Եթե սիրում եք թեյ, ուրեմն անպայման պետք է իմանաք, թե ինչպես պետք է այն պատրաստել ու օգտագործել, որ օգուտ տա, ոչ թե վնաս: Մեզանից ոմանք սխալներ են անում` փորձելով համեղ թեյ պատրաստել: Թվում է, թե թեյ պատրաստելը հասարակ բան է, ու հարկ չկա հետևել ինչ-որ կանոնների:

Այո, իսկապես էլ թեյն օգտակար է: Սև և կանաչ թեյերը պարունակում են հակաօքսիդանտներ` կատեխիններ: Դրանք  օրգանիզմը պաշտպանում են ազատ ռադիկալներից` անկայուն մոլեկուլներից, որոնք հարձակվում են բջիջների վրա, վնասում կարևոր միացությունները: Թեյի բաղադրության հակաօքսիդանտները խոչընդոտում են ազատ ռադիկալների քայքայիչ գործունեությունը և հաղթանակում այդ պայքարում:

Սակայն թեյն օգուտից բացի կարող է նաև վնասել, եթե այն ճիշտ չպատրաստենք ու օգտագործենք: Չինաստանի թեյի հնագույն մշակույթում խոսվում է  սխալ օգտագործման պարագայում դրա վնասների մասին: Այն շարադրված է 10 արգելքի ձևով:

Չի կարելի թեյ խմել  դատարկ ստամոքսին: Չինացիներն ասում են, որ եթե դատարկ ստամոքսին թեյ խմեք, ապա այն, ընկնելով օրգանիզմ, իր սառը բնույթով կարող է սառեցնել ստամոքսն ու փայծաղը, ինչը նման է «տուն գայլի ներխուժմանը»:

Չի կարելի եռման թեյ խմել, քանի որ դա կարող է գրգռել կոկորդը, կերակրափողն ու ստամոքսը: Եթե եռման թեյ ու կերակուր օգտագործելը երկարաձգվի, ապա թվարկված օրգաններում հիվանդագին փոփոխություններ կառաջանան: Այդ խնդրով զբաղվող բժիշկներն ասում են, որ թեյի ջերմությունը չպիտի գերազանցի 55^{0 –} ը:

Չի կարելի նաև սառը թեյ խմել: Եթե տաք կամ գոլ թեյն օրգանիզմը թարմացնում է, պայծառացնում գիտակցությունը, տեսողությունը սրում, աչքերը «բացում», ապա սառը թեյը տհաճ  ազդեցություն է ունենում:

Օրգանիզմում սառնություն է առաջանում, ու լորձ է կուտակվում:

Շատ թունդ թեյ նույնպես չի կարելի օգտագործել: Տանինի մեծ խտությունն ու կոֆեինը կարող են անքնություն ու գլխացավ առաջացնել:

Չի կարելի թեյը երկար եփել: Եթե թեյի գույնը չափազանց երկար է թրմվում, ապա եթերայուղերն ու բազմաֆենոլները սկսում են «ինքնակամ» օքսիդանալ, թեյը կորցնում է  թափանցիկությունը, համային  որակներն ու բույրը: С և P վիտամինների օքսիդացման հետևանքով նվազում է բուժական նշանակությունը : Բացի այդ,  եթե թեյը երկար ժամանակ գտնվում  է տաքության մեջ, ապա վերածվում է մանրէների բազմացման  նպաստավոր միջավայրի:

Չի կարելի թեյը մի քանի անգամ թրմել: Սովորաբար 2-3-րդ անգամ  օգտագործելու  դեպքում թեյախոտն արդեն բավարար քանակությամբ օգտակար նյութեր չի պարունակում:

Կատարվել է փորձ ու ստուգվել թեյի որակն ամեն եփելիս. առաջին անգամ թեյախոտից եփուկն  օգտակար նյութերի գրեթե կեսն իր մեջ է առնում, երկրորդ անգամ` 35%-ը, երրորդ անգամ` 10%-ից պակաս: Իսկ եթե այն օգտագործվում է 4 և ավելի անգամ, ապա թեյից մնում են միայն վտանգավոր բաղադրիչները, քանի որ դրանք ամենավերջում են «հանձնվում»:

Ուտելուց  անմիջապես առաջ չի կարելի թեյ խմել, քանի որ դրանից թուքն ավելի կջրիկանա: Դրանից ճաշն անհամ կթվա, ինչպես նաև տեղի կունենա մարսողական օրգանների կողմից պրոտեինի յուրացման նվազում: Իսկ եթե իսկույն թեյ խմելու պահանջ  ունեք, ապա խմեք ուտելուց գոնե կես ժամ առաջ:

 Անմիջապես ուտելուց հետո նույնպես չի կարելի թեյ խմել, քանի որ ցանկացած ըմպելիք, այդ թվում` թեյը, անմիջապես ուտելուց հետո հանգեցնում է  ստամոքսահյութի խտության նվազման ու ամբողջ մարսողական համակարգի աշխատանքի դանդաղեցման: Եթե կամենում եք անուշաբույր թեյ վայելել, ապա միայն մեկ ժամ անց:

Թեյով չի կարելի դեղ խմել: Թեյի մեջ լուծվող դաբաղանյութերը տրոհվելով տանին են անջատում և դժվարացնում  յուրացումը: Դրա համար էլ ասում են, որ թեյը քայքայում է դեղը:

Երեկվա  կամ նախորդ օրվա  թեյը նույնպես վտանգավոր է, քանի որ ոչ միայն վիտամիններից զուրկ է, այլև մանրէների բազմացման համար  գերազանց միջավայր:

Իսկ եթե այդ թեյը  դեռևս չի փչացել, ապա այն կարելի է կրկին օգտագործել  բուժական, սակայն արտաքին կիրառման  նպատակով: Մեկ օրվա հնություն ունեցող թեյը  հարուստ է տարբեր թթուներով ու ֆտորով: Այդ միջոցը կտրում է մազանոթներից արյունահոսությունը: Այն հարմար է բերանը ողողելու, բերանի խոռոչի, լեզվի ցավը մեղմելու և արյունահոսող լնդերը բուժելու համար: Դրանով կարելի է տրորել մաշկի վնասված ու բորբոքված հատվածները: Նախորդ օրվա թեյով լվանալով աչքերը` կարելի է մեղմել ծակծկոցը,  տհաճ զգացողությունը, իսկ բերանն առավոտյան ատամները մաքրելուց առաջ և  ուտելուց հետո ողողելը թարմության զգացում կպատճառի: Ի դեպ, փոքրիկների ատամնացավի դեպքում ևս առաջարկվում է թեյի թուրմով ողողում կատարել: Այն, ցավազրկելուց բացի, ամրացնում է ատամները:

Սա շոկոլադապատ, վաֆլու մեջ թաթախված ու ընկուզապատ թխվածքաբլիթ է, որի մեջ գետնանուշ կա  կամ ընկույզ: Կարելի է միջուկին ավելացնել մուրաբա կամ ծիրանաչիր: Մուրաբան պետք է լինի ծիրանի, բալի  կամ կոկռոշի: Հեշտ է պատրաստվում ու շատ համեղ է:

Բաղադրությունը խմորի համար

ձվի պինդ խաշած 3 դեղնուց

200 գ կարագ կամ մարգարին

0,5 թ/գդալ սոդա` քացախով

5 ճ/գդալ թթվասեր

3 ճ/գդալ ալյուր

վանիլին:

Շոկոլադե ջնարակի համար

1 ճ/գդալ շաքար

3 ճ/գդալ կակաո

3 ճ/գդալ կաթ կամ ջուր

30-50 գ կարագ:

Ձևավորման ու միջուկի համար

1.600 գ վաֆլի

2 ընկույզ, մուրաբա:

Պատրաստման եղանակը

Ձուն պինդ խաշել, դեղնուցը հանել ու պատառաքաղով տրորել կամ քերել քերիչով: Ավելացնել հալած կարագը կամ մարգարինը, թթվասերը, սոդան` քացախով:

Միջուկը

Մուրաբայի հատիկներից հեռացնել կորիզներն ու հունական ընկույզը մանրացնել: Իսկ եթե գետնանուշ եք օգտագործելու, ապա նախապես հարկավոր է բովել այն:

Խմորից ոչ մեծ գնդեր պատրաստել ու մեջտեղում տեղադրել միջուկը:

Ստացվում է մոտ 35-38 գունդ:

Գնդերը շարել տապակի վրա և թխել: Մինչ  տրյուֆելները պատրաստ կլինեն, անցնում ենք հաջորդ քայլին:

Վաֆլին  քերել է հարկավոր ու պատրաստել գլազուրը (ջնարակ): Դրա համար 1 ճ/գդալ շաքարը խառնել 3 ճ/գդալ կակոյի հետ, ավելացնել կաթն ու դնել մարմանդ կրակին: Եփել այնքան, որ շաքարավազը հալչի: Ապա ավելացնել կարագը:

Պատրաստի գնդերը պետք է   թողնել, որ հովանան, ապա թաթախել գլազուրի մեջ, իսկ հետո վաֆլու քերուկի մեջ գլորել:

Բարի ախորժակ:

Հարցազրույց ՀՀ վաստակավոր արտիստ, Մովսես Խորենացու շքանշանակիր, կինոռեժիսոր Հարություն Խաչատրյանի հետ:

Խաչատրյանը նկարահանել է բազմաթիվ ֆիլմեր, որոնցից են «Սպիտակ քաղաքը», «Կոնդ», «Վերադարձ ավետյաց երկիր», «Վերջին կայարան», «Դոկումենտալիստը», «Պոետի վերադարձը», «Սահման», «Անվերջ փախուստ, անվերջ վերադարձ» և այլն:

– Պարոն Խաչատրյան, Ձեր զբաղվածության պայմաններում շարունակում եք ստեղծագործել: Ո՞րն է ներշնչանքի աղբյուրը, որտեղի՞ց եք ֆիլմերի թեմաներ  քաղում:

– Գիտեք, ես  ինձ միայն կինոռեժիսոր չեմ համարում: Իմն ավելի շատ սոցիոլոգիա է, կինոսոցիոլոգիա: Ամեն ֆիլմը նոր նյութի, նոր տարածքի ուսումնասիրություն է:  Ծանր ուսումնասիրություններ են: Կան ֆիլմեր, որոնք 25 տարում եմ նկարել: 25 տարի անընդմեջ, ամեն 5-7 տարին մեկ անդրադարձել եմ նույն մարդկանց: Հիմա  նոր եմ ավարտել ֆիլմը, որ կոչվում է «Անվերջ փախուստ, անվերջ վերադարձ»: Այն  87-88-ից սկսած նկարում եմ: Ֆիլմը 5-6 հայերի մասին է, որոնք Հայաստանից փախչում են: Ֆիլմը փորձում է պարզել`  ինչու են փախչում, ինչու վերադառնում, ինչու չեն վերադառնում, դժբախտ են արդյոք, թե երջանիկ: Չկա  մի թեմա, որ ինձ չտանջի որպես մարդու, անհատականության և որպես հայի, որպես աշխարհի քաղաքացու:

Սրանք ապրված,  տեսած պատմություններ են, ինձ սարսափելի անհանգստացնող պատմություններ: Իմ լեզուն կինոլեզուն է: Ես հրապարակախոս չեմ, նկարիչ չեմ, իմ արտահայտվելու լեզուն կինոպատկերն է, և դա եմ օգտագործում:

– Ձեր ֆիլմերում ներկայացնում եք կյանքի այն կողմը, որոնք շատերը նախընտրում են չնկատել: Ինչպիսի՞ն է լինում արձագանքը այս պարագայում:

– Դժբախտաբար, հարվածները շատ են լինում, քանի որ կան մի խումբ ստահակներ, որոնք սուտ հայրենասիրությունն օգտագործում են իսկական արվեստի և ուսումնասիրությունների դեմ, որովհետև րոպեական փառքը կամ մի ասված ճարպիկ խոսքն այդ օրը փայլելու համար իրենց համար ավելի կարևոր է, քան տարիների ուսումնասիրությունը, որոնք բացահայտում ենք քո մշակութային, փիլիսոփայական, կենցաղային շերտերը և թերությունների շերտերը:

Եթե արվեստագետը չխոսի թերությունների և բացերի մասին, դրանք հնարավոր չի լինի  շտկել կամ գոնե վերանայել: Սկզբում միշտ լինում են հայհոյանքներ, զազրախոսություն, նույնիսկ ինձ իրականության թշնամին են համարում: Մի ժամանակ ԿԳԲ-ն ինձ սովետի թշնամին էր համարում, հետո ինձ ոմանք հայերի թշնամին էին համարում, քանի որ չի կարելի հայերի թերությունները պատմել աշխարհին: Պարզվեց, որ այդ թերություններն ամբողջ աշխարհն ունի, այն առավելությունները, որ մենք ունենք, ամբողջ աշխարհն ունի, և բոլորին հետաքրքրում է դրա մասին մտածելը, դրան անդրադառնալը:

Ոչ ոք չի ասում, թե ինչու  Կոնդում ապրող մարդն այս խնդիրն ունի: Նույն Կոնդը կա Փարիզում, նույն Կոնդը կա Բուենոս-Այրեսում, Մեխիկոյում: Ամեն մեկն իր դարդը, հոգսը  և հիացմունքը տեսնում է տվյալ ազգի արվեստի մեջ:

Բայց, բարեբախտաբար, ինչը  համարում էին գարշելի ու զազրելի, հետագայում ասում են` շատ պոետիկ ֆիլմ է:  Արվեստը մնում է, պոետականությունը մնում է, իրենք հասունանում են այնքան, որ հասկանան` ինչքան կարևոր է այդ ֆիլմը: Ֆիլմերը միշտ առաջ են ընկնում, անընդհատ նոր շերտեր են բացում, իսկ  մարդիկ պատրաստ չեն դրան:  Սկզբում  անսպասելի է շատերի համար, բացասական ռեակցիա է լինում, հետո հասունանում են: Հետո նոր ֆիլմ է գալիս, որը պատմում է լրիվ ուրիշ շերտի մասին, որի մասին իրենք չէին մտածել: Իհարկե, իսկական արվեստը` իմ սիրած արվեստը, այդպիսին պիտի լինի:

– Մի՞թե ավելի բարդ  չէ կյանքի դժվարությունների, խնդիրների  մասին ֆիլմ նկարելը:  Ինչո՞ւ եք դժվար ուղին ընտրել:

– Ես եմ այդպիսին: Իմ կինոյի տեսակն այնքան անհատական արվեստի տեսակ է, որ  ամբողջը իմ միջով է մտնում ու դուրս գալիս:

Ջիվանու մասին ֆիլմը («Պոետի վերադարձը»). ես 7-10 տարի  եմ մտածել, թե ինչպես պատմեմ այդ պատմությունը, որ ոչ մի արվեստագետ, ոչ մի սուրբ իր երկրում տեղ չունի: Որ կարող են քեզանով ապրել և հիշել, բայց եթե վերադարձար, չեն կարող ընդունել: Կամ Ջիվանու միջոցով ինչպես կարելի է պատմել Ջավախք աշխարհի գեղեցկության և մեծ պոտենցիալի մասին, որն ինչպես  հոգևոր, մտավոր,  մշակութային, այնպես էլ  կոպիտ բաներ ունի իր մեջ պարփակված: «Պոետի վերադարձը»  տասից ինը չէին հասկանում: Բայց անցավ մի քանի տարի, և բոլորն ասում են,  որ նման ֆիլմ չկար: Նույնը «Սպիտակ քաղաքը», «Կոնդը», «Վերադարձ ավետյաց երկիրը»: Բոլոր ֆիլմերի թեմաներն էլ այնպիսին են, որ այսօր ազգը դրա մեջ է ապրում, դրանով տառապում:

Իսկ նոր ֆիլմը` «Անվերջ փախուստ և անվերջ վերադարձ»,  հինգուկես ժամանոց լիամետրաժ  ֆիլմերի ժողովածու է  Հայաստանից հեռացածների ու վերադարձածների մասին: Չկա նման  բան, որ ուզենամ չարամտորեն սևացնել պատմությունը կամ գունազարդել, թե ինչ լավ է ամեն ինչ: Աշխատում ենք պահպանել ճշմարտության մթնոլորտը, որպեսզի ապագա սերունդներն էլ կարողանան տեսնել, թե ինչ մթնոլորտում ենք ապրել, ինչն է մեր դժբախտությունը, ինչը մեր երջանկությունը:

– Ձեր ֆիլմերում հերոսները քչախոս են,  երբեմն լռություն է տիրում, ինչո՞ւ է այդպես:

– Կարծում եմ, որ կինոյի լեզուն այնքան հարուստ է և ճոխ, որ շատ խոսքերը կարող են արժեզրկել առկա մթնոլորտը և տրամադրությունը:  Բայց հիմա նոր ցիկլում հերոսներս շատ են խոսում, որովհետև նրանց ամեն խոսքը շատ կարևոր է: Այն ժամանակ խոսքը կարևոր չէր, որովհետև նրանց ապրելաձևի, շարժումների, պլաստիկայի հարաբերությունների մեջ այնքան ասելիք կա, որ իմաստ չունի դրա մասին խոսելը: Իսկ հիմա նոր հերոսների խոսքը կարևորվում է: Հիմա ուզում եմ, որ իրենց մեջ եղած,  թաքնված խոսքն էլ դուրս գա: Բայց ես կողմնակիցն եմ կինոյի լեզվի, որը շատ խոսք չի օգտագործում:

– Պարոն Խաչատրյան, հարցազրույցներից մեկում նշել եք, որ կինոն հզոր զենք է և կարող է անել այն, ինչ չեն կարող անել քաղաքական գործիչները: Հայերս այդ զենքը որքանո՞վ ենք կարողանում  ճիշտ օգտագործել:

– Քանի որ հայկական ֆիլմերի քանակը քիչ է, մենք չունենք այդ ուժը, որ  կարողանանք այդ հնարավորություններն օգտագործել:

Երբ նկարում ես երկու-երեք ֆիլմ, նույնիսկ եթե մեկը, այսինքն` 30 տոկոսը մրցանակ ստանա կամ դուրս գա միջազգային ասպարեզ, մեծ հաջողություն է:

Ռուսաստանում նկարում են լիամետրաժ խաղարկային 150-200 ֆիլմ, որոնցից  աշխարհ է դուրս գալիս երկուսը կամ երեքը: Թուրքիայում նկարվում է 80-120 ֆիլմ, որոնցից 7-10-ը դուրս են գալիս միջազգային ասպարեզ և ստեղծում թուրքական կինոյի մթնոլորտ ու եղանակ: Իսկ մեր 30 տոկոսը մեկ-երկու ֆիլմն է, որով չես կարող հայկական ալիք անել, կինոմթնոլորտ ստեղծել, քանի որ քիչ է:  Բայց, փառք Աստծո, հաջողություններ կան շուկաների, փառատոների միջոցով: Կարծում եմ, որ ժամանակը գալու է, երբ երկիրը ֆինանսապես մի քիչ կապահովվի, պետք է վերանայել աշխարհի հետ կինոյի միջոցով մշակութային հաղորդակցություն վարելու քաղաքականությունը:

Կարող ենք շտապել, և ոչինչ չլինի: Բայց եթե քայլ առ քայլ շարժվենք առաջ, արդյունքի կհասնենք:  Հիմա «Ոսկե ծիրանի» գործունեության երկրորդ տասնամյակում նպատակ ունենք  փառատոնային կենտրոն, լավ գրադարան  ստեղծել: Արդեն իսկ ունենք հազարի չափ ֆիլմեր: Այս գրադարանը պետք է օգտագործել կրթական նպատակներով:

– Որպես ոլորտի փորձառու ներկայացուցիչ  ի՞նչ խորհուրդ կտաք նորեկներին:

– Համբերություն և աշխատասիրություն:  Սա բարդ ասպարեզ է: Ես զարմանում եմ, որ կինեմատոգրաֆիստները երբեմն արտիստիկ են լինում, թռչում են բեմ, մեյմունություն անում: Ինձ համար սա ավելի շատ գիտնականի աշխատանք է, ծանր, դժվար աշխատանք:

Հանքափորի աշխատանքի պես տքնաջան  և զինվորի պես կարգապահ աշխատանք  է պահանջում  հատկապես իմ տեսակի կինոն, քանի որ դու պետք է  այդ մարդկանց հետ քայլես, ապրես, տանջվես, ուրախանաս, հասկանաս, որ նրանցից մեկն ես: Ու պետք է ծով համբերություն ունենաս, որ  կարողանաս և՛ երջանկությունը դուրս հանել, և՛ դժբախտությունը հասկանալ ու կիսել  նրանց հետ:

Նոր կինոն անպայման ենթադրում է սովորել: Դա բնավորություն է նաև: Եվ աշխարհը, իրական աշխարհը տեսնելու ցանկություն էլ պետք է լինի:

«Մեր մեռելները հեռու-հեռու անապատների մեջ են, և նրանք մեզանից ծաղիկ չեն սպասում, այլ ոճրապարտ գանգերի արյունը»:

Արամ Երկանյան

Հայ վրիժառու բազուկն անհրաժեշտ պահին միշտ իջել է ոսոխի գլխին: Հայոց Նեմեսիսի մեծագույն վրիժառուներից է Արամ Երկանյանը:

Երկանյանները Ծոփքից էին` Արևմտյան Հայաստանի Խարբերդ քաղաքից: Ինչպես է նախկինում կոչվել տոհմանունը` ոչ ոքի հայտնի չէ: Հայտնի է միայն, որ տոհմից Սամվել անունով բարձրահասակ մեկը տեղափոխվում է Էրզրում: Երկար հասակի պատճառով նրան կոչում են Երկան Սամվել, որտեղից էլ առաջանում է ազգանունը` Երկանյան:

Ապագա վրիժառուն ծնվել է 1900 թվականին Կարին քաղաքում: Հաճախել է տեղի դպրոցը, որտեղ էլ երդվել է, որ դառնալու է իր ազգի, ցեղի վրիժառուն, երբ ծանոթացել է Վենետիկի Մխիթարյանների հրատարակած գրքույկին, որտեղ նկարագրված էր Ադանայի ջարդերի պատմությունը:

1915 թ. կորցնելով ծնողներին, հարազատներին` նա հրաշքով ողջ է մնում ու տեղափոխվում Արևելյան Հայաստան: Այստեղ Արամը միանգամից ակտիվ հասարակական կյանքի է անցնում և 1917 թ. անդամագրվում  Հայ Յեղափոխական դաշնակցությանը, զինվորագրվում է հայկական կամավորական գնդերին և մեկնում ռազմաճակատ` վրեժ առնելու ոսոխից: Շուտով աչքի է ընկնում ծառայության մեջ և Կարին-Դերջան հատվածում նշանակվում է ռազմակայանի պետ: Նա այս պաշտոնում պետք է պահպաներ ռուսական նահանջող բանակից մնացած գույքը, զինապահեստները:

Շուտով սկսվում է նահանջը և Արամ Երկանյանը նահանջող հայկական զորամասերի հետ դարձյալ հայտնվում է Կովկասում: Սակայն նա ցած չի դնում զենքն ու մինչև վերջ շարունակում է պայքարը` Զեմլյակի խմբում մասնակցելով Բաշ-Ապարանի հերոսամարտին արդեն որպես գնդացրային դասակի հրամանատար: Անկախության հռչակումից հետո Արամ Երկանյանը Հայաստանի Հանրապետության կառավարության հանձնարարականով մեկնում է Լոռի-Փամբակ և ճնշում այնտեղ գործող թուրք ավազակախմբերին:

Պատերազմի ավարտից հետո ՀՀ կառավարության հանձնարարականով Արամ Երկանյանն ընդգրկվում է «Նեմեսիս» ծրագրում, որի նպատակը Հայոց ցեղասպանությունը ծրագրած ու իրականացրած ճիվաղների ոչնչացումն էր: Եվ ահա «Նեմեսիսի» ղեկավար և մտահղացող Շահան Նաթալին հենց Արամ Երկանյանին ու Արշավիր Շիրակյանին է ընտրում` սպանելու երիտթուրք պարագլուխներ Բեհաէդդին Շաքիրին ու Ջեմալ Ազմիին:

Հայոց ցեղասպանության պատասխանատու այս երկու հանցագործներին Արամ Երկանյանը Արշավիր Շիրակյանի հետ պատուհասեց 1922 թ. ապրիլի 17-ին Բեռլինի Ուլանդշտրասե փողոցում: Ցեղասպանները խնջույքից հետո հանգիստ ճեմում էին շքախմբով Ջեմալ Ազիմիի զբաղեցրած տան մոտակայքում, ընդ որում, նրանց հետ էր նաև մեկ տարի առաջ Սողոմոն Թեհլերյանի արձակած գնդակից տապալված Թալեաթ փաշայի այրին: Դիմահար կրակոցով տապալելով Բեհաէդդին Շաքիրին, Ջեմալ Ազմիին ու նրանց թիկնապահներից մեկին` Արամ Երկանյանն ու Արշավիր Շիրակյանը խույս տվեցին ոստիկանության հետապնդումից:

Հետագայում իր հուշերում Արամ Երկանյանը գրեց. «Հազիվ անկողին մտած այնպիսի երանավետ մի քնով քնեցի այդ գիշեր, որ հազիվ թե այդքան անուշ քնած լինեի կյանքումս: Քնել էի, կարծես անհոգ մանկիկ, որ գլուխը բարձին դրած` աչքերն է փակում քաղցրորեն: Ոչ մի հոգնություն, ոչ մի կասկած կամ երկյուղ… Չէի մտածում անգամ, թե ոստիկանություն կա և հետապնդումներ: Կարծես վերադարձել էի մի հաճելի քեֆից և գինին քաղցր թմրությունով էր գրկել ինձ: Միլիոնների արյան վրեժխնդրի համար ավելի գինովցնող ի՞նչ գինի կա, քան ոճրագործների արյունը: Եվ երբ կշարունակվեր ականջիս մեջ «բաբա, բաբա» կոծը, ինձ թվում էր` մայրիկս է, որ օրոր էր երգում` օրորոցս օրորելով»:

Սակայն բացի այս երկուսից` Արամի մահացու գնդակների զոհերն էին նաև Բաքվի հայության ջարդերի կազմակերպիչները` մուսավաթականներ Ղասիմբեկովը, Սարաֆովը և Խաս-Մամեդովը, որոնց Արամը  սպանեց Թիֆլիսի հրապարակում: Արամին է պատկանում նաև Ադրբեջանի նախկին վարչապետ, Շուշվա հայության ջարդարար Ֆաթալի Խան-Խոյսկու սպանությունը: Մինչ այդ հայոց «Նեմեսիսը» երեք անհաջող փորձ էր արել տապալելու Խան-Խոյսկուն: Գործը հաջողությամբ գլուխ բերեց Արամ Երկանյանը:

1920 թ. հունիսի 19-ին Թիֆլիսի կենտրոնում` Գոլովինսկի պողոտայում, Արամ Երկանյանը ծպտված արտաքինով սպասում էր: Ֆաթալի Խան Խոյսկին թիկնապահներով դուրս եկավ մոտակա շենքից ու առաջացավ: Արամն ընդառաջ գնաց, հանեց մաուզերը և կրակոցով ջախջախեց Խան Խոյսկու գանգը: Նրա կրակոցներից գետնին տապալվեցին նաև Ադրբեջանի Մուսավաթական կուսակցության հիմնադիր Խան Մահմադովը, թիկնապահներից երկուսը ևս: Այնքան արագ կատարվեց ամեն ինչ, որ Խան Խոյսկու մնացած թիկնապահները չհասցրեցին հակադարձել. Արամը խույս տվեց` միայն վիրավորված: Գործողության ժամանակ նրա աջակիցն էր վրիժառու Միսակ Կիրակոսյանը:

Արամ Երկանյանի վրիժառու բազուկից չխուսափեցին նաև հայազգի դավաճանները: Կոստանդնուպոլսի Բերա թաղամասում նա Սողոմոն Թեհլերյանի հետ շանսատակ արեց Պոլսի հայ մտավորականության ցուցակը կազմողներ Արթինին և Վահե Քիսային:

1922 թվականից Արամ Երկանյանը հաստատվեց արտասահմանում: Խորհրդային բռնապետությունը թույլ չտվեց հերոսին բնակվել հայրենիքում: Սկզբում հաստատվեց Ռումինիայում, ապա անցավ Լատինական Ամերիկա` հանգրվանելով Արգենտինայի Կորդոբա քաղաքում: Նա Գարեգին Նժդեհի մտերիմ ընկերն ու զինակիցն էր, և ուր էլ լիներ, տարածում էր Նժդեհի գաղափարներն ու շարժումը` Ցեղակրոնությունը:

Արտասահմանում նա ակտիվ հասարակական կյանքով էր ապրում` ողջ եռանդը ներդնելով հայապահպանության ու ազգային վերածննդի գործին: Նա Արգենտինայում մինչ օրս հրատարակվող «Արմենիա» թերթի հիմնադիրն է:

Արամ Երկանյանն ապրեց կարճ, բայց ապրեց իմաստալից ու նվիրական կյանքով: Նրա ուսուցիչը` Շահան Նաթալին, այսպես է բնորոշել հերոսին. «Դիտեցեք իր պատկերը: Եվ անոր ճակատը, աչքերը, դեմքը պիտի պատասխանեն` Հայ Նեմեսիս մը…: Զինքը ճանչցա Պոլիս: Չէի հանդիպած իրեն: Հոգիներու ճանաչողությունը ժամանակով չի չափվիր: Բաց գիրք մը, որ ինձ թվեցավ, թե ծնած օրես կարդացած էի: Պարզունակ անխաթար, սիրտն ու հոգին շրթունքին, բաց ճակատին վրայ և հայու աչքերուն մեջ: Կարնեցի տղան ուրիշ բան էր, վկայեց իմ հոգին»:

Արամ  Երկանյան

Վերջին ժամանակներս բուռն ծաղկում է ապրում տուրիզմի տեսակներից մեկը` ագրոտուրիզմը:

Ագրոտուրիզմը ենթադրում է այցելուների ժամանակավոր բնակություն գյուղական վայրերում` ակտիվ  հանգստի նպատակով: Սա հիանալի հանգստի ձև է այն մարդկանց  համար, որոնք մշտապես բնակվում  են մեծ քաղաքներում: Այցելուները նման հանգստի պայմաններում ակնկալում են վայելել բնությունը և ծանոթանալ գյուղական տարածքներին, կյանքին,ապրելակերպին, ավանդույթներին ու ծեսերին:

 Հանգստի այս ձևն այցելուներին, զբոսաշրջիկներին, հատկապես`  քաղաքաբնակներին, հնարավորություն է տալիս  գիտելիքներ ձեռք բերելու տնտեսության  վարման մասին,  ծանոթանալու գյուղատնտեսական  մթերքների արտադրությանը, ճաշակելու բնական, թարմ և առողջարար սննդամթերք, ինչպես և օգտվելու  ոչ սովորական ժամանցի հնարավորությունից:

Հայաստանը  նույնպես  առանձնանում է ագրոտուրիզմի համար անհրաժեշտ հարուստ  ռեսուրսներով: Մեր լեռնաշխարհի գեղատեսիլ բնությունը, անկրկնելի լանդշաֆտները, պատմամշակութային և բնական հուշարձանները, հարուստ բուսական աշխարհը, հայկական խոհանոցի յուրահատկությունները և  ավանդական հյուրասիրությունը կարևոր  գործոններ են ներքին և արտաքին զբոսաշրջության, հատկապես` ագրոտուրիզմի զարգացման համար:

Վերջին երեք տասնամյակների ընթացքում զբոսաշրջության այս ուղղությունը  բուռն զարգացում է ապրում: Ի դեպ, ագրոտուրիզմի զարգացումն ուղղակիորեն  կապված է  ուրբանիզացման  գործընթացների հետ: Այսինքն` քաղաքային բնակավայրերի և  բնակչության ավելացումը, որպես  կանոն, ուղեկցվում է գյուղական բնակավայրերի  և բնակչության կրճատումով: Այս երևույթը քաղաքային  բնակչության համար  բնությանը և գյուղական կենցաղին  հաղորդակցվելու  սահմանափակումներ է առաջացնում: Հետևաբար գյուղական ծագում  ունեցող քաղաքային  բնակչության կարոտախտը, մյուս կողմից ` առողջ ապրելակերպի համար բնական միջավայրից և օրգանական սննդամթերքից օգտվելու կարիքը ագրոտուրիզմի նկատմամբ հարաճուն պահանջարկ են առաջացնում:

Չի կարելի թերագնահատել ագրոտուրիզմի ազդեցությունը տուրիզմի ոլորտի, մարզերի համաչափ զարգացման, տնտեսության զարգացման և այլ առումներով: Սա յուրաքանչյուր գյուղաբնակի հնարավորությունն է տնտեսությունը կամ  բիզնեսը դարձնելու  ավելի բազմազան, ընդլայնելու այն, որպեսզի  հաճախորդներ հրապուրելու  միջոցով  ավելացնի  եկամուտը:

Ագրոտուրիզմը  հնարավորություններ է  ստեղծում  շեշտադրելու  գյուղատնտեսական  բիզնեսի առանձնահատուկ  ճյուղերը` գինեգործարաններ, պանրի և կաթի արտադրություն, պտղատու այգիներ, գյուղաշխարհի  գեղեցկություն,  որակյալ մթերքներ և բնական  միջավայր:

Ներկայումս  ագրոտուրիզմը դարձել է ժամանակակից  զբոսաշրջային արդյունաբերության կարևորագույն հատվածներից մեկը:  Զբոսաշրջության էլիտար, արկածային, արշավային և այլ ձևերի  համեմատությամբ` ագրոտուրիզմը մի շարք առանձնահատկություններ ունի, որոնք նպաստում են այս ձևի արագ զարգացմանը:

Նախ` ագրոտուրիզմը մատչելի է բնակչության գրեթե բոլոր խավերի համար, քանի որ  համեմատաբար նվազ ծախսատար է: Օրինակ` ներկայումս ձևավորված գների պայմաններում Հայաստանի  գյուղական  բնակավայրերում հանգիստը մեկ  մարդ-օրվա հաշվով կազմում է 5-7 հազար դրամ: Մինչդեռ սովորական հանգստյան տներում հանգստանալու համար 2-3 անգամ  ավելի գումար է պահանջվում: Ընտանիքով հանգստանալու դեպքում ագրոտուրիստի ծախսերը պակասում են 35-40 տոկոսով:

Երկրորդ` ագրոտուրիզմը հիմնականում ընտանեկան տուրիզմ է, որը հնարավորություն է ընձեռում հատկապես երեխաների  բարոյահոգեբանական և  աշխատանքային դաստիարակության համար:  Գյուղական տուրիզմը  ցանկության դեպքում գյուղատնտեսական աշխատանքներին մասնակցելու և գյուղական կենցաղին հաղորդակցվելու լավագույն  հնարավորություններ է ստեղծում: Եվ ինչպես ասում էր XX դարի հայտնի հրապարակախոս Սիրիլ Կոննոլին. «Միայն գյուղում է հնարավոր իսկապես մերձենալ մարդուն կամ գրքին»:

Երրորդ` ագրոտուրիզմի կազմակերպումը մեծածավալ ներդրումներ չի պահանջում: Այստեղ որպես հիմնական ներդրող հանդես է գալիս գյուղական  բնակչության համեմատաբար ունևոր խավը: Ուստի գյուղական  զբոսաշրջության զարգացումն  ինքնին կարևոր ազդակ  է դառնում նաև գյուղատնտեսության զարգացման համար:

Եվ, վերջապես, ագրոտուրիզմի զարգացումը նպաստում է  նաև գյուղական կյանքի աշխուժացմանը, գյուղում  սոցիալական  ենթակառուցվածքների և մշակույթի զարգացմանը:

Հավանաբար այս ամենը հաշվի առնելով է, որ ՀՀ գյուղատնտեսության նախարարությունը  ագրոտուրիզմը դեռևս 2009-ից  դասել է ոլորտի գերակա ուղղությունների շարքը և առաջարկություն է ներկայացրել ՄԱԿ-ի Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպությանը ծրագրային առաջնահերթությունների  ցանկում ներառելու համար:  Հատկապես կարևորվում է  միջազգային փորձի ուսումնասիրությունը, անհրաժեշտ  ենթակառուցվածքների  զարգացումը և  ագրոտուրիզմի կառավարման  արդիական  համակարգի  ներդրումը: Վերջին տարիներին ՀՀ կառավարության կողմից իրականացվող ծրագրերը հույս էին ներշնչում , որ մոտ ապագայում ագրոտուրիզմը կդառնա Հայաստանի տնտեսության առաջավոր ոլորտներից մեկը:

Արդեն բավական երկար ժամանակ է անցել, սակայն չենք կարողանում համապարփակ տեղեկություններ ստանալ, թե ագրոտուրիզմով զբաղվող քանի օբյեկտ է գործարկվել վերջին շրջանում, այժմ քանի նման օբյեկտներ են գործում, քանի զբոսաշրջիկի են սպասարկում և այլն: Ագրոտուրիզմով զբաղվող ընդամենը 7 հայաստանյան և 3 արցախյան կազմակերպութան մասին տեղեկություն կարողացանք գտնել «Սփյուռ» տեղեկատուի տվյալների շտեմարանում: Եվս մեկ նման ագրոտուրիստական հյուրատուն էլ` HyeLandz անունով, ներկայացված էր CTS-2013 միջազգային տուրիստական ցուցահանդեսում:

Մենք գիտենք, որ վերջին մի քանի տարիներին ՀՀ բոլոր մարզերի տարբեր բնակավայրերում այդպիսի հյուրատներ, ագրոտուրիստակյան տներ արդեն իսկ գործում են, բայց տեղեկութուններ, թե քանի նման փոքր բիզնես է գործում Հայաստանում, ինչ սկզբունքներով, ինչ գներով, պայմաններով, տուրիստական այցելությունների մակարդակով, նույնպես չհաջողվեց պարզել:

Հույս ունենք, որ այս բոլոր հարցերի պատասխանները կլինեն 2013 թ. տուրիզմի վիճակագրության մեջ:

Արդեն  սովորական է դարձել, որ երբ Հայաստանի մարմնամարզիկները ներկայացուցչական ստուգատեսներում մեկնարկի են դուրս գալիս, ապա նրանցից մեդալներ են ակնկալում: Մերոնք էլ, արդարացնելով սպասելիքները, հաստատում են, որ աստիճանաբար այս մարզաձևում վերականգնվում են նախկինում ունեցած փառահեղ  ավանդույթները: Եվ ահա, Հայաստանի մարմնարզիկները երկու բրոնզե մեդալի և դրամական պարգևների արժանացան օրերս Քաթարի մայրաքաղաք Դոհայում կազմակերպված աշխարհի գավաթի խաղարկության հերթական փուլի մրցաշարում: Հայաստանի մարմնամարզության հավաքականի գլխավոր մարզիչ, միջազգային կարգի մրցավար Հակոբ Սերոբյանը  պատմեց իր տպավորությունները:

– Անցյալ տարի էլ մասնակցել էինք Դոհայում  անցկացված աշխարհի գավաթի խաղարկության մրցափուլի: Ընդհանրապես 6-րդ անգամ է Քաթարում այդ ստուգատեսը կազմակերպվում: Մեր երկրի ներկայացուցիչները երկրորդ անգամ էին իրենց կարողությունները փորձում: 2012-ին Վահագն Դավթյանը օղակների վրա վարժություններում ճանաչվել էր 2-րդը,  Արթուր Դավթյանն էլ հենացատկերում դարձել էր 2-րդ մրցանակակիր: Այս տարի, թեև  մեր մարզիկներից Արթուր Դավթյանը  և Արթուր Թովմասյանը հենացատկերում և օղակների վրա վարժություններում արժանացան  բրոնզե մեդալների, մեր մարզիկների մրցելույթներից գոհ ենք: Բանն այն է, որ այս անգամ, 2012-ի համեմատ, մասնակիցների թիվը  մեծ էր. 105 մարմնամարզիկ է մրցահարթակ դուրս եկել: Նրանք ներկայացնում էին 47 երկիր: Ուշագրավն այն է, որ  կարողությունները փորձողների թվում էին նաև 2012-ին Անգլիայի մայրաքաղաք Լոնդոնում կայացած օլիմպիական խաղերի  մարմնամարզության մրցաշարի օղակների վրա վարժությունների, նժույգաթափերի, հենացատկերի չեմպիոնները, տարբեր տարիների աշխարհի, Եվրոպայի չեմպիոններ և մրցանակակիրներ: Մասնավորապես, նժույգաթափերում պայքարը 8 ուժեղագույնների թվում եզրափակչում շարունակողները բոլորն էլ օլիմպիական խաղերի,  աշխարհի, Եվրոպայի առաջնության չեմպիոններ և մրցանակակիրներ էին: Այս անգամ հենացատկերում ևս շատ ուժեղ մարզիկներ էին պայքարում: Արթուր Դավթյանը սկզբում ոչ բարդ ցատկեր կատարեց, որպեսզի  կայուն հանդես գար և մտներ եզրափակիչ: Նրա ցատկի բարդությունը 16,2 միավոր էր: Իսկ եզրափակչում վարժության բարդությունը հասցրեց  17 միավորի: Ի դեպ, Դավթյանը եզրափակիչ մտավ 7-րդ արդյունքով: Նրանից առանձնապես մեծ սպասելիքներ չունեինք: Բայց պարզվեց, որ կասկածամտությունն անտեղի էր: 

– Հայաստանից քանի՞ մարմնամարզիկ հանդես եկավ Դոհայում:

– Մեր երկրից մասնակցում էին Հարություն Մերդինյանը, Վահագն Դավթյանը, Արթուր Դավթյանը և Արթուր Թովմասյանը: Ուշագրավ է, որ բոլորն էլ այս կամ այն մրցաձևի եզրափակիչների մասնակիցների թվում էին: Մերդինյանը 6-րդ արդյունքով մասնակցեց նժույգաթափերի եզրափակչին և բավարարվեց 5-րդ տեղով:

Օղակների վրա վարժություններում որակավորման փուլից հետո 2-3-րդ տեղերը բաժանում էին Արթուր Թովմասյանը և Վահագն Դավթյանը: Արթուր Դավթյանն անսպասելիորեն էր զուգափայտերի վրա վարժություններում եզրափակիչ մտել 7-րդ արդյունքով: Նա  այս մրցաձևում վարժությունների բարդ ծրագիր չունի, սակայն շատ վստահ հանդես եկավ, առանց  սայթաքելու և, ի վերջո, եզրափակչում հանգրվանեց 7-րդ հորիզոնականում: Իսկ Վահագն Դավթյանն էլ օղակների վրա վարժություններում 4-րդը ճանաչվեց:

 – Գո՞հ եք ձեր սաների մրցելույթից:

– Սպասվածից ավելի լավ են մեր մարզիկները հանդես եկել: Սկզբում մի փոքր մտահոգ էինք, որ մերոնք մրցելու են աշխարհի  ուժեղագույն մարմնամարզիկների հետ, այդ թվում` նաև Ճապոնիան, Չինաստանը ներկայացնողների: Դժվար էր կանխագուշակել, թե ինչ կարող է լինել մրցապայքարում: Միայն դժգոհ եմ  Մերդինյանի արդյունքից: Ընդ որում, նա իր նախասիրած մրցաձևում` նժույգաթափերում վարժությունը կատարելիս ոչ մի անգամ չսայթաքեց: Բայց Հարությունը կարող էր ավելին անել: Բանն այն է, որ եզրափակչում անթերի հանդես եկան նաև նրա մրցակիցները. 8 մարմնամարզիկներից ոչ ոք ոչ միայն չսայթաքեց, այլև կոպիտ սխալ թույլ չտվեց: Դա էլ անսպասելի չէր, քանի որ բոլորն էլ այդ մրցաձևում ճանաչված  մարզիկներ են, երկար ժամանակ է` առաջատարներ են: Ընդ որում, նժույգը համարվում է խարդավանքներով մարզագործիք, այդ առումով ամենից անկանխատեսելին է: Ի դեպ, ոչ մի երկիր չկար, որի հավաքականը 4 մասնակից ունենար, և բոլորն էլ եզրափակչում լինեին:

 – Ռուսաստանի հավաքականը մասնակցո՞ւմ էր:

– Ոչ: Դժվարանում եմ ասել, թե ինչն էր պատճառը: Սակայն հայտնի է, որ Ռուսաստանը շատ ուժեղ մարմնամարզիկ ունի, որն օղակների վրա է լավ հանդես գալիս: Հենացատկերում և նժույգաթափերում Ռուսաստանի ներկայացուցիչները թույլ են: Սա ասում եմ, որովհետև առաջիկայում Ռուսաստանի մայրաքաղաք Մոսկվայում կայանալու է Եվրոպայի առաջնությունը, և մեր հնարավորությունները պակասելու են, քանի որ Ռուսաստանի հավաքականը տանն է հանդես գալու:

 – Աշխարհի գավաթի խաղարկությունում դրամական մրցանակներ սահմանվա՞ծ էին:

– Այո, 1-ին տեղը զբաղեցնողները ստանում էին 1500 դոլար, երկրորդ և երրորդ մրցանակակիրները հարստանում էին 1200 և 800 դոլարով: Ի դեպ, եզրափակչի բոլոր մասնակիցներն էլ դրամական պարգևներ էին ստանում: Մասնավորապես, վերջին` 8-րդ տեղը գրավողին հանձնվում էր 100 դոլար: Մեր բոլոր մասնակիցներն էլ  դրամական պարգևներ ստացել են:

 – Անդրադառնանք Եվրոպայի առաջնությանը: Ե՞րբ է Հայաստանի հավաքականն ուղևորվելու մրցավայր:

– Ապրիլի 14-ին մեկնելու ենք Մոսկվա: Մրցումները կայանալու են ապրիլի 17-21-ը «Օլիմպիյսկի» մարզահամալիրում: Մասնակցելու են 41 երկրների հավաքականներ: Անցյալ տարի հին աշխարհամասի առաջնությունում Հարություն Մերդինյանը նժույգաթափերում դարձել է բրոնզե մեդալակիր: Այս տարի ստուգատեսին մասնակցելու են Դոհայում հանդես եկած չորս  մարմնամարզիկները: Նրանց է միանալու Սերոբ Սողոմոնյանը: Եվրոպայի առաջնությունում թիմային պայքար չի լինելու: Մարմնամարզիկները հանդես են գալու բազմամարտում և բազմամարտի առանձին մրցաձևերում: Սակայն կա մի նրբություն: Ամեն մրցաձևում որևէ երկիր կարող է մրցահարթակ դուրս բերել երկու մարմնամարզիկի: Այդ է պատճառը, որ բազմամարտում հանդես կգան  մեր այն մարմնամարզիկները, որոնք Հայաստանի առաջնությունում այդ մրցաձևում առաջին երկու տեղերում են եղել` Արթուր Դավթյանը և Սերոբ Սողոմոնյանը: Հարություն Մերդինյանը հանդես կգա նժույգաթափերում, Արթուր Թովմասյանը և Վահագն Դավթյանը` օղակների վրա վարժություններում: Ընդ որում, վարժությունների այն ծրագրերը որոնք մերոնք ներկայացրել էին Քաթարում, ցուցադրելու են նաև Մոսկվայում:

 – Արթուր Թովմասյանի մասին մարզասերները քիչ են տեղյակ: Ընդհանրապես մեր թիմի անդամների հնարավորություններն ինչպիսի՞ն են:

– Նա 21 տարեկան է, նոր է դրսևորում իրեն, օղակների վրա վարժություններում է հատկապես լավ հանդես գալիս: Ի դեպ, Մոսկվայում 2012-ին կայացած Միխայիլ Վորոնինի հուշամրցաշարում նա հաղթող  է ճանաչվել: Դա լուրջ արդյունք է, իսկ առաջին ամենամեծ հաջողությունը նա ունեցավ Քաթարում: Արթուր Դավթյանը հենացատկերում Եվրոպայի երիտասարդների չեմպիոն է: Մեր բոլոր մասնակիցներն էլ Եվրոպայի առաջնությունում փորձելու են եզրափակիչ մտնել, թե դա որքանով կհաջողվի, ցույց կտա մրցությունը: Բազմամարտում նախնական մրցելույթներից հետո պայքարը շարունակելու են 24 լավագույնները: Հույս ունեմ, որ մեր երկու  մարմնամարզիկներն էլ հաջողակների թվում կլինեն, թե ինչ կլինի հետո` եզրափակչում, դժվարանում եմ ասել: Առանձին մրցաձևերում մեր երեք մարմնամարզիկներն էլ իրենց արդյունքներով կարող են եզրափակիչ մտնել: Կարևորն այն է, որ Հայաստանի հավաքականում ներկայումս սուր մրցակցություն է, և դա օգնում է: Մասնավորապես, Վահան Վարդանյանը չի մասնակցի Եվրոպայի առաջնությանը: Նույնը կարելի է ասել նաև փորձառու Վահագն Ստեփանյանի մասին: Մրցավայր ուղևորվողների պատրաստականության մակարդակն այժմ ավելի բարձր է, և նրանք Մոսկվա չեն մեկնում սոսկ մրցմանը մասնակցելու համար: Մարտի սկզբին կայացած Հայաստանի առաջնության արդյունքով է որոշվել թիմի կազմը:

 – Հայաստանը մրցավարներ ունենալո՞ւ է Եվրոպայի առաջնությունում:

– Մրցավարություն ենք կատարելու ես և Սոս Սարգսյանը: Եթե մենք երեք և ավելի մասնակից ունենք, ապա պարտադիր երկու մրցավար պետք է հայտավորենք, հակառակ պարագայում հարկադրված կլինենք տուգանք վճարել` ամեն մարզչի բացակայության համար` 2 հազար եվրո: Պատվիրակության կազմում են Աշոտ Գասպարյանը (ղեկավար) և  մարզիչ  Արտյոմ Ավետյանը:

  Հովանավորել ցանկացողներ չկան

Հայաստանի մարմնամարզության ֆեդերացիայի նախագահ, օլիմպիական խաղերի եռակի չեմպիոն Ալբերտ Ազարյանին  էլ խնդրեցինք պարզաբանել, թե սպասելի՞ էր մեր մարզիկների Դոհայում ցույց տված արդյունքը:

Անվանի մասնագետը հայտնեց, որ մարմնամարզիկները նախապատրաստվել էին: Մրցումներն այնպիսի բան են, որ կանխատեսումներ կատարելն անիմաստ է. նախապես հանարվոր չէ ասել, թե այսպես, կամ այնպես կարող է լինել:

– Հաջողությունը մրցման ժամանակ է բացահայտվում, և շատ գոհ ենք, որ մեր բոլոր առաջատար մարմնամարզիկներն էլ վերջին շրջանում ինչ-որ բանի հասել են, նպատակադիր աշխատանքը տվել է իր պտուղները: Իսկ Դոհայում օղակների վրա վարժություններում սպասում էինք, որ Արթուր Թովմասյանը 1-ին կամ 2-րդ տեղ պետք է զբաղեցնի, Հարություն Մերդինյանն էլ նույն բանը պետք է աներ նժույգաթափերում: Բանն այն է, որ երկու մարմնամարզիկներն էլ այդ մրցաձևերում բարդ վարժություներ են կատարում: Արթուր Դավթյանից էլ սպասելիքներ ունեինք, և նվաճում է, որ նա 3-րդ մրցանակակիր է դարձել: Դժվարանում եմ ասել, թե Եվրոպայի առաջնությունում մերոնք ինչ արդյունքի կհասնեն: Կարևորում եմ, որ նրանք հաջող հանդես գան, անեն այն, ինչին ունակ են: Հայաստանի մարմնամարզության ֆեդերցիայի բյուջեով մարմնամարզիկների կարիքների համար տարեկան ծախսվում է  շուրջ 18 մլն դրամ: Դա շատ քիչ է: Հարցը բարձրացրել ենք, անհրաժեշտ է նաև հովանավոր ունենալ: Ոչ ոք չի ցանկանում այդ պարտականությունը ստանձնել: Դա սարսափելի է: Մեր առաջատար մարմնամարզիկներից միայն մեկն է վարձատրվում, խոստացել են, որ մյուսների ֆինանսական հարցերն էլ կլուծեն, սակայն դա չկա»,- ասաց Ազարյանը:

Այս օրերին Հայաստանի թհեքվանդոյի հավաքականը Ծաղկաձորում նախապատրաստվում է Եվրոպայի երիտասարդական առաջնությանը (16-21 տարեկաններ): Մեր ընտրանին ապրիլի 16-ին կուղևորվի մրցավայր` Մոլդովայի մայրաքաղաք Քիշնև. Եվրոպայի պատանիների բրոնզե մեդալակիր Սերգեյ Ավանեսովը (54 կգ), Հենրիկ Բադալյանը (58 կգ), Եվրոպայի պատանիների արծաթե մեդալակիր Ավետ Ղազարյանը (63 կգ), Սերգեյ Վարդազարյանը (68 կգ): Թիմի մարզիչն է` Սարգիս Սարգսյանը:

Եվրոպայի նախորդ առաջնությունը 2012-ին կայացել է Հունաստանի մայրաքաղաք Աթենքում: Մեր երկրից երկու մարզիկ մոտ էին մրցանակակիր դառնալուն, սակայն  բավարարվել են 5-րդ տեղով: Պատճառաբանվում է, որ հավաքականում  սերնդափոխություն է ընթանում:

8 քաշային կարգերում են մարզիկները վիճարկելու մեդալների հավաքածուները: Հետաքրքիր է, թե ինչու մերոնք միայն դրանցից 4-ում են հանդես գալու:

Հայաստանի թհեքվանդոյի ֆեդերացիայի փոխնախագահ և գործադիր տնօրեն Վարդան Ղահրամանյանը տեղեկացրեց, որ պետությունից աջակցության կարգով հատկացվող ֆինանսներն այդքան են բավարարում: Եվ մրցավայր են գործուղում միայն այն մարզիկներին, որոնցից ակնկալիքներ ունեն:

Ընդհանրապես ապրիլը թհեքվանդոյիստների համար հագեցած ամիս է: Ապրիլի 28-ին կմեկնարկի  Հայաստանի մեծահասակների առաջնությունը: Այդ ստուգատեսի արդյունքով կկազմավորվի մեր երկրի ազգային ընտրանին, որը կնախապատրաստվի հուլիսի 1-7-ը Մեքսիկայում կայանալիք աշխարհի առաջնությանը: Մոտավորապես կարելի է ասել, որ Հայաստանի հավաքականում ովքեր են հավակնում տեղ զբաղեցնել: Եվրոպայի չեմպիոններ Արման Երեմյանը և Հայկազ Սամվելյանը մեր թիմի առաջատարներն են: Թերևս հավաքականում հայտնվեն նաև Վարագ Աղաջանյանը, Սերգեյ Վարդազարյանը, որն այժմ նախապատրաստվում է հին աշխարհամասի երիտասարդական առաջնությանը: «Մեր թիմը շատ երիտասարդ է: Հայաստանի առաջնությունում էլ 55 մարզիկ  հանդես եկավ և նրանց թվում խոստումնալից թհեքվանդոյիստները քիչ չէին: Հուսով ենք, որ այդ երիտասարդների մեծ մասն առաջիկայում կհամալրի ազգային հավաքականը»,- ասաց Ղահրամանյանը

Այս պահին աշխարհի թեժ կետերին գումարվել է ևս մեկը` Կորեական թերակղզին:

Արդեն մի քանի շաբաթ է, ինչ թերակղզում վիճակն ավելի ու ավելի է սրվում: Մարտի սկզբներին Հյուսիսային Կորեան` ԿԺԴՀ–ն, որպես ԱՄՆ–ի և Հարավային Կորեայի համատեղ զորավարժությունների անցկացման դեմ բողոքի նշան, հայտարարեց, որ հրաժարվում է Հարավային Կորեայի հետ չհարձակման բոլոր համաձայնագրերից, ու զգուշացրեց, որ սադրանքի դեպքում Փհենյանը կպատասխանի «ռազմական իրավիճակների կանոններով»: Այդ ժամանակ Սեուլն էլ իր հերթին հայտարարեց, որ իր երկրին ուղղակի ռազմական սպառնալիքի դեպքում կդիմի նախազգուշական միջոցների:

 Մկանների ցուցադրության կորեական տարբերակը

Կորեական թերակղզում լարվածությունը սկսվել էր դեռևս 2012 թ. դեկտեմբերին, երբ ԿԺԴՀ-ն տիեզերք ուղարկեց իր առաջին արհեստական արբանյակը: Միջազգային հանրությունն այն որակեց, որպես միջուկային զենքի համար նախատեսված բալիստիկ հրթիռի փորձարկում:

Արդեն այս տարվա մարտի 15-ին Հյուսիսային Կորեայի բանակը փոքր հեռահարության KN-02 բալիստիկ հրթիռ  արձակեց  Ճապոնական ծովի ուղղությամբ, որոնց հեռահարության շառավիղը մոտ 120 կմ է:

Մարտի կեսերին Փհենյանը չեղյալ համարեց չհարձակման համաձայնագիրը, իսկ այնուհետեև Հարավային Կորեայի հետ հաշտեցման պայմանագիրը:  Մարտի 27-ին հայտարարեց Հարավային Կորեայի հետ արտակարգ ռազմական կապի գիծն  անջատելու մասին, որից օգտվում էին Կեսոն արտադրական գոտու ապառազմականացման աշխատանքներ իրականացնելիս: Այդ կապը չափազանց կարևոր էր, քանի որ Կեսոնում աշխատում էին երկու Կորեաների բանվորներ:  ԿԺԴՀ-ն նաև զգուշացրել է ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդին, որ թերակղզին միջուկային պատերազմի շեմին է «ԱՄՆ-ի և դրա հարավկորեական մարիոնետների սադրիչ գործողությունների պատճառով»:

Մարտի 29-ին միջազգային լրատվամիջոցները տեղեկատվություն տարածեցին, թե Հյուսիսային Կորեայի իշխանությունները պատրաստվում են հրթիռային հարված հասցնել ԱՄՆ մայրաքաղաք Վաշինգտոնին: Արդեն մարտի 30-ին Հյուսիսային Կորեայի իշխանությունները հայտարարեցին, որ պատերազմական դրության մեջ են հարևան Կորեայի Հանրապետության հետ:

ԿԺԴՀ-ն ապրիլի 3-ին հայտարարեց, որ վերջնական համաձայնության է եկել ԱՄՆ-ին «անխնա» հարված հասցնելու հարցում և որ պատրաստ է պատասխանել ԱՄՆ-ի թշնամական քաղաքականությանը «տարբեր միջուկային հարվածների միջոցով»:

«Պայթյունի ժամը սրընթաց մոտենում է: Այսօր կամ վաղը կարող է պատերազմ սկսվել»,- ասվում էր Հյուսիսիային Կորեայի կառավարության տարածած հաղորդագրության մեջ: Մարտի 21-ին հյուսիսկորեական իշխանություններն արդեն սպառնացել էին հրթիռային հարվածներ հասցնել ԱՄՆ-ի` Ճապոնիայում տեղակայված ռազմաբազաներին, իսկ մարտի 26-ին հայտարարել էին ԱՄՆ-ի մայրցամաքային տարածքներին, Հավայան կղզիներին ու Գուամին հարվածելու պատրաստականության մասին:

Վաշինգտոնն իր հերթին ապրիլի 3-ին հայտարարեց Գուամում հակահրթիռային պաշտպանության ուժեղացման մասին: Այդ նույն օրը Փհենյանն արգելեց մի քանի հարյուր հարավկորեացիների մուտքը Հյուսիսային Կորեայի տարածք` Կեսոնում տեղակայված համատեղ ձեռնարկություն:

Ապրիլի 5-ին հարավկորեական «Ռենխաբ» լրատվական գործակալությունը նշեց, որ Հարավային Կորեան նկատել է` Հյուսիսային Կորեան երկրի արևելյան` Ճապոնական ծովի ափերին է մոտեցնում «Մուսուդան» տեսակի երկրորդ միջին հեռավորության բալիստիկ հրթիռը: Հարավկորեական աղբյուրները համոզված էին, որ Փհենյանը պատրաստվում է  հրթիռն արձակել,  բայց պարզ չէ` դա կլինի փորձարկո՞ւմ, թե՞ զորավարժություն:

Հիշեցնենք, որ Հյուսիսային Կորեան այդպես էլ չի փորձարկել «Մուսուդան» հրթիռային համակարգը, որը ցուցադրել էր 2010 թ. հոկտեմբերին կայացած զորահանդեսի ժամանակ: Լոնդոնի ռազմավարական հետազոտությունների միջազգային ինստիտուտի փորձագետ Մարկ Ֆիտցպատրիկը կարծում է, որ փորձարկման համար անհրաժեշտ կլինի ընդամենը երկու շաբաթ: Այսինքն` ապրիլի 15-ին` Հյուսիսային Կորեայի հիմնադիր Կիմ Իր Սենի ծննդյան օրն արդեն պատրաստ կլինի արձակման:

Ապրիլի 5-ին Հարավային Կորեան արդեն Հյուսիսայի Կորեայի ափերին մոտեցրեց իր ռազմանավը, որը զինված էր հակահրթիռային պաշտպանության «Իջիս» համակարգերով` Հյուսիսային Կորեայի կողմից բալիստիկ հրթիռի հնարավոր արձակումը կանխելու նպատակով: Այդ նույն ժամանակ Ճապոնիայի վարչապետը դիմեց կառավարությանը` երկրի հակահրթիռային համակարգերն առաջին պատրաստականության վիճակին բերելու համար: Իր պաշտպանական ենթակառուցվածքներն ուժեղացրեց նաև ԱՄՆ-ն: Տեղեկատվություն տարածվեց, որ Չինաստանը ևս բանակի որոշ զորամիավորումներ տեղափոխել է Կորեայի հետ սահման` հսկողությունը մեծացնելու նպատակով, ինչպես նաև Հյուսիսային Կորեայի հետ սահմանն անընդհատ հսկում են չինական կործանիչները: Ամեն ինչից երևում էր, որ Կորեական թերակղզին պատրաստվում է պատերազմական գործողությունների:

Կհասնի՞ գործը զենքին, թե՞ ամեն ինչ կավարտվի իրար վրա հոխորտալով

Ապրիլի 6-ին Հյուսիսային Կորեայի արտգործնախարարությունը երկրում հավատարմագրված դիվանագիտական ներկայացուցչություններին հաղորդել էր, որ նրանք արդեն պետք է դիտարկեն իրենց առաքելությունների հնարավոր տարհանման հարցը ԿԺԴՀ-ից` կապված թերակղզում իրավիճակի սրացման հետ: ԿԺԴՀ-ն զգուշացրել էր, որ ապրիլի 10-ից հետո չի կարող դիվանագետների անվտանգությունը երաշխավորել: Բայց թե ինչու, մինչ օրս հստակ չէ:

Հյուսիսային Կորեայի արտգործնախարարության կողմից նման պահանջի ներկայացումը ոչ խելամիտ ու անհավանական համարեց նախ Գերմանիայի արտաքին գործերի նախարարը: Ռուսաստանի Դումայում էլ Փհենյանի կոչը որակվեց որպես «շանտաժ»:

«Չեմ կարծում, որ Հյուսիսային Կորեայի ղեկավարությունը պատերազմ է պլանավորում: Ավելի շուտ նրանք ԱՄՆ-ին և Հարավային Կորեային ազդանշաններ են ուղարկում, որ քայլեր չձեռնարկեն իր դեմ, չնայած նրան, որ ԿԺԴՀ-ն միջուկային զենք` բալիստիկ հրթիռներ ու միջուկային մարտագլխիկներ  ստեղծելու աշխատանքներ է տանում: Ազդանշանն ուղղված էր նրան, որ ԱՄՆ-ն ու Հարավային Կորեան այդ հանգամանքը որպես առիթ չօգտագործեն ու ռազմա-օդային հարվածներ կիրառեն, և որ ինքն այդ դեպքում կարձագանքի»,- այս կապակցությամբ կարծիք հայտնեց Պետդումայի արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովի նախագահ Ալեքսեյ Պուշկովը:

Փհենյանի հայտարարությունները շանտաժ որակեց նաև ՌԴ Միջազգային հարաբերությունների դաշնային խորհրդի փոխնախագահ Վալերի Շնյակինը, որ այս հայտարարությունների կապակցությամբ նշել էր, թե Փհենյանի հայտարարությունները «բլեֆ» են և պայմանավորված են իրենց մասին հիշեցնելու, սեփական հեղինակությունը բարձրացնելու ցանկությամբ: Շնյակինը կարծիք էր հայտնել, որ նման գործողությունները պայմանավորված են ԿԺԴՀ-ի նոր ղեկավար Կիմ Չեն Ընի վրա Հյուսիսային Կորեայի ռազմական վերնախավի ազդեցությամբ: «Նա ակնհայտորեն պարում է զինվորական վերնախավի դուդուկի տակ, որը կարոտել է մեդալներին ու կոչումներին: Իսկ նա երիտասարդ է ու ընկել է նրանց ազդեցության տակ»,- ասել էր Շնյակինը:

Այստեղ պետք է հաշվի առնել մի հանգամանք. բացի բալիստիկ հրթիռների տեղափոխման մասին լուրերից, Հյուսիսային Կորեայում չի դիտարկվում խոշորամասշտաբ ռազմական գործողությունների պատրաստվելու որևէ ազդակ. թե՛ զորակոչիկների մոբիլիզացիա, թե՛ այլ գործընթաց չկա: Եվ չի բացառվում փորձագիտական այն կարծիքը, որ Փհենյանի վարքը կարող է կապված լինել այն հանգամանքի հետ, որ ԱՄՆ-ն, որը Հարավային Կորեայի հետ համատեղ զորավարժություններ է անցկացնում թերակղզում, ուղարկում է այնտեղ լրացուցիչ ռազմանավեր, ինքնաթիռներ և այլ ռազմատեխնիկա, Եվ Հյուսիսային Կորեան զգուշանում է, որ ԱՄՆ-ն կարող է ԿԺԴՀ-ին հարված հասցնել:

Ռազմական գործողությունների քիչ հավանականության մասին այժմ արդեն խոսում են նաև ԱՄՆ-ում և Հարավային Կորեայում: Սակայն վիճակը շարունակում է մնալ լարված, քանի որ Հյուսիսային Կորեան դեռևս 2005 թվականից ինքն իրեն հռչակել էր միջուկային տերություն: 2006, 2009 և 2012 թթ.  այս երկիրն իրականացրեց ստորգետնյա միջուկային փորձարկումներ, ինչի կապակցությամբ միջազգային հանրության կողմից բողոքի մեծ ալիք բարձրացավ: ՄԱԿ-ի ԱԽ-ն բանաձև ընդունեց, որով պահանջում էր ԿԺԴՀ-ից դադարեցնել գործունեությունը միջուկային ոլորտում:  Սակայն այժմ Հյուսիսային Կորեան հայտարարում է միջուկային փորձարկումների չորրորդ փուլը սկսելու մասին:

Հայաստանի ներքաղաքական կյանքում ապրիլի 9-ին երկու կարևոր իրադարձություն տեղի ունեցավ: Նախ` երդում ընդունեց և դրանով, փաստորեն, պաշտոնապես նախագահի պաշտոնը ստանձնեց Սերժ Սարգսյանը: Բայց Սարգսյանի երդմնակալությանը զուգահեռ Ազատության հրապարակում երդման արարողություն էր կազմակերպել նաև Րաֆֆի Հովհաննիսյանը: Սա որքան էլ տարօրինակ, սպասելի քայլ էր, և ոչ միայն այն պատճառով, որ Րաֆֆի Հովհաննիսյանը նախօրոք բազմիցս հայտարարել էր այդ մասին:

 Երդումներ, որոնք բխում են իրարից…

Նախ` ընտրություններից հետո պաշտոնական տվյալներով երկրորդ արդյունքը գրանցած թեկնածուն ընտրական գործընթացից անմիջապես հետո հանդես էր եկել հայտարարությամբ, թե ընտրությունները կեղծվել են և իր ձայները գողացվել են: Կարճ ասած` չէր ընդունում ընտրությունների պաշտոնական արդյունքները: Սրանից հետևում էր, որ հետընտրական զարգացումների որոշակի գործընթաց պետք էր սկսել: Այդ գործընթացն ի սկզբանե երեք հնարավոր ուղղություն ուներ. չընդունել արդյունքները, բայց գործող իշխանությունների հետ գնալ երկխոսության և որոշ կտորներ պոկել մեծ «բլիթից», թեկուզ` վերահսկիչ ֆունկցիաներ ենթադրող պաշտոնների ստանձնման տեսքով, ինչի փորձը եղավ, բայց, կարծես, այդ փորձը մտել է սառած փուլ: Երկրորդ` չընդունել ընտրությունների արդյունքները և անմիջապես դիմել իշխանությունն ուժով վերցնելու տարբերակին, ինչը ընտրություններից հետո մինչ օրս անընդհատ բացառվում էր ժողովրդական շարժման կազմակերպիչների և Րաֆֆի Հովհաննիսյանի կողմից: Եվ երրորդ` չընդունել ընտրությունների պաշտոնական արդյունքները, չգնալ երկխոսության, չգնալ ծայրահեղ քայլերի, այլ կազմակերպված, մտածված և ծրագրված անցնել երկարաժամկետ, հետևողական պայքարի:

Ամեն ինչից, այդ թվում նաև ուղղակի հայտարարություններից դատելով` հենց այս վերջին տարբերակը որդեգրվեց Րաֆֆի Հովհաննիսյանի և նրան աջակցողների կողմից: Եվ այս պայմաններում բնական էր նաև, որ հենց գործող նախագահի երդմնակալության օրը ինչ-որ բան պետք էր կազմակերպել:

Նման դեպքերում հավանաբար ընդդիմադիր գործիչը հրապարակում հավաքում է իր կողմնակիցներին, ինքն իրեն հռչակում ընտրված նախագահ, հայտարարում իր, այսպես ասած, ստվերային կառավարության ցանկն ու սկսում «պաշտոնավարել»` հրապարակում և հրապարակից: Համենայն դեպս, այդ է հուշում տրամաբանությունը:

Ենթադրվում էր նաև, որ Րաֆֆի Հովհաննիսյանն ապրիլի 9-ին հրապարակում պետք է արտասաներ երդման իր տեքստը… Բայց այդպես չեղավ: Նախ` Հովհաննիսյանը մի գեղեցիկ կոմբինացիոն հնարքով` ինքն իրեն չհայտարարեց նախագահ, այլ իրողությունները ներկայացրեց այլ կերպ, որ բոլորը` թե՛ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը, թե՛ Ռոբերտ Քոչարյանը, թե՛ Սերժ Սարգսյանը և թե՛ ինքը «ո՞ւմ շունն են Հայաստանի առջև»: Հետո կարդաց երդման նման մի բան ու ամենակարևորը, ստիպեց, որ հավաքված ժողովուրդն այն կրկնի: Այսինքն` Րաֆֆին ու  ժողովուրդը ուխտ կնքեցին իրար սատարել: Հետաքրքիր սցենար է սա, որ հետագայում, եթե անգամ շարժումը մարի, ոչ ոք չի կարող մեղադրել Րաֆֆի Հովհաննիսյանին, թե նա այդ շարժումը տարավ փակուղի, քանի որ ներկաները երդվել էին իրենք իրականացնել այն, ինչ որ առաջարկում էր Րաֆֆի Հովհաննիսյանը: Եվ եթե դա չի իրականացել, ապա ժողովուրդը չի իրականացրել, ոչ թե Րաֆֆի Հովհաննիսյանը:

Մի խոսքով, քաղաքական առումով գեղեցիկ կոմբինացիա խաղարկեց Րաֆֆի Հովհաննիսյանը:

Բայց ապրիլի 9-ը մեկ այլ հանգամանքով էլ էր աչքի ընկնում: Գոյություն ունեն, այսպես ասած, «հեղափոխական օրենքներ»` լենինյան օրենքը և տոկվիլյան օրենքը: Լենինյան հեղափոխական օրենքն ասում է` որքան վատ սոցիալական վիճակում է ապրում ժողովուրդը, այնքան լավ հեղափոխության համար, քանի որ դժգոհ զանգվածը կարող է, ծայրահեղ միջոցների դիմելով, փորձել իրացնել իր իրավունքները: Իսկ տոկվիլյան հեղափոխական օրենքն ասում է, որ ժողովրդի մեջ հեղափոխական տրամադրություններն առաջանում են սոցիալական զարգացման պայմաններում, քաղաքացիական ինքնագիտակցության բարձրացման հաշվին և ձեռք բերածը չկորցնելու ու նոր արժեքներ ձեռք բերելու նպատակով:

Թերևս սրանք քաղաքագիտական տեսություններ են, որոնց հետ կարող ենք համաձայնվել, կամ ոչ: Բայց ակնհայտ է մի բան. այն երկրում, որտեղ նույնիսկ պաշտոնական վիճակագրությամբ աղքատության մակարդակի այնպիսի պատկեր կա, ինչպիսին Հայաստանում է, չի կարող դիտարկվել տոկվիլյան հեղափոխական օրենքը: Բայց, ինչպես տեսնում ենք, ժողովուրդն էլ այնքան հակված չէ լենինյան օրենքից ենթադրվող ծայրահեղ միջոցներով հեղափոխություն անելուն: Այն, ինչ հիմա դիտարկվում է Հայաստանում, կարելի է նաև անվանել սոցիալական բունտ` ընդդեմ իշխանությունների:

Այս պարագայում շատ կարևոր էր, որ ապիլի 9-ի հանրահավաքում ժողովրդական շարժման լիդերները կարողանային գիտակցել այս իրողություններն ու ճիշտ ուղղորդեին հավաքվածներին: Իհարկե, անցյալի փորձը հաշվի առնելով, պետք էր նաև մտածել անցանկալի հետևանքների մասին: Այնուամենայնիվ, Րաֆֆի Հովհաննիսյանն ապրիլի 9-ի երեկոյան իր ելույթում խոսեց ոչ թե իշխանությունը հենց այդ պահին գրավելու մասին, այլ ժողովրդին ապրիլի 12-ին հրավիրեց նոր հանրահավաքի: Սա, իհարկե, սուլոցներով ընդունվեց հավաքվածների, հատկապես` ծայրահեղ տրամադրվածների կողմից: Ու ակնհայտ էր, որ պետք էր «վիճակը փրկել»:

Րաֆֆի Հովհաննիսյանը կարծես գտավ ելքը` ժողովրդին Բաղրամյան 26-ի կողքով Ծիծեռնակաբերդ ուղեկցելու տարբերակը: Այս առումով կարևորն այն է, որ նպատակակետը ոչ թե Բաղրամյան 26-ն էր, այլ այդ հասցեն ուղղակի նշվեց ժողովրդի միջից թերահավատությունը հանելու համար:

Արդեն մի քանի մետրից ակնհայտ էր, որ ոստիկանությունը թույլ չի տա ժողովրդին մտնել Բաղրամյան պողոտա: Սա նշանակում էր, որ լիդերները պետք է կարևոր ու արագ որոշում կայացնեին` կա՛մ ընտրեին այլ ուղղություն, կա՛մ գնային ոստիկանության հետ արդեն ֆիզիկական առճակատման: Րաֆֆի Հովհաննիսյանն ընտրեց առաջին տարբերակը` այլ ճանապարհով Ծիծեռնակաբերդ գնալը: Ու հենց այդ ժամանակ էլ պարզվեց, որ մարդկանց մի մասը ճանապարհը փոխելու որոշումից հետո մնաց տեղում կանգնած:

Այսպիսի իրավիճակն իդեալական պայմաններ է ստեղծում այն անձանց համար, ովքեր նման շարժումների են միանում` անձնական նկատառումներից ելնելով, ինչ-որ մի պահ շարժման լիդեր դառնալու թաքուն նպատակով:

Ապրիլի 9-ն էլ բացառություն չէր. արդեն բարձրաձայնվել էր դժգոհությունը Րաֆֆի Հովհաննիսյանի` իշխանությունը բռնի ուժով  չվերցնելու որոշման դեմ, ոստիկանությունը խոչընդոտում էր մուտքը Բաղամյան պողոտա, արդեն հրմշտոց էլ էր տեղի ունեցել իրավապահների ու ցույցի մասնակիցների միջև. ու տաքարյուններն ամենևին էլ չէին ուզում հետել Րաֆֆի Հովհաննիսյանին, այլ ճանապարհով գնալ «վերջնանպատակ»` Ծիծեռնակաբերդ:

Հենց այդ ժամանակ մնացածների առջև հանդես եկավ նախագահի մեկ այլ նախկին թեկնածու, ժողովրդական շարժմանը միացած ԱՆդրիաս Ղուկասյանը: Նա առաջարկեց, որ ով ուզում է հետևել Րաֆֆի Հովհանիսյանին, թող գնա նրա հետևից, իսկ ովքեր հաստատակամ են Բաղրամյան 26 հասնելու հարցում, կարող են մնալ տեղում` պատրաստ լինելով ոստիկանության կողմից ուժի կիրառմանը: Ղուկասյանը հայտարարեց նաև, որ ինքը պատրաստ է ղեկավարել հենց այդ տեղում և այդ պահին առաջացած ինքնաբուխ ակցիան:

Եվ արդեն մտավախություն կար, որ հավաքվածները կբաժանվեն երկու հատվածի: Մի պահ այդպես էլ եղավ: Այսինքն` ապրիլի 9-ին, այս հետընտրական գործընթացում առաջին անգամ տարանջատվեց ու հստակ երևաց դժգոհող ժողովրդի ծայրահեղ տրամադրված հատվածը: Ու նաև, թե ովքեր կարող են, այսպես ասած, «թռչել» Րաֆֆու վրայով, այդ հատվածին ակտիվացնել, սոցիալական բունտը զարգացնել ու հասցնել լենինյան օրենքով հեղափոխության:

Ճիշտ է, Րաֆֆի Հովհանիսյանը ոստիկանապետ Վլադիմիր Գասպարյանի հետ վերադարձավ, ժողովուրդը մի քիչ հանգստացավ, իսկ երեկոյան էլ արդեն ոստիկանությունը բացեց Բաղրամյան պողոտան ու թույլ տվեց Բաղրամյան ու Պռոշյան փողոցներով գնալ տները: Բայց ապրիլի 9-ը, գոնե շարժման լիդերներին մի կարևոր իրականություն երևակեց, թե ինչ զարգացումներ կարող է ունենալ շարժումը, և ժողովրդական ձևով ասած` «քամին որ կողմից է փչում»:

Ու եթե այս անգամ որոշ ցանկացողների չհաջողվեց բախումներ հրահրել ոստիկանության հետ, դա դեռ չի նշանակում, թե մի օր այն գլուխ չի գա: Իսկ Րաֆֆի Հովհաննիսյանն ապրիլի 9-ին ժողովրդի արձագանքներից պետք է անհրաժեշտ հետևություններ անի հետագայի համար: Համենայն դեպս, կարծում ենք, այն նշանները, որոնք երևացին այդ օրը, և որոնց անդրադարձանք, հետագայում կդառնան իրողություն, ու ժողովրդական շարժումը կա՛մ կմարի, կա՛մ կբաժանվի որոշակի սեգմենտների…

Մեր կրթական ոլորտում տեղի ունեցող բարեփոխումներին զուգահեռ մեծանում է նաև բարձրագույն կրթություն ստանալու գրավչությունը: Որոշ առավելությունների շնորհիվ ուսանողներն այժմ լայն հնարավորություններ ունեն ուսում ստանալու և այն շարունակելու իրենց իսկ նախընտրած ուսումնական հստատություններում: Կրթական չափանիշների խստացման, որոշ մասնավոր բուհերի լուծարման արդյունքում, սակայն, ուսանողներին ընձեռված արտոնությունները շարունակեցին գործել: Խոսքը կրթության ոլորտում գործող երկու օրենքների մասին է, որոնցից մեկը վերաբերում է մասնավորից պետական բուհ փոխադրվելու և միջին մասնագիտականից բարձրագույն կրթություն ստանալու մասին կառավարության որոշումներին:

Տարիներ առաջ ներդրվեց և սկսեց գործել բուհից բուհ փոխադրվելու մասին որոշումը, որը մեզանում նորամուծություն էր: Սկզբում թե՛ կրթական հաստատությունների ղեկավարների, և թե՛ ուսանողների շրջանում թերահավատություն կար հավանական չարաշահումների պատճառով, քանի որ ընդունված որոշման տրամաբանությունն այնքան էլ մասնավոր բուհերի ղեկավարների սրտով չէր: Մասնավոր բուհում սովորող ուսանողները ուսումնառության ընթացքում կարող են իրենց կամքով տեղափոխվել որևէ պետական բուհ նույն մասնագիտությամբ ուսումը շարունակելու նպատակով: Ուսման առաջին երկու տարիների ընթացքում դրական գնահատականներ ստանալու պարագայում ուսանողները կարող են դիմում ներկայացնել իրենց բուհի ռեկտորին պետական ուսումնական այլ հաստատությունում ուսումը շարունակելու վերաբերյալ: Այնուհետև տվյալ ուսանողի փոխադրման մասին դիմումը պետք է ընդունի նաև փոխադրվելիք բուհի ղեկավարը` համապատասխան գերատեսչության ղեկավարների անմիջական թույլտվությամբ: Ի դեպ, փոխադրվելիս առարկայական տարբերությունները չպետք է գերազանցեն ութը, այսինքն` ուսանողը պետք է ուսումը նույն մասնագիտությամբ շարունակելու թույլտվություն ունենա:

Այս որոշման վերաբերյալ թերահավատությունը բխում էր նրանից, որ մասնավոր բուհերն ուսանողների թվաքանակի կորուստ էին ունենում, իսկ պետական բուհերի ռեկտորները քամահրանքով էին վերաբերվում մասնավորից ուսանող ընդունելու հանգամանքին: Պետական բուհերի պրոֆեսորադասախոսական անձնակազմից շատերը լուրջ չէին վերաբերվում տվյալ որոշմանը, չնայած յուրաքանչյուր փոխադրման թույլտվությունը պետք է անձամբ նախարարը տար:

Ինչևէ, փոխադրման այս կարգը և կառավարության որոշումը կայացան, և այս մեխանիզմով յուրաքանչյուր տարի տասնյակից ավելի ուսանողների է հնարավորություն տրվում սովորելու պետական բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում:

Հաջորդ որոշումը, որը նույնպես հաջողությամբ կիրարկվում է, վերաբերում է միջին մասնագիտական կրթությանը, որը ինչ-որ չափով մեծացնում է քոլեջների գրավչությունը: Միջին մասնագիտական կրթության համակարգում սովորելը հնարավորություն է ընձեռում ուսանողներին առաջադիմության դեպքում ուսումը շարունակելու արդեն բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում:

2002-ից գործում է միջին մասնագիտական ուսումնական հաստատությունների բարձր առաջադիմություն ցուցաբերած շրջանավարտներին համապատասխան բուհում ուսումը շարունակելու մասին կառավարության կողմից հաստատված կարգը: Գերազանց սովորող շրջանավարտները առարկայական տարբերությունները բարեհաջող հանձնելուց հետո (որոնք 8-ից ավելի չպետք է լինեն), կկարողանան նախընտրած բուհում ուսումը շարունակել երկրորդ կամ երրոդ կուրսից:

«Կարծում եմ` սա լավ հնարավորություն է այն երիտասարդների համար, որոնք ցանկանում են շարունակել իրենց ուսումը` միանգամից մի կրթական ծրագրից անցում կատարելով մյուսին: Տեղափոխումներ յուրաքանչյուր տարի լինում են, և ուսումնական հաստատությունների կողմից էլ պահանջարկ կա, ինչը միջինի և բարձրագույնի համատեղ պայմանագրի հիման վրա է կայանում, այսինքն` մինչ ավարտական քննությունների սկիզբը ուսումնական հաստատությունները միմյանց հետ կնքում են պայմանագիր, որի հիման վրա կազմակերպվում է ավարտական քննությունը»,- մեզ հետ զրույցում նշեց ՀՀ կրթության և գիտության նախարարության նախնական արհեստագործական և միջին մասնագիտական կրթության վարչության պետ Ռոբերտ Աբրահամյանը:

Սակայն տեղափոխվելու հայտ ներկայացրած շրջանավարտների թիվը չպետք է գերազանցի բուհերի դիմորդների 10 տոկոսը (տվյալ մասնագիտության գծով): Եթե այդ թիվը գերազանցում է, ապա գործընթացը կազմակերպվում է մրցութային կարգով` հաշվի առնելով ուսանողի գնահատականները, գերազանցության դիպլոմը և այլ չափանիշներ: Ի դեպ, ներկայումս փոխադրվում են ԵՊՀ, ժողտնտեսության ինստիտուտ, ճարտարագիտական համալսարան, ֆիզկուլտուրիայի ինստիտուտ, այս տարի ավելացել է նաև Վ. Բրյուսովի անվան լեզվաբանական համալսարանը: Հնարավոր է, որ հետագայում պետական բուհերի այդ ցանկն էլ ավելի ընդլայնվի:

 Լ.Ն.