Ավարտվեց միասնական քննությունների առաջին փուլը: Այս տարի առաջին անգամ առարկաների գերակշիռ մասի թեստերը կազմվել էին նախապես հրապարակված շտեմարանների հիման վրա: Արդյունքում` 10 քննական առարկաներից դժգոհություններ  հիմնականում չկան: 

Քննությունների առաջին փուլի մասին «Անկախ»-ը զրուցել է  Գնահատման և թեստավորման կենտրոնի  արտաքին համագործակցության բաժնի պետ Արա Իսպիրյանի հետ:

–Պարոն Իսպիրյան, միասնական քննությունների առաջին փուլն արդեն ավարտվել է: Ամփոփելով` որքանո՞վ է իրեն արդարացրել շտեմարանային համակարգը:

– Քննությունները անցան շատ խաղաղ ու հանգիստ պայմաններում: Շտեմարանային քննությունները, այն առումով, որ ոչ մի բովանդակային բողոք չունենք, կարելի է համարել արդարացված: Այսինքն  շտեմարանները  ծառայեցին նպատակին, ինչի համար ստեղծվել էին. չունեցանք առաջադրանքներ, հարցադրումներ, որոնք կունենային երկիմաստություն կամ բողոքարկումների տեղիք կտային: Այս մասով արդարացրեց իրեն:

Ինչ վերաբերում է արդյունքներին, եթե համեմատենք նախորդ տարվա  քննությունների հետ, որոշ առարկաների մասով  մենք ունենք նույն պատկերն, ինչ նախորդ տարիներին, կան մեկ-երկու առարկաներ, որտեղ նույնիսկ արդյունքները նվազեցին` «հայոց լեզու և գրականություն»  և «ֆիզիկա» առարկաներից: Կան առարկաներ, որոնցից արդյունքները աճ են արձանագրել`«կենսաբանություն», «աշխարհագրություն», «օտար լեզուներ»: Քննությունների լրացուցիչ փուլի ավարտից հետո յուրաքանչյուր առարկայի   յուրաքանչյուր  առաջադրանքի մասով մեզ մոտ վերլուծություն կլինի, և մենք կկարողանանք տեսնել, թե ինչ խնդիրներ կային, որ առաջադրանքներն էին, որ, ենթադրենք, լավն էին, վատն էին, հեշտ էին, բարդ էին: Ըստ այդմ էլ հետևություններ կանենք:

Բայց կարծում եմ, որ ամեն դեպքում կառուցվածքային փոփոխություններ էլի կլինեն, այսինքն թեստերի զարգացման հետ կապված փոփոխություններ երևի թե կառաջարկենք, որպեսզի պատկերները ավելի հստակ լինեն մյուս տարիների համար:

-Այսինքն հետագայի համար թե՞ շտեմարանների բազան կմեծանա, թե՞ նոր տիպի հարցեր կընդգրկվեն թեստերում:

-Բազան կընդլայնվի, բայց ոչ բոլոր առարկաներից, հնարավոր է, որ ինչ-որ առարկաներից չլինի: Հնարավոր է նաև, որ մենք մյուս առարկաներում էլ անցնենք կարճ պատասխանների կամ այլ տիպի հարցադրումների, որպեսզի կարողանանք պատահական ընտրելու գործոնը նվազեցնել և հստակ գիտելիք ստուգող առաջադրանքները շատացնել:

–Նշեցիք, որ բովանդակային բողոքարկումներ չեն եղել: Ի՞նչ տիպի բողոքարկումներ են հիմնականում եղել:

– Բովանդակային բողոքարկում գրեթե չունենք, ունենք տեխնիկական բնույթի բողոքարկումներ: Դրանք ի օգուտ դիմորդի անմիջապես լուծվում են: Եվ ունենք խնդրանքներ` վատառողջ լինելու և նման տիպի այլ հարցերով: Բողոքարկման հանձնաժողովները առանձին քննարկում են և պատասխանում գրավոր:

-Թե դիմորդները, թե կրկնուսույցները նշում են, որ ավելի բարդ թեստեր էին ակնկալում. շտեմարաններում առկա շատ բարդ հարցերը թեստերում չեն ընդգրկվել: Թեստերը միտումնավո՞ր են հեշտ կազմվել:

-Չէի ասի, որ հեշտ թեստեր են կազմվել: Դիմորդները, ծնողները և պարապող ուսուցիչները ավելի շատ  անհանգստություն էին հայտնում «հայոց լեզու և գրականություն» առարկայից, որի շուրջ էլ հունվարից ԳԹԿ-ն անընդհատ քննարկումներ է կազմակերպել: Քննարկումների արդյունքում որոշ խուճուճ հարցեր կամ, այսպես ասած, ոչ կոռեկտ ձևակերպված, վիճելի հարցերը բացառվեցին: Ինչ վերաբերում է հարցի բարդ կամ հեշտ  լինելուն, այդ գնահատականը տալիս է միայն վերլուծությունը:

–Իսկ ինչո՞վ է պայմանավորված, որ որոշ առարկաներից արձանագրվել են բարձր գնահատականներ, ինչպիսիք նախկինում չէին արձանագրվել:

-Ինչ վերաբերում է կոնկրետ առարկաներին, որոնց արդյունքները բարձր են, դա կարող է պայմանավորված լինել մի քանի հանգամանքներով, որոնք էլի կհասկանանք վերլուծությունների միջոցով: Օրինակ,  այն, որ «օտար լեզուների» արդյունքները միշտ էլ բարձր են եղել` պայմանավորված  բովանդակության չափով  և տրված պահանջներով: Կարծում եմ, որ շտեմարանների առկայությունն էլ օգնեց այդ երեխաներին, քանի որ այդքան բովանդակությունը կարողացան կոնկրետ  ժամանակում յուրացնել: Ինչ վերաբերում է «կենսաբանությանը», այնտեղ նույնպես բազայի քանակի հետ էր խնդիրը, այս տարի չէին հասցրել համապատասխան բազան ամբողջովին ձևավորել, օրինակ, ունենալ մաթեմատիկայի կամ ֆիզիկայի չափ, դա կլրացվի: «Կենսաբանության» դեպքում կարճ պատասխաններով հարցերը թեստում  ընդամենը  վեցն էին, իսկ «քիմիայից»` 45, այդ տարբերությունը զգացնել է տվել: Երևի թե դա մեզ մոտ քննարկման առարկա կդառնա` հետագայում   վերլուծելու, հասկանալու համար:

Ամեն դեպքում բոլորը գոհ են, թեկուզ բարձր միավորներից:

-Նախորդ տարիներին միշտ հայտարարվում էր, որ թեստերը որակյալ են, եթե միջին գնահատականը միջինի սահմաններում է, մինչդեռ այս տարի մի փոքր տատանում կա դրական ուղղությամբ` հիմնականում առարկայական միջինները բարձրացել են: Արդյո՞ք  սա նշանակում է,  որ թեստերն այս տարի իրենց որակով զիջում են:

-Չէ, թեստերն իրենց որակով չեն զիջում: Մի փոքր նվազել է  անբավարար ստացողների թիվը, ինչը, կարծում եմ, կապված է շտեմարանների առկայության հետ: Այսինքն,   միջին միավորների միջակայքն է խտացել, դրական միավորի շեմը հաղթահարելը հեշտացել է: Սա անակնկալ չէր:

Հիմնական առարկաներից` «հայոց լեզու և գրականություն», «մաթեմատիկա», «ֆիզիկա», խնդիր չենք ունեցել, կորը պահպանվել է նույն ձևով և միջինները «հայոց լեզվի և գրականության» և «ֆիզիկայի» դեպքում իջել են, «ռուսերենի», «մաթեմատիկայի» դեպքում պատկերը գրեթե նույնն է, ինչ նախորդ տարի: Աճը եղել է «կենսաբանությունից», «օտար լեզուներից» և «աշխարհագրությունից», որտեղ մոտ 1,5-2 միավոր բարձրացել է:

-Իսկ երկրորդ փուլի քննական թեստերը նույն բարդությանն են լինելո՞ւ:

-Քննական թեստերը ուղեցույցի հիման վրա են կազմվում  և պահանջները բոլորի համար նույնն են: Ունենք ուղեցույց, չափորոշիչ, ինչին հապատասխան կազմվելու են թեստերը, այսինքն թեստերը կլինեն համարժեք և այդ սահմաններում: Հույս ունենք, որ անակնկալներ առաջին փուլում չեն եղել, երկրորդ փուլում էլ չեն լինի:

-Հունիսի 25-ից մեկնարկել են բանավոր քննությունները: Այս առումով  նորամուծություններ կա՞ն:

-Թե գործընթացի, թե բովանդակության մասով նոր բաներ չունենք, բանավոր քննությունները  նախորդ տարվանից հունիսի 25 հուլիսի 8-ն են անցկացվում` լրացուցիչ քննություններին զուգահեռ: Հուլիսի 15-ին պարզ կդառնա, թե ով որտեղ է ընդունվել:  Նախորդ տարվա շարունակվող նորարարություններից է այն, որ բոլոր այն երեխաները, ովքեր դրական միավորներ են ստացել, բայց որևէ տեղ չեն ընդունվել,  թափուր տեղերի համար կարող են լրացուցիչ փուլին մասնակցել:

–Գնահատականները բարձր են, ուստի դեռևս դժգոհություններ չկան: Բայց երբ մրցույթը լինի և որոշ դիմորդներ անգամ բարձր գնահատականներով իրենց ցանկացած ֆակուլտետը չընդունվեն, ի՞նչ եք կարծում, դժգոհություններ չե՞ն լինի:

-Կապրենք, կտեսնենք: Ամեն դեպքում տեղերի քանակը քիչ չէ, բոլորն էլ կընդունվեն, բոլորն էլ բավարարված կլինեն, կարծում եմ:

Երթուղայինում պատահաբար լսեցի երկու այլ անձանց խոսակցությունն ու անմիջապես զղջացի, ավելի լավ էր ոչ լսեի, ոչ էլ նյարդայնանայի:

Մի երիտասարդ աղջիկ` 4-5 տարեկան երեխան գրկին, հպարտ հայտարարում էր, որ իր տղային չի թողնելու, որ գնա ու բանակում ծառայի: Պատճառաբանում էր, թե բանակում կատարվող դեպքերը տեսնելով հաստատ որոշել է` տղային բանակ չի ուղարկելու:

Քաղաքակիրթ  եսս հաղթեց ու ինձ թույլ չտվեցի միջամտել այլոց խոսակցությանը, որը պետք է լսած չլինեի: Փոխարենը սկսեցի մտածել, թե արդյո՞ք դա լուծում է, ու ինչպե՞ս են մարդիկ մտածում, որ տեսնում են մեդալի միայն մի երեսը, այն էլ ոչ  ամբողջությամբ` միայն մի փոքրիկ հատվածը, տեսնում են հետևանքը, բայց չեն մտածում պատճառների մասին:

Լավ, ասենք թե տղայիդ բանակ չուղարկեցիր, դրանով խնդիրը լուծվ՞եց: Իհարկե ոչ:

Նույն սկզբունքին հետևելով նախ պետք է տղայիդ մանկապարտեզ չուղարկես. տեսե՞լ եք, թե մանկապարտեզում երեխաներն ինչ խաղեր են խաղում: Երեկոյան ինչ սերիալ տեսնում են, հաջորդ օրը նույնն էլ խաղում են: Ամռանը, երբ հանկարծ տանն եմ լինում ու հետևում հարևանությամբ գտնվող մանկապարտեզի երեխաների խաղին, սարսափում եմ`գողական-գողական են խաղում,  կրակում են իրար, իբրև թե հարց են լուծում` իրար քաշքշելով ու այդպես շարունակ` մի խոսքով կրկնում են այն ամենը, ինչ երեկոյան տեսել են սերիալներով:

Նույն սկզբունքով շարունակելով` երեխային նաև չդպչոց չպետք է ուղարկել: Տեսել եք, թե դպրոցում աշակերտներն ինչ դաժանությամբ են իրար ծեծում, պարբերաբար նման դաժան հոլովակներ են հայտնվում համացանցում: Նախորդ տարի 9-ամյա ազգականս մեկ շաբաթ շարունակ դպրոցից կապտուկներով էր տուն գալիս: Չնայած 3 դասարանցի էր, բայց պարզվեց դասարանում մի քանի հոգով կռիվ են տալիս այսպես կոչված գողականի դիրքի համար:

Երբ դպրոցական էինք, մեր հասակակից տղաներից ոմանք, որ իրենց «լավ տղա» էին համարում, հեշտ ապրուստի միջոց էին գտել` գյուղերից եկող երիտասարդներին դանակի սպառնալիքով ու ծեծով սպառնում էին` պարտադրելով գումար վճարել քաղաքում անվնաս քայլելու համար: Վստահաբար նույն վիճակը շարունակվում է նաև հիմա, եթե իհարկե, ավելի սարսափելի չէ: Այսինքն տան դռնից դուրս երեխայի համար ապահով միջավայր չկա:

Ստացվում է,  մանկապարտեզից սկսած մենք հանցագործների ենք մեծացնում, բայց բանակ ուղարկելիս ակնկալում ենք, որ այնտեղ պիտի վերափոխվեն ու այլ մարդ դառնան: Այդ ինչպե՞ս: Որքան գիտեմ, կախարդական փայտիկ ասվածն իրականում գոյություն չունի:

Վերջերս քրեակատարողական հիմնարկներում անչափահասների հետ աշխատողներից մեկը փաստում էր, որ 10-20 տարի առաջ, երբ անչափահասները քրեակատարողական հիմնարկ էին գալիս, գողական ենթամշակույթի կանոնները բանտում  էին յուրացնում, հարմարվում, հիմա արդեն անչափահասները քրեակատարողական հիմնարկ են մտնում արդեն ձևավորված գողական ենթամշակույթով:

Այսինքն, հանրությունը պետք է հասկանա, որ հետևանքը քննադատելով պատճառը չի վերանում, որքան էլ քննադատենք բանակային դեպքերը, մեր երեխաներին դաստիարակենք բանակում չծառայելու ոգով, միևնույն է, ոչինչ չի փոխվի, այդ երեխան, որ բանակից խուսափել է, միևնույն է, ապահով չէ, տան դռնից դուրս նրան սպառնում է ինչ-որ դանակավոր սուտ գողական: Ուստի պետք է սկսել այլ արժեհամակարգով երեխաներ դաստիարակելուց: Ու երբ նորմալ արժեհամակարգով երիտասարդների խմբում նման դեպք տեղի ունենա, արդեն հանգիստ կարող ենք քննադատել ու պահանջել շտկել խնդիրը:

Որևէ պետության գնահատական տալիս սովորաբար հաշվի են առնում այն հանգամանքը, թե ինչպես են այդ երկրում ապրում ծերերն ու երեխաները: Բնականոն է,  եթե ծերերն ապահով են, իսկ երեխաները՝ ուրախ:

Էֆրոսյա Նահապետյանն ավելի քան 40 տարի է, ինչ զբաղվում է գինեկոլոգիայով ու մանկաբարձությամբ: 40 տարվա ընթացքում հասցրել է մասնակցել միջազգային սեմինարների ու կոնֆերանսների՝ ներկայացնելով մեր երկիրը, 40 տարվա ընթացքում շատ կանայք, որոնք վերարտադրության   խնդիր են ունեցել` երջանկություն ու մայրական բերկրանք է պարգևել:

Մեր զրույցն էլ տիկին Նահապետյանի հետ թեպետ բժշկական հիմք ունի, վերաբերում է ընտանեկան ու հասարակական խնդիրներին:

– Ինչպե՞ս սկսվեց:

– Փոքրուց հասկացա, որ սիրում եմ մարդկանց օգնել: Հարևան ունեինք, երեխան էպիլեպսիայով հիվանդ էր: Ես վախենում էի այդ ցնցումներով երեխային տեսնելիս, բայց չէի կարողանում անտարբեր անցնել: Այդ կնոջն օգնում էի, նրա համար հաց ու ջուր էի տանում: Իսկ հաց ու ջուր բերելու համար առնվազն երկու-երեք կիլոմետր պետք է գնայինք: Ոսկե մեդալով ավարտեցի դպրոցը և մտածեցի, որ ամենաճիշտը բժշկական ինստիտուտ ընդունվելն է, բժշկուհի դառնալը: Ես կարծում էի, որ մարդուն օգտակար լինելն ամենաերջանիկ զգացողությունն է, և փաստորեն չսխալվեցի: Կողքից ինձ անընդհատ ասում էին, որ չեմ կարող ընդունվել բժշկական ինստիտուտ, ու զարմանում էին անգամ, որ այդ ուղղությամբ մտածում էի: Դասախոսի մոտ պարապելու հնարավորություն չունեի, ես ինքնուրույն էի պարապում, ու ի զարմանս բոլորի, ընդունվեցի:

– Տկն Նահապետյան, 80-90-ականներին հայ կանայք ի՞նչ խնդիրներ ունեին և ի՞նչ խնդիրներ ունեն այսօր:

– Ես կարծում եմ, որ խորհրդային, նորանկախ շրջանում  խնդիրները քիչ էին: Այն ժամանակ կանայք ավելի երջանիկ էին, սեքսուալ խնդիրներն ավելի քիչ էին: Քիչ էին նաև այսքան տարածված սեռավարակները: Ճիշտ է, արհեստական ընդհատումներ՝ վիժումներ, միշտ էլ եղել են, և անգամ երբեմն եղել են չբացահայտված վիժման դեպքեր: Գիտեք, վերջին ժամանակներս սեքսուալ հեղափոխություն տեղի ունեցավ: Մարդիկ գտան, որ ազատամտությունը, ազատ վարքագծով ապրելն ավելի լավ է, բայց իրականում կյանքը նորից վերադառնալու է հնին: Օրինակ՝ այսօր շատերը, ուսումնասիրելով հայ ժողովրդի ապրելաձևը, տեսնում են, որ մեր ավանդույթները շատ ավելի թանկ են: Դա է պատճառը, որ շատ երկրների տղամարդիկ երազում են հայ կին ունենալ:

– Բայց այսօր մենք ազատ Եվրոպային ենք ձգտում, չէ՞: Սեռական ազատությունից զատ, նշենք աղջիկների ծխելը, խմելը…

–  Ալկոհոլիզմը հիվանդություն է. անընդհատ պահանջ է առաջացնում նորից օգտագործելու: Ալկոհոլի ազդեցության տակ կատարած որևէ գործողություն կարող է մարդու համար ճակատագրական լինել: Նա կարող է ունենալ անցանկալի սեռական ակտ, անցանկալի հղիություն, անցանկալի հղիության պատճառով անցանկալի աբորտ:

Պատահում են դեպքեր, երբ առաջին աբորտից հետո կինն այլևս չի հղիանում:

Ընդամենը մի քանի օր առաջ ինձ մոտ էր եկել մի գեղեցկադեմ աղջիկ, որին ասել էին, թե իր մոտ արատավոր է պտուղը, բայց պտղի արատը հաստատված էլ չէր: Վերցրել ընդհատել էին, ընդհատման ժամանակ արգանդը վնասվել էր, և ստիպված են եղել արգանդը հեռացնել, որ կարողանան փրկել կյանքը:

Ես կարծում եմ, որ պետք է լուրջ վերաբերվել կյանքին, պետք է պատասխանատու լինես: Կինն ալկոհոլ պետք է օգտագործի միայն առիթների ժամանակ ու շատ քիչ քանակով: Ծխելու մասին էլ չասեմ, թե որքան բացասական հետևանքներ կարող է առաջացնել. ուղղակի պետք է աղջիկները չծխեն:

– Բժշկական հետազոտություններն էի ուսումնասիրում ու կարդացի, որ 18-25 տարեկան աղջիկները, եթե սեռական հարաբերություններ չեն ունենում, 30 տարեկանից  նրանց մոտ սկսվում են հիվանդագին զգացողություններ, հնարավոր է՝ այդ աղջիկները նաև հոգեկան հիվանդություններ ձեռք բերեն…

– Գիտեք, այդպիսի  բան չկա: Ես չէի ասի, որ մեր երկրում այլանդակություն է տիրում: Իրոք, մեր աղջիկները զուսպ են, գոնե 70 տոկոսն այդպիսին են: Ուղղակի երբեմն աղջիկները գայթակղվում են: Ձեր ասածի մեջ որոշակի ճշմատություն կա:

Ես կողմնակից եմ, որ աղջիկներն ամուսնանան 20-30 տարեկանում: Եթե ուզում ենք առողջ սերունդ ունենալ: Այնպես չէ, որ երբ ուզենք ամուսնանանք, երբ ուզենք երեխա ունենանք: Հետաքրքիր են այսօրվա երիտասարդները, նրանք ձգտում են ունենալ ամեն ինչ՝ մեքենա, բնակարան, լավ աշխատանք, ու նոր միայն մտածում են ամուսնանալու մասին: 35 տարեկանից հետո պտղի արատների հնարավորություններն են մեծանում, դա ապացուցված է:

– Իսկ ես կարդացել էի դրա հակառակ տարբերակը: Խելացի ու առողջ երեխաներ ունենալու համար զույգը գոնե պետք է լինի 40 տարեկան… Անգամ բրիտանական «Դը Ջոռնալսը» բավական լուրջ լրագրողական հետաքննություն էր իրականացրել այս թեմայով, ու պարզել, որ աշխարհի ամենախելացի երեխաները հենց «տարիքով» ծնողներից են:

– Այո՛, նման բան էլ կա, բայց դա համընդհանուր չէ: Ախր միայն խելքով չի որոշվում, այստեղ նաև ֆիզիոլոգիա գոյություն ունի: Տարիքի հետ, այո՛, մարդու ինտելեկտն էլ է աճում, և նրանցից ծնված երեխաները պետք է որ ավելի խելացի լինեն, բայց ես հակառակը կասեի. այդ տարիքում կնոջ արգանդում անոթների սկլերոզ է սկսվում:

Դրա հնարավոր ապացույցներից են, օրինակ, աուտիզմով տառապող երեխաները:

Կանայք այսօր ծխում են ու դրանով ցանկանում են նմանվել տղամարդկանց: Մայրանալու հնարավորություն միայն կինն ունի, տղամարդը կարող է այսօր ծխել, վաղը չծխել. կինը միանշանակ վնասում է այն մարդուն, որը պետք է լույս աշխարհ գա:

– Ներկայացրեք կանանց մոտ հանդիպող տարածված բարդ դեպքերը:

– Դեպքերը շատ են: Ես բնավ նպատակ չունեմ բնակչությանը վախեցնել, որովհետև տեղից էլ մեր ժողովուրդը պրոբլեմների մեջ է: Այսօր, օրինակ, սեռավարակների հետևանքով շատացել են վիժումների, բարդ զարգացող հղիությունների դեպքերը: Այդ սեռավարակները հանգեցնում են ընկերքի շերտազատման, ծանր արյունահոսությունների, որոնց ժամանակ դժվար է լինում փրկել մորն ու  ծնվող երեխային:

Տարածված խնդիրներից է նաև աբորտը: Օրինակ՝ երիտասարդ գեղեցիկ աղջիկն ունի սեռական զուգընկեր և արդեն 22 տարեկանում հասցրել է անել 5-6 աբորտ: Դա ցավալի է մեզ համար: Ճի՞շտ է, որ ասում ենք, թե 17-25 տարեկանում մարդը պետք է ապրի ազատ սեռական կյանքով: Ես սեռական զսպվածության կողմնակից եմ: Եթե սեր կա, եթե կան լուրջ հարաբերություններ, հնարավոր է, որ մարդիկ ունենան սեռական հարաբերություններ մինչև ամուսնությունը, հիմա այսօր դա ընդունելի է համարվում:

– Բայց տղամարդը կարող է իրեն միշտ էլ խաբված զգալ: Ապացույցը՝ մեր երկիր ներմուծված արհեստական կուսաթաղանթներն են, մյուս կողմից` անընդհատ բժիշկների միջամտությամբ կուսաթաղանթը կարելը և կույս մնալու ձգտումը…   

– Այսօր կուսաթաղանթի առկայությունը չի կարող պայմանավորել աղջկա ճիշտ բարոյական կերպարը՝ վարքագիծը, ապրելակերպը: Դա հնարավոր է անգամ ամենահամեստ ու ամենաբարոյական աղջկա մոտ: Ես ավելի քան 40 տարի է՝ այս ոլորտում եմ, ինչքա՜ն դեպքեր եմ տեսել: Օրինակ՝ մի դեպք ասեմ: Տղան գնում է բանակ ու ընկերուհուն առաջարկում է սեռական հարաբերություն ունենալ, որպեսզի վստահ լինի, որ սիրած աղջիկը սպասելու է իրեն: Աղջիկը համաձայնում է, տղան գնում է բանակ ու «կորչում»: Բանակից գալուց հետո էլ այդ տղան, աղջկան փողոցում տեսնելով, անգամ չի էլ բարևում: Եվ այդ աղջիկը ծանր է տանում: Երբեմն խաբելու հետևանք էլ է, չէ՞, լինում:

– Տիկին Նահապետյան,  ըստ վիճակագրության՝ շատացել են ամուսնալուծությունները: 

– Այո՛, հիմա ես ընտանեկան դաստիարակության շատ մեծ պակաս եմ զգում: Երիտասարդ ընտանիքների 30 տոկոսն այսօր բաժանվում է: Հայ ընտանիքներում այդքան մեծ բաժանումների թիվ չի եղել: Երեխաներից ամեն երրորդը կամ չորրորդը հայր չունի:

Այս հարցը ես չեմ կապում միմիայն սեռական խնդիրների հետ, որովհետև նման խնդիրներ միշտ էլ, բոլոր ժամանակներում էլ եղել են ու կլինեն: Պարզապես ընտանիք պահելը հատուկ մասնագիտություն է: Աղջիկներից շատերը մտածում են շքեղ ապրելու ու զուտ երեխա ունենալու մասին, ասում են՝ ամուսին էլ կարող ենք չունենալ: Բայց ամբողջ ընտանիքի համնուհոտը տղամարդն է ապահովում, երեխայի վրա գիտեք` որքան է ազդում հոր բացակայությունը:

– Տիկին Նահապետյան, հին դարերում սպանում էին սպանողին: Այսինքն՝ կինը, որն աբորտ էր անում, սպանվում էր: Կրոնական ու քրեական կողմերով սա ևս ինչ–որ առումով սպանություն է համարվում, իսկ բժշկակա՞ն:

– Բժշկական առումով էլ ես համարում եմ, որ սպանություն է: Դու խլում ես մարդու ապրելու իրավունքը: Երբեմն, իհարկե, կարող են պատահել դեպքեր, երբ բժշկական ցուցումով կինը աբորտ անի, քանի որ կյանքին վտանգ է սպառնում: Եթե տեսնում ենք, որ այդ հղիությունը վտանգում է կնոջ առողջությունը, պետք է ընդհատել, որպեսզի գոնե հնարավոր լինի պահել կնոջ կյանքը: Իսկ մյուս բոլոր դեպքերում ես աբորտը համարում եմ սպանություն:

Հարցազրույցը վարեց

Միքայել ԱՀԱՐՈՆՅԱՆԸ

«Փաստինֆո» գործակալության հարցերին է պատասխանում Բարձրաստիճան պաշտոնատար անձանց էթիկայի հանձնաժողովի նախագահ Էմիլ Բաբայանը:

-Պարոն Բաբայան, Բարձրաստիճան պաշտոնատար անձանց էթիկայի հանձնաժողովը գործում է մոտ 1.5 տարի, սակայն միայն վերջերս է տվել իր առաջին եզրակացությունները: Ինչո՞վ է պայմանավորված նման դանդաղկոտությունը:

-Այո ճիշտ եք, հանձնաժողովը գործում է 2012 թվականի հունվարի 20-ից արդեն 1.5 տարի և իր առաջին եզրակացությունները տվել է մայիսի 3-ին: Սակայն ես չեմ կարծում, որ գործ ունենք դանդաղկոտության հետ: Ավելի շուտ գործ ունենք նոր ստեղծված մի կառույցի հետ, որը անխուսափելիորեն պետք է անցնի կայացման փուլ: Համաձայնեք, որ իրատեսական չէր լինի ակնկալել, որ մեր պետության մեջ նախադեպը չունեցող կառույցը իր ստեղծման պահից անմիջապես պետք է սկսեր բուռն գործունեություն ծավալել մի ոլորտում, որն ամբողջովին նոր է: 2012 թվականի ընթացքում մենք ստիպված ենք եղել լուծել տարաբնույթ տեխնիկական և կազմակերպչական խնդիրներ, որոնք կարող են այնքան ել տեսանելի չլինել, սակայն առանց դրանց լուծման մենք չէինք կարող բնականոն գործունեություն ծավալել: Ոչ պակաս կարևոր է եղել նաև այն հանգամանքը, որ աշխատանքը, որ հանձնաժողովը կատարում է և պետք է կատարի Հայաստանում երբեք չի կատարվել, հետևաբար չկա կուտակված փորձ և համապատասխան մասնագետներ: Այս պայմաններում հանձնաժողովի անդամներ համար ոլորտին առնչվող մասնագիտական գիտելիքների կուտակումը և միջազգային փորձի ուսումնասիրությունը դառնում է չափազանց կարևոր: Անցած մեկ ու կես տարվա ընթացքում այս ուղղությամբ նույնպես մեծ քանակի աշխատանք է կատարվել:

-Հանձնաժողովի եզրակացությունները, մասնավորապես ՊԵԿ նախագահ Գ. Խաչատրյանի մասով, միանշանակ չընդունվեցին հանրության կողմից: Ինչպե՞ս կմեկնաբանեք դա:

-Ցանկացած նորմալ հասարակությունում ցանկացած հարցի վերաբերյալ միշտ էլ լինում են տարբեր մոտեցումներ և դա բնական է: Կարծում եմ՝ հասարակությանը մտահոգող հարցերի բաց քննարկումն այն ճանապարհն է, որը տանելու է դեպի առկա խնդիրների արագ և արդյունավետ լուծման: Սակայն նման դեպքերում կարևոր է, թե քննարկման մասնակիցները քննարկում են առկա փաստերի համադրությունը օրենքի պահանջների հետ, թե համադրում են իրենց նախապես ունեցած համոզմունքները հանձնաժողովի եզրակացության հետ: Հանձնաժողովը «Հանրային ծառայության մասին» օրենքին համապատասխան պարտավոր է որդեգրել առաջին տարբերակը՝ և համադրել առկա փաստերը օրենքի պահանջների հետ, ինչը և արել է իր եզրակացության մեջ: Առաջնորդվել երկրորդ մոտեցմամբ այն է՝ իր եզրակացությունները կառուցել հասարակական ակնկալիքների վրա հանձնաժողովը ուղղակի չի կարող: Եվ եթե նույնիսկ կարողանար էլ, կարծում եմ դա կլիներ այս հանձնաժողովի որպես կառույց ոչնչացման ամենակարճ ճանապարհը: Եթե ուսումնասիրելու լինենք որևէ այլ պետությունում նմանատիպ կառույցների կայացման պատմությունը կտեսնենք, որ միշտ էլ որոշ ժամանակ է պահանջվում դրանց կայացման համար և երբեք դրանց գործունեության արդյունքները միանշանակ չեն ընդունվում հասարակության կողմից:

-Ի վերջո, ի՞նչ է եզրակացրել հանձնաժողովը ՊԵԿ նախագահի և Վանաձորի քաղաքապետի հետ կապված վարույթի արդյունքում:

-Նախ ասեմ, որ եզրակացություններում հանձնաժողովը իրեն առաջադրված հարցերը փորձել է համակողմանի քննարկման ենթարկել, ինչ արդյունքում մենք ունենք մի դեպքում 14, իսկ մյուս դեպքում 9 էջից բաղկացած եզրակացություններ: Փորձեմ դրանք ներկայացնել հնարավորինս խուսափելով իրավաբանական ձևակերպումներից: ՊԵԿ նախագահի մասով հանձնաժողովը ստացել էր համարյա նույնաբովանդակ դիմումներ «Թրանսպարենսի Ինթերնեշնլ» հակակոռուպցիոն կենտրոնից և քաղաքացի Ռ. Նիկողոսյանից: Երկու դիմումատուներն էլ ներկայացրել էին մամուլի որոշ հրապարակումներ որոնցում պնդում կար, որ մի շարք ընկերություններ պատկանում են ՊԵԿ նախագահին: Դիմումատուները խնդրել էին հանձնաժողովին պարզել թե արդյոք այդ հրապարակումները համապատասխանում են իրականությանը և եթե այո, ապա արդյոք դրանց առնչությամբ ՊԵԿ նախագահը չի գտնվում շահերի բախման իրավիճակում: Վարույթի ընթացքում Հանձնաժողովը որդեգրել է գործողությունների շատ պարզ տրամաբանություն՝ 1. Պարզել թե ում են պատկանում դիմումներում նշված ընկերությունները, 2. Ի պաշտոնե ինչ առնչություն է ունեցել ՊԵԿ նախագահը այդ կազմակերպությունների հետ, և վերջապես 3. Համադրել ստացված փաստերը օրենքի պահանջների հետ: Մի շարք գերատեսչություններից և անձամբ ՊԵԿ նախագահից ստացված փաստերից պարզ դարձավ, որ նշված ընկերություններից ոչ մեկը չի պատկանում ՊԵԿ նախագահին, ավելին՝ դիմումներում նշված ընկերություններից մի քանիսը գոյություն չունեն: Այստեղ պետք է պարզաբանել, որ «պատկանել» եզրույթը հասարակության մեջ կարող է տարբեր կերպ մեկնաբանվել, սակայն համաձայն գործող օրենսդրության պատկանել նշանակում է, որ տվյալ անձը հանդիսանում է տվյալ ընկերության հիմնադիր կամ մասնակից: Սակայն այստեղ առաջանում է երկրորդ խնդիրը՝ շահերի բախման իրավիճակում գտնվելու համար պարտադիր չէ, որ ընկերությունը պատկանի պաշտոնատար անձին, այն կարող է պատկանել նաև նրան հետ փոխկապակցված անձի: Եվ իսկապես դիմումներում նշված ընկերությունների մի մասում մասնակից կամ հիմնադիր էին հանդիսանում ՊԵԿ նախագահի հետ ազգակցական կապի մեջ գտնվող անձինք: Սակայն ազգակցական կապը դեռևս չի նշանակում, որ մենք գործ ունենք փոխկապակցված անձի հետ: Այստեղ նույնպես հայ հասարակության մեջ կարող են լինել բազմաթիվ մոտեցումներ, սակայն այս առումով օրենքը հստակ սահմանում է փոխկապակցված անձանց շրջանակը: Եվ փաստերը համադրելով օրենքի սահմանումների հետ մենք ունենք այն իրավիճակը, որ նշված ընկերություններից միայն երկուսն էին, որ պատկանում էին ՊԵԿ նախագահի հետ փոխկապակցված անձանց, այն է՝ նրա զավակներին: Այս երկու ընկերությունների մասով էլ ոչ դիմումներում և ոչ էլ հանձնաժողովի ուսումնասիրությունների արդյունքում ի հայտ չեն եկել փաստեր, որ կվկայեին, որ ՊԵԿ նախագահը իր լիազորությունների շրջանակում կատարել է այնպիսի գործողություն կամ ընդունել է այնպիսի որոշում, որն ինքնին օրինական լինելով կարող է հանգեցնել կամ նպաստել նշված ընկերությունների գույքային կամ իրավական դրության բարելավմանը՝ ինչը պարտադիր պայման է շահերի բախման իրավիճակում գտնվելու փաստը արձանագրելու համար: Ինչ վերաբերում է Վանաձորի քաղաքապետի հետ կապված վարույթին ապա այստեղ ամեն ինչ ավելի պարզ էր: Հելսինկյան քաղաքացիական ասամբլեայի Վանաձորի գրասենյակի նախագահը իր դիմումում, հղում անելով Վանաձորի քաղաքապետի լրատվական միջոցներից մեկին տված հարցազրույցին, նշել էր, որ իր կարծիքով քաղաքապետը որոշ արտահայտություններ անելով հարգալից վերաբերմունք չէր դրսևորել քաղաքացիների նկատմամբ: Վանաձորի քաղաքապետը իր բացատրություններում ընդունել էր, որ իսկապես ոչ տեղին արտահայտություն է թույլ տվել և հայցել էր քաղաքացիների ներողամտությունը: Հանձնաժողովը գտել է, որ իսկապես նշված արտահայտությունը կարող է վիրավորական հնչել, սակայն հանձնաժողովը նաև հաշվի էր առել այն փաստը, որ Վանաձորի քաղաքապետը նշված հարցազրույցի հենց հաջորդ օրը փորձել էր հրապարակային ներողություն հայցել այն քաղաքացիներից ովքեր կարող էին վիրավորվել նրա ոչ տեղին արտահայտությունից: Համադրելով բոլոր փաստերը հանձնաժողովը գտել էր, որ Վանաձորի քաղաքապետի գործողությունների շղթան տեղավորվել է էթիկայի կանոնների շրջանակում, սակայն հարցը փակված համարելու համար առաջարկել էր քաղաքապետին աներկբա տեքստով հրապարակային ներողություն հայցել քաղաքացիներից: Ավելացնեմ, որ այս վերջին առաջարկը պարտադիր բնույթ չուներ քաղաքապետի համար, սակայն նա հարգելով իր համայնքի բնակիչներին անմիջապես կատարել է հանձնաժողովի առաջարկը:

-Ձեր ասածից կարելի՞ է եզրակացնել, որ հանձնաժողովը կիրառել է օրենքը և եթե հասարակության մի հատվածը դժգոհ է հանձնաժողովի եզրակացությունից պետք է բողոքի օրենքից և ոչ թե հանձնաժողովից:

-Ես ամենևին հակված չեմ պնդելու, որ հանձնաժողովը գործել է անթերի, սակայն մի բան հստակ է՝ հանձնաժողովը չունի այլընտրանք քան խստորեն առաջնորդվել օրենքով, նույնիսկ այն դեպքերում, երբ օրենքով առաջնորդվելու դեպքում մենք ունենում ենք հասարակության կողմից ոչ միանշանակ ընդունվող եզրակացություն: Հանձնաժողովի անդամները նույնպես բարձրաստիճան պաշտոնատար անձինք են և ենթարկվում են նույն էթիկայի կանոններին ինչ բոլորը, իսկ բարձրաստիճան պաշտոնատար անձանց էթիկայի առաջին կանոնը պահանջում է հարգել օրենքը և ենթարկվել օրենքին: Մի բան հստակ է մենք առաջնորդվում ենք և այսուհետ ևս առաջնորդվելու ենք այն սկզբունքով, որ օրինականություն կարելի է հաստատել միայն օրինական ճանապարհով:

-Հանձնաժողովը պլանավորո՞ւմ է առաջիկայում հանդես գալ «Հանրային ծառայության մասին» օրենքում փոփոխություններ կատարելու առաջարկով, հաշվի առնելով հնչող քննադատությունները:

-Օրենսդրական փոփոխություններ կատարելու հարցին, իմ կարծիքով, պետք է մոտենալ մեծ պատասխանատվությամբ: Այդ մասին կարելի է խոսել միայն այն բանից հետո, երբ հանձնաժողովի որոշակի փուլի գործունեության արդյունքները կամփոփվեն, վեր կհանվեն այն խնդիրները, որոնք լուծում են պահանջում, սակայն դրանց լուծումը անհնարին է առկա օրենսդրական կարգավորման շրջանակներում, կուսումնասիրվի տվյալ խնդրին առնչվող միջազգային լավագույն փորձը: Այստեղ է, որ մենք իսկապես կարիք ունենք տարբեր գաղափարների բաց և շահագրգիռ քննարկման, ինչի արդյունքում կծնվեն մեր պետության համար օգտակար առաջարկներ:

-Այս պահին հանձնաժողովի վարույթում կա՞ն գործեր և ընդհանրապես ինչո՞վ է այս պահին զբաղված հանձնաժողովը:

-Հանձնաժողովի վարույթում այս պահին քննարկվող գործ չկա: Սակայն վարույթներ հարուցելը հանձնաժողովի միակ գործառույթը չէ: Հանձնաժողովը 2012 թվականի համար իր առջև մի քանի առաջնային խնդիր էր դրել, որոնցից են հայտարարագրերի ներկայացման համակարգի ձևավորումը և հայտարարագրերում առկա տեղեկատվության հրապարակայնության ապահովումը: Ինչպես գիտեք այս երկու կարևոր խնդիրները մենք արդեն լուծել ենք: Ստեղծվել է հանձնաժողովի պաշտոնական կայքէջը www.ethics.am, որտեղ հրապարակված են բարձրաստիճան պաշտոնատար անձանց և նրանց հետ փոխկապակցված անձանց հայտարարագրերը: Եվ այս հայտարարագրերը պարբերաբար հայտնվում են հասարակության ուշադրության կենտրոնում: Այս պահին Համաշխարհային բանկի օժանդակությամբ մենք զբաղված ենք այս համակարգի արդիականացմամբ: Այս ծրագրի շրջանակում իրականացվում է բարձրաստիճան պաշտոնատար անձանց գույքի, եկամուտների ու փոխկապակցված անձանց թղթային տարբերակով հայտարարագրումից էլեկտրոնային հայտարարագրման համակարգին անցումը: Էլեկտրոնային հայտարարագրման համակարգի շրջանակում նախատեսվում է ներդնել հայտարարագրերի վերլուծության էլեկտրոնային համակարգ, որը կներառի ըստ առանձին ցուցանիշների ռիսկերի գնահատման բաղադրիչ: Մենք առցանց կապի մեջ կգտնվենք մի շարք գերատեսչությունների հետ և հնարավորություն կունենաք արագ և արդյունավետ ստուգելու հայտարարագրերում ներկայացված տվյալները: Մինչև այս տարվա վերջ այս համակարգը պատրաստ կլինի, որը որակական նոր աստիճանի կբարձրացնի մեր աշխատանքը, ինչպես նաև դրա հրապարակայնությունը:

Երբ ֆեյսբուքյան էջս բացեցի ու  պատիս վրա ընկերներիս գրառումներում հանդիպեցի գնդապետ Բուդաղյան անունը և ինչ-որ կրակահերթերի մասին հիշատակումներ, առաջինը, որ մտածեցի` այն էր, որ սահմանին է միջադեպ գրանցվել հակառակորդի մասնակցությամբ: Բայց երբ շարունակեցի, պարզվեց, որ ոչ: Գնդապետը ծայրահեղ ծանր վիճակում հիվանդանոցում է, բայց ոչ ադրբեջանցու արձակած գնդակից, այլ հայի:

Կատարվածը հայ հասարակության ողբերգությունն է. այնտեղ ենք հասել, որ ոմն մեկը կրակում է օրինակելի հրամանատարին, որն օրն ի բուն սահման է հսկում, որ այդ նույն կրակողը գիշերը հանգիստ քնի:

Ստեղծված իրավիճակում դժվար թե Արտակ Բուդաղյանը մնա զինված ուժերում, սակայն նրա պաշտոնաթողությունը մեծ կորուստ կլինի հայոց բանակի համար: Ամեն դեպքում նախ և առաջ առողջություն գնդապետ Բուդաղյանին, նրա երեխաներն իր կարիքն ավելի շատ ունեն:

Գնդապետ Արտակ Բուդաղյանի հետ ծանոթացել եմ անցած տարի ապրիլին, երբ մի խումբ լրագրողներով ԼՂՀ  արևելյան ուղղության առաջնագիծ էինք մեկնել: Գնդապետը տվյալ զորամասի հրամանատար էր նշանակվել, երբ սահմանին միջադեպ էր գրանցվել` մի քանի զինվորների մահվան պատճառ դառնալով: Լրագրողներով, երբ զորամաս մեկնեցինք, մտածում էինք, որ հաստատ զորամասում մի թերի բան կգտնենք: Սակայն ի զարմանս ինձ` գնդապետ Բուդաղյանի ղեկավարած զորամասը ամենակարգապահն ու մաքուրն էր բոլոր այն զորամասերի մեջ, որ երբևէ տեսել եմ:  Սպա-հրամանատար, զինվոր-հրամանատար հարաբերություններն էլ յուրօրինակ էին: Բուդաղյանի ձայնն անգամ լսելիս զգաստանում էին թե զինվորները, թե  անգամ սպիտակահեր սպաները, ոչ իմիջիայլոց , ինչպես երբեմն պատահում է, նրանց ամեն քայլում զգացվում էր, որ հարգանք կա գնդապետի նկատմամբ, ինչպես նաև ամեն գնով փորձում են արդարացնել նրա վստահությունը:

Պարզվեց` գնդապետը  շփվող մարդ է.  ոգևորությամբ պատմում էր ծառայության, զինվորների մասին, թե ինչպես է պարբերաբար ստուգում զինվորների ծառայությունը, ասում է, թե տուն է գնում, բայց մեկ էլ գիշերը հանկարծ զորամասում կամ խրամատում է հայտնվում` ստուգելու զինվորների կարգապահությունը և զգոնությունը: Նույն ոգևորությամբ, ինչ զինվորների մասին էր խոսում, սկսեց պատմել որդու, նրա չարաճճիությունների մասին:

Երբ զորամասից վերադարձա, սկսեցի նախկին զինվորների շրջանում հարցուփորձ անել` հասկանալու` արդյոք տպավորությունս խաբուսիկ չէր: Պարզվեց, որ ոչ, որևէ մեկից գնդապետի հասցեին վատ բան չլսեցի, բացի այն, որ շատ  խիստ է: Իսկ նման արդյունավետ խիստ  հրամանատարներ զինված ուժերում շատ են պետք:

Եվ երբ հանկարծ իմացա կատարվածը, առաջինը որ մտքովս անցավ, այն էր, որ հասցրել են դրան….

Պրպտումներից և հրապարակումները համադրելուց հետո նման պատկեր ստացվեց:  ըստ iLur.am-ի` խնջույքի ժամանակ մարզպետը հայհոյել է Բուդաղյան եղբայրներին, Ավետիք Բուդաղյանն ի պատասխան ապտակել է Սուրեն Խաչատրյանին, ապա պայմանավորվել են խնջույքից հետո հարցերը պարզել:  Բուդաղյանների և թիկնապահների հանդիպման ժամանակ  մահացու կրակել են Ավետիք Բուդաղյանին, որից հետո  Արտակ Բուդաղյանը պատասխան կրակոց  է արձակել: Արտակ Բուդաղյանը և Խաչատրյանի թիկնապահներից մեկը հիվանդանոցում են:

Հարուցվել է քրեական գործ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 104-րդ հոդվածի (սպանություն) 2-րդ մասի 6-րդ կետով և 235-րդ հոդվածի 1-ին մասով (ապօրինի զենք, զինամթերք կրելը, պահելը, օգտագործելը)  հատկանիշներով: Գործն ուղարկվել է  ՊՆ քննչական ծառայություն: Արդեն իսկ կան ձերբակալվածներ, այդ թվում և Սուրեն Խաչատրյանի որդին:

Հասարակության արձագանքը կատարվածին  չուշացավ:  Ֆեյսբուք սոցիալական ցանցում ստեղծվել է  իրադարձություն`«Պահանջում ենք Լիսկային ազատել մարզպետի պաշտոնից և պատասխանատվության ենթարկել» կոչով: Իրադարձության ստեղծումից դեռ մեկ օր էլ չի անցել, բայց արդեն 800-ից ավելի մարդ է միացել պահանջին, այն է`  Սուրիկ Խաչատրյանին ազատել մարզպետի պաշտոնից և  քրեական գործ հարուցել:

Կարծում եմ` այս անգամ հանրությունը չպետք է թույլ տա, որ ամեն անգամվա պես ծածկադմփոց իրականացվի: Պետք է պատժվի իրական մեղավորը, անկախ պաշտոնից, դիրքից ու մանավանդ մականունից:  Ու պատժվի  ոչ  միայն հանցագործության գործիք թիկնապահը, այլ հենց նրան ուղղորդող, նրան հանցագործության դրդող անձը: Այլապես կստացվի, որ իրական հանցագործներն անձեռնմխելի են` թիկնապահի ձեռքով հանցագործություն կկատարեն, նրան քավության նոխազ կդարձնեն ու նույն ոգով կշարունակեն այլոց հետ:

95 տարի առաջ` 1918-ի մայիսի 28-ին հռչակվեց Հայաստանի առաջին հանրապետությունը: Այն գոյատևեց ընդամենը 2,5 տարի. 1920-ի դեկտեմբերի 2-ին Երևան մտան 11-րդ Կարմիր բանակի զորամասերը, և հանրապետությունը խորհրդայնացվեց:  Մայիսի 28-ը տոնական, ոչ աշխատանքային օր է սկսած 1991-ից:

Առաջին հանրապետության հռչակման տարեդարձի առիթով այդ պատմական իրադարձության նշանակության ու քաղած դասերի  շուրջ «Անկախը» զրույցել է ՀՀ Հանրային խորհրդի նախագահ,  Հայաստանի երրորդ հանրապետության առաջին վարչապետ  Վազգեն Մանուկյանի հետ:

-Պարոն Մանուկյան, որքան էլ խոսենք առաջին հանրապետության դերի ու նշանակության մասին, էլի ասելիք կա: Ըստ Ձեզ, 1918-ին առաջին հանրապետության հռչակումն ի՞նչ նշանակություն ունեցավ մեր պատմության հետագա ընթացքի համար:

– Առաջինը և ամենազարմանալին այն է, որ մենք դրանից մոտ  6 հարյուր տարի առաջ կորցրել էինք մեր անկախությունը, հետո միշտ երազել ենք անկախության մասին, բայց ոչ ոք անկախության հռչակումը որպես խնդիր չէր դրել իր առջև: 1890-ականներից Արևմտյան Հայաստանում սկսված շարժումների նպատակը բարեփոխումներն էին Թուրքահայաստանում, այսինքն` Արևմտյան Հայաստանում: Դաշնակցության ծրագրի մեջ կար  Ռուսաստանի կազմում Արևելյան Հայաստանի ինքնավարության ստեղծումը   և  Թուրքիայի կազմում` Արևմտյան Հայաստանի, այսինքն` անկախության խնդիր նույնիսկ դրված չէր: Բայց 1918-ի մայիսի 28-ին, փաստորեն, իրականացավ այն երազանքը, որի մասին վաղուց արդեն չէինք էլ երազում:

Անդրկովկասյան սեյմի գոյության ժամանակ թաթարների, մուսաֆատիստների նպատակը Թուրքիայի հետ վերամիավորումն էր, վրացիները ձգտում էին անկախության, Հայաստանի նպատակն էր, որ Անտանտը հաղթի և Հայաստանն ինչ-որ  կերպ ստանա Արևմտյան Հայաստանը, թեկուզ և ինքնավար: Մենք ստացանք անկախություն, այսինքն`  ավելին, քան կուզեինք, սակայն մեծ կորուստներից` Ցեղասպանությունից  հետո:

Կարծում եմ` եթե այդ պահը ճիշտ չօգտագործվեր, եթե այդ պահին մենք անկախություն չստանայինք, Սարդարապատում պարտվեինք և թուրքերը մտնեին Երևան, գուցե դրանից հետո հայկական պետության մասին մտածելն այլևս անիմաստ դառնար: Հայերը կդառնային հազարավոր էթնոսների նման մի էթնոս, որ աշխարհով մեկ սփռված է, ունի իր լեզուն, որը կամաց-կամաց կորսվում է, ունի իր հիշողությունը  և պատմությունը, որը կամաց-կամաց կորչում է, և ոչինչ ավելին: Դա հազարամյակների մեջ մի վճռական կետ էր, որից հայ ժողովրդի պատմությունը շարունակվեց:

Նունիսկ Չերչիլը, որ այդպիսի մեծ քաղաքական գործիչ էր, Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասին  իր գրքում  հայերի և Ցեղասպանության  մասին ասում է` հայերը շատ ծանր որոշման առջև էին կանգնած, քանի որ երկու կայսրությունների մեջ էին, որոնք իրար հետ կռվում էին, և պետք էր այդ երկու կայսրություններում չեզոքություն պահել, արդյունքում  հայերն ունեցան կոտորած: «Ցավոք սրտի, այդ շնորհքով ազգը կորավ պատմության բեմից»,- ասել է նա: Բայց փաստորեն ոչ միայն պահպանվեցինք, այլև դրանից տարիներ հետո անկախ պետություն ստեղծվեց:

– Իսկ որքանո՞վ ենք քաղել առաջին հանրապետության դասերը: Կա՞ն արդյոք սխալներ, որոնք մինչ օրս շարունակում ենք:

– Շատ սխալներ կան, որոնք կրկնում ենք: Երբեմն, երբ կարդում ես առաջին հանրապետության մասին, ինտրիգներ,  ամբարտավանություն, անհավասարություն նկատում ես, շատ բան կրկնվում է: Կան բաներ, որոնք կապված են ընդհանուր հասարակության, մարդկանց հետ, անընդհատ կրկնվում են: Չգիտեմ` դրանցից հնարավո՞ր է խուսափել:

Բայց, օրինակ, այն ժամանակ ֆիդայական շարժումը վերածվեց խմբապետական շարժման, շատ դժվար էր. կանոնավոր բանակի հետ միասին կային նաև խմբապետներ: Այդ փորձը հաշվի առնելով` մենք  90-ականներին անկախության գնալիս դա շրջանցեցինք:

Այն, որ չի կարելի ունենալ մի բարեկամ և մի թշնամի, այլ պետք է կարողանալ բոլորի հետ ինչ-որ չափով բարեկամություն անել, թշնամիների հետ էլ կարողանալ խոսել, մենք 90-ականների սկզբից որդեգրեցինք, և դա նույնպես դաս էր առաջին հանրապետությունից,  առաջին հանրապետության  քաղաքական գործիչների վերլուծության արդյունքն էր:

– Եթե համեմատենք տարածաշրջանի իրավիճակը և մեր երկրի ունեցած դերը, ի՞նչ տարբերություններ կան այն ժամանակվա և ներկայի միջև:

– Այն ժամանակ անհամեմատ ավելի թույլ  վիճակում էինք: Անդրկովկասի կենտրոն քաղաքները Բաքուն ու Թիֆլիսն էին, որտեղ կենտրոնացած էին նաև հայ մտավորականները, հայ հասարակական կյանքը, հայ բիզնեսը, հայկական թատրոնը: Երևանը երկրորդական, հետամնաց նահանգ էր, որտեղ չկար ոչ մի լուրջ բան: Նույնիսկ Հայաստանի առաջին կառավարությունը, որ 1918-ի մայիսին  Քաջազնունու գլխավորությամբ  հռչակվեց Թիֆլիսում, հունիսի 20-ին նոր միայն տեղափոխվեց Երևան: Այն ժամանակ Բաքուն և  Թիֆլիսը բոլոր առումներով շատ ավելի հզոր էին: Բայց Խորհրդային Միության փլուզումից հետո  Երևանը, Թիֆլիսն ու Բաքուն  համարժեք քաղաքներ էին  դարձել:

Տարածքային տեսանկյունից Խորհրդային Միությունը օգուտ բերեց Վրաստանին ու Ադրբեջանին, բայց զարգացման տեսանկյունից ամենից շատ, ինձ թվում է, օգտվեց Հայաստանը:

– Պարոն Մանուկյան, 1918-ի մայիսի 28-ի նշանակությունը  ներկայիս հասարակությունը լիարժեք գիտակցում և գնահատո՞ւմ է:

– Կարծում եմ` ոչ: Դրա մեջ էլ բնական բան կա: Մարդը ծնվում  է, ապրում ինչ-որ միջավայրում` առանց մտածելու, թե այդ միջավայրն ինչի շնորհիվ է ստեղծվել:  Հիմա որևէ մեկի մտքով չի անցնում հիշել, որ եթե 1918-ը չլիներ, մենք անկախ չէինք լինի, պետություն չէինք ունենա: Ամեն մեկը ծնվում է, կյանքից վերցնում այն, ինչ  կյանքն իրեն տալիս է, առանց մտածելու, թե ոնց է դա ստացվել: Մեծ մասամբ այդպես է:

– Սակայն տոն է` առանց տոնական մթնոլորտի: Ինչպե՞ս կարելի է դա շտկել:

– Դա արդեն ուրիշ բանից է գալիս: Մասամբ` իշխանություններից: Երկրորդ մասը էլի ինչ-որ չափով կախված է իշխանություններից: Մարդիկ պետք է անընդհատ վստահություն զգան երկրի  ապագայի նկատմամբ, որ իրենք ու իրենց երեխաներն ապագա ունեն այս երկրում,  և դա պիտի  ոգևորություն առաջացնի: Այդ դեպքում ոգևորության արմատները հասնում  են անցյալ. մեր երկիրն ունի ապագա, քանի որ 1918-ին այնպիսի իրադարձություններ են տեղի ունեցել, 1988-ին այնպիսի դեպքեր են տեղի ունեցել:

Մի քիչ օբյեկտիվ պատճառներ կան, մի քիչ էլ սրսկվում է, որ այս երկիրն ապագա չունի, որի մի փոքր մասը ճշմարտություն է, մնացածը քարզչություն և թույն է:  Դա հանգեցնում է նրան, որ մարդկանց մեջ ուրախ տրամադրություն հազվադեպ է առաջանում: Կարծում եմ` նույնիսկ այդ պայմաններում կարելի էր և՛ քարոզչության,  և՛ միջոցառումներ կազմակերպելու միջոցով ավելի բարձր պահել վիճակը:

– Իսկ գուցե ներկա վիճակը մեր պատմությունը չիմանալու հետևա՞նք է, չգիտենք 1918-ը, չգիտենք 1988-ը, դրա հետևանքով էլ անկումային տրամադրություն է տիրում:

– Երևի, գուցե դա էլ նշանակություն ունի: Բայց տեսեք` խորհրդային տարիներին նոյեմբերի 29-ը նշվում էր որպես Հայաստանի երկրորդ հանրապետության օր, պատերազմից հետո մարդիկ ծարավ էին, սոված էին,  Ստալինը հարյուրհազարների Սիբիր էր աքսորում, բայց մարդիկ  դուրս էին գալիս, քանի որ կազմակերպվում  էր և պարտավոր էին ուրախ լինել: Այսինքն` միջոցառումներ կան, որ պետք է  կազմակերպվեն:

– Իսկ ինչպե՞ս եք գնահատում ներկայիս կրթական քաղաքականությունը` երիտասարդ սերնդի մեջ հայրենասիրություն սերմանելու առումով:

– Կարդացել եմ 8-րդ և 9-րդ դասարանների պատմության դասագրքերը, ինչ-որ բաների հետ համաձայն եմ, բայց ինչ-որ բաներ էլ, իմ կարծիքով, պետք էր ավելի լավ գրել, նույնիսկ որոշ դիտողություններ գրավոր հեղինակներին եմ ուղարկել: Քանի որ շատ դեպքեր, որ տեղի են ունեցել Հայաստանում, եղել են աշխարհի դեպքերի արձագանքը, բայց երբեմն էլ մեր դեպքերն են արձագանք գտել աշխարհում: Այդ կապը  հաճախ այնքան էլ լավ չի զգացվում: Իհարկե, կարելի էր ավելի լավ անել:

Այդ քարոզչությունը շատ կարևոր է: Ճապոնիան անցած դարի  60-70-ականներին սրընթաց ՀՆԱ-ի 11-տոկոսանոց աճ էր ունենում, հետո մի պահ դանդաղեց: Նակասոնեն, որ  այդ ժամանակ պաշտպանության նախարարն էր և անվտանգության խորհրդի անդամ, հարց բարձրացրեց, որ ամենայն հավանականությամբ դասագրքերը վատացել են և հայրենասիրության քարոզչություն չի տարվում, դա էլ ազդում  է տնտեսական աճի նվազման վրա: Հետո ինքը վարչապետ դարձավ, և առաջին հերթին դասագրքերը փոխեցին: Գուցե մի քիչ ծայրահեղացված  է հնչում, բայց դասագրքերից կախված է նաև տնտեսությունը:

– Ի՞նչ է պետք իսկապես հայրենասեր սերունդ դաստիարակելու համար, միայն դասագիրքը բավարա՞ր է:

– Դասագիրք է պետք, քարոզչություն է պետք, որ չկա: Գաղափարների քարոզչություն է պետք, դրա հետ միասին էլ ամեն օր պետք է ապացուցել: Ամեն օր երիտասարդը պետք է տեսնի, որ եթե իր երկրում անարդարություն է տեղի ունենում, ապա պայքարելով հնարավոր է անարդարությունը վերացնել, տեսնի, որ արժանավոր մարդիկ են վերև  բարձրանում, անարժան մարդիկ պատժվում են: Եթե այդ բաներն անընդհատ  ցույց չտաս, միայն քարոզչությունը քիչ է, քանի որ դրա մեջ կամաց-կամաց կեղծ տարր է առաջանում:

Երբեմն ուզում եմ քայլել փողոցով` անձրևի տակ, ու շուրջս նայելիս ժպիտներ տեսնել: Այսօր էլ էի ուզում… քայլեցի… բայց ժպիտների փոխարեն տեսա մարդկանց, որ վազում էին, շտապում ծածկի տակ մտնել, աղջիկների, որ բռնում էին մազափնջերը, փորձում “փրկել” սանրվածքը քամուց ու անձրևից` անիմաստ ճիգ գործադրելով ու դեմքի մկանները լարելով: Այնքան տգեղ էր այդ պայքարը բնության դեմ: Հիշեցի հարցազրույցներիցս մեկը բանաստեղծ Վահե Արսենի (Վահե Արսենյան) հետ: Նա ասում էր, որ ցանկացած արտաքին կախվածություն կեղծավորության, փսևդոկյանքի դրսևորում է.  “Եթե որևէ մեկը ժամերով կանգնում է հայելու դիմաց, որ ստեղծի իբր ազատ մարդու արտաքին, ցույց տա, թե ազատ է, ուրեմն արդեն իսկ ազատ չէ: Պճնասիրությունը ներքին հարստություն չունեցող մարդու անիմաստ ճիգն է` ինչ-որ բան ապացուցելու”:

2012-ին Հայաստանի արդյունաբերական արտադրանքի ծավալը գերազանցել է 1 տրիլիոն դրամը:  Անկախությունից  ի վեր  առաջին անգամ  մեր երկրում նման ծավալի արտադրանք է թողարկվել: Վերջին տարիներին արդյունաբերության մասնաբաժինը ՀՆԱ-ում բավական աճել է, և պետության առջև խնդիր է դրվել առաջիկա տարիներին այն հասցնել 20-21 տոկոսի:

Նախորդ տարին բարենպաստ է եղել նաև ներդրումների տեսանկյունից: Հավանության են արժանացել 8 ընկերությունների ներդրումային ծրագրեր, որոնց ընդհանուր արժեքը կազմել է 17.5 մլրդ դրամ: Այս ծրագրերի շրջանակներում նախատեսվում է ստեղծել  մոտ 340 նոր աշխատատեղ:

ՀՀ Էկոնոմիկայի փոխնախարար Տիգրան Հարությունյանի հետ  մեր զրույցն ուղղված  է հենց ներդրումային ոլորտին և առհասարակ այս ուղղությամբ իրականացված վերջին գործընթացներին:

– «Գործարարությամբ  զբաղվելը 2013  թ.»  զեկույցի համաձայն` Հայաստանն իր դիրքերը բարելավել է 18 կետով՝  50-րդից բարձրանալով   32-րդ հորիզոնականը: Մասնավորապես, ինչպիսի՞ բարեփոխումների և գործընթացների արդյունքում է մեր երկիրն այս դրական տեղաշարժն արձանագրել:

– Նախ նշեմ, որ այս աննախադեպ ցուցանիշով Հայաստանը շատ ԱՊՀ երկրներից առաջ անցավ՝ հայտնվելով Հոլանդիայի և Բելգիայի կողքին: Այս հանգամանքը պայմանավորված էր իրականացված մի շարք բարեփոխումներով, գործարարության, բիզնեսի կազմակերպան հեշտացման, հատկապես ձեռնարկությունների գրանցման գործընթացների դյուրինացման գործոններով: Այդ ամենն այժմ փոխարինվել է էլեկտրոնային տարբերակի: Ինչպես բոլորս գիտենք,  հնարավորություն է  ստեղծվել մի քանի րոպեների ընթացքում ամփոփ ձեռնարկատիրություն գրանցել, ներառյալ հարկային կոդերը և ֆիրմայի անվանումը: Նախկինում այդ գործընթացները բավական երկարատև էին. քաղաքացիները  արտոնագրային վարչություն էին դիմում իրենց ֆիրմայի անունը գրանցելու համար և սպասում դրական կամ բացասական պատասխանի: Այնուհետև բանկ գնալու անհրաժեշտություն էր ծագում՝ հիմնադիր կապիտալը սեփական հաշվին մուտքագրելու համար, և կարիք էր առաջանում դիմելու նաև հարկային տեսչությանը, հարկային կոդի ձեռքբերման համար: Այդ  բոլոր գործընթացները, որոնք նախկինում տևում էին մի քանի օր, այսօր տևում են ընդամենը 15 րոպե, ընդհուպ կնիքի պատվիրումը, որը նախկինում ևս ժամանակ էր պահանջում:

Երկրորդ կարևորագույն բարեփոխումը հարկային հաշվետվությունները ևս էլեկտրոնային տարբերակով իրականացնելու հնարավորությունն է, առհասարակ փաստաթղթաշրջանառությունը  համացանցի միջոցով իրականացնելը: Այն իր մեջ ներառում է հաշիվ-ապրանքագրերն ու հարկային տեսչության եռամսյա հաշվետվությունները: Նախկինում մարդիկ պարտադրված էին երկար սպասել գոյացած հերթերի պատճառով, այնուհետև գրասենյակից գրասենյակ տեղափոխվել: Այդ պրոցեսները ևս բավականաչափ հեշտացվել են: Իսկ երրորդ կարևորագույն բարեփոխումը վերաբերում է բոլոր ստուգումները ռիսկերի վրա հիմնված լինելու սկզբունքին: Այսինքն՝ այն ձեռնարկությունները, որոնք ռիսկային են, ավելի բարձր տեսադաշտում են հարկային տեսչության կողմից, քան վստահելի ընկերությունները, որոնց մոտ անակնկալ ստուգայցեր այլևս չեն նախատեսվում:

– Այսօր որքանո՞վ է մեր երկրի ներդրումային միջավայրը գրավիչ և որքա՞ն է  արտասահմանյան կապիտալով ընկերությունների թիվը:

– Արտասահմանյան կապիտալով շատ ընկերություններ կան Հայաստանում, այդ թվում նաև խոշորները, մասնավորապես` հեռահաղորդակցության, հանքարդյունաբերության ոլորտներում: Ներդրումային դաշտը ևս բարելավվել է: Ինչպես գիտեք, ներդրողների համար  գործում են հատուկ մաքսային ռեժիմներ, որոնք վերաբերում են ժամանակավոր ներմուծման և ավելացված արժեքի հարկի հետաձգման գործընթացներին: Այս արտոնությունը տարածվում է այն գործարարների վրա, որոնք 300 մլն դրամի ապրանք են Հայաստան ներմուծում: Այս պարագայում բոլոր  ներմուծվող սարքավորումների դիմաց գանձվելիք ԱԱՀ-ն  հետաձգվում է 3 տարով: Այդ ժամանակահատվածը գործարարին հնարավորություն  է  տալիս աշխատել, թողարկել արտադրանք, նոր միայն այդ գումարը վճարել: Ի դեպ,  տվյալ ռեժիմը գործում է բոլոր գործարարների շրջանում՝ թե՛ տեղացի, թե՛ օտարերկրյա: Օտարերկացի գործարարների համար շուկան ամբողջովին բաց է, իսկ հնարավորությունները` մեծ թե՛ ձեռնարկություններ ստեղծելու, թե՛ հողատարածք ձեռք բերելու տեսանկյունից:

– Լավ, իսկ օտարերկրյա ներդրողը հատկապես ի՞նչ գործոններից և առավելություններից ելնելով պիտի մեր երկիրը գրավիչ համարի, իսկ տնտեսությունը՝ մրցունակ: Ինչը՞ պիտի ոգևորի և դեպի Հայաստան ուղղորդի արտասամանյան գործարարին:

– Պետք է ոգևորվի տնտեսության կայունությամբ և այն հանգամանքով, որ Հայաստանը գտնվում է պետությունների խաչմերուկում: Բացի այդ, մեր երկիրն ունի ազատ առևտրի ռեժիմներ: Այժմ բանակցային փուլում ենք Եվրամիության և ԱՊՀ երկրների հետ: Այն ապրանքը, որն արտադրված է Հայաստանում, առանց մաքսային հավելյալ վճարների մտնում է ռուսաստանյան շուկա, ինչը հնարավոր չէ Եվրոպայից դեպի ռուսաստանյան շուկայի պարագայում: Հայկական ապրանքատեսակներն իրենց ապրանքանիշով այսօր անարգել մուտք են գործում ՌԴ շուկա:

Կառավարության որոշմամբ ստեղծվել են նաև ազատ տնտեսական գոտիներ Մերգելյան ինստիտուտի՝ Երևանի մեքենաշինության և գիտահետազոտական կենտրոնի և «Մարս» գործարանի տարածքներում,  որոնք առաջիկայում կսկսեն գործել: Մերգելյան ինստիտուտի տարածքում կտեղակայվեն IT  բարձր տեխնոլոգիաների ոլորտի ընկերություններ, իսկ «Մարս» գործարանում ավելի շատ զարկ կտրվի արտադրության ոլորտին: Այստեղ գործող ընկերությունների համար բոլոր հարկերն ու տուրքերը հավասարեցված են զրոյի և՛ ներմուծման, և՛ արտահանման ժամանակ: Կկատարվեն միայն աշխատակիցների սոցիալական վճարները:  Այս քաղաքականությունը, ի դեպ, շատ քիչ երկրներում է  իրականացվում,  բայց այդ կերպ հնարավորություն է ստեղծվում բոլոր արտահանմանն ուղղված ձեռնարկություններին ներմուծել սարքավորումներ, թողարկել արտադրանք և արտահանել առանց հավելյալ ծախսերի:

– Լավ, իսկ ընկերությունների կողմից ազատ տնտեսական գոտիներում գործունեություն սկսելու հայտեր արդեն ներկայացվե՞լ են:

– Այո, արդեն մեկ-երկու հայտեր ունենք, որոնք արտասահմանյան ՏՏ ոլորտի ընկերություններ են: Նշեմ, որ արդեն գործող ընկերությունների մուտքը ԱՏԳ-ներ սահմանափակված է, որովհետև մենք չենք ցանկանում նրանց դուրս թողնել հարկային դաշտից: Շեշտը դրվելու է սկսնակ կազմակերպություններին արտոնություններ տալու սկզբունքի վրա. մենք բացում ենք բոլոր դռները նոր ներդրողների և նոր տեխնոլոգիաների համար, ոչ թե նրա համար, որ եղած խոշորները ԱՏԳ-ների ներքո իրենց եկամուտները թաքցնեն:

–  Այժմ խոսենք արդյունաբերության քաղաքականության ռազմավարության մասին: Իրականացվող ծրագրերի շրջանակներում ինչքա՞ն կաճեն արտահանման ծավալները:

– Նախատեսվում է մինչև 2020 թ. արտահանման աճը մոտ երեք անգամ ավելացնել: Շատ բարձր նիշ ենք մեր առջև դրել:   Անցած տարի արդեն արդյունաբերության ոլորտում 9 տոկոսի աճ ենք արձանագրել, այն պարագայում, երբ  ՌԴ-ն այս ոլորտում ունեցել է ընդամենը 3,2 տոկոսի աճ: Այս տարվա համար որպես թիրախ նախատեսվում է  արտադրության 9,9 տոկոսի աճ: Իսկ միայն դեղագործության ոլորտում անցած տարի  արձանագրվել է արտադրանքի 18, իսկ արտահանման ոլորտում՝  32 տոկոսի աճ:  Այսինքն, կառավարության այս բարեփոխումները, ներառյալ` արդյունաբերության քաղաքականության ռազմավարության ընդունումը, արդեն իսկ իրենց արտացոլումն ունեն տնտեսության մեջ:

–  Վերջապես, ներդրումների խթանման ի՞նչ ծրագրեր ունեք, կամ այդ ուղղությամբ ի՞նչ է առաջիկայում նախատեսվում:

– Կարող եմ մի ուրախալի լուր հայտնել. արդեն իսկ ստեղծվել է արդյունաբերության հիմնադրամ, որն առաջին անգամ Հայաստանի նորանկախ պատմության մեջ ստացել է բյուջետային ֆինանսավորում 300 մլն դրամի չափով: Հավաքվել են ֆինանսական միջոցներ նաև այլ աղբյուրներից, և այս պահին հիմնադրամը մոտ 500 մլն դրամ ունի: Այդ ամբողջ գումարը նպատակաուղղվելու է արտահանման խթանմանն ուղղված միջոցառումներին, որոնց շրջանակներում կազմակերպվելու են ցուցահանդեսներ և համաժողովներ չորս թիրախային շուկաներում: Բացի այդ, իրականացվելու է նաև արտահանմանն ուղղված արտադրությունների վարկերի սուբսիդավորում մինչև 3 տոկոսի շրջանակներում:

Լ.Ն

Թուրքական kafkassam-merkez.com լրատվական, վերլուծական բազմալեզու կայքի տնօրեն, թուրքական Ազգային շարժում կուսակցության անդամ, թուրք մտավորական,  պատմական գիտությունների դոկտոր Հասան Օքթայը վերջերս հերթական անգամ Հայաստան էր այցելել: Հնգօրյա այցի ընթացքում նա հանդիպել է այս տարիներին ձեռք բերած իր հայ ընկերներին, եղել Գյումրիում, ինչպես նաև նկատել Երևանում տեղի ունեցած առաջընթացն ու զարգացումը: «Անկախի» լրագրողը ևս հնարավորություն է ունեցել հանդիպելու պրն Օքթայի հետ և զրուցելու հայ–թուրքական հարաբերությունների, կովկասյան տարածաշրջանում տեղի ունեցող զարգացումների, ժողովրդավարության և ազգայնականության համադրության և այլ հետաքրքիր հարցերի շուրջ:

– Պրն Օքթայ, Դուք բազմիցս եղել եք Հայաստանում, կպատմե՞ք Ձեր առաջին այցի և տպավորությունների մասին:

– Երբ 2004 թ. որոշեցի առաջին անգամ Հայաստան գալ, ընկերներս վատ ընդունեցին այդ գաղափարը և բացասական վերաբերմունք դրսևորեցին: Սակայն ինձ համար Հայաստանը շատ հետաքրքիր երկիր էր, և ես անպայման պետք է տեսնեի այն: Որպես պատմության մասնագետ` ես զբաղվել եմ 1749-1828 թթ. Կովկասում ռուս-իրանա-օսմանյան մրցակցության թեմայով, իսկ այն ժամանակ տնօրինում էի Եվրասիական ուսումնասիրությունների կենտրոնին կից Հայաստանյան ուսումնասիրությունների ինստիտուտը, և անընդունելի էր այն հանգամանքը, որ Հայաստանում երբեք չէի եղել: Տասն օր մնալով Հայաստանում՝ կարևոր հանդիպումներ ունեցա, եղա Էջմիածնում, Սարդարապատում, ինձ շատ ջերմ ու լավ ընդունեցին: Այդ ժամանակից սկսվեց մի բարեկամություն, որը շարունակվում է մինչ օրս: Հասկացա, որ Թուրքիայում Հայաստանի և հայերի նկատմամբ տիրող բացասական վերաբերմունքն ու նախապաշարմունքները սխալ են: Այդ այցից հետո բազմիցս եղել եմ Հայաստանում և միշտ դրական փոփոխություններ եմ տեսել: Սակայն կարծում եմ, որ վերջին տասը տարիների ընթացում Հայաստանը կարող էր շատ ավելի զարգանալ և այն մակարդակին չէ, որին կարող էր լինել:

– Արդյոք Ձեր ընկերների և շրջապատի մտածելակերպը որոշակիորեն փոխվե՞ց Ձեր այցից հետո:

– Թուրքիայում շատ եմ պատմել Հայաստանում անցկացրած օրերի, տպավորությունների մասին, ոմանք փոխել են իրենց կարծիքը, մյուսները՝ շարունակել արդեն ձևավորված տեսակետը: 2007 թ. Անկարայում կլոր սեղան կազմակերպեցինք, որին ներկա էին նաև հյուրեր Հայաստանից: Մոտ հինգ ժամ տևած քննարկումներից հետո ներկաներից շատերի մեջ մի շարք կարծրատիպեր կոտրվեցին:

– Ի՞նչ դեր ունեն հայ և թուրք հասարակությունները երկու երկրների հարաբերությունների կարգավորման հարցում:

– Հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման գործում քաղաքացիական հասարակության դերը շատ մեծ է, քանի որ  կարողանում է ազդել պետության վրա և կարծիք փոխել: Եթե երկու երկրների հասարակական կազմակերպություններն ավելի շատ համագործակցեն, իրար ճանաչեն, ապա նրանց մտքերը կտարածվեն հասարակության մեջ և կհասնեն նաև իշխանություններին: Միջազգային շատ ուժեր, իմանալով քաղաքացիական հասարակության ներուժը, փորձում են նրանց օգտագործել իրենց նպատակների համար: Սակայն հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման համար պետք է համագործակցել հասարակական մակարդակում և թույլ չտալ, որ որևէ երրորդ երկիր խառնվի այդ գործընթացին:

– Իսկ ի՞նչ կարող են անել երիտասարդներն այս հարցում:

– Երիտասարդները ավելի բաց են շփման համար, իրար հեշտ են հասկանում և ազդում կարծիքի փոփոխության վրա: Ուստի կարծում եմ, որ պետք է մշտապես հնարավորություններ ստեղծել, որպեսզի երկու երկրների երիտասարդներն ավելի շատ հանդիպեն և շփվեն:

– Ձեր կարծիքով ինչպիսի՞ ընթացք կունենան հայ–թուրքական հարաբերությունները:

– Ներկայումս հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորումը կանգ է առել, սա սառած մի գործընթաց է: Ես այն նմանեցնում են սառած ուտելիքի, որը պետք է նախ հանել սառնարանից, հալեցնել, ապա նոր եփել: Ահա երկկողմ հարաբերությունները պետք է ապրեն այդ հալոցքի շրջանը: Դրա համար նպատակահարմար է օգտագործել հասարակական ոլորտը: Առաջիկա տասը տարում պետք է շարունակել հայ-թուրք-ադրբեջանական եռակողմ հանդիպումները հասարակական կամակերպությունների միջև, ինչը կհեշտացնի մտքերի փոխանակումը, քանի որ այն, ինչ գրում է մամուլը, իրականությունը չի արտացոլում, չի ներկայացնում այն, ինչ սովորական մարդիկ են մտածում: Կարծում եմ, որ երկկողմ հարաբերությունների կարգավորումն անհրաժեշտ է սկսել հենց հասարակ մարդկային հարաբերությունների հաստատմամբ:

– Վերջին շրջանում հայ–թուրքական հարաբերությունների համատեքստում ամենից շատ քննարկվող հարցը Երևան–Վան չվերթի շուրջ ծավալված խնդիրն է: Հետաքրքիր է իմանալ Ձեր կարծիքն այս հարցի վերաբերյալ:

– Ես կարծում եմ, որ չվերթի չեղյալ հայտարարման հարցում թուրքական կողմի վրա հստակ էր Ադրբեջանի ճնշումը: Սակայն սխալ էր տեղի տալ այդ ճնշումներին և ենթարկվել ադրբեջանական կողմի ցանկությանը: Եթե Ադրբեջանը կարողանում է խառնվել նման հարցին և հասնել իր ուզածին, ապա հետագայում ևս Հայաստանի հետ կապված ցանկացած հարցում կփորձի նույնն անել:

– Դուք «Ազգայնական շարժում» կուսակցության անդամ եք, 2002 թ. նույնիսկ պատգամավորի թեկնածու եք եղել: Ինչպե՞ս է հնարավոր միևնույն ժամանակ լինել և՛ ազգայնական, և՛ ժողովրդավար, լիբերալ հայացքների տեր:

– Թուրքիայում ժողովրդավարությունը մեծ ձեռքբերում ունի, և դա մարդկանց ազատ մտածելակերպն է: Ես` որպես ազգայնական, ուզում եմ, որ ժողովրդավարությունը Թուրքիայում ավելի խորը հիմքեր ունենա, և մեր կուսակցությունն աշխատում է այդ ուղղությամբ: Թուրքիան տարածաշրջանի երկրների՝ Հայաստանի և Ադրբեջանի համար դեպի Արևմուտք տանող դուռ է հանդիսանում: Թուրքիան կարող է ժողովրդավարության օրինակ լինել տարածաշրջանի համար: Թուրքական ազգայնականությունը հաճախ սխալ է ընկալվում, այն նմանեցվում է ֆաշիզմին: Սակայն դա այդպես չէ, թուրքական ազգայնականությունը մշակութային ազգայնականություն է: Այն Թուրքիայի բոլոր քաղաքացիների համատեղ ապրելու մշակույթն է: Այդ պատճառով էլ ես և՛ ազգայնական եմ, և՛ ժողովրդավար, քանզի այդ երկու գաղափարները միմյանց ոչ թե հակասում են, այլ լրացնում:

– Իսկ ի՞նչ կասեք ժողովրդավարության մասին Հայաստանում:

– Ես կարծում եմ, որ Թուրքիան ավելի ժողովրդավար է, քան Հայաստանը, քանի որ մեր երկրում այն հաստատվել է 1946 թվականից ի վեր, իսկ Հայաստանում` վերջին 20 տարիների ընթացքում, այդ պատճառով էլ Թուրքիան ավելի ժողովրդավար անցյալ ունի: Թուրքիան աշխարհիկ երկիր է, երբեմն իշխանության են գալիս դեմոկրատները, երբեմն` ավելի կրոնամետ կառավարություն կամ ձախ սոցիալիստները: Այժմ իշխանության գլխին կրոնամետ կառավարություն է, սակայն մենք չենք կարող ասել, որ Թուրքիան կրոնամետ երկիր է: Այնուհանդերձ Թուրքիան աշխարհիկ և ժողովրդավարական պետություն է:

– Դուք ներկա եք գտնվել «Ժառանգություն» կուսակցության նախագահ Րաֆֆի Հովհաննիսյանի՝ Օպերայի հրապարակում անցկացրած հավաքներից մեկին և տեսել եք հայաստանյան ընդդիմությունն այսօր: Ի՞նչ կարծիք կազմեցիք Հայաստանի ներքաղաքական կյանքի մասին:

– Ընդդիմության գոյության փաստն ինքնին դրական երևույթ է, դա ցույց է տալիս, որ ժողովրդավարությունը Հայաստանում առաջընթաց է ապրում: Կարծում եմ՝ ընդդիմությունը բավական ուժեղ է և շատ կողմնակիցներ ունի, ուստի լավ հնարավորություններ կարող է ունենալ հաջորդ ընտրություններում առաջատար լինելու համար:

– Դուք գլխավորապես զբաղվում եք կովկասյան տարածաշրջանով: Ինչպիսի՞ն է վիճակն այսօր Կովկասում:

– Բոլորը սպասում էին, որ արաբական գարնան նման մի ալիք էլ կներթափանցի այս տարածաշրջան, սակայն դա սխալ մոտեցում է: Եթե Հայաստանը, Ադրբեջանը, Վրաստանը և Թուրքիան լավ հարաբերություններ ունենան ու համագործակցեն, ապա Կովկասն ապրելու համար շատ լավ տեղ կդառնա:

Հարցազրույցը վարեց Տաթևիկ ՍԱՐԳՍՅԱՆԸ

– Ի՞նչ է Ձեզ համար մայրաքաղաքը, և ի՞նչ է նշանակում լինել մայրաքաղաքի քաղաքապետ:
– Որպես Երևանի բնակիչ՝ քաղաքն ինձ հոգեհարազատ է բոլոր առումներով, և, բնականաբար, ամեն վաղվա օր քաղաքը ավելի լավը տեսնելու մեծ ցանկություն ունեմ: Որպես քաղաքի կառավարիչ ասեմ, որ այդ ցանկությունից բացի կան բազում պարտականություններ, օր ու գիշեր աշխատանք և լրջագույն պատասխանատվություն: Քաղաքը պետք է սիրել, և այդ սերը ոչ միայն բարեկարգ ու հարմարավետ քաղաքային միջավայր ստեղծելով է արտահայտվում, այլ նաև բնակիչների հոգսը, պարզ ասած, դարդ ու ցավը տեսնելու, դրանց համար լուծումներ գտնելու կարողությամբ:

–Երբ Դուք Ավան համայնքի թաղապետն էիք, Ձեր գործունեությունն այնքան դրական հետք է թողել, որ մինչ այսօր Ավանի բնակչությունը երախտապարտ է Ձեզ: Կարելի՞ է ասել, որ նույն հոգածությունն ունեք ողջ մայրաքաղաքի հանդեպ:
– Երևանը ես պատկերացնում եմ մեծ ընտանիք և որպես քաղաքապետ պատասխանատվություն եմ կրում բոլոր վարչական շրջանների և, այո, յուրաքանչյուր բնակչի համար: Մայրաքաղաքի համաչափ զարգացումը մեր ծրագրային առաջնահերթություններից է, և ես վստահ եմ՝ այն ծրագրերը, որ այսօր իրականացվում են և իրականացվելու են առաջիկա տարիներին, հնարավորություն կտան, որ ենթակառուցվածքների, քաղաքային կյանքի հարմարավետության առումով արդեն շատ մոտ ապագայում տարբերություն չլինի վարչական շրջանների միջև:

–Երևանի մասին ո՞ր օրենքում ի՛նչ փոփոխությունների կարիք եք զգում, որոնք հրատապ են:
– Ընդհանրապես օրենքները կենսունակ են, եթե անհրաժեշտությունից ելնելով փոփոխությունների են ենթարկվում: Օրենքի կիրարկումից հետո ի հայտ են եկել որոշակի հարցեր, ինչը, կարծում եմ, բնական է զարգացում ապրող քաղաքի համար: Ներկայում էլ մենք նախապատրաստում ենք Երևանի մասին օրենքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու մասին նախագիծ, որի ընդունման դեպքում ավելի արդյունավետ է դառնալու թե՛ ավագանու և թե՛ քաղաքապետի ու քաղաքապետարանի գործունեությունը:

–Ի՞նչ պետք է անել, որ Երևանը փոքր կենտրոնից դուրս գա և տարածվի քաղաքով մեկ, որ ծայրամասում ապրողն էլ իրեն զգա լիարժեք մայրաքաղաքացի:
– Այդ ուղղությամբ արդեն որոշակի քայլեր արվում են. բանաձևը պարզ է՝ քաղաքաշինական ու ներդրումային նոր ծրագրերը, որոնք հավանություն կստանան, մենք հնարավորինս կենտրոնից ուղղորդում ենք վարչական մյուս շրջաններ: Զուգահեռաբար կյանքի ենք կոչում փոքր կենտրոններ ստեղծելու գաղափարը՝ ապահովելով ընդհանրապես քաղաքի համաչափ զարգացումը: Երևանցին թե՛ կենտրոնում, թե՛ արվարձանում պետք է ապրի վայել միջավայրում: Ավելի լավ Երևանը սկսվում է ավելի լավ բակերից, ավելի լավ թաղերից, ավելի լավ վարչական շրջաններից: Սա է այսօր մեր ծրագրի հրամայականը, երևանցու պահանջն ու սպասելիքը:

– Հայտնի է, որ Դուք ավագանու կողմից ընտրված երրորդ քաղաքապետն եք, ով գործում է նախկինների ստեղծած աշխատակազմով: Արդյոք ընտրություններից հետո սպասվո՞ւմ են կադրային շոշափելի փոփոխություններ:
– Կադրային որևէ փոփոխություն ինքնանպատակ չէ: Եթե մարդը բարեխղճորեն կատարում է իր պարտականությունները, չի թերանում, ապա, բնականաբար, նա շարունակում է իր աշխատանքը: Կան աշխատանքային հստակ ծրագրեր և այդ ծրագրերը կյանքի կոչելուն ուղղված պահանջներ: Եթե մասնագետը իր տեղում է և աշխատանքի արդյունավետությունն էլ՝ տեսանելի, էլ ինչի՞ մասին կարող է խոսք լինել:

– Քաղաքապետարան աշխատանքի ընդունո՞ւմ եք բանիմաց, բայց ընդդիմադիր քաղաքական կուսակցության անդամ մարդու:
– Մենք աշխատում ենք Երևանի համար: Իսկ Երևանը բոլորինս է՝ անկախ կուսակցական պատկանելությունից:

– Ըստ Ձեզ՝ վերջին քսանամյակում երևանցին, նրա տեսակը փոխվե՞լ է, և եթե այո, խնդրում եմ նշեք՝ ի՞նչ է կորցրել և ի՞նչ նոր հատկանիշներ է ձեռք բերել:
– Քսանամյակի կտրվածքով, այո, երևանցին շտկել է մեջքը, և շատ դժվարություններ ետևում են մնացել: Բայց խնդիրներ դեռ կան, ու անգամ այդ խնդիրների առկայությամբ էլ մեր բնակիչը ինքնավստահություն է ձեռք բերել ու լավատեսություն վաղվա օրվա հանդեպ: Եվս մի կարևոր հանգամանք. երևանցին իսկապես օրեցօր իրեն մայրաքաղաքում ընթացող գործընթացների լիարժեք մասնակից է համարում ու գիտի, որ իր ձայնը լսվում է:

–Կարծիք կա, որ Դուք բավականին լավ հարաբերությունների մեջ եք երևանյան “կրիմինալ” և “թաղային” հեղինակությունների հետ, որքանո՞վ է դա մոտ ճշմարտությանը:
– Երևանցիները շատ տարբեր են: Երևանի բնակիչներին կարգերի բաժանել չի կարելի: Յուրաքանչյուրն իր կյանքով է ապրում ու ստեղծում: Երևանը բոլորի՝ այո, մտավորականների և արվեստագետների, ուսանողների և բանվորների, թաղի տղաների և օֆիսային աշխատողների քաղաքն է: Ես ոչ մեկին չեմ “զրկում” Երևանից և հնարավորության շրջանակներում փորձում եմ շփվել բոլորի հետ, բոլորի հոգսերին ու խնդիրներին ծանոթ լինել:

–Ձեր հայրը՝ երջանկահիշատակ Անդրանիկ Մարգարյանը, մեծ հեղինակություն ուներ Երևանում, ինչպե՞ս է ազդում նրա հեղինակությունը Ձեր գործունեության վրա:
– Կրկնակի մեծացնում է պատասխանատվության բեռն ու պարտավորվածությունը: Մայրաքաղաքի համար կարևոր որոշումներ կայացնելիս փորձում եմ մտովի պատկերացնել, թե ինչպես կվերաբերվեր դրանց հայրս:

–Ամեն տարի մեծ շուքով Էրբունի-Երևանն ենք տոնում, բայց երբ այցելում ես Էրեբունի ամրոց-թանգարան, Կարմիր բլուր, Շենգավիթ՝ պարզապես տխրում ես. նախատեսվո՞ւմ է, արդյոք, շքեղ տոնին համապատասխան, մոտ ժամանակներում բարեկարգել մեր մայրաքաղաքի ծննդավայրը, մյուս հնավայրերը:
-Երևան քաղաքի զարգացման ծրագրերում առանձնակի տեղ են զբաղեցնում պատմական հուշարձանների, մշակութային արժեքների պահպանմանն ուղղված ծրագրերը: Նշված հնավայրերում որոշակի աշխատանքներ արդեն իսկ կատարվել են: Ցանկալի արդյունքի հասնելու համար, սակայն, լուրջ ներդրումներ են անհրաժեշտ, որոնց ներգրավման ուղղությամբ նույնպես քայլեր են ձեռնարկվում: Այստեղ նաև լուրջ մասնագիտական մոտեցման խնդիր կա, որի շուրջ քաղաքապետարանը համագործակցում է ինչպես մշակույթի նախարարության, այնպես էլ համապատասխան միջազգային կառույցների հետ:

–Ելնելով քաղաքապետի Ձեր աշխատանքից՝ ինչպե՞ս եք գնահատում Ձեր նախորդների աշխատանքը:
– Գնահատում եմ դրական: Երևանը, ինչպես և ցանկացած քաղաք, յուրօրինակ զարգացող օրգանիզմ է, որի համար շատ կարևոր է զարգացմանն ուղղված ծրագրերի շարունակականությունը: Յուրաքանչյուր քաղաքապետ ջանում է հնարավորինս շատ քայլեր անել այդ ուղղությամբ՝ հաջորդին թողնելով ավելի լավ հենք նոր ծրագրեր իրականացնելու համար:

– 60-ական թվականներից, երբ ընդհատակ անցան գվարդիականները, ի հայտ եկավ մի նոր հասկացություն՝ “քաղքի տղա”, ինչը բոլորովին չի նշանակում քաղաքում ծնված տղա: Ելնելով այդ արտահայտության բուն բովանդակությունից՝ Ձեզ համարո՞ւմ եք “քաղքի տղա”:
– Երևանի յուրաքանչյուր բնակիչ, իմ համոզմամբ, երևանցի է, քաղաքի բնակիչ՝ անկախ ծննդավայրից: Այս ըմբռնումն եմ ես ընդունում: Չեմ կարծում, որ այսօր Երևանում բնակվող մեկը կա, ով չի սիրում մեր քաղաքը: Մնում է միայն, որ այդ սերը նաև գործնական դրսևորում ունենա՝ տարածվելով քաղաքը մաքուր պահելու, գեղեցիկը չփչացնելու, նորն ստեղծելու և նման այլ երևույթների վրա:

– Հարցը թող անսովոր չթվա. այսօրվա Փարիզը իր կերպարով պարտական է երկու մարդու՝ Լուի Ֆիլիպին, ով երկրի թագավորն էր, և քաղաքապետ ու ճարտարապետ Հաուսմանին, հուսամ՝ ծանոթ եք նրանց գործունեությանը: Ձեր վերընտրվելու դեպքում չե՞ք ուզենա հետևել նրանց քաղաքաշինական մշակույթին՝ իհարկե ելնելով մեր հայկական ազգային իրականությունից և հնարավորություններից։
– Յուրաքանչյուր քաղաք, մեծ թե փոքր, իր դիմագիծն ունի ու դրա ձևավորման հարցում պարտական է իր նախագծողին: Իմ խորին համոզմամբ՝ Թամանյանի Երևանը ոչնչով չի զիջում Հաուսմանի Փարիզին: Ես չեմ ուզում, որ Երևանն այլ քաղաքի նմանվի, որքան էլ այն գեղեցիկ կամ գրավիչ լինի: Երևանն ինքն իր նման պետք է լինի, պետք է զարգանա սեփական քաղաքաշինական մշակույթով, որն իր մեջ կկրի ինչպես մեր բազմադարյա ճարտարապետության ավանդույթները, այնպես էլ ժամանակակից լուծումներ կունենա: Համոզված եմ, որ Երևանն աշխարհի ամենագեղեցիկ քաղաքն է ու այդպիսին լինելու է միշտ:

–Ո՞րն է գեղեցիկ քաղաքի Ձեր ընկալումը և ի՞նչ է արվում մշակույթի միջոցով քաղաքը գեղեցկացնելու ուղղությամբ: Ինչպիսի՞ն է կանաչապատման, քաղաքի մաքրության պահպանման վիճակը։
-Գեղեցիկ է այն քաղաքը, որտեղ բնակիչն իրեն հարմարավետ ու ապահով է զգում: Հարմարավետ բոլոր՝ լինի կոմունիկացիոն, կենցաղային թե շրջակա միջավայրի առումներով: Մայրաքաղաքի զարգացման մեր ծրագրերն էլ հենց այդ հարմարավետությունն ապահովելուն են ուղղված:

–Ավանում ունեցած հաջողությունը Ձեզ՝ որպես Երևանի քաղաքապետի, օգնո՞ւմ է, թե՞ խանգարում:
– Ավան վարչական շրջանի ղեկավարի աշխատանքային իմ փորձը միանշանակ օգտակար է բազմաթիվ առումներով: Սակայն, ինչպես արդեն նշեցի, համաչափ զարգացում պետք է ապահովենք մայրաքաղաքի բոլոր վարչական շրջանների համար:

–Եթե հարկ լինի, հեծանվով աշխատանքի կգնա՞ք:
– Հեծանվով աշխատանքի գնա՞մ, չեմ մտածել… Գիտեք, հեծանվով աշխատանքի գնացող պաշտոնյային մեր հասարակությունն էլ պետք է պատրաստ լինի: Թեև վերջերս մարզումների համար բերված հեծանիվներից մեկը մեր հեծանվահրապարակում ինքս եմ փորձարկել: Ի դեպ, ընդառաջելով մի քանի հկ-ների առաջարկին՝ մենք Օղակաձև զբոսայգում հեծանվուղու ստեղծման առջնեկ ծրագիր իրականացրեցինք: Դիտարկումներ են իրականացվում, և անհրաժեշտության դեպքում կընդլայնենք այդ ծրագիրը:

–Ձեր աշխատանքն այնպիսին է, որ բոլորն անընդհատ ինչ-որ բան են Ձեզանից ուզում: Լինո՞ւմ են պահեր, երբ ուզում եք ասել ՝ “Դե, գնացեք գրողի ծոցը”…
– Ցանկացած խնդրանքի դեպքում փորձում եմ հասկանալ մարդուն, խնդրանքի իմաստը, նպատակը: Եթե խնդրանքը անձնական չէ՝ միանշանակ քննարկվում է և հնարավոր լուծումը տրվում: Չէ, կարծում եմ՝ համբերատար եմ ու կարողանում եմ լսել մարդկանց:

–Երևանցիները Ձեզ վերաբերվում են որպես իրենց զավակի՝ հաճախ ասելով՝ “Տարոնը մեր տղան է”: Այդ արտահայտությունը ինչքանո՞վ է Ձեզ պարտավորեցնում:
– Իհարկե պարտավորեցնում է: Ջանում եմ, որ մարդիկ հուսախաբ չլինեն, ու այն վստահությունը, որ ունեն իմ նկատմամբ, ավելի ամրապնդվի ու մեծանա:

–Հաշվի առնելով, որ մենք գրական-գեղարվեստական հանդես ենք, Ձեր վերաբերմունքը գրքի ու գրականության նկատմամբ:
– Երևանը ուղիղ մեկ տարի կրեց Գրքի համաշխարհային մայրաքաղաքի էստաֆետը, ինչը ոչ միայն մեծ պատիվ ու պատասխանատվություն էր մեզ համար, այլև նկատելի աշխուժություն բերեց մեր մշակութային կյանքին, նաև, համոզված եմ, շատ բան փոխեց գրքի ու գրականության նկատմամբ մեր ունեցած ավանդույթները վերագտնելու առումով: Երևանում բացվել են նաև գրախանութներ, հարստացվել է գրադարանային ֆոնդը, տպագրվել են հայ ու արտասահմանցի հարյուրավոր հեղինակների բազմաթիվ գրքեր, և ես սրտանց ցանկանում եմ, որ գիրք կարդալը, գրականությունը արժեքավորելը նորից վերադառնա մեր կենցաղ:

1895-1896 թթ. համիդյան ջարդերին, այնուհետև շարունակվող հայկական կոտորածներին, որոնց գագաթնակետը դարձավ 1915 թվականը, սպանվեցին, ոչնչացվեցին միլիոնավոր հայեր, հազարավոր երեխաներ որբացան, արևմտահայությունը սփռվեց աշխարհով մեկ: Կատարվածը սառնասիրտ մի ոճրագործություն էր, որին քաղաքակիրթ աշխարհը տվեց ցեղասպանություն դառն անվանումը:

Հայ ժողովրդի պատմության այս արյունոտ էջերում թաքնված են հազարավոր խեղված ճակատագրեր, կոտրված երազանքներ, մարդկային կյանքերի հուզիչ պատմություններ: Հայոց ցեղասպանությունը ոչ միայն հայությանը զրկեց իր հայրենիքից, այլև պատճառ դարձավ կրոնի, մշակույթի և ինքնության կորստի, իսպառ ջնջման: Հազարավոր հայեր մահվան սպառնալիքի տակ ստիպված եղան հրաժարվել քրիստոնեությունից՝ ընդունելով իսլամ և բռնելով ուծացման, ձուլման ուղին: Այսօր Թուրքիայում ապրում են հարյուրամյակ առաջ իսլամացած հայերի սերունդները: Նրանցից շատերը ժամանակի ընթացքում իմացել են այս դառը իրականությունը և սկսել ինքնության փնտրտուքի երկար ճանապարհը:

Ի՞նչ է մարդ զգում, երբ մի օր հանկարծ բացահայտում է, որ ինքն ուրիշ է, տարբեր է, իր երակներում իր իսկ ազգակիցների կողմից թափված արյան կաթիլներ են հոսում: Ինչպե՞ս մարդ կարող է գիտակցել, որ մասն է այն մեծ ողբերգության, որ տեղի է ունեցել այն նույն հողի վրա, որտեղ ինքն այժմ ապրում է: Արդյոք մարդու մեջ կարո՞ղ է ձայն առնել պատմության մշուշում մնացած, լքված ինքնության կանչը՝ հայկական ինքնության:

«Ես քուրդ եմ, ծնվել և մեծացել եմ Մարդինում: 15 տարեկան էի, երբ իմացա, որ հայրական պապիս մայրը հայ է: Սկզբում շատ զարմացա, նույնիսկ ծիծաղում էի, չէի հավատում: Հետո ինձ տարօրինակ ու անբացատրելի զգացողություններ համակեցին: Որոշեցի մանրամասն ուսումնասիրել ու հասկանալ իրականությունը: Պապիս խնդրեցի, որ պատմի իր մոր կյանքի պատմությունը:

Մեծ տատիս հայկական անունը Զաբել էր, Զաբել Դերոյան կամ Շարոյան: Նա ապրում էր Դիարբեքիրի Քեղե կոչվող գյուղում ծնողների ու երկու եղբայրների հետ: Հոր անունը Պետրոս էր, մոր անունը՝ Արուս, իսկ մեծ եղբորը Անդրանիկ էին անվանել՝ հայ մեծ զորավարի պատվին: Ծնողներն առաջին համաշխարհայինի տարիներին երեխաներին թողել էին Եզնիկ մորաքրոջ մոտ, իսկ իրենք մեկնել էին ԱՄՆ, որպեսզի հետո նաև երեխաներին տանեին: Հավանաբար 1915 թվականն էր կամ դրանից ավելի շուտ: Մի օր թուրք զինվորներ են գալիս նրանց տուն և ասում, որ հավաքեն իրենց իրերը և դուրս գան տնից: Նրանց ասել էին, թե իբր երեք օրով տանում են ճանապարհորդության: Ընտանիքը հավաքում է իր բոլոր արժեքավոր իրերն ու ճանապարհ ընկնում դեպի Դիարբեքիրի կենտրոն: Այդ ժամանակ Զաբել տատը 6 տարեկան էր, սակայն հիշում էր, որ ճանապարհին ծանր պայմանների պատճառով մահացավ իրենց 3-ամյա փոքր եղբայրը:

Դիարբեքիրում Զաբելն ու մորաքույրը սկսում են աշխատել մի քրդական ընտանիքում, իսկ Անդրանիկը մեկ այլ քրդի անասուններին հովվություն է անում: Այնուհետև, երբ վիճակը լարվում է, նրանք ստիպված են լինում լքել Դիարբեքիրը, իսկ Անդրանիկը մնում է այնտեղ: Շուտով Եզնիկ մորաքույրն ամուսնանում է Այդինից մի ոստիկանի հետ և լքում Զաբելին: Վերջինս էլ գալիս է Մարդին և հաստատվում Քոջալար կոչվող գյուղում: Նա կապուտաչյա, շիկահեր ու շատ գեղեցիկ մի աղջիկ էր: Մի օր այն տան տիրոջ հետ, ում մոտ որ աշխատում էր, Զաբելը գալիս է Թոմա գյուղ: Այնտեղ աղբյուրի մոտ նրան տեսնում և հավանում է Մարդինի բեյերից Օմեր բեյի որդին՝ Հալիլը: Վերջինս Զաբելից տարիքով մեծ էր, սակայն նրա մեջ ծնված սերը պատճառ դարձավ, որպեսզի մի քանի տարի անց նա ամուսնանա աղջկա հետ:

Դիարբեքիրում Զաբելը ընդունում է իսլամ՝ վերցնելով Զեքիե անունը: Հալիլն ու Զեքիեն ունենում են յոթ աղջիկ և մեկ որդի: Նրանց միակ որդին՝ Մեհմեդ Էմինը, իմ հայրական պապն է: Չնայած Զեքիեն երջանիկ էր իր նոր ընտանիքում, սակայն նրան տանջում էր եղբոր կարոտը: Արդեն տասը տարի էր, ինչ նա չէր տեսել իր եղբորը և ոչ մի տեղեկություն չուներ նրա մասին: Մի օր նրանց տուն հյուր է գալիս և պատմում, որ իրենց գյուղում մի հայ է ապրում: Ավելի մանրամասն  պատմությունից այդ հայի մասին պարզ է դառնում, որ նա Զեքիեի եղբայրն է՝ Անդրանիկը: Վերջինս ևս մուսուլման էր դարձել և անվանափոխվելով ստացել Մեհմեդ անունը: Զեքիեն խոսում է ամուսնու հետ և թույլտվություն ստանում հանդիպելու եղբորը: Այնուհետև Հալիլ բեյը որոշում է կնոջ եղբորը վերցնել իր մոտ աշխատանքի, նույնիսկ նրան ամուսնացնում է մի քրդի հետ: Այսպես իմ հոր հայ տատից էլ ծնվում են սերունդներ, որոնցից եմ նաև ես:

Ես չեմ տեսել Զեքիե տատին, սակայն լսել եմ, որ նա հայերեն գիտեր և իր հայ լինելու մասին պատմել է իր երեխաներին, հայրս էլ՝ ինձ: Զեքիե տատը մահացավ 93 տարեկանում՝ հայացքում պահելով մի յուրատեսակ տխրություն: Դժվար է մի օր իմանալ ու գիտակցել, որ քո մեջ թեկուզ և քիչ, բայց հայկական արյուն է հոսում: Բնական է, որ ինձ հայ չեմ զգում, քանի որ երբեք էլ չեմ շփվել հայ հասարակության հետ, սակայն հայ մարդիկ կարծես սրտիս օտար չեն և ձգում են ինձ: Ես իմացել եմ, որ Զեքիե տատի ծնողները, մեկնելով ԱՄՆ, շատ անգամ գումար են ուղարկել, փորձել են իրենց երեխաներին էլ տանել, սակայն չի հաջողվել: Ամերիկայում նրանք կրկին երեխաներ են ունեցել, որոնք այժմ բնակվում են Դետրոյդ քաղաքում: Շատ կուզենայի հանդիպել իմ հեռավոր ազգականներին, վերագտնել հարյուրամյակ առաջ կորած իմ ինքնության մի մասը»:

Այս պատմությունը մեզ պատմել է 22-ամյա մի քուրդ երիտասարդ, որ իր հայ նախնու հիշողության կրողն ու դրա փոխանցողն է ապագա սերունդներին: Զաբել-Զեքիե տատը այն եզակի հաջողակներից է, որոնք կարողացել են չմերժել իրենց հայկական ինքնությունը: Սակայն հազարարվոր հայեր այդպես էլ շարունակում են չիմանալ իրենց հայկական արմատների մասին կամ ապրում են իբրև ծպտյալ հայեր:

Տաթևիկ ՍԱՐԳՍՅԱՆ

Վերջին 20 տարվա ընթացքում անընդհատ խոսվում է այն մասին, որ հաջորդ տարի հայ–թուրքական սահմանը կբացվի, սակայն դա միշտ հետաձգվում է: Որոշ քաղաքական պաշտոնյաների կարծիքով` սահմանի հարցը երկկողմ հարաբերությունների խնդիր է, ուստի շատերն այդ նուրբ հարցին փորձում են չխառնվել՝ գիտակցելով, որ այդպիսի բարդ խնդիրները լուծելու համար պետք է ամբողջական պատկեր ունենալ սահմանի վերաբերյալ: Այդ հարցն ավելի լավ հասկանալու համար զրուցեցինք պատմական գիտությունների թեկնածու, թուրքագետ Արտակ Շաքարյանի հետ:

– Պրն Շաքարյան, հայ–թուրքական սահմանի բացումը հնարավո՞ր է: Եվ եթե այո` ե՞րբ:

– Շատ հնարավոր է, որ թուրքերը մտադրություն ունենան 2015 թ. Ցեղասպանության 100- ամյակի հիշատակելու և ճանաչելու գործընթացը տապալել: Եվ եթե հանկարծ 2015 թ. մարտին սահմանը կարճ ժամանակով բացվի, դա մեծ հարված կլինի սփյուռքի կամ Հայաստանի այն հայտարարություններին, որ Թուրքիան շարունակում է շրջափակել Հայաստանի Հանրապետությունը՝ շարունակելով Ցեղասպանությունը: Բացի դրանից, խնդիրն այն է, որ սահմանի բացումը կարող է երկարատև չլինել, քանի որ այն կարելի է բացել և նորից փակել: Իսկ թուրքերի «եթե ԼՂՀ-ի հարցում Հայաստանը տարածքային զիջում անի, փոխարենը Թուրքիան սահմանը կբացի» պահանջը  միանշանակ անընդունելի է:

– Սահմանի բացումը հիմնականում ի՞նչ խնդիրների հետ է կապված, և այն ինչպե՞ս կդիտվի դրանով հետաքրքրվող պետությունների կողմից:

– Սահմանի հարցը կապված է մի քանի խնդիրների հետ: Դրանցից մեկն Արցախի հիմնախնդիրն է: Քանի դեռ սահմանը փակ է, Հայաստանը գտնվում է շրջափակման մեջ և տնտեսապես անշահավետ իրավիճակում է, ի տարբերություն Ադրբեջանի, որը մեծ եկամուտներ է ստանում իր նավթի շնորհիվ: Իսկ Թուրքիայի կողմից սահմանի բացումը Ադրբեջանը կդիտի որպես դավաճանություն, որը Հայաստանի յուրաքանչյուր զարգացում համարում է հարձակում իր վրա:

– Ադրբեջանն ի՞նչ հարաբերության մեջ է Թուրքիայի և Հայաստանի հետ, և ինչպե՞ս կարող է ազդել վերջինի վրա սահմանի բացման հարցում:

– Ադրբեջանը մեծ ազդեցություն ունի Թուրքիայի վրա, քանի որ շատ մեծ ներդրումներ ունի այնտեղ, ինչպես բիզնեսում, այնպես էլ ներքին քաղաքականության մեջ: Օրինակ՝ Թուրքիայի ամենամեծ նավթաքիմիական ընկերության բաժնետոմսերի մեծ մասն ադրբեջանական են: Թուրքիայում այսօր էականորեն իսլամիստների և ազգայնականների միջև պայքար կա, իսկ Ադրբեջանը շատ լավ հարաբերություններ  է պահպանում ազգայնականների հետ և աջակցում նրանց՝ հայատյացությունը տարածելու նպատակով: Համագործակցություն, որն այսօրվա իսլամիստ Թուրքիայի իշխողներին ձեռնտու չէ: Բացի դրանից, Թուրքիան այսօր ավելի շատ բիզնես պետություն է, և նրա արտաքին քաղաքականության «զրո խնդիր հարևանների հետ» սկզբունքը գործում է իր իսկ բիզնեսի զարգացման համար: Այդ իսկ պատճառով լավ հարաբերություններ է պահպանում սահմանամերձ երկրների՝ Ռումինիայի, Բուլղարիայի, Հունաստանի, ժամանակին նաև Սիրիայի, Վրաստանի և Իրանի հետ. թուրքական բիզնեսն աստիճանաբար այդ երկրներում ամուր դիրքեր է գրավում: Իսկ Հայաստանն իր 2,5 միլիոնանոց շուկայով չի հետաքրքրում Թուրքիային: Նույնիսկ անիմաստ է համեմատել 7 միլիոնանոց նավթով հարուստ ադրբեջանական շուկան Հայաստանի շուկայի հետ: Այնպես, որ Թուրքիայի օլիգարխներին այնքան էլ չի հետաքրքրում սահմանի բացման գաղափարը: Այն ավելի շատ հետաքրքրում է համեմատաբար աղքատ հատվածին՝ Արևմտյան Հայաստանում ապրող բնակչությանը, որը կազմված է կա՛մ ադրբեջանցիներից, որոնք հակահայկական են, կա՛մ քրդերից, որոնց զարգացումը Թուրքիան չի ուզում: Խնդիրն այն է, որ քրդերը, որոնք կազմում են Թուրքիայի բնակչության 20-30 տոկոսը, արմատավորված լինելով մասնավորապես Վանում և Դիարբեքիրում, բավական ակտիվ են բարձրաձայնում հայոց Ցեղասպանության մասին: Ուստի նրանք կարող են լինել մեր դաշնակիցը Թուրքիայի հետ հարաբերությունների հարցում: Սակայն Ցեղասպանության ճանաչման և հողերի վերադարձման դեպքում անխուսափելի է թվում բախումը քրդերի հետ: Ադրբեջանական փողերով և թուրքական ցանկությամբ գնում են դեպի հակաքրիստոնեություն, հակահայություն:

– Գերտերությունները որքանո՞վ են հետաքրքրված սահմանի բացման խնդրով:

– Գերտերություններին հետաքրքրում է սահմանի բացումը: 2009 թ., երբ արձանագրությունները ստորագրվեցին, Ռուսաստանի և ԱՄՆ-ի շահերը նույնիսկ համընկան: ԱՄՆ-ն քաջ գիտակցում է, որ Հայաստանն ունի միայն մեկ բաց սահման Վրսատանի և Իրանի հետ: Այդ դեպքում Հայաստանը ստիպված համագործակցում է Հյուսիսի հետ` այդ կերպ խորացնելով իր կապը Ռուսաստանի հետ: Իսկ եթե սահմանը բացվի, ապա արևմտյան ներդրումների մի մասը կգա Հայաստան՝ մեզ կապելով արևմտյան շուկայի հետ, ինչի հետևանքով էլ կթուլանա Ռուսաստանի ազդեցությունը, և կավելանա  ԱՄՆ-ի  ազդեցությունը Հայաստանի վրա:

– Ինչ վերաբերում է Ֆրանսիայում Հայոց  ցեղասպանության ժխտումը քրեականացնող  օրինագծին, ճշմարտության ի՞նչ հատիկներ կան:

– Ֆրանսիայում հայերը մեծ ընտրազանգված են կազմում` մոտ 300 000 և ավելին: Նրանք անհրաժեշտ են Ֆրանսիային: Այն ժամանակ նախագահ Նիկոլա Սարկոզին ամեն ինչ անում էր, որ հայերի ձայները շատ լինեն, քանի որ առջևում նախագահի ընտրություններն էին: Այժմ տեսնում ենք, որ օրենքը կրկին վերադարձել է: 2014 թ. ընտրություններն են: Իհարկե, Վալերի Բուայեն կամ օրինակ՝ ամերիկյան լոբիստները հայանպաստ գործ են կատարում, սակայն ոչ միայն հայերի գեղեցիկ աչքերի համար: Նրանք ունեն իրենց ներքաղաքական հաշվարկները: Դա ևս պետք է գիտակցել:

– Որո՞նք են Հայաստանի առավելությունները, որոնցով մյուս պետությունները կարող են հետաքրքրվել:

– Հայաստանի առավելություններից մեկը Հայոց ցեղասպանության հիմնախնդիրն է, որով թուրքերն իրենց դեմ զենք ստեղծեցին: Երկրորդը սփյուռքն է, որը Ցեղասպանության հարցում միավորված է, ինչը չէի ասի ԼՂՀ-ի մասին: Ինչո՞ւ: Քանի որ Ցեղասպանության գաղափարը սփյուռքահայերի արյան մեջ է: Մյուս կարևորությունը քրիստոնեությունն է: Հայաստանը, որ գտնվում է մահմեդական միջավայրում, դեռ գոյատևում է հենց քրիստոնեության շնորհիվ: Մեր առավելությունն է նաև այն, որ Հայաստանը դաշնակից է քրիստոնյա երկրների հետ: Այնուամենայնիվ, սփյուռքն այսօր ամենակարևոր ուժն է Հայաստանի համար, որովետև նրա մի մասը զարգացած պետություններում էլիտայի մաս է կազմում, և ՀՀ սփյուռքի, արտաքին գործերի ու կրթության ու գիտության նախարարությունները կարող էին ավելի լավ օգտագործել սփյուռքի ռեսուրսը: Սակայն արի ու տես, որ թուրքերն օտար համալսարաններում բացում են հայագիտության, թուրքագիտության ամբիոններ, իսկ մենք՝ ոչ:

– Ո՞րն է հիմնական պատճառը:

– Ֆինանսավորում չունենք, առաջնայնություն չեն տալիս այդ հարցին կամ գուցե համապատասխան մարմիններում լավ մասնագետներ չեն աշխատում: Ցավոք, այսօր դեռ կա պետական ատյաններում ծանոթով աշխատանքի ընդունվելու հանգամանքը: Այնտեղ աշխատավարձը ցածր է, մասնագետները չեն վերապատրաստվում, ինչն էլ հանգեցնում է միջակության: Հարցերը խորքային են: Կարծում եմ՝ մեր յուրաքանչյուր դեսպանատանը պետք է լիներ նվազագույնը մեկ աշխատող՝ կցորդ, որը զբաղվեր սփյուռքի հարցերով, և ավելին, ոչ թե ընդամենը զեկույցներ ուղարկեին, այլ գնային և սփյուռքահայերի հետ աշխատեին: Այդ առումով հրեաները բավական լավ ծրագրեր ունեն: Օրինակ՝ նրանք ամերիկյան համալսարանների ուսանողներին ծրագրեր են առաջարկում, անվճար տանում Իսրայել, այնտեղ փորձում աշխատանքի, ընտանիք կազմելու առաջարկություններ անել և այլն: Այսինքն՝ խորքային ծրագրեր, որոնք մենք չունենք կամ չենք ուզում ունենալ:

– Ի դեպ, ի՞նչ կարող են տալ մշակութային շփումները հայ–թուրքական հարաբերություններում:

– Մշակութային գործիչների, նաև ուսանողների, լրագրողների միջև շփումներն  էական գործոններ են: Դրանք օգնում են, որ թուրք կինոգործիչը կամ լրագրողներն այցելեն Եղեռնի հուշահամալիր, ծանոթանան հայերի տեսակետին և չխուսափեն միմյանցից: Թուրքիայում թյուր կարծիք է տարածվել, որ Հայաստանը լի է մուրացիկներով, հայերը կառքերով են տեղափոխվում, մեքենաներ չկան: Եվ ամենազավեշտալին այն է, որ նրանք կարծում են՝ եթե թուրքը գա Հայաստան, հայերն այնքան են ատելությամբ լցված նրանց հանդեպ, որ հնարավոր է հրապարակի մեջտեղում այրեն:

– Սփյուռքի ներուժը ճիշտ ուղղությամբ օգտագործելուց բացի, ի՞նչ պետք է անել հայկական հիմնահարցին լուծում տալու համար:

– Հայերս պետք է հասկանանք, թե ինչի համար ենք ուզում Ցեղասպանության ճանաչումը և ինչպես: Արդյոք մենք փողի՞, թե՞ տարածքի համար ենք այն պահանջում, թե՞ պարզապես ուզում ենք` ճանաչվի, և վերջ: Մեր արտգործնախարարությունը նույնպես չի մշակել հստակ ռազմավարություն այդ առումով:

Եկեք մինչ ուրիշին մեղադրելը սկսենք մեզանից: Հայաստանում ունենանք ոչ թե 3 միլիոն, այլ 8 միլիոն բնակչություն, որպեսզի ի վիճակի լինենք մարսել Արցախում տարած հաղթանակները: Եվ ողբալու, մեղադրելու փոխարեն ավելի շատ գործենք:

Ելենա ՉՈԲԱՆՅԱՆ

Հարցազրույց «Ոսկե ծիրան» միջազգային կինոփառատոնի գլխավոր տնօրեն Հարություն Խաչատրյանի հետ:

– «Ոսկե ծիրանի» համար այս տարին հոբելյանական է. 10-րդ «Ոսկե ծիրանն» ինչո՞վ կտարբերվի նախորդներից:

– Շատ բան չեմ կարող ասել 10-րդ «Ոսկե ծիրանի» մասին, քանի որ բոլոր հարցերը լուծվում կամ հաստատվում են մայիսի վերջին: Ինչ խոսք, նախապատրաստական աշխատանքներ ընթանում  են, որ աշխարհի լավագույն լրատվամիջոցները գան ու լուսաբանեն այն: Շատ ենք ուզում, որ Հայաստանի մասին մեկ անգամ ևս խոսվի աշխարհով մեկ` որպես մշակութային լուրջ  կենտրոնի, որը զբաղվում է կինոարվեստը տարածելով:

Կինոարվեստն ինքնանպատակ չէ, կարևոր բաներից մեկը Հայաստանն աշխարհին ցուցադրելն է`  և՛ արվեստի գործերը, և՛ ապրելաձևը, և՛ կենցաղը: Կարծում եմ, որ այդ ամենն աշխարհի համար հետաքրքիր է և կգրավի մարդկանց:

Այս 10 տարիներին ինչքան մարդիկ եկել են, սիրահարվել են Հայաստանին, դարձել են Հայաստանի  դեսպաններն   աշխարհով մեկ: Եթե ամեն մի գնացածի ֆեյսբուքյան էջը նայեք կամ նրանց գրած հոդվածները, հարցազրույցները, կտեսնեք, թե Հայաստանի մասին ինչքան ջերմ խոսքեր, նվիրվածություն, հետ վերադառնալու ցանկություն կա:

Ամեն մեկը նոր ֆիլմ ունենալու դեպքում Կաննից ու Վենետիկից հետո միանգամից ցանկություն է հայտնում գալ Հայաստան, քանի որ գիտեն, որ իրենց հեղինակային կինոն գնահատվելու է Հայաստանում:

Որոշել ենք, ինչպես ամեն տարի ենք անում, բերել  աշխարհի ճանաչված ֆիլմերը,  Կաննի, Վենետիկի, Բեռլինի կինոփառատոների լավագույն ֆիլմերը, որոնք մրցանակներ են ստացել, և ցուցադրել հայ հանդիսատեսին: Սրանք ֆիլմեր են, որոնք հանդիսատեսն այլ  դեպքում չէր տեսնի. հեռուստատեսությունը ցույց չի տալիս, էկրաններին չեն գալիս, իսկ մենք կարծում ենք,  որ այդ ֆիլմերի մասին  հանդիսատեսը և՛ ինֆորմացիա պիտի ունենա, և՛ տեսնի, և՛ հասկանա` աշխարհում ինչ է կատարվում, կինոն ինչ ուղղությամբ է զարգանում, ինչն են գնահատում:

Այս տարի կաշխատենք, որ Հայաստան գան նախորդ տարիներին մրցանակներ ստացած անձինք, ցանկանում ենք  նաև բերել նոր մարդկանց, որոնք երբևէ չեն մասնակցել մեր փառատոնին, բայց ճանաչված անուններ են` ռեժիսորներ, արտիստներ:

Արդեն մի գաղտնիքը բացվել է. 10-րդ հոբելյանական հանձնաժողովի նախագահը Շառլ  Ազնավուրն է լինելու, և Ազնավուրի հրապարակում նրա անվամբ աստղ պետք է բացվի, ինչպես ժամանակին   Բեկնազարյանի, Փարաջանովի, Մամուլյանի աստղերը:

Աշխատում ենք, որ տեխնիկական միջոցներն ավելի բարձր մակարդակով լինեն: Մենք ինքներս կինոթատրոն չունենք, վարձում ենք կինոթատրոնները և դահլիճները: Հրավիրել ենք գերմանացի լավագույն ինժեներներին, նրանք այժմ ստուգում են բոլոր տեղերը, որտեղ որ ֆիլմեր պիտի ցուցադրվեն: Կաշխատենք, որ մեր ջանքերով  ամառային կինոդահլիճում ցուցադրություն լինի, բացօթյա ցուցադրություններ լինեն, ամեն տարվա պես համերգներն Ազնավուրի հրապարակում պիտի շարունակվեն: Ճոխ բացում ու փակում պիտի արվի:

-Պարոն Խաչատրյան, ո՞րն եք համարում փառատոնի ամենամեծ ձեռքբերումը 10 տարիների ընթացքում:

– Փառատոնի ամենամեծ ձեռքբերումները  մի քանիսն են: Առաջինը   Հայաստանը որպես կինեմատոգրաֆիկ երկիր աշխարհի քարտեզի վրա հաստատվելն է, այն էլ` հեղինակային կինոյի: Այդ հասցեն վերջնականապես հաստատվել է: Օրինակ`  անցած տարի Կաննի կինոփառատոնի կայքում աշխարհի լավագույն 10 կինոփառատոների շարքում «Ոսկե Ծիրանը»  7-րդ տեղում էր:

Երկրորդ`  երբ սկսվեց փառատոնը, գրեթե չկային ռեժիսորներ: Երիտասարդների մեջ, որոնք մեծացել ու  տասնյակ տարիներ ապրել էին առանց կինոֆիլմերի` նայելով երկրորդական, երրորդական որակի վատ ֆիլմեր, հետաքրքրություն  արթնացավ դեպի կինոն: Բացվեց դպրոց, վարպետության դասեր անցկացվեցին: Եվ այսօր  ունենք  երիտասարդների մի լավ սերունդ, որոնք արդեն  լավ կամ վատ նկարում են ֆիլմ, մասնակցում կինոյի համաշխարհային պրոցեսներին, սովորել են ֆոնդերից փող ստանալու ձևերը, սովորել են իրենց ֆիլմերը ներկայացնել միջազգային մրցույթների:

Եվ երրորդ` դաստիարակվեց հանդիսատես: Տարիներ առաջ Հայաստանում այդ լավ հանդիսատեսը կար,  որը միշտ սպասում էր աշխարհի լավագույն ֆիլմերին: Բայց  դա վերացել էր: Առաջին տարին ամեն դահլիճում 4-5 կամ 10 մարդ  էր նստած,  այսօր 50-60 հազար  հանդիսատես մասնակցում է տարբեր միջոցառումների և ֆիլմերի ցուցադրությունների: Այսինքն`  մի այնպիսի հետաքրքիր հանդիսատես է առաջացել, որ ամեն տարի սպասում է այս մեկ շաբաթին, որպեսզի իր հետաքրքրություններին հագուրդ տա:

Այդ երեք կարևոր ձեռքբերումներն են, որ ամեն երկրի համար  հպարտանալու արժեքներ են:

– Մի փոքր խոսեցիք այդ մասին, բայց կմանրամասնե՞ք` ինչ համբավ և տեղ  ունի «Ոսկե ծիրանը» միջազգային հեղինակավոր կինոփառատոների շարքում:

– Չկան այդպիսի աստիճաններ, որ 10-րդ կամ 20-րդ տեղը զբաղեցնենք, սա սպորտ չէ: Կան 5-6 մեծագույն, Ա կարգի փառատոներ, որոնք  շատ մեծ,  հարուստ երկրների իրավունքներն են, որոնք  ունեն մեծ շուկա:  Ամեն փառատոնի  ժամանակ ծախսվում է   10-100 մլն եվրո: Եվ կան մնացած փառատոները: Կարևորությունը մարդկանց գնահատականներն են: Ինչո՞վ է գնահատվում փառատոնը. ովքե՞ր են  մասնակցում փառատոնին, ինչպիսի՞ ֆիլմեր են ցուցադրվում փառատոնի ժամանակ և հանդիսատեսը գո՞հ է  ծրագրից. և ի՞նչ լրատվամիջոցներ են լուսաբանում այն: Շատ կարևոր է նաև ժյուրիի կազմը, լուրջ մասնագետնե՞ր են արդյոք, թե՞ պատահական հավաքված մարդիկ: Օրինակ, եթե գալիս են  հեղինակային կինոյի հիմնադիրները, դասականները կամ ներկա ճանաչված ռեժիսորներ, 1-2 հոգին մի փառատոնի համար շատ է, բայց մեզ մոտ մինչև 10-15 մեծագույն ռեժիսորներ են գալիս ամեն տարի, կարծես հեղինակային կինոյի ակումբ է դարձել: Փառատոնն այդպես է գնահատվում:

-10 տարի առաջ, երբ 1-ին կինոփառատոնն էիք անցկացնում, ի՞նչ տեսլական ունեիք: Եվ որքանո՞վ էր իրատեսական, որ Հայաստանում ամենամյա հեղինակավոր կինոփառատոնը կարող է կյանքի կոչվել:

– Հավատ չկար իրականում: Շատերը թերահավատորեն էին մոտենում, որ կարող է հաստատվել փառատոնը: Բայց մենք ընտրեցինք այդ ճանապարհը: Գիտակցում էինք   կինոն նորից արթնացնելու և կինոն որպես քաղաքական, մշակութային, ազգային  զենք օգտագործելու կարևորությունը: Կինոն լավագույն միջոցներից է աշխարհին պատմելու քո առավելությունների ու թերությունների, մշակույթի մասին, գրավելու աշխարհի մարդկանց քո երկիր և քո երկրի եղածը հանելու դուրս: Երկու ճանապարհ կար դրա համար. առաջինը արտադրություն ստեղծելն էր, հարուստ մի ֆոնդ, որպեսզի  սկսեինք ֆիլմեր նկարահանել և հասնեինք մի մակարդակի, ինչպես ժամանակին արեցին պարսիկները, վրացիները, հիմա թուրքերն են անում: 100-ավոր միլիոն դոլարներ են ներդնում կինոյի մեջ, քանի որ այն իրենց համար լուրջ քաղաքական գործիք է: Մենք այդ ճանապարհով չէինք կարող գնալ, քանի որ աղքատ երկիր ենք: Ընտրեցինք երկրորդ ճանապարհը` մարդկանց մեջ հետաքրքրություն առաջացնելու, դպրոց բացելու,  սովորեցնելու, վարպետության դասեր տալու: Դա մի քիչ ավելի երկար ճանապարհ է: Փառք Աստծո, ինչ մտածում էինք, առաջին փուլի համար` իրականացավ:  Հիմա  երկրորդ տասնամյակում երկրորդ փուլը  պիտի իրականացնենք, խոսքը  հայկական կինոտեսակի, կինոարվեստի ինքնահաստատման մասին է: Մեկ-երկու լավ ֆիլմը չի կարող ստեղծել եղանակ համաշխարհային կինոյի մեջ ընդգրկվելու կամ  հայկական կինոտեսակը ցուցադրելու համար, պետք է շատանան ֆիլմերը, պետք է ֆոնդ ստեղծվի, պետք է մեծահարուստները համոզվեն գումար ներդնել այդ ֆոնդերի մեջ, ֆոնդերը պետք է երիտասարդների ներգրավեն ֆիլմեր նկարահանելու համար, որպեսզի ստեղծվի հայկական կինոտեսակ: Այնպես որ երկրորդ փուլում  մեր նպատակն է, որ  հայ կինոտեսակը ստեղծվի, քանակը որակ տա ու դա նկատվի աշխարհում:

– Անցած տարի բարձր մակարդակով խոստումներ հնչեցին, որ «Ոսկե ծիրանը»  սրահով կապահովվի: Այս տարի այդ խոստումներն իրականություն կդառնա՞ն:

– Մեծ շենքի մասին է խոսքը, որտեղ ողջ տարվա ընթացքում կինոցուցադրություններ, դասեր կանցկացվեն: Փնտրում են: Ես հավատում եմ այդ մարդկանց լրջությանը: Կարևոր է, որ «Ոսկե ծիրանն»  ընդունվի  որպես մշակութային քաղաքականություն վարող կենտրոն, որին պետք է ապահովել մեկ, երկու, եթե ոչ երեք 20-150 տեղանոց կինոդահլիճներով, սրահներ, որտեղ կարելի է  կինոցուցադրություններ, լեկտորիումներ անցկացնել, դասեր տալ` սկսած  դպրոցական տարիքի երեխաներից: Ես հույս ունեմ, որ դա կլինի, բայց եթե հանկարծ մոռացկոտ լինեն, մենք նորից կհիշեցնենք այդ մասին: Սա շուոբիզնես չէ, այլ  լուրջ կրթական, դաստիարակչական, մշակութային  ծրագիր է, որին պետք է ուշադրություն դարձնել:

– Արդեն հստակեցվա՞ծ է կինոփառատոնի այս տարվա ժամանակացույցը:

– Փառատոնը կանցկացվի հուլիսի 7-14-ը: Փորձում ենք դահլիճների թիվը շատացնել, տեսնենք` ինչ կստացվի: Մենք բերում ենք 100-150 ֆիլմ, որոնք մեկ անգամ են ցուցադրվում, գոնե 2-3  անգամ ցուցադրվեն: Դալմայի այգիներում դահլիճներ են բացվում, ուզում ենք նրանց ներգրավել, ուզում ենք, որ ամառային դահլիճում  գոնե այդ մեկ շաբաթը բացօթյա ֆիլմեր լինեն, նաև մեկ-երկու հրապարակներում,  որպեսզի անցորդը, հետաքրքրված անձն ամեն տեղ կարողանա կինոյի հետ շփվել:

Պատահում է, որ անհավանական երազ ես տեսնում: Գիտես որ երազ է, ամեն կերպ ուզում ես արթնանալ, բայց չի ստացվում, մղձավանջը շարունակվում է:

Արթմնի վիճակում նման զգացողություն ունեցա վերջերս բելգիացի գիտնականի դասախոսությունը լսելիս: Նեյրոհոգեֆիզիոլոգիայի ոլորտի առաջատար մասնագետ Մարկ Վան Հյուլեն  մոլեկուլային կենսաբանության ինստիտուտում հայ գիտնականներին ներկայացնում էր Լյուվենի կաթոլիկ համալսարանում գործող իր լաբորատորիայի գործունեությունը և ծրագրերը:

Գիտնականը պատին պրոյեկցված պատկերի վրա մանրակրկիտ ու հպարտությամբ ցույց էր տալիս` սա մեր համալսարանն է, սա մի մասնաշենքում իմ լաբորատորիան է, և այդպես շարունակ: Նրա ամեն մի խոսքից զգացվում էր, թե ինչքան հպարտ է իր ունեցածով:

Երբ գիտնականը սկսեց ներկայացնել իրենց համալսարանի գիտական կենտրոնի և իր լաբորատորիայի ֆինանսավորումը, թվաց, թե խոսքի միալար հնչերանգից ննջել եմ ու երազ եմ տեսնում: Սթափվեցի, մտքերս հավաքեցի ու սևեռվեցի պատի վրայի պատկերին: Պարզվեց, որ ո՛չ  քնած եմ, ո՛չ էլ սխալ եմ լսում, պարզապես հայ իրականության համար բելգիական համալսարանի գիտական կենտրոնի ֆինանսավորումն անհավանական ու աստղաբաշխական է թվում: Նրանց մեկ տարվա ֆինանսավորմամբ հայաստանյան գիտությունը քանի՜-քանի՜ տարի կապրի:

Պարզվում է, որ Մարկ Վան Հյուլեի գլխավորած լաբորատորիան, որն աշխատում է Mindspeller (Մայնդսփելեր) ծրագրի վրա, տարեկան ստանում է 2 մլն եվրո ֆինանսավորում. դա այն գումարն է, որ անհրաժեշտ է գիտնականների փոքր խմբին արդյունավետ հետազոտություններ անելու համար:

Լյուվենի համալսարանի գիտական կենտրոնի տարեկան բյուջեն գերազանցում է 500 մլն եվրոն: Սա այն պարագայում, երբ Հայաստանում ողջ գիտության տարեկան բյուջեն է կազմում 20 մլն եվրո (11 մլրդ ՀՀ դրամ): Այսինքն` Լյուվենի համալսարանի տարեկան բյուջերով հայաստանյան գիտությունը կգոյատևի  25 տարի:

Հաջորդ օրը զարմանալու հերթը բելգիացի գիտնականինն էր: Եթե մենք` հայերս, զարմանում էինք, թե ինչ մեծ ֆինանսավորում ունի գիտությունը Բելգիայում, ապա Մարկ Վան Հյուլեն ԳԱԱ նախագահի հետ հանդիպումից ու Հայաստանում գիտության ֆինանսավորման ծավալն իմանալուց հետո էր երազում հայտնվել: Նա ոչ մի կերպ չէր հասկանում, թե նման ֆինանսավորմամբ ինչպե՞ս կարող է Հայաստանը գիտություն ու լավ գիտնականներ ունենալ, նաև տարածաշրջանում լինել առաջատարը միջազգային պարբերականներում տպագրվող հոդվածների քանակով:

Ու չնայած իր դասախոսությունը սկսելիս բելգիացի գիտնականը նշեց, որ Հայաստանը և Բելգիան շատ նմանություններ ունեն` փոքր երկրներ են, որոնց հիմնական ներուժը մարդկային ռեսուրսն է, այնուամենայնիվ տարբերություններն ավելի շատ են:

Բելգիա, երկիր Եվրոպայում:  Խորհրդարանական միապետություն է: Ունի երեք պետական լեզու` հոլանդերեն, ֆրանսերեն, գերմաներեն: Մայրաքաղաքը` Բրյուսել:

Տարածքը` 30 հազար քկմ: Բնակչությունը` 11 մլն` ըստ  2012-ի մարդահամարի տվյալների:

Բելգիայում գիտությունը կենտրոնացած է համալսարաններում: Համալսարանների բյուջետային հատկացումների 40%-ն ուղղվում է գիտության զարգացմանը: Գիտական հետազոտությունները ֆինանսավորվում են ինչպես առանձին  նախարարությունների, այնպես  էլ պետական հատկացումներով, ինչպես նաև մասնավոր ֆոնդերից:

Գիտության զարգացմանն  է կոչված աջակցելու Բելգիայի գիտական հետազոտությունների ազգային հիմնադրամը: Պետությունն այս հիմնադրամի միջոցով է իրականացնում համալսարանների ֆինանսավորումը, որտեղ և կենտրոնացած  է գիտությունը:  Հիմնադրամը աջակցում է ինչպես անհատ հետազոտողների, այնպես էլ գիտնականների խմբերի` միավորված մեկ թեմայի շուրջ:

Գիտության ֆինանսավորմամբ զբաղվում են նաև համայնքները, ինչպես նաև տարբեր հիմնադրամներ: Օրինակ`  Բոդուէն թագավորի անվան հիմնադրամը ֆինանսավորում է  այն գիտական հետազոտությունները, որոնք ուղղված են Բելգիայի տնտեսության, դեմոգրաֆիայի բարելավմանը և իմիգրացիոն խնդիրների լուծմանը:

Լյուվենի կաթոլիկ համալսարանը, որի մասին այդքան մեծ հպարտությամբ խոսում էր Հյուլեն,  հիմնադրվել է 1425-ին և համարվում է աշխարհի հնագույն համալսարաններից մեկը: Ունի 14 ֆակուլտետ, որոնք ներառում են գիտության հումանիտար,  բնական և տեխնիկական ուղղությունները:  Բուհն ունի ավելի  քան 26 հազար ուսանող, որոնցից 2300-ն օտարերկրացիներ են աշխարհի 100 երկրներից, այդ թվում և Հայաստանից:

Ողջ աշխարհում հայտնի է նաև համալսարանի գրադարանը, որն ունի շուրջ 4 մլն գիրք և 15 հազար պարբերական: Համալսարանի գիտական կենտրոնին կից գործում է նաև հինգ հիվանդանոց` մոտ 2 հազար մահճակալներով:

Ըստ ՅՈՒՆԵՍԿՕ–ի  2010-ի գիտության մասին զեկույցի`  Բելգիայում գիտության առաջատար ճյուղեր են համարվում կենսաբանությունը, քիմիան, կլինիկական բժշկությունը: Երկրի ՀՆԱ–ի 1,87%-ը հատկացվում է գիտությանը:  Այստեղ մեկ միլիոն բնակչին բաժին է ընկնում  մոտ 2900 գիտաշխատող:

Տարվա ընթացքում տպագրված գիտական հոդվածքների քանակով Բելգիան ԵՄ երկրների շարքում, ըստ 2008-ի տվյալների, 9-րդն է` 13 773 հոդված:

Հայաստանի Հանրապետություն, երկիր Անդրկովկասում: Տարածքը` 29 հազար քկմ, բնակչությունը` 3,26 մլն` ըստ 2011-ի մարդահամարի տվյալների:

Հայաստանում գիտության ֆինանսավորումը կազմում է ՀՆԱ–ի մոտ 0,25%-ը:

Ըստ ՅՈՒՆԵՍԿՕ–ի 2010-ի գիտության մասին զեկույցի` Հայաստանում գիտության առաջատար ճյուղերն են ֆիզիկան, մաթեմատիկան, քիմիան, կլինիկական բժշկությունը և այլն:

Մեկ մլն բնակչին բաժին է ընկնում մոտ 1200 գիտաշխատող: Ըստ նույն զեկույցի` Հայաստանը, հարևան երկրների համեմատությամբ, առաջատար է գիտության ոլորտում: 2008-ին Հայաստանն ունեցել է 544 գիտական հոդված, մինչդեռ, օրինակ, Ադրբեջանը` 292, Վրաստանը` 328: Ընդգծենք նաև, որ նշված երկու երկրները գիտությանն ավելի շատ են ֆինանսական միջոցներ հատկացնում:

Չնայած երկու երկրների միջև առկա տարբերություններին` բելգիացի գիտնականը վստահ է, որ ապագան Հայաստանինն է` երկիր, որ ունի ուղեղի, մտքի նման մեծ պոտենցիալ:

Օտարերկրացի գիտնականը բարձրաձայնում է ճշմարտությունը, որը չեն գիտակցում մեզանում ոլորտի պատասխանատու բազմաթիվ պետական այրեր: Դա են վկայում թե՛ գիտությանը հատկացվող ֆինանսավորման ծավալը, թե՛ վերաբերմունքն ուղեղների արտահոսք ասված երևույթին: Ոլորտի շատ պատասխանատուներ ասում են, որ դրա մեջ վատ բան չեն տեսնում. տեխնիկայի դարաշրջան է, և արտերկրում հաջողության հասած հայ գիտնականը կարող է դրսից էլ աշխատել իր հայրենիքի համար: Մինչդեռ, օրինակ, բելգիացի գիտնականը պարտադիր է համարում, որ դրսում կրթություն ստացած հայ երիտասարդները հայրենիք վերադառնան ու այստեղ աշխատեն:

Նոյեմբերի 3-ին Հանրային խորհուրդը  ՀՀ նախագահ Սերժ Սարգսյանին ներկայացրեց առաջարկությունների փաթեթ Արարատյան արտեզյան ավազանի ջրային պաշարների օգտագործման և ձկնաբուծական տնտեսություններում ջրի կիսափակ  համակարգերի անցման մասին: Թեմայի մասին «Անկախը» հարցազրույց է ունեցել ՀԽ  գյուղատնտեսական և բնապահպանական հարցերի հանձնաժողովի նախագահ Յուրի Ջավադյանի հետ:

– Պարոն Ջավադյան, ի՞նչն առիթ դարձավ, որ Արարատյան արտեզյան ավազանի ջրային պաշարների օգտագործման և ձկնաբուծական տնտեսություններում ջրի կիսափակ համակարգերի անցման հարցը քննարկվի Հանրային խորհրդում:

– Արարատյան արտեզյան ավազանը ջուր է մատակարարում և՛ ոռոգման, և՛ խմելու նպատակով, ինչպես նաև ձկնային տնտեսություններին ու արտադրական նպատակներով, այսինքն` բոլոր նպատակներով: Արտեզյան ավազանի երկարությունը 120 կմ է, լայնությունը` 10-30 կմ, սնվում է Մասիս, Հայկական պար, Արագած և Գեղամա լեռներից:

Արարատյան արտեզյան ավազանի ջրային պաշարների ուսումնասիրությամբ հաստատվել է, որ պաշարների վերականգնման չափը տարեկան 1 մլրդ 226 մլն խմ է: Սա այն պաշարն է, որից ավելի ջուր վերցնելու իրավունք չունենք: Եթե վերցնենք, սկսվելու է պաշարների սպառում: Հենց այդ երևույթն էլ սկսվել է:

Քանի որ ջրառի թույլտվությունները 1990-ից հետո ավելի շատ են, քան ջրային պաշարները, բավական ծանր վիճակ է ստեղծվել: Եվ մինչև հիմա ինչքան ցանկացել ենք, որ պաշարների նոր ուսումնասիրություն լինի, թեկուզ` հաշվարկային կարգով, չի եղել, սակայն ջրառի թույլտվությունները շարունակվում են: Միայն ձկնային տնտեսություններն օգտագործում են տարեկան ջրառի թույլատրելի պաշարների չափ ջուր, այսինքն` ոռոգման, խմելու, արտադրական և այլ նպատակների համար հավելյալ ջրային պաշարներն են օգտագործվում, ինչի պատճառով պաշարները նվազում են:

Ջրառը թույլ տվող կազմակերպություններն այդ բոլորը պետք է գոնե հետագայում հաշվի առնեն, որպեսզի դադարեցնենք պաշարների սպառումը և ստորերկրյա ջրավազանին կամաց-կամաց վերականգնվելու հնարավորություն տանք:

– Ջրային պաշարների վերաբերյալ արդյոք նոր ուսումնասիրություններ կա՞ն: Ինչպիսի՞ն է պաշարների օգտագործման ներկա վիճակը:

– Ուսումնասիրություններ 1984-ից հետո չեն կատարվել: Մի 2-3 տարի առաջ առաջարկել ենք նման ուսումնասիրություն կատարել, սակայն նախարարությանն այդքան գումար չի հատկացվել: Ուսումնասիրության արժեքը գնահատվել է 250 մլն դրամ:

2008-ին բնապահպանության նախարարությունը, ըստ «Ջրի ազգային ծրագրի մասին» օրենքի պահանջների, կատարել է գույքագրում: 2010-ին, զգալով պաշարների նվազումը ,փոխվարչապետ պարոն Գևորգյանի կողմից կազմվել է հանձնաժողով, որին մասնակցել են բնապահպանության և գյուղատնտեսության նախարարությունների ներկայացուցիչները, ջրպետկոմի ներկայացուցիչը և Արարատի ու Արմավիրի մարզպետարանների ներկայացուցիչներ: Ուսումնասիրության արդյունքներով պարզվել է, որ երկու մարզերի համայնքները փականային ռեժիմ չունեն, և ջուրն անխնա հոսում է: Տարեկան 200 մլն խմ ջուր առանց օգտագործվելու լցվում է Արաքս գետը: 1 մլրդ 200 մլն խմ ջուր էլ ձկնային տնտեսություններն են ծախսում: Ընդհանուր, բոլոր ոլորտները հաշվարկած, տարեկան ՀՀ-ից 1 մլրդ 770 մլն ջուր ենք թափում Արաքս գետը և սահմաններից դուրս ուղարկում:

– Թույլատրելիից ավելի ջրի օգտագործումը տեսանելի խնդիրների հանգեցրե՞լ է:

– Այո: Ջրպետկոմն ուսումնասիրել է Մեծամոր գետի ավազանի վիճակը: Ավազանը ժամանակին սնվում էր ստորերկրյա աղբյուրներից և 303 շատրվանող հորերից: Դրանցից 122-ն իսպառ չորացել են: 1990-ին գետի ավազանում ունեցել ենք 18 խմ/վրկ ջուր: Ստուգման ժամանակ պարզվել է, որ հասել է 604 լիտր/վրկ-ի: Այսինքն` առնվազն 10 անգամ պակասել է: Այժմ և՛ Ակնա լճում, և՛ Մեծամոր գետի վերին հոսանքներում ջուր չունենք, դրա հետևանքով 6000 հա հողեր զրկվել են ջրի աղբյուրից:

Ստիպված ենք արդեն հաջորդ տարվանից (այս տարի էլ ենք բաց թողել, բայց հաջորդ տարվանից ավելի շատ) մոտ 70 մլն խմ լրացուցիչ ջուր բաց թողնել Սևանա լճից: Ստացվում է, որ Սևանից պիտի հավելյալ ջուր բերենք, բայց տեղի պաշարներն էլ` 1,770 մլրդ խմ, առանց նպատակին ծառայեցնելու, լցնենք Արաքսը: Սա է մեր անհանգստության պատճառը:

Կան նաև ձկնաբուծարաններ, որոնց հատակները ջրամեկուսացված չեն, ջուրը ներծծվում է ու գնում դեպի բանավաններ և վարելահողեր: Վտանգավոր իրավիճակ է ստեղծվել և՛ բնակելի տների կայունության առումով, և՛ հողային ֆոնդի համար: Ներկայումս 21 հազար հա հողատարածք բարձր խոնավության վիճակում է և կրկնակի աղակալման վտանգի առջև:

-Խնդրին ի՞նչ լուծում է առաջարկում ՀԽ-ն:

– Առաջարկում ենք համայնքային բոլոր շատրվանող հորերը բերել փականային ռեժիմի: Խորքային հորերն ունեն փականային ռեժիմ, քանի որ ջուրը պոմպի միջոցով է հանվում, էլեկտրականություն է ծախսվում, և այդ պատճառով շռայլումներ չեն կարող լինել: Մենք առաջարկում ենք նաև, որ ձկնային տնտեսությունները երկու փուլով անցնեն նոր համակարգի: Առաջին փուլով նախատեսվում է անցնել կիսափակ համակարգի, որով ջրի 70 տոկոսը պիտի պտտվի, 30 տոկոսը` շարունակի հոսել:

Երկրորդ փուլով արդեն պետք է անցում կատարվի փակ համակարգերի, որի դեպքում կօգտագործենք միայն 3,5-5 տոկոս ջուր` գոլորշիացման և ֆիլտրացիոն կորուստները լրացնելու համար: Փակ համակարգը շատ ավելի խնայող է, բայց ավելի շատ միջոցներ է պահանջում: Ուստի չենք ցանկանում տնտեսություններին միանգամից ծանրաբեռնել: Եթե գոնե կիսափակ համակարգի անցնենք և 70 տոկոսը խնայենք, նաև հորերի փականային ռեժիմ կիրառենք, տարեկան 990 մլն խմ ջուր կխնայենք: Դա արդեն իսկ մեծ օգնություն կլինի ավազանի պաշարների վերականգնման համար:

– Ձկնաբուծական տնտեսությունների համար անցումը նոր համակարգին տանելի՞ ֆինանսական բեռ է:

– Մեր կարծիքով սա թույլատրելի ֆինանսական բեռ է տնտեսվարողների համար: Տնտեսվարողներին բաժանել ենք 3 խմբի. ջուր քիչ օգտագործողներ` մինչև 50 լ/վրկ, միջին օգտագործողներ` մինչև 150 լ/վրկ և շատ օգտագործողներ` ավելի քան 150 լ/վրկ:

Խոշոր տնտեսությունները 30-ն են, միջինները` 145: 93 փոքր տնտեսություններին առաջին փուլում չենք նախատեսում ընդգրկել:

Առաջին փուլով նախատեսվում է, որ միջին և խոշոր տնտեսությունները մեկ տարվա ընթացքում պետք է անցում կատարեն կիսափակ համակարգին: Միջին տնտեսությունների համար դա կարժենա 17 մլն դրամ, խոշոր տնտեսությունների` 68 մլն դրամ: Կիսափակ համակարգին անցնելու պարագայում տարեկան 25 տոննա միջինների դեպքում և 100 տոննա խոշորների դեպքում արտադրության պայմաններում ձկան մեկ կիլոգրամի ինքնարժեքը կբարձրանա 115 դրամով:

Բացի այդ, մի շարք եվրոպական երկրներ, եթե իրենց սարքավորումներն են գնում, վարկ են տալիս: Օրինակ` Դանիան նման պարագայում հատկացնում է 5 տոկոսով վարկ` 7 տարի ժամկետով: Մենք էլ առաջարկում ենք, որ տնտեսություններն այդ վարկերից օգտվեն:

Առաջարկել ենք նաև ավտոմատ հեռակառավարման համակարգ ստեղծել: Հեռակառավարման շնորհիվ համապատասխան պաշտոնյան ցանկացած պահի կկարողանա ստուգել իր աշխատասենյակից, թե որ հորը երբ ինչքան ջուր է տվել, և արդյոք դա թույլատրելիի՞ սահմաններում է:

Հարցը մանրակրկիտ քննարկվել է Հանրային խորհրդում, առաջարկությունները ներկայացրել ենք նախագահին, որպեսզի կառավարության հետ միասին այդ հարցերը նորից քննարկենք և լուծենք:

– Իսկ այս առումով ինչպիսի՞ն է միջազգային փորձը:

– Մենք ուսումնասիրել ենք միջազգային փորձը, բելգիացիների օրինակով ու տվյալներով ենք հաշվարկները կատարել: Ընդհանրապես որևէ տեղ խմելու ջրի նկատմամբ նման բարբարոս վերաբերմունք չունեն: Ամեն տեղ փակ համակարգ են կիրառում:

– Ստեղծված իրավիճակն ի՞նչ վտանգներ է պարունակում:

– Վտանգն առաջին հերթին այն է, որ խախտվում է դաշտավայրի էկոլոգիական հավասարակշռությունը, երկրորդ` իջնում է գյուղացիական նշանակության հողերի բերքատվությունը, երրորդ` սոցիալական լարվածություն է առաջանում, չորրորդ` վտանգված է ատոմակայանի նորմալ շահագործումը, քանի որ Մեծամորի ջրային պաշարներից է օգտվում:

Եվ ամենակարևորը, որ մենք ունենք 6 մլրդ 300 մլն մակերեսային ջրեր, որից օգտագործում ենք միայն 2,5 մլրդ-ը, մնացածը սահմաններից դուրս է գնում: Այսինքն` այդ 3,7 մլրդ-ին, որի համար ջրամբարներ պիտի կառուցենք ու մի մասը պահենք, դեռ մի բան էլ ավելացնում ենք հոսքեր` ստորգետնյա պաշարներից 1 մլրդ 700 մլն: Դա մեր կողմից ամենամեծ սխալ քայլն է:

– Ի՞նչ ժամանակահատվածում է ցանկալի, որ ՀԽ առաջարկությունները կյանքի կոչվեն:

– Մենք առաջարկել ենք մեկ տարում անցնել խնայող ռեժիմի: Ուշացնել այլևս չենք կարող: Այլապես հետևանքներն անկանխատեսելի են: Այլևս վերականգնելու հնարավորություն չենք ունենա: Ստորգետնյա ավազանը, որը ոռոգման և խմելու ջուր է ապահովում Արմավիրի, Էջմիածնի, Մասիսի, Արտաշատի, Արարատի, Վեդու տարածաշրջանների համայնքներին, վտանգում ենք: