսք, բեմական շարժում, ընդհանուր ծանոթություն թատրոնի պատմության հետ, գրքերի և պիեսներ ընթերցոմ: Նրանք հիացած են հայ մշակույթի վառ ներկայացուցիչների աշխատանքով”,-այսօր archive2.ankakh.com-ի հետ զրույցում արվեստի հանդեպ մանուկների սիրո մասին նշեց Նոր Նորքի Հայկանուշ Դանիելյանի անվան արվեստի դպրոցի թատերական բաժնի ուսուցիչ Վարազդատ Փանոյանը:
Թատերական այս խմբակը նոր է բացվել, բայց արդեն ծրագրեր կան ներկայացումներ բեմադրելու և պատանիների կազմն ավելի ընդլայնելու համար.

“Ուսուցումը երկուսից-չորս տարի է՝ աշակերտները 7-14, 14-17 եւ 17-ից բարձր տարիքայիններ են, իսկ նպատակն է հասարակության մեջ կրթել բանիմաց մադկանց: Միգուցե նրանցից ոչ մեկը դերասան չդառնա, բայց արվեստի հետ շփումը նրանց կսովորեցնի տեսնել գեղեցիկը, նրանք հասարակության համար պիտանի մարդիկ կլինեն”:
Վարազդատ Փանոյանի խոսքով ունեն չորս տարվա ուսումնական ծրագիր, իսկ ծրագրի ավարտից հետո սաները հնարավորություն կունենան ստեղծելու թատերական խաղացանկ եւ ներկայանալու հանդիսատեսին, ինչպես նաեւ փառատոններին մասնակցելու:
Մեզ հետ զրույցում թատերական բաժնի ուսուցիչը նշեց, որ ցավոք քչերն են գնահատում թատրոնի արժեքը, բայց կան շատ երեխաներ, որոնց համար թատրոնը դարձել է ապրելակերպ, պարապունքների մեծ սիրով և ոգեւորվածությամբ են գալիս, բաց չեն թողնում ոչ մի ներկայացում, ցուցահանդես, որեւիցե մշակութային միջոցառում.
“Նրանք մանուկ հասակից ցանկանում են մոտ գտնվել արվեստին: Այսօր նրանք են ապրում արվեստով, վաղն արվեստը կապրի նրանցով: Արվեստի դաշտն ազատ է, արվեստագետն ազատ է, չկան արգելքներ, այսօր բոլորն անում են այն ինչ ցանկանում են, ժամանակի ընթացքում վատը կմոռացվի, իսկ մնայուն արժեքները հիմք կունենան պատմության մեջ”:
Նրա համոզմամբ երիտասարդների համար դժվար է կայանալը, բայց դա ժամանակի խնդիր է, պետք է միշտ պայքարել հանուն նպատակի: Տեսնելով մեր շրջապատում գտնվող երիտասարդներին՝ կարծում է, որ նրանք կպահեն մեր նախնիների թողած ժառանգությունը և կավելացնեն միայն նորը:

Անժելա ՇԱՀՈՒՄՅԱՆ

Անկախ

Սարդարապատի հայոց ազգագրության և ազատագրական պայքարի պատմության թանգարանը վերջին շրջանում հանրության և լրատվամիջոցների ուշադրության կիզակետում հայտնվեց ամենևին ոչ  մշակութային իրադարձության առիթով: 2013-ի դեկտեմբերի 14-ին թանգարանում տեղի էր ունեցել աշխատանքային խորհրդակցություն, որն ավարտվել էր երկու աշխատակիցների շտապօգնության մեքենայով հիվանդանոց տեղափոխմամբ:

Իրադարձության առանցքում թանգարանի երկարամյա աշխատակցուհի, հսկիչ-հավաքարար տիկին Անիկն էր և թանգարանի տնօրեն Կարեն Արիստակեսյանն ու իր օգնական Վարդիկը: Միջադեպից հետո պաշտոնական հաղորդագրություն տարածեց Հայաստանի ոստիկանությունը: Հաղորդագրության վերնագիրը բավականին տպավորիչ էր. «Բռունցքի հարվածներ` աշխատանքային խնդիրների պարզաբանման ժամանակ»:

Հաղորդագրության մեջ նշվում էր, որ հիվանդանոցից ոստիկանության Արմավիրի բաժնում հաղորդում է ստացվել, որ «ձախ ծնկան հոդի կապանների գերձգվածություն, կրծքավանդակի ձախ կեսի սալջարդ» ախտորոշմամբ բուժօգնության է տեղափոխվել 1953 թ. ծնված Անիկ Մ.-ն, որը հիվանդանոցում հայտարարել է, թե իրեն ծեծի են ենթարկել: Մեկնած օպերատիվ խումբը պարզել է, որ նույն օրը` ժամը 15.00-ի սահմաններում, 1969 թ. ծնված Կարեն Ա.-ն աշխատանքային խնդիրների պարզաբանման ժամանակ բռունցքով հարվածներ է հասցրել Անիկ Մ.-ին և պատճառել վնասվածքներ: Թանգարանի տնօրենը համառորեն հերքում էր ծեծի մասին լուրը` ասելով, որ մատով անգամ չի դիպել աշխատակցուհուն:

Ինչևէ, նշանակվել էր դատաբժշկական փորձաքննություն և կատարվել հետաքննություն: Եվ «պարզվել» է, որ աշխատակցուհու վնասվածքներն Արիստակեսյանի ու նրա օգնականի հետ որևէ կապ չունեն:

Թանգարանի տնօրենը դեպքից հետո, «լավագույն պաշտպանությունը հարձակումն է» սկզբունքով, սպառնացել է տիկին Անիկին, որ ինքն է նրան դատի տալու: 60-ամյա կինը մեզ հետ զրույցում ասաց, որ ահուդողով է աշխատանքի գնում, և գիտի, որ վաղ թե ուշ իրեն գործից ազատելու են: Ինչ վերաբերում է տնօրենի սպառնալիքին, ապա կինը հավատում է, որ եթե Արիստակեսյանը կարողացել է այս գործը կոծկել, ապա նրանից ամեն ինչ սպասելի է: Կնոջ խոսքով` միջադեպի միակ ապացույցը  տեսախցկիներն են, որոնք, սակայն, տնօրենի կողմից ժամանակին արագ մաքրվել են:

Ի դեպ, հիվանդանոց տեղափոխված աշխատակցուհին հիվանդանոցում, առանց իմանալու, ստորագրել է մի թղթի տակ, որը ինչպես հետագայում է պարզել, դեպքի իրական փաստերը կոծկող և Արիստակեսյանին ու նրա օգնականին արդարացնող փաստաթուղթ է եղել: «Հենց էդ նույն օրն արդեն լրագրողներին հայտնեց, որ իրենք մեղավոր չեն, իրենց վրա ոչինչ չկա: Ուղղակի մեր հնարավորությունները չէին ներում, որ փաստաբան վերցնեինք, հասկանայինք` ինչ ենք անում: Իսկ ինքն ամեն ինչ արեց, որ ջրից չոր դուրս գա»,- ասում է կինը:

Հիշեցնենք, որ միջադեպը ծագել է թանգարանի հսկիչ-հավաքարարների հետ ժողովի ժամանակ, երբ Արիստակեսյանը հայտնել է, որ էկոնոմիկայի նախարարի նոր հրամանով նրանք, ովքեր չունեն դիպլոմ, չեն կարող որպես հսկիչ աշխատել: Տիկին Անիկը, որն արդեն  15 տարի է` աշխատում է թանգարանում, ընդդիմացել է, ինչին ի պատասխան` Արիստակեսյանը նրան գոռգոռալով դուրս էր հրավիրել սենյակից: Կինն էլ հայտարարել է, որ այդ դեպքում բոլորին կպատմի տնօրենի մասին այն, ինչ գիտի, և դուրս է եկել:

Նրա հետևից շտապել է տնօրենի օգնական Վարդենիկը, որը, ըստ լուրերի, Արիստակեսյանի ընկերուհին է: Կնոջ պատմելով` Վարդենիկը սկսել էր ձեռքերով հարվածել իր կրծքավանդակին, վիրավորական խոսքեր ասել: «Ես էլ ինֆարկտ տարած կին եմ,- նշում է նա,- հետո էդ ձայների վրա Արիստակեսյանը դուրս եկավ միջանցք և փոխանակ իր օգնականի դեմն առնելու` ինքն էլ միացավ նրան, ասեց` շատ լավ ա անում: էդ ժամանակ հետևից պարանոցիս վրա հարվածներ զգացի: Մի քանի քայլ գնացի, էլ չեմ հիշում` ինչ եղավ, աչքերիս առաջ մթնեց: Երբ ուշքի եկա, տեսա հիվանդանոցում եմ»:

Մի քանի ժամ անց  շտապօգնության մեքենայով հիվանդանոց են տեղափոխել նաև թանգարանի մեկ այլ աշխատակցուհու, որի ինքնազգացողությունն էլ վատացել է տնօրենի կողմից իր հասցեին հնչեցրած վիրավորանքների պատճառով:

Երբ զանգահարեցինք Կարեն Արիստակեսյանին նրանից մեկնաբանություն ստանալու և պարզելու, թե գործն ինչ ընթացքում է և ինչ է սպասվում այդ կանանց աշխատավայրում, ասաց. «Դեռ չեք ձանձրացե՞լ էս հարցից: Ես պատրաստվում եմ  ասուլիս հրավիրել, այնպես որ պաշտոնական հաղորդագրություն կլինի, բավարարվեք դրանով»: Հետո էլ ավելացրեց, որ սա ընդամենը ծիծաղելի միջադեպ էր, որից թերթերը մեծ սենսացիա սարքեցին:

Թանգարանի տնօրենը խորհուրդ տվեց բոլոր հարցերն ուղղել նրանց, ովքեր իրենց տուժող են ներկայացրել` միաժամանակ նշելով, որ իրական տուժողն իրենք են:

Միջադեպի վերաբերյալ զրուցեցինք թանգարանի ոչ նյութական մշակույթի բաժնի նախկին վարիչ Սուսաննա Մելիքյանի հետ: Նա 2012 թ.  Կարեն Արիստակեսյանի կողմից աշխատանքից ազատվել է` որպես թանգարանի 30 տարվա գիտաշխատող չկարողանալով հանդուրժել նոր տնօրենի կողմից իրականացվող կամայականություններն ու ոչ պրոֆեսիոնալիզմը: «Թանգարանների պատմության մեջ սա չտեսնված ու  ու չլսված բան էր, որը հարիր չէր ո՛չ գիտական, ո՛չ էլ մշակութային ոլորտին: Սակայն Սարդարապատի թանգարանի վերջին տարիների զարգացումների համատեքստում այն և՛ սպասված էր, և՛ օրինաչափ` իբրև հետևանք տնօրենի վարած պատեհապաշտական քաղաքականության»:

Մելիքյանի խոսքով` Կարեն Արիստակեսյանը փորձում է ազատվել կայացած մասնագետներից և մարզի շրջանակներում անցկացվող ձևական մրցույթների միջոցով սեփական ընտրությամբ թանգարան է բերում ոլորտից հեռու պատահական մարդկանց` իր ծանոթ-բարեկամներին: Ոչ պրոֆեսիոնալ, թանգարանային գործից անտեղյակ մի աշխատակից էլ, ըստ նրա, տնօրենի օգնականն է, որը շարունակում է միաժամանակ զբաղեցնել և՛ տնօրենի օգնականի պաշտոնը, որի համար ստանում է գիտական բաժնի վարիչից բարձր աշխատավարձ, և՛ կոորդինացնում է ռեստորանի գործը, որտեղ աշխատում է իր հորաքույրը, և՛ կատարում է դրամարկղի գործը: «Իսկ ըստ որոշ լուրերի՝ հացատուն-ռեստորանը վարձակալությամբ «աշխատեցնում» է նրա եղբայրը»,- նկատեց Սուսաննա Մելիքյանը:

Ինչ վերաբերում է էկոնոմիկայի նախարարության հրամանին, ապա թանգարանի նախկին գիտաշխատողը կարծում է, որ դա չի կարող տեղայնացվել գոնե Սարդարապատի թանգարանի համար, քանի որ այն լուրջ առանձնահատկություններ ունի: Բանն այն է, որ թանգարանը շատ մեծ ցուցադրական մակերես ունի, որի պահպանության համար անհրաժեշտ է ամենաքիչը 18-21 հսկիչ, որոնք միաժամանակ մաքրում են իրենց ամրագրված ցուցադրական տարածքը: Տարանջատելու դեպքում առնվազն նշված թվի կեսին համապատասխան հավաքարարի հաստիք է անհրաժեշտ, ինչը ձեռնտու չէ պետությանը: «էկոնոմիկայի նախարարի հրամանն ընդամենը շղարշ է թաքցնելու  Արիստակեսյանի` «անհուսալի» աշխատակիցներից ազատվելու իրական մտադրությունը, ինչի համար նա պատրաստ է անգամ ձեռք բարձրացնել աշխատակցի վրա, ապա չքմեղանալ՝ վերացնելով համապատասխան տեսագրությունը և սպառնալով վերջիններիս»,-ասում է նա:

Այս միջադեպում թանգարանի աշխատակիցներից ում մեղքի բաժինն է ավելի շատ, ումը` ավելի քիչ, գուցե այնքան էլ էական չէ, քանի որ խնդիրը ոչ թե միջադեպն է, այլ երևույթը, որի պատասխանատուն պետական համակարգն է, որն այդ հաստատությունների նկատմամբ չափից ավելի անլուրջ մոտեցում է ցուցաբերում`  չսահմանելով խիստ չափորոշիչներ ու պահանջներ: Եվ մշակութային կառույցները կամաց-կամաց վերածվում են խոհանոցային միջավայրի` դառնալով որոշ անձանց կամայականությունների և անձնական նկրտումների զոհը:

Անի ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ

Անկախ

«Մեր նպատակն է հանրությանը ներկայացնել այն լուսանկարիչներին, ովքեր մինչ այս ներկայացված չեն եղել, նրանց աշխատանքները անհայտն էին հասարակությանը»,-այսօր archive2.ankakh.com-ի հետ զրույցում «Պատուհան դեպի աշխարհ» միջազգային ֆոտոցուցահանդեսի մասին նշեց PhotoPodium.com-ի կազմակերպիչներից Արմեն Ենգոյանը:

Հայաստանում Ռուսհամագործակցության ներկայացուցչության և Թեքեյան կենտրոնի հետ համատեղ այսօր բացվեց «Պատուհան դեպի աշխարհ» խորագրով ցուցահանդեսը: Դրա շրջանակներում ցուցադրվեցին աշխարհի տարբեր երկրների 41 լուսանկարիչների մոտ 87 աշխատանքներ:

Պրն. Ենգոյանի խոսքով ցուցահանդեսը միտված է ծանոթացնելու մարդկանց հայ նկարիչների աշխատանքներին, նաեւ օտարերկրյա նկարիչներին հնարավորություն է ընձեռում ծանոթանալու Հայաստանին և հայ մշակույթին: Պատուհան դեպի աշխարհը շատ բազմազան է: Ցուցահանդեսը կգործի մեկ ամիս:

Լուսանկարիչ Ռուբեն Չախմախչյանը ներկայացրել է երկու աշխարանք, խորագիրը իրեն գրավել է, այն ընդգրկում է ժանրային բազմազանություն եւ մեծ հնարավորություն է տալիս գործել, աշխատել ու զգալ նկարը: Հանդիսատեսը առօրյայից շեղվել ու իրեն նվիրել է արվեստին:

Նկարիչ Սամվել Սեւադան մեզ հետ զրույցում նշեց, որ ներկայացված բոլոր լուսանկարիչները պրոֆեսիոնալներ են, մեկը մեկից տաղանդավոր:

Անժելա ՇԱՀՈՒՄՅԱՆ

Խորեն և Գոռ Գևորգյանները

 «Royal Gor studio»-ն Լոս Անջելեսում գործող տեսա- և լուսանկարահանումների ոլորտում մասնագիտացված ընկերություն է: «Մենք հավատում ենք հավերժական և ողջ կյանքում իմաստավորված  տեսա- և լուսանկարահանմանը». ընկերության կայքում այսպես են ներկայացված իրենց գործունեության նպատակները: Իսկ հարցազրույցի շարժառիթը վերջերս  ամերիկյան FOX ընկերությանը պատկանող hotlist.com-ի կողմից   «Royal Gor Studio»-ին շնորհված «Լավագույն տեսանկարահանող 2013» մրցանակն է:

–Պարոն Գևորգյան, ընկերության կայքում նշվում է, որ դեռ Խորհրդային Միությունում լուսանկարչությամբ եք զբաղվել, սակայն ստուդիա հիմնել եք միայն ԱՄՆ մեկնելուց հետո: Ինչո՞ւ եք գործունեության համար նախընտրել ԱՄՆ–ն, ոչ թե Հայաստանը:

Խորեն Գևորգյան – 1991-ին անկարելի էր պահանջներին  համապատասխան պայմաններով ստուդիա հիմնել և սարքավորումներ   ձեռք բերել Հայաստանում: Ուստի ես որոշեցի մտահղացումս Միացյալ Նահանգներում իրագործել: Ասեմ, որ չափազանց դժվար էր ինձ համար, բայց իմ ու ընկերներիս շնորհիվ դա ստացվեց, և այսօր մենք առաջատարն ենք ոլորտում:

– Ինչո՞ւ հենց հարսանյաց միջոցառումներում  մասնագիտացաք:

Խորեն Գևորգյան – Մի երկրից մյուսը տեղափոխվելիս շատ դժվար է սեփական տեղը գտնելը: Քանի որ ես դեռ Հայաստանում հարսանյաց  հանդեսներ նկարահանելու 10 տարվա փորձ ունեի, ԱՄՆ-ի իմ պատվիրատուները, տեսնելով նախկին աշխատանքներիս որակը, ինձ էին վստահում իրենց հարսանյաց միջոցառման  նկարահանումը:  Աշխատանքիս արդյունքը տեսնելով` ինձ սկսեցին վստահել ու մեկը մյուսին տեղեկություններ փոխանցել իմ մասին: Հայերի միջավայրում մարդիկ սկսեցին ճանաչել ինձ: Աստիճանաբար սկսեցի շփվել նաև ամերիկյան հասրանյաց միջոցառումներ նկարահանողների հետ: Մինչև օրս էլ դասընթացների եմ հաճախում` ձգտելով ներկայիս նկարահանման նոր հնարավորություններն  ու գիտելիքները կիրառելով  գոհացնել պատվիրատուներին:

–  Ի՞նչ կարգախոսով է առաջնորդվում «Royal Gor studio»  ընկերությունը:

Խորեն Գևորգյան – Հարսանյաց միջոցառումները շատ տարբեր են, քանի որ մարդիկ են տարբեր, ամեն ընտանիք  ուրիշ է, չես կարող բոլորի համար նույնն անել: Իմ կարծիքով` հարսանիքը մի իրադարձություն է, որը կատարվում է 15-18 ժամերի ընթացքում: Պետք է միշտ զգոն լինես, որ տեսնես, թե շուրջդ ինչ է կատարվում, նկարահանման  փորձառությունիցդ ելնելով` տեսագրես կամ լուսանկարես այն, ինչ կարևոր է: Իհարկե, եթե կան պահեր, որ կարող ես թելադրել ավելի լավ արդյունք ստանալու համար, ինչու չէ, կարելի է: Բայց պատվիրատուն չպետք է թելադրի քեզ, թե ինչը պետք է նկարահանվի կամ ինչպես ճիշտ նկարահանել: Դա իմ խնդիրն է տվյալ օրվա համար, և այդ խնդիրը ճիշտ պետք է լուծվի, որ նախ և առաջ ինքդ քո արած աշխատանքից գոհ մնաս, իհարկե, պատվիրատուն էլ` իր հերթին: Եվ մեր կարգախոսն է աշխատանքն այնպես անել, որ ինքնդ գոհ լինես արդյունքից:

– Ո՞րն է հաջողության գրավականը Ձեր աշխատանքում:

Գոռ Գևորգյան – Հաջողության գրավականը հենց տարիների ընթացքում ճիշտ կատարված գործի արդյունքն է: Տարիներ շարունակ հորս` Խորեն Գևորգյանի կողքին են իր ընկերներ և լավ մասնագետներ Արտյոմ Ղազանչյանը, Ռոբերտ Խաչատրյանը, Միշա Խաչատրյանը, չմոռանամ նշել վիդեոմոնտաժողներ Մանուկ Մարգարյանին և Տարոն Ղազարյանին:

Անձամբ ինձ համար ամենակարևոր գրավականը հնարավորինս բարձր որակն է և յուրաքանչյուր նկարահանումից, լինի դա հարսանիք թե համերգ, արվեստ  ստանալու մեծ ցանկությունը:

Հավատացեք, անգամ հարսանիքը կարելի է այնքան գեղարվեստորեն ներկայացնել, որ դիմացինդ այն ընկալի որպես յուրահատուկ աշխատանք: Եվ հենց դա էլ տարիներ շարունակ մեր ընկերության հաջողության գրավականն է:

–Ի՞նչն եք համարում ընկերության ամենամեծ ձեռքբերումը :

Գոռ Գևորգյան:  2013-ի ամենամեծ ձեռքբերումն, իմ կարծիքով, FOX ընկերության սահմանած «# 1 Videographer 2013»  մրցանակն է, որին արժանացավ մեր ընկերությունը: Իսկ եթե տարիների կտրվածքով նայենք, ապա, կարծում եմ, որ ամենամեծ ձեռքբերումը մարդկանց վստահությունն է և հարգանքը մեր աշխատանքի նկատմամբ: Շատ կարևոր է, երբ անում ես մի գործ, որը շատ ես սիրում, մարդիկ էլ դա նկատում ու գնահատում են: Այդ պարագայում քեզ գործի մեջ երջանիկ մարդ կարող ես համարել:

–  Ովքե՞ր են Ձեր հաճախորդները, հիմնականում հայե՞ր են:

Խորեն Գևորգյան – Այո, մեր պատվիրատուները մեծ մասամբ հայեր են, բայց նաև  այլ ազգերի ներկայացուցիչ պատվիրատուներ ունենք: Մենք բոլորի համար սիրով աշխատում ենք:

–  Իսկ Հայաստանից պատվերներ ստանո՞ւմ եք:

Գոռ Գևորգյան – Իհարկե, առաջարկներ և հրավերքներ լինում են, տարին գոնե 1-2 անգամ` պարտադիր: Այդ ամենը հորս տարիների աշխատանքի շնորհիվ է և իհարկե որակի, որը մեր գործում չափազանց կարևոր է: Նման առաջարկներ լինում են ոչ միայն Հայաստանից, այլև այլ երկրներից, օրինակ` Ռուսաստանից: Մենք պատվերն ընդունելուց առաջ փորձում ենք հասկանալ, թե որքանով է դա մեզ հարմար, քանի որ հարսանիք նկարահանելու համար մեզ հետ միասին օվկիանոսը կտրում անցնում է մի մեծ նկարահանող խումբ: Երևանում մասնակցել ենք տարբեր բարձրաստիճան մարդկանց միջոցառումներին: Միացյալ Նահանգների տարածքից դուրս աշխատանքը միշտ էլ հետաքրքիր է:

–  Նախատեսվո՞ւմ է Հայաստանում ընկերության մասնաճյուղ հիմնել:

Գոռ Գևորգյան – Իմ կյանքում առաջնորդվում եմ «Երբեք մի ասա երբեք» կարգախոսով: Ես և հայրս դժվար թե կարողանանք դա անել ժամանակի սղության պատճառով: Բայց եթե լինեն նման առաջարկներ, լինի դա Երևանում, Մոսկվայում, Դուբայում թե որևէ այլ տեղ, մենք պատրաստ ենք և բաց նման բանակցությունների համար:

Հարցազրույցը վարեց Հայկուհի  ԲԱՐՍԵՂՅԱՆԸ

Անկախ

Ս. թ. հունվարի 15-21-ը, Հայաստանի պատմության թանգա­րա­նում կանցկացվի Հայաստանի պատմության թանգարանի հնագիտական բրոնզե առարկաների ուսումնասիրմանն ու պահպանությանը նվիրված միջազգային երրորդ սեմինարը: Այն անցկացվում է 2011 թվականի հունիսին Երևանում ստորագրված «ՀՀ մշակույթի նախարարության և Տոկիոյի մշակութային արժեքների ազգային հետազոտության ինստիտուտի միջև Հայաստանի մշակութային ժառանգության պահպանության վերաբերյալ» համաձայնագրի և «Տոկիոյի մշակութային արժեքների ազգային հետազոտության ինստիտուտի և Հայաստանի պատմու­թյան թանգարանի միջև Հայաստանի պատմության թանգարանի հնագիտական մետաղյա առարկաների պահպանության և ուսումնասիրման նպատակով համագործակցության» փոխըմբռնման հուշագրի շրջանակում: Սեմինարի նպատակն է երիտասարդ մասնագետներին նախապատրաստել հնագիտական մետաղյա առար­կաների պահպանության կազմակերպման գործընթացին` փաստաթղթավորումից մինչև  համակարգչային հիշողության մեջ ներառելը: Սեմինարին մասնակցում են Հայատանի պատմության թանգա­րանի, «Էրեբունի» պատմահնագիտական արգելոց-թանգարանի, Մատենադարանի, Մշակութային ժառանգության պահպանության գիտահետազոտական ինստիտուտի, Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի մասնագետները,  ինչպես նաև մասնակիցներ արտերկրից /Վրաստան, Ղազախստան, Ղրղզստան, Իրաք, Ռուսաստան/:

ՀՀ Մշակույթի նախարարության հասարակայնության հետ կապերի և լրատվության վարչությունից Անկախին տեղեկացնում են, որ հունվարի 15-16-ը Հայաստանի ազգային պատկերասրահի իններորդ հարկի դահլիճում կկազմակերպվեն բաց սեմինարներ` «Բրոնզի հնագիտական ուսումնասիրություն» և «Կանխարգելիչ կոնսերվացում» թեմաներով: Հունվարի 17-ին, 18-ին և 21-ին հայ և արտասահմանցի մասնագետները կանցկացնեն համատեղ քննարկումներ և կմասնակցեն ճապոնացի մասնագետների դասախոսություններին:

58 տարեկան հասակում այսօր ԱՄՆ-ում  մահացել է Հայաստանի անվանի դիրիժոր, ՀՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ Արամ Ղարաբեկյանը: Այդ մասին Panorama.am-ը տեղեկացել է  Կամերային նվագախմբի տնօրեն Նորայր Նազարյանից:

Արամ Ղարաբեկյանը ծնվել է 1955թ. հուլիսի 7-ին, Բոստոնում: Սովորել է Բոստոնի «New England» կոնսերվատորիայում, որից հետո ուսումը շարունակել է Գերմանիայի Մայնց քաղաքում: Դիրիժորական արվեստ է սովորել Ֆրանկո Ֆերարայի մոտ: 1979թ. Գերմանիայում եղել է հանրահայտ Ս.Չելիբիդակեի աշակերտը: Սովորել է նաև Ջ.Դրուգմանի և Լ.Բերնշտայնի մոտ: Եղել է Հայաստանի պետական Կամերային նվագախմբի ղեկավարն ու դիրիժորը: 1983թ. հիմնել է Բոստոնի «Սինֆոնովա» նվագախումբը, որը ղեկավարել է մինչ 1991թ.:

Աշխատել է Կիևի ռադիո և հեռուստատեսության սիմֆոնիկ նվագախմբի հետ և միասին թողարկել է «Ռոմեո և Ջուլիետ» սկավառակը, որից հետո Ուկրաինայի մշակույթի նախարարը դիրիժորին նշանակել է իր գլխավոր խորհրդական: Ղեկավարել է նաև Ուկրաինայի ազգային սիմֆոնիկ նվագախումբը ու Օպերայի և բալետի թատրոնը: Աշխատել է նաև Զագրեբի սիմֆոնիկ նվագախմբի հետ` որպես հրավիրված դիրիժոր: Հետագայում ղեկավարել է մի շարք նվագախմբեր` Հայաստանի և Ֆրեզնոյի ֆիլհարմոնիկ, Շրեվեպորտի, Հանգչջոուի և Զեջիանգի սիմֆոնիկ:

1999թ. ամանորի նախաշեմին 6 տարբեր երկրներից կազմված նվագախմբով հանդես է եկել նոր հազարամյակին նվիրված համերգային ծրագրով, Չինաստանի Խանչջոու քաղաքում, որտեղ ներկայացրել է Բեթհովենի 9-րդ սիմֆոնիան: 1988թ. արժանացել է ամերիկյան կոմպոզիտորների, հեղինակների և խմբագիրների (ASCAP) մրցանակին, 1989թ.` Լյուսիեն Վուլսինի մրցանակին: Արժանացել է նաև Հարվարդի ասոցիացիայի երաժշտական մրցանակին, 2007թ.` ՀՀ արվեստի վաստակավոր գործչի կոչմանը:

Անկախի անձնակազմը  ցավակցում է անվանի դիրիժորի հարազատներին  անժամանակ կորստի համար:

Անկախ

“Սյուժեն մի երիտասարդ տղայի մասին է, ով սիրո խոստովանություն է անում ճապոնական ֆիլմի ցուցադրության ժամանակ: Ֆիլմի թարգմանությունն հենց սիրո խոստովանություն էր, սակայն էկրանին երկու սամուրայներ էին”,-այսօր archive2.ankakh.com-ի հետ զրույցում 2014 թվականի հունվարի 23-25 ընկած ժամանակահատվածում Բուլղարիայի մայրաքաղաք Սոֆիայում տեղի ունեցող”Նոր ալիք” առաջին միջազգային ուսանողական կինոփառատոնի մասին նշեց Երեւանի թատրոնի եւ կիոնյի պետական ինստիտուտի ուսանող Արեն Մալաքյանը:

Ռեժիսոր Արեն Մալաքյանը փառատոնին մասնակցելու է իր ”Սիրո խոստովանություն ճապոնական ոճով” ֆիլմով, որը նկարահանել է օպերատոր Սուրեն Թադեւոսյանի հետ: Ֆիլմը կոմեդիա է, թեթեւ իրադարձային կոմեդիա, սիրո խոստովանության ձեւ, որը սովորական չէ, սյուժեն գրավել է ռեժիսորին, իրավիճակը հետաքրքրել.

“Նկարահանումներն ընթացել են շատ լավ` Հ. Մալյան թատրոնում: Ժամանակն էր միայն սահմանափակ: Անցել եմ մրցութային փուլ, ինչը մեծ արժեք է, իսկ թե ինչ կլինի մրցույթից հետո, մնում է միայն սպասել”:

Ռեժիսորի խոսքով ցանկալի կլինի, որ ֆինանսավորում ստանան եւ մեկնեն Բուլղարիա, իր համար երիտասարդ կինոռեժիսորների հետ շփումն է կարեւոր, իսկ մրցույթն առիթ է միայն: Մրցանակն իրեն ոչինչ չի տա, մտքերի փոխանակումն է օգտակար, մանավանդ իրենց համար, ասում է՝ երիտասարդության վառ ներկայացուցիչներն ինքնամփոփ են.

“Մտածողության խնդիր կա, աշխարհի ընկալմամբ մտածողներ կան, սակայն շատ ինքնամփոփ են: Մեզ շփում է պետք, գրականություն ու ֆիլմեր, երկրից դուրս գնալ, ճանապարհորդել: Առաջնային խնդիրը ֆինանսն է, չկա ֆինանսավորում՝ դա է խնդիրը>>”:

Նրա խոսքով կինոարտադրության մեջ շարժ կա, սակայն դա չես կոչի ֆիլմարվեստ, դրանք անհատական գործեր են: Կինոն պետք է մտնի պետական լուրջ ֆինանսավորման տակ: Ուսանողներն այսօր նկարում են առանց գումարի, շարժ կա, շատ անհատներ աջակցում են երիտասարդներին.

“Թատերական համալսարանում երիտասարդներն ակտիվ են, չնայած համալսարանն ու կրթությունը կապ չունի, եթե ուզում ես կինո նկարահանել, ապա կանես, կինոյի նվիրյալը պետք է լինես, ամեն ինչ չի կարելի խառնել իրար ու կինո ստանալ, կինոն իր բաղադրատոմսն ունի, ամեն մեկի համար իր չափաբաժնով”:

Անժելա ՇԱՀՈՒՄՅԱՆ

Անկախ

Որոշակի կրճատումներով ներկայացնում ենք վիեննաբնակ հայ պատմաբան, ռեժիսոր Արտեմ Օհանջանյանի հուշերը աշխարհահռչակ հայ կինոռեժիսոր Սերգեյ Փարաջանովի մասին:

«Սերգեյ Փարաջանով: Առաջին անգամ նրա անունը լսեցի Թեհրանում իմ հայ գործընկերոջից, որն ինձ ներկայացրեց նրա «Նռան գույնը» ֆիլմը: Ֆիլմը ստեղծված էր ոչ սովորական ընդունված ձևով և այդ պատճառով շատերի համար անհասկանալի էր: Ֆիլմի տեսարանները նման էին կտավների և կոլաժների, որոնք ունեին խորհրդանշանային և խորհրդավոր իմաստ: Ֆիլմի երաժշտությունը և մոնտաժը այնպես ներդաշնակորեն էին համակցված, որ փոխլրացնում էին իրար: Նա  անհասկանալի էր սահմանափակ կուսակցական գործիչների համար, այդ իսկ պատճառով անընդունելի մանավանդ Հայաստանում, որովհետեւ հայերը միշտ  ծայրահեղական են եղել այն ամենի հանդեպ, ինչ վերաբերել է Մոսկվայից եկող հրամաններին:

«Նռան գույնը» ֆիլմի ցուցադրությունից հետո իմ գործընկերն ասաց, որ Փարաջանովը ձերբակալվել է: Պատճառները մեզ համար անհասկանալի էին, նա մեղադրվում էր համասեռամոլության, ԱՄՆ դոլարով և անտիկվարիատով առևտուր անելու և նման բաների մեջ: Արևմուտքում շատ էին գրում Փարաջանովի և նրա ճակատագրի մասին, նրա ֆիլմերը ցուցադրվում էին տարբեր հեռուստատեսություններով և բազմաթիվ մրցանակներ էին շահում կինոփառատոններում: Արտասահմանի, ինչպես նաև ՍՍՀՄ-ի իր գործընկերների ջանքերով Փարաջանովին ժամկետից շուտ ազատեցին բանտից, և նրան թույլ  տրվեց ապրել Թիֆլիսում: Փարաջանովին այցելում էին ֆիլմարվեստի հայտնի անհատականանություններ, ինչպիսիք էին Մաստրոյանին կամ Տարկովսկին: Տասնհինգ տարվա ընդմիջումից հետո Փարաջանովը իրավունք ստացավ նկարահանելու: Նրա «Աշուղ Քերիբ/Ղարիբ» ֆիլմը նկարահանվել է Թիֆլիսում, Վրաստանի պետական կինոստուդիայում:

Ինչքան շատ էի նայում Փարաջանովի ֆիլմերը, այնքան համոզվում էի, որ այդ մարդը հանճար է: Երբևէ նրա հետ կծանոթանա՞մ` մտածում էի այն ժամանակ:

Երբ արևմուտքից մանիպուլացված Գորբաչովը սկսեց իր պերեստրոյկան, մուտքը Սովետական Միություն հեշտացավ, և 1988թ. աշնանը մի քանի ավստրիացի գործընկերների հետ կարողացա առաջին անգամ այցելել Հայրենիք: Այնուհետև հաճախ էի Թիֆլիսով ճամփորդում Հայաստան, քանի որ Վիեննայից ուղիղ թռիչք չկար Երեվան: Այդ ժամանակ Ավստրիական հեռուստատեսությունը ցուցադրում էր Փարաջանովի ֆիլմերը, և ես առաջարկեցի հեռուստատեսության իմ գործընկերներին Թիֆլիսում Փարաջանովից հարցազրույց վերցնել: Առաջարկն ընդունվեց, և 1989թ. գարնանը Հայասատան գնալիս Թիֆլիսում իմ ծանոթներից մեկը տարավ ինձ նրա մոտ:

Արտեմ Օհանջանյանը` Փարաջանովի հետ

Նա ինձ սիրալիր ընդունեց, իսկ երբ իմացավ, որ ես Վիեննայի նրա համերկրացին եմ և դրա հետ մեկտեղ նաև ֆիլմեր եմ նկարահանում ավստրիական հեռուստատեսության համար, նա ակնհայտորեն ուրախացավ: Ցավոք, Փարաջանովը հայերեն համարյա  չէր խոսում, և իմ ծանոթը ստիպված էր թարգմանել: Ես նրան ասեցի, որ իր ֆիլմերը ցուցադրվում են ավստրիական հեռուստատեսությամբ, և որ ես կուզենայի նրանից հեռուստատեսության համար հարցազրույց վերցնել: Նա համաձայնեց, բայց անմիջապես հարցրեց, թե արդյոք ընդհանրապես ծանո՞թ եմ իր ֆիլմերին: Իհարկե` պատասխանեցի ես: «Այդ դեպքում ես քեզ ցույց կտամ իմ վերջին ֆիլմը` «Աշիկ Քերիբը»»,- ասաց նա:

Հաջորդ օրը մենք միասին դիտեցինք նրա վերջին ֆիլմը կինոստուդիայում: Ֆիլմը շատ լավն էր, դե փարջանովյան էր: Երբ մենք հետո խոսում էինք ֆիլմի և ֆիլմերի մասին, ես նրան անմիջականորեն հարցրեցի, թե արդյոք նա պատրա՞ստ է մի ֆիլմ կնկարահանել Վիեննայում: «Շատերն են ինձ առաջարկել ֆիլմ նկարահանել արտասահմանում, բայց ես կարող եմ և ուզում եմ միայն Թիֆլիսում աշխատել: Բացի այդ, ես շուտով սկսելու իմ իմ «Խոստովանություն» ֆիլմի նկարահանումները: Մնա այստեղ, եղիր իմ ասիստենտը, ի՞նչ ունես Վիեննայում,-ասաց նա,-ավելի մեծ մշակութային քաղաք քան Թիֆլիսն է, ոչ մի տեղ չկա»:

Ես, շնորհակալություն հայտնելով, մերժեցի: Փարջանովից հարցազրույց վերցրեցի Թիֆլիսի պանթեոնում, որտեղ հայտնի մարդիկ են թաղված: Նկարահանումների ժամանակ, ի զարմանս ինձ, նա ասաց, որ հետաքրքիր կլիներ ֆիլմ նկարահանել Մոցարտի և Սալիերիի մասին` ըստ Պուշկինի, և որ Վիեննան հիանալի կուլիսներ կծառայեր: Նաև ասաց, որ Ֆորմանի ֆիլմը, որտեղ Մոցարտը ծաղրածուի նման է ներկայացվում, իրեն ընդհանրապես դուր չի գալիս: Եվ ահա մի քանի օր անց մենք Վիեննայում Մոցարտի մասին ֆիլմ նկարահանելու պայմանագիր էինք ստորագրել:

Մի օր, երբ ես գնացել էի նրան այցի, եկավ «Աշուղ Քերիբի» գլխավոր դերակատարը` Յուրան: Նա մի շատ գեղեցիկ քուրդ էր, որն ապրում էր Փարաջանովից մի քանի տուն հեռու: Յուրայի մայրը` միջին տարիքի հմայիչ մի կին, Փարաջանովին հաճախ ուտելիք էր բերում: Փարաջանովը ապրում էր մենակ, քանի որ նրա գեղեցիկ ուկրաինուհի կինը որդու հետ ապրում էր Կիևում: Փարաջանովի մոտ ես ծանոթացա Թիֆլիսի և Երևանի շատ արվեստագետների և կինոգործիչների հետ, գրեթե ամեն երեկո նրանք այցելում էին նրան` իրենց հետ հաճախ բերելով ուտելիք և խմիչք: Փարաջանովը համարվում էր Վրաստանի արվեստագետների ոչ պաշտոնական նահապետը: Թեև նրա բնակարանը միշտ լի էր արվեստագետներով և ընկերներով, ես զգացի նրա միայնությունը, քանի որ նա ուներ ընտանիք, որը օտարացել էր իրենից: Այդպես էր նաև Վիլյամ Սարոյանը: Շրջապատված լինելով բազմաթիվ ծանոթներով և երկրպագուներով` նա միայնակ էր: Դա է հանճարների ճակատագիրը:

Իր ազատ ժամերին Փարաջանովը նկարում էր և կոլլաժներ պատրաստում, այնպես որ նրա բնակարանը լի էր նկարներով և կոլլաժներով: Մի օր նա ինձ հարցրեց, թե ես որդի ունե՞մ: Պատասխանեցի` այո:  Հարցրեց անունը: Ասացի` Ալբերտ: Նա վերցրեց մի «Մոնա-Լիզա» կոլլաժ, հետևի մասում գրեց «Ալբերտի համար», ստորագրեց և ասաց. «Տուր սա որդուդ»: Ես այնքան զարմացած էի, որ միայն շնորհակալություն կարողացա ասել: Հետո իմացա, որ Փարաջանովը շատ հաճախ էր իր ընկերներին նկարներ կամ կոլլաժներ նվիրում: Հետո նա նկարեց ինձ, և ես զարմացած նայեցի նկարին ու մտածեցի` սա ե՞ս եմ: Տարիներ անց նոր նկատեցի, որ նա ինչքան ճիշտ էր նկարել իմ դիմանկարը:

Նրա մոտ ես հանդիպեցի հայտնի հայ նկարիչ Ալբերտ Դիլբարյանին: Ես մեկնեցի Երևան և մի շաբաթ անց Վիեննա վերադարձիս նորից Թիֆլիսում էի: Գնացի Փարաջանովին այցի: Երբ նրա սենյակ մտա, այն սովորականի նման լիքն էր մարդկանցով: Նա  ինձ ներկայացրեց իր ընկերներին և ասաց. «Նայիր, այնտեղ իմ նոր աշխատանքներն են»: Ես մոտեցա և սկսեցի գնահատել նրա նոր գործերը, որոնք նա արել էր «Խոստովանություն» ֆիլմի համար` ֆիլմի հերոսների կեցվածքն և խարակտերները: Հանկարծ նա կանչեց ինձ և ասաց` նստի´ր: Ես հնազանդորեն տեղ գրավեցի սեղանի մոտ: Նա ինձ տվեց իր «Խոստովանության» սցենարը` ասելով` նայի´ր: Բացեցի սցենարը և հմայվեցի այն բազմաթիվ էսքիզներով, որոնք նա արել էր որպես ֆիլմի դրվագներ և մարդկային բնավորություններ: Ես թերթում էի սցենարը, երբ նա հանկարծ ասաց` տո´ւր գիրքն ինձ: Զարմացած մեկնեցի նրան գիրքը: Գրի´չ` ասաց նա: Ինչ որ մեկը գրիչ տվեց: Առաջին էջին գրեց. «Արտեմին Փարաջանյանից» և սցենարը նետեց իմ կողմը: Առաջին անգամ նա ստորագրեց Փարաջանյան և ոչ թե Փարաջանով: Սենյակում միանգամից լռություն տիրեց: Ես նայեցի նրան, նա վեհաշուք նստած էր իր տեղում և դիտում էր ինձ: Ես շփոթված շնորհակալություն հայտնեցի, իսկ ինքը շուռ եկավ և շարունակեց խոսել, կարծես ոչինչ չէր պատահել: Այդպիսին էր Փարաջանովը, որն անչափ ուրախանում էր, երբ կարողանում էր որևէ մեկին ուրախություն պատճառել: Երբ ուզում էի հրաժեշտ տալ, ասաց, թե ինչու ես Վիեննայից իրեր չեմ բերում: Ի՞նչ իրեր` հարցրի ես զարմացած: Միևնոււյն է, ես ամեն ինչ էլ կծախեմ, դու միայն բեր: Ես ծիծաղեցի և հրաժեշտ տվեցի նրան:

Փարաջանովն սկսեց իր «Խոստովանություն» ֆիլմի նկարահանումները, բայց նկարահանումների երկրորդ օրն իրեն անսպասելիորեն այնքան վատ էր զգացել, որ այլևս չէր կարողացել շարունակել աշխատել: Նկարահանումներն ընդհատվել էին, և նրան տարել էին հիվանդանոց, ախտորոշումը` թոքերի քաղցկեղ: Նրան անմիջապես Մոսկվա էին տեղափոխել և այնտեղ վիրահատել, բայց արդեն ուշ էր: Նա վերադարձավ Թիֆլիս, բայց աշխատել այլևս չկարողացավ: Ամռանը ես նորից գնացի Թիֆլիս, այցելեցի նրան և իմացա նրա ցավալի ճակատագրի մասին: Թույլ և հոգնած` նա նստած իր կատակներն էր անում, բայց բոլորիս համար էլ պարզ էր, որ նրա օրերն արդեն հաշված են: Նույն տարվա աշնանը կնոջս հետ մեկնեցի Թիֆլիս նրան այցելելու: Սովորականի նման նստած էր պատշգամբում իր աթոռին և դիտում էր ներքևի անցուդարձը: Երբ մեզ տեսավ, բացականչեց. «Արտեմն իր դստեր հետ  գալիս է: Արտեմն իր դստեր հետ է եկել»: Մի քանի նվեր ունեի նրա համար, և նա ուրախացավ երեխայի նման: Յուրան էլ եկավ: Փարաջանովը հարցրեց, թե ի՞նչ եմ բերել Յուրայի համար: Ես շփոթված պատասխանեցի` ոչինչ: «Դու գեղեցիկ սվիտր ունես հագիդ, տուր այն Յուրային»: Ես հանեցի սվիտրս և տվեցի Յուրային: «Հագի´ր,- ասաց Փարաջանովը, և Յուրան այն հագավ,- լավ է»:

Կինս հավանաբար շատ դուր եկավ Փարաջանովին, քանի որ հրաժեշտ տալիս նա ասաց. «Վաղը կեսօրից առաջ եկեք ինձ մոտ»: Հաջորդ օրը, երբ թակեցինք նրա դուռը, նա քնաթաթախ նայեց վարագույրի հետևից և բացեց դուռը:  Հազիվ էինք մտել սենյակ, երբ նա մեզ իսկույն տարավ իր ննջասենյակն  ու ասաց. «Մնացեք այստեղ»: Ինքը հեռացավ: Մենք զարմացած իրար նայեցինք և մնացինք այնտեղ կանգնած: Հետո վերդարձավ, տարավ մեզ ընդհանուր սենյակ և նորից ասաց. «Կանգնեք այստեղ»: Ինքը գնաց դեպի պատը և բացեց մի «Մոնա-Լիզա» կոլլաժ:  Գիշերն էր այդ կոլլաժը պատրաստել: «Սա քոնն է»,-ասաց նա կնոջս և նկարի հետևում գրեց. «Նասրինին`  Փարաջանովից»:

Այդպիսին էր նա…

Փարաջանովն մի հետաքրքիր հին կարպետ ուներ, որն ուզում էր ինձ նվիրել: Ես հրաժարվեցի այն վերցնել, իսկ նա վիրավորված կնոջս հարցրեց` արդյոք այս կարպետը վատ՞ն է: Կինս պատասխանեց, որ կարպետը հոյակապ է: Փարաջանովն ասաց. «Տես, Նասրինը նույնպես հավանեց այս կարպետը»: Ասացի, որ այս կարպետը չեմ կարող դուրս տանել, մաքսատունը թույլ չի տա: « Ի՞նչ,-բացականչեց նա,-հիմա կգրեմ որ ես` Փարաջանովը, նվիրում եմ այս կարպետը Արտեմին: Ո՞ր մի հիմարն իրավունք կունենա քեզ անհանգստեցնել»: Նա վերցրեց իր մի նկարը և հետևում  գրեց, որ ինքը` Փարաաջանովը, նվիրում է այս կարպետն ինձ և ստորագեց: Այդ կարպետն այսօր իմ տանն է…

Երբ Փարաջանովին հրաժեշտ էինք տալիս, նա կնոջս ասաց. «Նասրին, հաջորդ անգամ, երբ գաս, ես էլ չեմ լինի»: Այդպես էլ եղավ: Կինս նրան էլ երբեք չտեսավ: Փարաջանովին ուղարկեցին Փարիզ, բայց իզուր, բժիշկներն այլևս ոչինչ չկարողացան անել: Նրան տարան Երևան: Նա այնքան վատ էր, որ գրեթե ոչ ոքի չէր ճանաչում: Մի երեկո նրան տարան Հայաստանի կիրառական արվեստի թանգարան: Երբ նրան թանգարան բերեցին, միայն մի քանի հոգու կարողացավ ճանաչել: Բոլորս լաց էինք լինում, Փարաջանովը նույնպես:

Թանգարանի տնօրեն Զավեն Սարգսյանը իշխանություններից հասավ այն բանին, որ Երևանում Փարաջանովի տուն-թանգարան հիմնի: Փարաջանովի ցուցումով Զավենը նրա բոլոր աշխատանքները և կահույքի որոշ կտորներ Թիֆլիսից բերեց Երևան:

Վիեննա հասնելուց հետո ես կարդացի, որ հայ մեծ ռեժիսոր Փարաջանովը հուլիսին Երևանում մահացել է: Նրան հուղարկավորել էին Երևանի պանթեոնում:

Փարաջանովի տուն-թանգարանն այսօր Երևանի ամենաշատ այցելուներ ունեցող թանգարաններից է:

Մի անգամ Վիեննայում եվրոպական մի հեռուստաալիքով Փարջանովի մասին վավերագրական մի ֆիլմ տեսա: Ես բարկացած և հիասթափված էի: Ինչպե՞ս կարելի է Փարաջանովի մասին այդպիսի մակերեսային հաղորդում պատրաստել` իրար կցած սիրողական նկարահանումներ, իր ֆիլմերից հատվածներ, հարցազրույցներ և հետո` հիվանդ Փարաջանովին, որը հազիվ էր կարողանում խոսել: Եվ ես որոշեցի նրա մասին մի խաղարկային-վավերգրական-կենսագրական ֆիլմ նկարահանել: Իմ առաջարկն ընդունվեց Ավստրիական հեռուստատեսության կողմից, և 1999-ի վերջերին Երևանում և Թիֆլիսում հայ դերասանների և հայկական խմբի հետ   (օպերատորն Ալիկ Յավուրյանն էր),  նկարահանեցի Փարաջանովի մասին ֆիլմը: Այն պատրաստվեց հայերենով և գերմաներեն տիտրերով: 2001թ. Ավստրիական հեռուստատեսությունն այն ուղարկեց Չիկագո` ֆիլմերի և հեռուստատեսության միջազգային փառատոնին, որտեղ այն ստացավ «Silver –Screen» մրցանակը:

Տարիներ անց Երևանում Փարաջանովի ընկերներին և ծանոթներին հրավիրեցի իմ ֆիլմի ցուցադրությանը: Երբ ֆիլմն ավարտվեց, բոլորիս աչքերին արցունքներ կային:

Ես կատարել էի իմ պարտքը Փարաջանովի առաջ…»

Անկախ

«Եթե մենք գերհանճար անվանեինք որևէ հայ արվեստագետի, հավանաբար շատերը, մանավանդ օտարները ազգային սնապարծներ պիտի համարեին մեզ: Սակայն բնութագրումը մերը չէ, այլ Փարիզի ազդեցիկ «Լը Ֆիգարո» օրաթերթինը, որը Սարգիս Փարաջանովին անվանում է գերհանճար` համարելով նրան  մեր ժամանակի ամենահանճարեղ բեմադրիչը»,- ասում է լիբանանահայ արվեստաբան Մովսես Հերկելյանը (Մովսես Ծիրանի):

Երբ 1973 թ. դեկտեմբերին Փարաջանովին Կիևում ձերբակալում են` մեղադրելով ապօրինի վաճառականության և միասեռականության մեջ, Եվրոպայում և Ամերիկայում մեծ ընդվզում է բարձրանում, կազմավորվում են Փարաջանովին ազատագրելու հատուկ կոմիտեներ, անցկացվում են բողոքի ցույցեր: Բողոքներից մեկն այնպիսի մեծ տարածում է գտնում, որ Փարաջանովին ազատ արձակելու պահանջի տակ ստորագրում են շուրջ 150 հայտնի բեմադրիչներ, գրողներ և արվեստագետներ, որոնց թվում են Ֆեդերկիո Ֆելինին, Լոուրենս Օլիվիեն, Ժան-Պոլ Սարտրը, Լուի Արագոնը և ուրիշներ:

Սակայն հակառակ այս միահամուռ բողոքին և այն հանգամանքին, որ 1975 թ. Խորհրդային Միությունը ներում է շնորհում իրական վտանգ չներկայացնող բանտարկյալներին, Փարաջանովը 4 տարի մնում է բանտում` իբրև իրական վտանգ ներկայացնող բանտարկյալ: Փարաջանովին ազատ են արձակում 1978 թ. ֆրանսիացի սյուրռեալիստ Լուի Արագոնի միջամտությամբ, սակայն թույլ չեն տալիս աշխատել ու ստեղծագործել:  Այդ տարիներին հարցազրույց տալով ֆրանսիական հայտնի «Լը Մոնդ» օրաթերթի թղթակցին` Փարաջանովը նշել է, որ իրեն անուղղակիորեն ենթարկել են տնային կալանքի, և իր կյանքը դարձել է ավելի անտանելի, քան բանտարկությունն ու մահը:

1985 թ. Մովսես Ծիրանին Լիբանանում հրատարակում է մի գիրք, որում  ներառում է նաև միջազգային ամենահեղինակավոր պարբերականների արձագանքները հայ մեծանուն կինոռեժիսորի արվեստին ու նրա բանտարկությանը: Նրա խոսքով, սակայն, «Նռան գույնը» ֆիլմի մասին արևմտյան մամուլը հաճախ անճիշտ, հապճեպ և երբեմն մակերեսային վերլուծություններ էր հրատարակում: «Արևմտյան արվեստաբանները, թեև ըմբռնում էին ու գնահատում Փարաջանյանի մեծությունը, սակայն փոխանակ խորանալու և թափանցելու ֆիլմի խորքերը, ընկնում էին հակախորհրդային քարոզչության ոլորապտույտի մեջ` պահանջելով Փարաջանյանի ազատ արձակումը` լուսանցքի վրա ձգելով բուն խնդիրը` Արվեստի ազատագրումը»,- ասում է Հերկելյանը:

Բայց ամեն դեպքում, ինչպես էլ որ գրեր, Փարաջանովի մասին եվրոպական մամուլն արտահայտում էր հիացմունք ու մեծարանք:

Երբ 1964 թ. նկարահանվում է կինոռեժիսորի «Մոռացված նախնիների ստվերները» ֆիլմը, դրա մասին գրում են աշխարհի գրեթե բոլոր թերթերը, արտահայտվում են լավագույն արվեստաբաններն ու տեսաբանները, պատրաստվում են հեռուստահաղորդումներ ու ռեպորտաժներ:

Միայն Փարիզում ֆիլմը 2 ամսից ավելի միաժամանակ ցուցադրվում է 3 կենտրոնական կինոթատրոններում առավոտյան ժամը 9-ից մինչև գիշերվա 1-ը: Ֆիլմն արժանանում է բազմաթիվ միջազգային մրցանակների:

Նկարիչ Միշել դը Սերվիլը Փարաջանովին ուղարկած իր նամակում նկարագրում է ֆիլմի հաղթարշավը Փարիզում. «Քննադատությունը ցնծում է, հասարակությունը ցնցված է, ամբողջ Փարիզը միայն այդ մասին է խոսում… Ամենադաժան քննադատները, որոնք երբեք ու ոչ ոքի չեն գովաբանել, ասես խոսքը մեկ են արել` «հանճարեղ է», «համաշխարհային կինոյի ամենահիանալի ֆիլմերից մեկն է»: Թերթերը հարցում են արել հյուրանոցատերերին, և նրանք մի մարդու պես հայտարարել են, որ հիմա հաճախորդների մեծ մասը գալիս է միայն նրա համար, որ դիտի «Հրեղեն նժույգները» (ֆիլմը Եվրոպայում ցուցադրվում էր այդ վերնագրով)»:

Խորհրդային Միության մեջ արգելված «Նռան գույնը» ֆիլմը Փարաջանովի մի քանի ընկերների շնորհիվ գաղտնի  հասնում է Փարիզ և թարգմանվելով ֆրանսերեն` ցուցադրվում Եվրոպայում` կրկին ցնցող տպավորություն թողնելով եվրոպական մշակութային հարթակներում:

«Դը սանդեյ թայմզ» թերթում` «Արվեստագետը` վտանգի տակ» վերնագրով հոդվածում, նշանավոր Հերբերտ Մարշալը գրում է. «Այն օրվանից, երբ Փարաջանովը պատրաստեց «Նռան գույնը», նրա բոլոր առաջարկներն ու փորձերը սկսեցին բախվել արգելքների և մերժումների… Նրա հայկական բնածին խանդավառությունն ու կիրքը պատճառ են դառնում մի շարք քննադատական շրջանակների հայտարարությունների` «նա անշուշտ հիմար է» կամ «նա մի տեսակ խենթ է». վտանգավոր բառեր, ահավասիկ, մի երկրի մեջ, որտեղ հոգեբուժությունը դարձել է ճնշման մեկ ուրիշ թաթ»:

Այնուհետև հոդվածագիրը գրում է, որ իրեն պատմել են  Փարաջանովի «հիմարությունները» փաստող նոպաներից մեկի մասին, թե ինչպես է նա ֆիլմի նկարահանման ժամանակ, ծխի անհրաժեշտություն զգալով և ձեռքի տակ ծուխ  արտադրող ռումբեր չունենալով, պատռել իր տաբատը և այրել:

1975-ին «Դեպի բանտ, Փարաջանով…» վերնագրով մի հոդված է լույս տեսնում «Փոլիթիք-էպտո» թերթում, որում հոդվածագիրը` Անտոնեն Լեհմը, գրում է, որ իրականում Փարաջանովը քաղաքական բանտարկյալ է: «Փարաջանովը բանտարկված է, քանի որ համակերպության տիրակալության մեջ հակահամակերպությունը ոճիր է… Փարաջանովը վտանգավոր մարդ է: Նա մերժում է ոչ միայն պատեհապաշտ ինքնաքննադատությունը, այլև մտածելու և զգալու է մղում իր հանդիսատեսին…»:

«Նռան գույնի» վերաբերյալ «Լոս Անջելես թայմզ»-ում նաև նման կարծիք է հնչել. «Շքեղ և ինքնատիպ ժապավեն, կնճռոտ, վիճելի և խորհրդանշական, որ հայկական մշակույթն է արտացոլում…»:

«Հրեղեն ձիերից» դեպի պայթած «նռները» վերնագրով հոդվածում է, որը լույս է տեսնում 1977-ին «Լը Մոնդ»-ում, հոդվածագիրը գրում է, որ գրաքննության կողմից կրճատվելուց հետո հրապարակ հանված այս երկար ժապավենը, դժբախտաբար, անծանոթ է խորհրդային հասարակությանը. «Պատկերների հանդգնությունը, ինչպես նաև տեխնիկայի նորությունը հաճելի չեն թվացել իշխանությանը, որը, չկարողանալով գնահատել նրա գեղեցկությունը, գործը համարել է ազգայնական, վնասակար և քանդիչ: Փարաջանովի «Հրեղեն ձիերի» մասին ամենատպավորիչ հոդվածներից մեկն էլ հրապարակել է ֆրանսիական «Հյումանիտե» օրաթերթը, որում նաև չափազանց բարձր գնահատական է տրվել հայ արվեստագետին. «Փարաջանովը մի կինոռեժիսոր է, որը նման չէ ոչ մեկին: Նա ոչ ոքի ժառանգը չէ, ոչ ոքի չի ընդօրինակում, չի պատկանում որևէ դպրոցի և չի դավանում արդեն տեսանելի որևէ ոճի: Հազվագյուտ, բացառիկ տաղանդ: Նրա ստեղծագործությունը նման է ադամանդի, որն իր մաքրությամբ ոգեշնչել է հանճարեղ ոսկերչին. ադամանդը շլացնում է իր բյուրավոր նիստերի զարմանահրաշ խաղով: Նրա ստեղծագործությունն ավելին է, քան ֆիլմը. դա սրբություն է… Տեղեկագրերի մի դիմեք, ո՛չ ազգագրությունը և ո՛չ էլ հոգեբանությունը ի վիճակի չեն ձեզ զգացնել տալու այդ ֆիլմի քնարականությունն ու մարդկային ջերմությունը»:Շարունակությունը կարդացեք այստեղ:

Անկախ

Համաձայն Մովսես Խորենացու` դեռ Տրդատ Գ արքայից շատ առաջ` I դարում, Եդեսիայի հայոց Աբգար թագավորի օրոք հայերը քրիստոնեություն են ընդունել: Պատմաբանները, մեկնաբանելով Խորենացու հաղորդումը, նրա մեջբերումներն ավանդապատում են համարել: Չնայած պատմությանը հայտնի է Եդեսիայում Աբգար անունով քրիստոնյա թագավոր (Աբգար 9-րդ, 179 – 214), սակայն այս Աբգարն ապրել է Հիսուսի մահից շատ անց, և Խորենացու հաղորդումը նրան չէր կարող վերաբերել:

Քերթողահոր մեջբերումը կարող է վերաբերել թերևս Եդեսիայի Աբգար 5-րդ Ուքամ (Սև) թագավորին, որ ապրել ու թագավորել է I դարում:

Վաղնջական ժամանակներից հյուսիսային Միջագետքը եղել է հայաբնակ և հայոց քաղաքական ոլորտում: Այն սկզբնաղբյուրներում հայտնի է Միջագետք հայոց անվամբ, որի կենտրոնական գավառն էր Արվաստանը` Մծբին կենտրոնով: Այստեղ դեռ մ.թ.ա. III դարից իշխում էր հայ Երվանդունիներից սերված Աբգարյանների տոհմը:

Համաձայն Խորենացու` Աբգար թագավորը այցելում է իր ազգակից պարթև Արշակունիներին և այնտեղ ծանր հիվանդանում: Չկարողանալով բուժվել` թագավորը որոշում է դիմել Պաղեստինում քարոզող Հիսուսին: Համաձայն ավանդույթի` Աբգարը Հիսուսի մասին լսել էր Աղձնիքի բդեշխից և Ապահունյաց նահապետից: Նրանցից լսելով Հիսուսի գործերի մասին`  արքան ասում է. «Դրանք մարդու զորություններ չեն, այլ աստծո, որովհետև մարդկանցից ոչ ոք չի կարող մեռելներ հարուցանել, այլ միայն աստված»:

Ապա Աբգար արքան նամակ է ուղարկում Հիսուսին. «Լսել եմ քո մասին և այն բժշկությունների մասին, որ կատարվում են քո ձեռքով  առանց դեղերի ու արմատների… Երբ այս ամենը քո մասին լսեցի, մտքում դրեցի այս երկուսից մեկը.  կա՛մ դու Աստված կլինես, որ երկնքից իջել ես, այս բաներն անում ես, կա՛մ Աստծո որդի: Այս պատճառով քեզ գրեցի աղաչելով, որ նեղություն կրես, գաս ինձ մոտ և բժշկես իմ հիվանդությունը: Նաև լսեցի, թե հրեաները քեզնից դժգոհում են և ուզում են քեզ չարչարել: Բայց ես մի փոքր և գեղեցիկ քաղաք ունեմ, որ երկուսիս էլ բավական է…»:

Աբգարի սուրհանդակները Աբգարի նամակը Անդրեաս և Փիլիպոս առաքյալների միջոցով հանձնում են Հիսուսին:

Խորենացին մեջբերում է նաև Հիսուսի խոսքը Աբգարին, որ նրա հանձնարարականով գրի է առել Թովմաս առաքյալը. «Երանի նրանց, ովքեր ինձ հավատում են, ինձ տեսած չլինելով… Իսկ դու ինձ գրեցիր, որ գամ քեզ մոտ: Ես այստեղ պիտի կատարեմ այն բոլորը, որի համար ուղարկված եմ… Քեզ մոտ կուղարկեմ իմ այս աշակերտներից մեկին, որ քո ցավերը բժշկի և կյանք շնորհի քեզ և քեզ հետ եղողներին…»:

Հիսուսը Աբգարի սուրհանդակ Անանի հետ պատասխան նամակի հետ ուղարկում է նաև իր պատկերը:

Համաձայն ավանդության` Հիսուսի խաչելությունից հետո Հայաստան են այցելում և նրա խոսքն են քարոզում Թադևոս ու Բարդուղիմեոս առաքյալները:

Դեռ I-IV դարերում Հայաստանում քրիստոնյա շատ քարոզիչներ են գործել: Երկրում որոշ տեղեր քրիստոնյա համայնքներ գոյություն ունեին: Նոր կրոնը մուտք է գործում անգամ հայոց արքունիք, թագավորական ընտանիք և ազնվականության դասը:

Բագրատունի իշխաններն ավանդաբար քրիստոնեության դրոշակակիրներն էին (հավանաբար այդ է պատճառը, որ հետագայում քերթողահայր Խորենացին նրանց հրեական ծագում է վերագրել):

II դարում Հայաստանում ամենահայտնի քարոզիչը Բարդածան ասորին էր, որին հայոց Խոսրով Ա թագավորը հրավիրել է հայոց արքունիք և հանձնարարել գրել Արշակունյաց տոհմի պատմությունը:

III դարում Մեծ Հայքում գործել է Արքեղայոս եպիսկոպոսը: Իսկ քրիստոնեությունը Հայաստանում վերջնականապես ամրապնդվեց Տրդատ Գ Արշակունու օրոք (287 – 330):

Ավանդույթը պատմում է Տրդատի` քրիստոնյաներին հալածելու, Գրիգոր Պարթևին բանտարկելու, արքայի այլակերպության և նրա քրիստոնեական դարձի մասին:

Իրականում, քրիստոնեության ընդունումը որևէ աղերս չէր կարող ունենալ նշված ավանդույթի հետ: Այն ուներ խոր քաղաքական, սոցիալական արմատներ: Մինչ 301 թվականն էլ քրիստոնեությունը Հայաստանում առկա էր և պետության կողմից այն ուժեղ հալածանքի չէր ենթարկվել: Վկան` Հայաստանի տարածքում գործած քրիստոնեական համայնքները, Դարանաղում, Դերջանում, այլուր հաստատված եպիսկոպոսությունները:

II-III դարերում քաղաքակիրթ հանրությունը հասարակական կացության նոր էտապ էր ապրում: Քայքայվում էր ստրկատիրական հասարակարգը, և նրան փոխարինելու էր գալիս ավատատիրությունը: Փոփոխությունների էին ենթարկվում սեփականության ձևերը, հասարակական հարաբերությունները: Այս համապատկերում էլ Հայաստանի ավատատիրական էլիտան նոր կրոնի մեջ տեսնում էր իր շահերի պաշտպանին ու հենարանին:

Իսկ հայկական ավանդույթը քրիստոնեության մուտքը Հայաստան կապում է մեկ մարդու հետ: Գրիգոր Պարթև. ո՞վ էր նա:

226 թ. Հայաստանի հարևան և բարեկամ երկրում ռազմական հեղաշրջման արդյունքում Արշակունիների թագավորությունը տապալվում է, սպանվում է Արտավան Ե արքան, և գահ է բարձրանում Արտաշիր Պապականը` հիմք դնելով Սասանյանների հարստությանը:

Բնականաբար, այս հեղաշրջումը չէր կարող անարձագանք մնալ Հայաստանում, որտեղ իշխող Արշակունի Խոսրով Ա արքան պատերազմ է հայտարարում Սասանյան Պարսկաստանին և երկար տարիներ ավերածությունների ենթարկում Իրանը:

Միաժամանակ Սասանյանների դեմ պատերազմ են սկսում Միջին Ասիայի քուշանները, Մազքութաց Արշակունիները:

Օղակի մեջ հայտնված պարսից Շապուհ Ա արքան դիմեց խորամանկության: Նրա պատվերով, իբր Շապուհի հալածանքներից խուսափելու համար, ընտանիքով Հայաստան է «փախչում» Սուրենյան Պահլավ տոհմից Անանկ Պարթևը: Խոսրովը երկու պատճառ ուներ Անանկին ընդունելու համար: Նախ` Շապուհի «թշնամին» էր, ապա` Սուրենյան Պահլավի տոհմը ազգակից էր Արշակունիներին:

Եվ Անանկ ստահակը կատարում է իր սև գործը. երեք տարի հայոց արքայի հյուրընկալությունը վայելելուց հետո նա դավադրաբար սպանում է Խոսրովին: Հայոց նախարարները, բնականաբար, ոչնչացնում են Անանկի ողջ ընտանիքը, բացի Գրիգոր անունով մանուկից, որին ստնտուները փախցնում են արտասահման: Ահա այս Գրիգոր Պարթևն է, որ հայոց աշխարհում շատ խառնակությունների և դարակազմիկ իրադարձությունների պատճառը պիտի դառնար:

Գրիգոր Պարթևը մեծացավ և ուսում առավ Կապադովկիայի Կեսարիա քաղաքում: Մանկուց նա քրիստոնյա համայնքի մեջ էր, իսկ երբ չափահաս դարձավ, Դավիթ անունով մի հավատացյալ (հավանաբար հրեա) նրան պսակեց իր Մարիամ անունով դստեր հետ: Սակայն երեք տարի անց Գրիգորը լքում է կնոջն ու ընտանիքը և գալիս Հայաստան` ծառայելու Տրդատ III-ի արքունիքում: Հավանաբար Գրիգոր Պարթևի Հայաստան գալու բուն նպատակը հենց քրիստոնեություն քարոզելն էր, այլապես քիչ հավանական է, որ նա իր կյանքը վտանգի ենթարկեր` Տրդատի արքունիք գալով: Ամեն դեպքում, նախնական շրջանում նա ծպտված էր հանդես գալիս, և ոչ ոք չգիտեր, որ նա Անանկ ստահակի որդին է:

Սակայն հայկական ավանդույթը պատմում է, որ Անահիտ աստվածուհու Երիզայում գտնվող սրբավայրում ծիսակատարության ժամանակ Տրդատ արքան հրամայում է Գրիգորին, որ երկրպագի աստվածուհուն: Գրիգորը հրաժարվում է կատարել հրամանը, և ահա պարզվում է Գրիգորի ոչ միայն քրիստոնյա լինելը, այլև` ծագումը:

Երբ զայրացած արքան հարցաքննում է Գրիգորին, վերջինս իրեն ավելի անսանձ ու անպարկեշտ է պահում` արքային անվանելով «ապուշ, ձի, ջորի» , «մտքով եզից ու էշից պակասամիտ»:

Տրդատ արքան ստիպված էր տանջանքների ենթարկել ամբարտավանին և նետել Խոր Վիրապ կոչվող արքայական զնդանը: Համաձայն առասպելի` Գրիգորն այս զնդանում մնաց 13 տարի: Նույն առասպելը պատմում է, որ մի կին, երազում հրաման ստանալով, ամեն օր մեկ նկանակ է նետում, որպեսզի բանտարկյալը կարողանա ուտել և գոյատևել: Սա, իհարկե, միայն առասպել է: Ոչ մի կին չէր կարող անգամ մոտենալ արքայական զնդանին, ուր մնաց` այնտեղ հաց նետեր:Շարունակությունը կարդացեք հետևելով հղմանը:

Անկախ

Շախմատն ու նարդին հայերի ամենասիրած խաղերն են: Պատմական վկայությունները փաստում են, որ հայերը շախմատով ու նարդիով հրապուրվել են դեռ միջնադարից: Այս խաղերը, սակայն, հայկական ծագում չունեն:

Շախմատը ծագում է Հնդկաստանից: Շախմատ բառը պարսկերեն է և նշանակում է մահ արքային: Միջնադարյան Հայաստանում խաղը հայտնի էր ճատրակ անունով, որ առաջացել է սանսկրիտ չատուրանջայից և նշանակում է քառակողմ:

Նարդին ամենազանգվածային խաղն է Հայաստանում և տարածված է ոչ միայն տղամարդկանց, այլև` կանանց շրջանում: Եվ լավ նարդի խաղալը հաճախ սնափառության և պարծանքի տեղիք է տալիս:

Շախմատի և նարդու մասին միջնադարյան աղբյուրները հաճախ են հիշատակում: Հայտնի, նաև հավաստի աղբյուր է X դարի պարսիկ անվանի բանաստեղծ Ֆիրդուսու գլուխգործոցը` «Շահնամեն»: Ըստ Ֆիրդուսու մատյանի` շախմատը ստեղծել է Հնդկաստանի թագավոր Գովը, որպեսզի դրանով սփոփի վիշտ ապրող իր մորը: Արքայի մայրը, հրապուրվելով խաղով, մոռանում է իր վիշտը:

Ավանդույթի համաձայն` Հնդկաստանի արքան պարսիկների բանականությունն ու իմաստությունը ստուգելու համար մեծ պատվիրակություն է ուղարկում Իրան, պատվիրակության հետ բազում ակնեղեն և գանձեր, ինչպես նաև` մի շախմատ: Պարսից շահին գրած նամակում Հնդկաստանի արքան ասում է. «Քանզի դուք շահնշահ եք կոչվում և բոլորիս արքան եք, ուստիև հարկ է, որ ձեր իմաստուններն էլ մերոնցից առավել իմաստուն լինեն, հետևաբար, եթե այս շախմատի իմաստը չբացահայտեք, պետք է հարկ ուղարկեք ինձ»:

Շահնշահը հավաքում է Իրանի բոլոր իմաստուններին, որոնք ամբողջ երեք օր խորհում են և չեն կարողանում բացատրել շախմատի իմաստը: Երբ Իրանի շահը հուսահատության մեջ է ընկնում, նրա մեծ վեզիր Բոխտակը ոտքի է կանգնում և ասում. «Թագավորն ապրած կենա, ես մինչ այժմ այս խաղի իմաստը չեմ բացահայտել, որ ձերդ մեծությունը իմանա` ես եմ Իրանի ամենաիմաստուն մարդը իր հպատակներից: Այժմ, երբ համոզվեցիր, որ ոչ ոք չի կարողանում բացահայտել այս խաղի գաղտնիքը, ես ինքս կբացահայտեմ և մի խաղ էլ կհորինեմ, որ ուղարկես Հնդկաստան և դրանով կարողանաս հարկ առնել հնդկաց թագավորից»:

Հաջորդ օրը արքունիքի և իմաստունների ներկայությամբ Բոխտակը հրավիրում է Հնդկաստանի դեսպանին և այսպես բացատրում շախմատի իմաստը. «Քո արքան այս խաղը ճակատամարտի նմանությամբ է հորինել: Կենտրոնում արքան է, շրջապատված իր զորավարներով և վեզիրներով: Փիղը պահակազորի հրամանատարն է, ձին` հեծյալների, զինվորը մարտի ժամանակ առաջին շարքում կանգնած զինվորներն են»: Այնուհետ Բոխտակը տասներկու անգամ խաղում է Հնդկաստանի դեսպանի հետ և  ամեն անգամ հաղթում նրան:

Հաջորդ օրը վեզիր Բոխտակը հորինում է նարդին և այն նվիրում է երկրի պահապան Սպանդարամետ աստծուն: Նա խաղի գաղտնիքը բացահայտում է շահին:

«Տախտակը  երկիրն է, իսկ նրա մեջ երեսուն քարերը` ամսվա երեսուն օրերն են: Սպիտակ քարերը խորհրդանշում են ցերեկը, սևերը` գիշերը: Զառերը խորհրդանշում են աստղերի և երկնակամարի պտույտը:

Զառի մեկ թիվը խորհրդանշում է այն, որ աստված մեկն է: Երկու թիվը խորհրդանշում է հոգեղենն ու աշխարհիկը: Երեք թիվը խորհրդանշում է միտքը, խոսքը և գործը:

Չորս թիվը խորհրդանշում է բնության չորս տարրերը` կրակը, հողը, ջուրը և օդը, ինչպես նաև երկրի չորս կողմերը` հարավը, հյուսիսը, արևելքն ու արևմուտքը:

Հինգ թիվը խորհրդանշում է հինգ լուսատուները` արև, լուսին, աստղեր, կրակ, կայծակ:

Վեց թիվը խորհրդանշում է աշխարհաստեղծումը, քանի որ աստված վեց օրում ստեղծեց աշխարհը:

Զառերի ուղղորդած քարերի պտույտը խորհրդանշում է այն, որ մարդկային հոգիները կապված են անմիջապես երկնային մարմիններին:

Երբ զառերի պտույտի հետևանքով բոլոր քարերը դուրս են գալիս, դա խորհրդանշում է, որ բոլոր մարդիկ, ի վերջո, հեռանում են երկրից…»:

Շարունակությունը կարդացեք` հետևելով հղմանը

Վահե Անթանեսյան

Անկախ

Ամանորը հայոց դիցարանի աստվածներից է, որը հովանավորում է երկնային մարմինների պտույտը: Նա Վանատուրի եղբայրն է, որ իր հերթին հյուրընկալության և ճամփորդների հովանավոր աստվածն է: Վանատուրը կոչվել է նաև Ամանորաբեր: Այս երկու աստվածությունների հետ կապված շատ սովորույթներ կան մինչ օրս: Մասնավորապես, հիմա էլ հայոց տներում ամանորյա սեղաններին միշտ մեկ սպասք ավելի է դրվում` հյուրերի համար: Այստեղից է ծագում նաև «Հյուրն Աստծունն է» արտահայտությունը:

Հայերը երեք անգամ են նոր տարի նշել. առաջինը մարտի 21-ն է` Վահագնի ծնունդը: Դա գարնանամուտի տոն էր միաժամանակ: Վահագնի ծնունդը տոնել են բոլորը` արքայից շինական: Տոնը սկսել է արևագալին, երբ ողջ հայությունը լուսաբացն է դիմավորել տաճարների մոտ, ապա կեսօրին, երբ արևը կիզակետում է, քրմերը ծես են կատարել: Այն համայնքներում, ուր չկային տաճարներ, ծեսը կատարվել է թոնրի կամ խարույկի շուրջը: Մարտի 21-ը Վահագն հուր աստծու ծնունդն էր խորհրդանշում, որ աշխարհ եկավ, հաղթեց Վիշապին ու երկիրն ազատեց չարի պղծությունից:

Մյուս ամանորը  Նավասարդի 1-ն էր, որ համընկնում է օգոստոսի 11-ին: Նավասարդը խորհրդանշում է Հայոց ձորի ճակատամարտում Հայկ նահապետի տարած հաղթանակը Տիտանյան Բելի դեմ: Այն միաժամանակ հայի ինքնության ծնունդն է խորհրդանշում, քանզի Նավասարդի 1-ով հայի ինքնության և հայոց պետականության սկիզբը դրվեց:

Նավասարդը նշվել է պետականորեն: Այդ օրը Նպատ լեռան լանջին են հավաքվել հայոց ավագանին, զորքը, քրմական դասը, ազնվազարմ ու շինական: Տոնակատարությունն ուղեկցվել է Նավասարդյան խաղերով, որոնք ուղղված էին Վահագն աստծու փառաբանմանը: Նավասարդյան խաղերին մասնակցել են բոլորը` առանց դասային սահմանափակման: Այն հայոց մեջ ամենասիրված տոնն էր համարվում: Տոնն ուղեկցվել է խրախճանքներով:

Եվ, վերջապես, XVIII դարում Սիմեոն Երևանցի կաթողիկոսի տոմարային բարեփոխումների արդյունքում ամանորը սկսեցինք նշել հունվարի 1-ին: Քանի որ այն Սուրբ ծննդի տոնին է նախորդում, համաձայն եկեղեցական օրացույցի` նոր տարին պահուց է: Սա ինչ խոսք, որպես այդպիսին, չի ընկալվում մինչ օրս, և հայերն ամանորյա սեղանները ճոխ են զարդարում` համադամ ուտեստներով լի:

Հայոց սրբազան տոմարի համաձայն` տարին բաժանված էր 12 ամիսների, յուրաքանչյուր ամիս ուներ 30 օր:  Ինչպես նաև կար հավելյալ ամիս` Ավելյաց օրեր, որ բաղկացած էր 5 կամ 6 օրից:

Տարվա ամիսներն էին` Արեգ, Ահեկան, Մարերի, Նավասարդ, Հոռի, Սահմի, Տրէ, Քաղոց, Արաց,Մեհեկան, Մարգաց, Հրոտից:

Օրերի անուններն են` Արեգ, Հրանդ, Արամ, Մարգար, Ահրանք, Մազդեզ, Աստղիկ, Միհր, Ձոպաբեր, Մուրց, Երեզկան, Անի, Պարխար, Վանատուր, Արամազդ, Մանի, Ասակ, Մասիս, Անահիտ, Արագած, Գրգուռ, Կորդուիք, Ծմակ, Լուսնակ, Ցրօն, Նպատ, Վահագն, Սիմ, Վարագ, Գիշերավար:

Տեսնում ենք` օրանունները նվիրված են հայոց աստվածներին, արքաներին, հայոց սրբազան լեռներին:

Հունվարի 1-ը համապատասխանում է Մեհեկան ամսվա Մասիս օրվան:

Սա` հայոց սրբազան տոմարով: Իսկ համաձայն չինական օրացույցի` 2014 թվականը Ձիու տարի է:

Ձիու տարին մեր բազմահազարամյա պատմության ընթացքում աչքի է ընկել մի շարք կարևորագույն իրադարձություններով:

Ձիու տարում` մ.թ.ա. 782 թ. Արգիշտի Ա արքան կառուցեց Էրեբունի ամրոցը` Երևան-Արիավանը:

Սակայն Ձին միշտ չէ որ հաջողություն է բերել հայերին:

Ձիու տարին` մ.թ.ա. 590 թ. կործանվեց Վանի Արարատյան թագավորությունը: Ռուսա Երրորդը նրա վերջին արքան էր, որի սպանությունից հետո այս պետությունը սոսկ հիշողություն և պատմություն դարձավ:

Բայց, թագավորը մեռավ, կեցցե թագավորը. Ձիու տարին` 370 թ. գահ բարձրացավ  հայոց պատմության հզորագույն գահակալներից մեկը` Պապ թագավորը: Ափսոս, շնորհաշատ ու արի երիտասարդ գահակալը կարճ կյանք ու թագավորություն ունեցավ: Նա դավերի զոհ գնաց: Հետևաբար 2014 թ. գահ բարձրացողները, պաշտոն ստացողները գուցե մտորելու տեղիք ունեն:

Եթե չինական Ձիուն հեծած ճամփորդենք Հայոց պատմության ուղիներով, մեզ անհանգիստ տարի է սպասում, քանզի հենց Ձիու տարում` 850 թ. Հայաստանում հակաարաբական հզոր ապստամբություն ծագեց: Ճիշտ է, ապստամբությունը ճնշելու համար Հայաստան արշավեց ազգությամբ թուրք Բուղան, բայց խայտառակ պարտություն կրեց և փախավ մեր երկրից:

Ձիու տարում` 862 թ. հայոց իշխանաց իշխան դարձավ Աշոտ Ա Բագրատունին, որ հետագայում անկախացրեց Հայաստանն ու հիմքը դրեց Բագրատունիների թագավորության:

Ձիու տարին բարեբեր էր ևս մեկ Բագրատունու` Աշոտ Բ Երկաթի համար, որ 922 թ. արաբական խալիֆի կողմից ճանաչվեց արքայից արքա` շահնշահ հայոց:

Ձիու տարին` 1042 թ. գահ բարձրացավ նաև Բագրատունյաց վերջին գահակալը` Գագիկ Բ Կրտսերը:

Չինական ձիեր հեծած սելջուկ-թուրքերը 1054 թ. արշավեցին Հայաստանի վրա, սակայն Կարսի տակ Թաթուլ Վանանդեցի հայոց զորավարը սոսկալի ջարդ տվեց նրանց: Սա լավ կանխանշան է:

1186 թ. Զաքարե Զաքարյանն ու իր եղբայր Իվանեն առանձնակի շնորհների արժանացան Վրաստանում և իրենց ձեռքը վերցրին Վրաստանի ողջ իշխանությունը:

1222 թվականը ծանր էր հայության համար: Մոնղոլական հետախուզական արշավանքը կազմալուծեց հայոց բանակն ու ցնցեց Զաքարյանների պետության հիմքերը:

Ձիու տարի էր նաև բախտորոշ 1918 թվականը Մայիսյան հերոսամարտերով, Հայաստանի առաջին հանրապետության ծնունդով:

Եվ, վերջապես, Ձիու տարում` 1990 թ. ընդունվեց ՀՀ Անկախության հռչակագիրն ու սկսվեց ՀՀ անկախության գործընթացը:

Ուրեմն եկեք լավ տրամադրությամբ սկսենք չինական Ձիու տարին ու լավ տրամադրությամբ ավարտենք:

Բարի Ամանոր:

 Վահե ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ

Անկախ

Տարբեր ժամանակներում հայերն ունեցել են երեք նոր տարի, որոնք կոչվել են Նավասարդ, Ամանոր և Կաղանդ: Այս տոները տարբեր ժամանակներում նշվել են տարբեր օրերի. մարտի 21-ին, օգոստոսի 11-ին, հունվարին:

Հայերի թերևս ամենաավանդական նոր տարին նշվում էր մարտի 21-ին: Այս տոնը նաև Ծաղկամուտ է կոչվել` վկայակոչելով գարնան գալուստը: Այդ օրը հայ արորդիները նշում են Վահագնի ծնունդը, որը հին հայերի գլխավոր տոնն է համարվել: Օրվա խորհուրդը կրակն էր: Վահագնը նաև ռազմի աստվածն էր և Աստղիկի սիրեցյալը: Նա կոչվում էր Վիշապաքաղ: Վահագնը մարմնավորում էր հուրը, զորությունը, և տոնի խորհուրդը հրով ու կրակով մաքրվելն  ու Չարի ու Վիշապի պղծությունիցազատվելն էր: Ծնվելուն պես Վահագնը կռվի է բռնվում Չարի դեմ ու հաղթում  նրան` Երկիրն ազատելով կործանումից: Վահագնը քաջության ու հզորության խորհրդանիշն էր, հայոց բանակի ապավենը: Հայ զինվորները մարտից առաջ Վահագնի աջակցությունն էին աղերսում:

Ամանոր նշանակում է նոր տարի: Բառի ծագումնաբանությունը բխում է բնապաշտական Ամանոր աստծուց, որ հենց մարմնավորում էր Նոր տարին, Երկրի և մոլորակների պտույտը: Ամանորի տոնակատարությունը նշվում էր հայոց նոր տարուն` Նավասարդին:

Հունվարի 1-ը օրացուցային նոր տարին է, իսկ հայոց եկեղեցին հունվարի 6-ը նշում է որպես Սուրբ Ծնունդ: Կաթոլիկ եկեղեցին այդ տոնը նշում է դեկտեմբերի 25-ին: Մինչև IV դարը բոլոր քրիստոնյաները Ս. Ծնունդը նշել են հունվարի 6-ին: Սակայն անգամ քրիստոնեության ընդունումից հետո հռոմեացիները շարունակում էին հեթանոսական տոներ նշել, և ‎դեկտեմբերի 25-ին մեծ շուքով նշվում էր արևի պաշտամունքին նվիրված տոնը, ինչպես որ հայերը դեկտեմբերի 22-ին նշում են Միհրի` արևի ծննդյան օրը: Հեթանոսական ավանդույթները խափանելու համար 336 թ. Հռոմի եկեղեցին դեկտեմբերի 25-ը պաշտոնապես հռչակեց Հիսուս Քրիստոսի ծննդյան օր: Հետագայում Ասորիքում և գրեթե ողջ Արևելքում Քրիստոսի Ծննդյան տոնի օրը փոխադրվեց դեկտեմբերի 25-ին, իսկ հունվարի 6-ը մնաց որպես Տիրոջ Աստվածահայտնության, Մկրտության օր: Հունվարի 6-ին Ս.Ծննդյան տոնի հետ նշվում է նաև Ջրօրհնեքը, որը խորհրդանշում է Հորդանան գետում Հիսուսի մկրտությունը: Ջրօրհնեքին հայերը երբեմն նաև Տնօրհնեք են արել: Այդ ժամանակ քահանային տուն են հրավիրել, և վերջինս օրհնել է` տունն ազատելով չարքերից:

Հայոց դիցարանում Ամանորը պտղաբերության, բերքը պահպանող աստվածն էր: Ամանորի եղբայր Վանատուրը հյուրընկալության աստվածն էր, և նոր տարին նվիրված էր Ամանորին ու Վանատուրին: Ճիշտ է, հայոց մեջ տարբեր ժամանակներում նոր տարին տարբեր օրացույցներով ու ժամանակամիջոցում է նշվել, բայց դրանից տոնի էությունը չի փոխվել:

Ավանդաբար ամանորյա նախապատրաստությունները սկսվում էին տան ու բակի մաքրությունից: Այս արարողություններին մասնակից էին ընտանիքի բոլոր անդամները: Հունվարի 1-ի գիշերը աղբյուրից բերած ջրով լվացվում էր թոնրի շուրջը հավաքված ընտանիքը: Մինչ օրս էլ տարեմուտից առաջ ամբողջ տունը մաքրվում է և թարմացվում: Տարեմուտի նախօրյակին կատարվող մաքրագործման արարողություններն ու ծեսերը գալիս են բնապաշտական ժամանակներից և հատուկ են բազում ժողովուրդների: Տարվա նորոգումը, վերածնունդը խորհրդանշական կապ ունեն մարմնական մաքրության և հոգևոր սրբության հետ (սուրբ բառը ևս նշանակում է մաքուր, անարատ): Մաքրությունը խորհրդանշում է սկիզբը, անապական, նախնական վիճակը, որով սկսվելու էր նոր տարին, արևի հերթական պտույտը, նոր տարեշրջանը, նոր ժամանակը:

Մաքրագործման արարողությունները նաև ներքին, հոգևոր բնույթ ունեին: Լոռիում, օրինակ, տանտիկինը մեղր էր քսում ընտանիքի բոլոր անդամների բերաններին, իսկ Համշենում կծու կերակուր ուտելն արգելվում էր, թթու խոսք ասելը` նույնպես: Այս սովորությունները կապվում էին խոսքի մոգության հետ: Համարվում էր, որ անցումային օրը յուրաքանչյուր չար խոսք կարող էր չարիք բերել ամբողջ տարվա համար, «խոսք-աղբը» կարող էր պղծել օրվա ծիսական մաքրությունը: Ընտանիքի բոլոր անդամները պետք է նոր զգեստներ հագնեին: Ընդունված էր գժտվածներին հաշտեցնել թե՜ տանը, թե՜ հասարակական միջավայրում: Տոնի առթիվ թարմ հաց էին թխում, եթե անգամ տանը հաց կար:

Ավանդական սովորության համաձայն` Ամանորի գիշերը (Կաղանդի գիշերը) շատերի տներում ճրագ էր վառվում, որպեսզի տան հաջողությունը չփախչեր: Նախկինում գերանը համարվել է ընտանիքի ամրության խորհրդանիշ, և տան մեծերը մեծ գերան են դրել կրակի մեջ, որը վառվել է մինչև Սուրբ Ծնունդ: Այդ կրակի վրա էլ պատրաստվել են Ս. Ծննդյան կերակուրները: Հավատում էին, որ դրա ածուխը պաշտպանում է կարկուտից: Հյուրերը պարտավոր էին մի կտոր փայտ ավելացնել կրակին: Գիշերը անպայման որևէ լույս վառ էին թողնում: Չարքերից պաշտպանվելու համար մութն ընկնելուն պես տանտիկինը տան շեմին մոխիր էր ցանում կամ ալյուրով դռանը խաչ անում: Գերանը, որը վառում էին նոր տարվա նախորդ երեկոյան, կոչվում էր «Տարեմտի քոթուկ», որի առկայծող կտորները հետո թաղում էին հանդերում` բերքի առատությունն ապահովելու համար: Օջախը վառ պահելը շատ կարևոր է եղել հայի համար, որովհետև, ըստ պատկերացումների, օջախի մեջ էին ապրում տան նախնիների հոգիները:

Այդ օրը խուսափում էին որևէ մեկին փոխ տալ, հատկապես` թթխմոր, դրամ: Առհասարակ որևէ ծախս չէին անում: Առավոտյան տան դուռը առաջինը տան մեծն էր բացում, որպեսզի հաջողությունը տնից անպակաս լինի: Վաղ առավոտյան նոր բերած ջուրը լցնում էին տան անկյունները` տան առատությունն ապահովելու համար: Միմյանց նվերներ էին տալիս, հատկապես` մեծերը փոքրերին: Ամանորին տան դուռը երբեք չէր փակվում, լույսերը չէին մարում:

Ճիշտ է, Ամանորի եղևնին հայկական ծագում չունի, սակայն հայերի մոտ վաղնջական ժամանակներից ծառի պաշտամունք է եղել: Հայ իրականության մեջ առանձնահատուկ է եղել սոսենու, ուռենու, բարդու և կաղնու պաշտամունքը: Մրգերով ու չրերով զարդարված Կենաց ծառը եղել է տոնի խորհրդանիշը և հավանաբար կաղանդ-կախանդ բառն առաջացել է կախելու գործընթացից: Կա նաև այլ բացատրություն կախանդ բառի վերաբերյալ. Ամանորի գիշերը երեխաները շրջում էին տներով և տների երդիկից կախում էին գոտիներից ամրացված իրենց գուլպաները, որպեսզի տնեցիք կաղանդչեքով լցնեին դրանք: Ենթադրաբար մերօրյա ամանորյա զարդարանքների մեջ կրակարանի մոտ կախված գուլպաները հայկական հին ամանորյա սովորություն են:

Ամեն դեպքում, ծառ զարդարելը զուտ հայկական երևույթ է եղել և մեզ է հասել վաղնջական ժամանակներից: Եվրոպայում ծառ և եղևնի զարդարել են  միայն XVI դարից: Հնուց ի վեր հայերը եղևնու փոխարեն Ամանորին զարդարել են ձիթապտղի կամ խնկի ծառ:

Նոր տարվա երեկոյան ձիթենու համեմատաբար հաստ ճյուղը խրել են նախապես թխված մեծ հացի կամ բաղարջի մեջ: Այդ ճյուղը կոչվել է Կաղանդի ծառ: Տան անդամները նախ ընդեղենով զարդարում էին ճյուղը, այնուհետև տանտերը ճյուղը տանում էր եկեղեցի, քահանան օրհնում էր, իսկ  հետո այն բերում էին տուն և ամրացնում գերանին: Տոնածառի խաղալիքները հասկերից, ընդեղենից (թվով յոթ) պատրաստված զարդարանքներ էին, որոնց վրա կախվում էին չարխափաններ, ինչպես նաև` մարդակերպ և կենդանակերպ թխվածքներ: Այսպիսով, ամեն ընտանիք իր համար պատրաստում էր Կենաց ծառը:

Կենաց ծառի կողքին կար ևս մեկ, սակայն ավելի փոքր ծառ, որի վրա մոմեր էին դրված: Այդ ծառը կոչվում է «չաթալ ծառ»: Այն պարտադիր ամեն տարի Կենաց ծառի կողքին պետք է դրված լիներ: Չաթալ ծառի վրա ընտանիքի յուրաքանչյուր անդամ պետք է իր համար մոմ վառեր: Իսկ տան մեծ մամիկի (ավագ տիկնոջ) մոմը պետք է առաձնահատուկ լիներ: Հին ժամանակներում Ամանորի գիշերը, երբ հավաքվում էին երեխաները, սկսում էին մամիկից չիր ու չամիչ ուզել: Բայց եթե մամիկի տվածը բավական չէր երեխաների համար, նրանք ցորենի հատիկներ էին գցում մամիկի վառած մոմի վրա` փորձելով հանգցնել: Եվ մամիկը ստիպված նրանց կրկին անուշեղեն էր տալիս:

Հայերն ունեցել են նաև իրենց «Ձմեռ պապը»` հանձին Կաղանդ պապի կամ Մեծ Պապուկի, որը, սակայն, ավելի շատ Բարեկենդանի տոնի կերպար էր, քան Ամանորի:

Ամանորի հետ է կապված գոտեկախի արարողությունը. տարեմուտի գիշերը երեխաների խմբերը պարելով շրջում էին փողոցներով և որևէ մեկի տանը մոտենալիս երգում էին: Երգերը բովանդակում էին բարեմաղթանքներ, ընտանիքի անդամների գովք և տոնական կերակրատեսակների խնդրանք: Նրանք գոտիներով երդիկից փոքր տոպրակներ էին իջեցնում, որոնց մեջ տան մամիկը դնում էր մրգեր, հատուկ այդ նպատակով թխված խմորեղեն, ընդեղեն, չամիչ և այլն: Երեխաները, ստանալով անուշեղեններ, դրանց փոխարեն հայցում էին երկնքի բարի ուժերի հաճությունը: Իսկ աղջիկները ժապավենով իրար ամրացված կարմիր խնձորների փունջ էին ուղարկում իրենց փեսացուների տուն:

Տարվա առաջին օրը` լուսաբացին, տանտիկինը դուրս էր գալիս և յուղ քսում տան պատի այն հատվածին, ուր պիտի դիպչեր արևի առաջին շողը: Նա կարմիր շոր էր փռում տան շեմին, քանի որ տան շեմը համարվել է այն սահմանը, որտեղ հանդիպում են բարի ու չար ուժերը: Նաև մեղրով խաչ էին նկարում գոմի պատին` ի նշան առատության: Ծերունիները տան դրսի պատին իրենց բնորոշող առարկաներ էին նկարում, հաճախ` ալյուրով: Տան շեմի ու դրսի պատերի հետ կապված բոլոր արարողությունները կապված են նոր տարին ներս հրավիրելու, բարիքը տան մեջ առնելու հետ:

Ջավախքում տանտիկինն ու հարսները տարեհացը ձեռքներին դուրս էին գալիս և նայելով դեպի արևելք` ասում էին. «Դովլաթ, սարն ես, ձորն ես, արի տուն»: Ամանորի առաջին օրը սկզբում այցելում էին տոհմի մեծերին, ծնողներին, խնամիներին, քավորին, հարևաններին, գյուղապետին, քահանային: Շնորհավորելու գնացողները երբեք դատարկաձեռն տուն չէին մտնում, առնվազն մի խնձոր էին ավելացնում սեղանի բարիքներին` բարեկեցության և երկարակեցության մաղթանքներով:

Ամանորյա ավանդական մաղթանքներն այսպիսին էին.

Տունը շեն լինի,

Բարաքյաթ լինի,

Միշտ ջոմարդ լինեք

Մեզ էլ միշտ հիշեք

Շնորհավոր նոր տարի:

Լիքը հորեր շատ ունենաք,

Կարմիր օրեր շատ ունենաք,

Կարմիր օրով, կարմիր շորով,

Ուրախ կենաք միշտ կուշտ փորով:

Ամանորը հայոց սիրված տոներից է և դրան երկար ու լրջորեն են պատրաստվում: Ամանորյա պատրաստությունները, անշուշտ, հիմնականում վերաբերում են տոնական սեղաններին: Ամանորը հայ եկեղեցական օրացույցով  պահուց օր էր (պահքը սկսվում էր դեկտեմբերի 30-ի երեկոյան և ավարտվում հունվարի 5-ի երեկոյան, երբ եկեղեցիներում մատուցվում էր Ս.Ծննդյան Ճրագալույցի պատարագ), և հին հայերը նոր տարվա սեղանները զարդարում էին հիմնականում տարատեսակ չրերով, մրգերով, ընդեղենով, հատկապես լայն կիրառություն ունեին լոբին, ձավարեղենը, ոսպը, սիսեռը, բրինձը:

Մենք չգիտենք, թե որ ժամանակներից է Ամանորը պահուց համարվել, համենայն դեպս, մեր օրերում, անգամ Հայաստանի ամենահեռավոր բարձր լեռնային գյուղերում, Ամանորը երբևէ պահք չի ընկալվել, և մսեղենով լի սեղաններ են բացվել: Բացի այդ, հնում մարդկանց պահուստը հիմնականում եղել է մսեղեն և կաթնամթերք, և դժվար է պատկերացնել, որ հնարավոր լիներ պաս պահել ձմռան ամիսներին: Բացի այդ, Ամանորը ուրախ տոն է, և պահքի անհրաժեշտությունն ու պահանջը չկար: Ամանորյա պահքը հավանաբար վերջին հարյուրամյակների նորամուծություն է:

Ամանորյա սեղաններին պետք է լիներ առնվազն յոթ կերակրատեսակ: Այդ թվում պարտադիր էին տոլման, անուշապուրը, մայրամապուրը, տարեհացը, գաթաները, աղանձը:Շարունակությունը  կարդացեք այստեղ:

Անկախ

Ամերիկացի լուսանկարիչ Պետեր Մենցելը եղել է աշխարհի 24 երկրներում, այցելել 30 ընտանիքի, որ լուսանկարի նրանց շաբաթական սպառած մթերքի պաշարը: Նախագիծը, որ նա անվանել է “Քաղցած մոլորակ”, սկսել է 2005-ին:

Սուդանցի ընտանիքը ծախսում է շաբաթական 1,23  դոլար:

Ճապոնացու ընտանիքը ծախսում է շաբաթական 317,25 դոլար:

Այս նախագծի արդյունքներն այնքան տպավորիչ էին, որ հեղինակը 2 տարի անց թողարկեց 600 լուսանկարով նույնանուն գիրք` օրական յուրաքանչյուր ընտանիքի սպառած մթերքի զամբյուղով:

Նա լուսանկարում էր շուկայում, խանութում, ուտելիք պատրաստելու, մթերքը սառնարանում տեղավորելու ժամանակ:

Նախագծի նպատակը տարբեր երկրներում կենսամակարդակների ահռելի տարբերությունը ցուցադրելն է:

Եգիպտոսցի ընտանիքը շաբաթական ծախսում է 68,53դոլար:

Հաճախ են մարդիկ բողոքում կյանքից, չիմանալով, որ այդ պահին մեկ ուրիշի համար շատ ավելի դժվար է. գուցե նա երազել է հենց քո ճակատագիրն ունենալու մասին:

Ընտանիքը Հյուսիսային Կարոլինայից շաբաթական ծախսում է  341,98 դոլար:

Ավստրալացի ընտանիքն իր կարիքների համար շաբաթական ծախսում է 376,45 դոլար:

Լուսանկարչի բոլոր աշխատանքները մեր կյանքի սոցիալական կողմի վերլուծությանն են ուղղված, դրա համար էլ հրապարակումից անգամ տարիներ անց էլ մեծ արձագանք են գտնում:

Լեհաստանցի ընտանիքը շաբաթական ծախսում է 153 դոլար: