Ըստ ՄԱԿ–ի վերջերս հրապարակած տվյալների` Սիրիայում իսկական հումանիտար աղետ է, որի հաղթահարման համար տասնամյակներ կպահանջվեն: Սիրիացի փախստականների թիվն այս պահին հասնում է 9.5 միլիոնի, իսկ հակամարտության հետևանքով զոհերի թիվը գերազանցում է 100.000-ը: Իսկ բրիտանական «Oxford Research Group» կազմակերպության հրապակած տվյալներով` սիրիական հակամարտության հետևանքով զոհվել է 11.420 երեխա:
Ինչպես գիտենք, Սիրիայում այս պահին ընթացող դաժան մարտերին անմիջական ու միջնորդավորված մասնակցություն են ունեցել ինչպես տարածաշրջանի մի շարք երկրներ, այնպես էլ համաշխարհային քաղաքականության «խաղացողները»:
Արևմուտքը փորձում է տապալել նախագահ Բաշար Ասադին` օգտագործելով իր տարածաշրջանային դաշնակիցներին` Թուրքիային, Սաուդյան Արաբիային, Քաթարին և այլն: Վերջիններս, զինելով և աջակցելով Ասադի դեմ պայքարող «Սիրիայի ազատ բանակին», իսլամիստական ու ահաբեկչական տարբեր խմբավորումներին, փորձում են թուլացնել Իրանի տարածաշրջանային դիրքերը Մերձավոր Արևելքում: Փաստորեն, բոլորն աջակցում և օգնում են Սիրիայում կռվող այնպիսի կազմակերպությունների, ինչպիսին, օրինակ` «Ալ-Քաիդա»-ն է:
Բայց վերջին շրջանում նկատվում է Արևմուտքի դիրքորոշումների կտրուկ փոփոխություն: ԱՄՆ-ի լրատվամիջոցներն այլևս խիստ ու կտրուկ կարծիքներ չեն հայտնում սիրիական հակամարտության ու Սիրիայի կառավարական ուժերի մասին, քննարկվում են հարցեր, որոնք հակամարտության նախորդ 2.5 տարիներին չէին քննարկվում և այլն: ԱՄՆ ղեկավարությունն էլ կարծես սկսել է շատ խիստ չարտահայտվել Ասադի ռեժիմի մասին: Նույն «ձնհալն» է նկատվում նաև Եվրամիության կողմից:
Բազմիցս նշվել է, որ ԵՄ-ն էլ սիրիական հակամարտությունից իր բաժին վնասներն է ստանալու, որովհետև, ըստ հրապարակված տվյալների, Սիրիայում իսլամիստական դրոշի ներքո նախագահ Բաշար Ասադի դեմ պատերազմում են ԵՄ-ի 11 երկրների ներկայացուցիչներ: Եվ հիմնավոր մտավախություն կա, որ Սիրիայում պատերազմի ավարտից հետո նրանք վերադառնալու են ԵՄ, ինչը ահաբեկչությունների, իսլամիստական ծայրահեղականության աճի լրացուցիչ հնարավորություն է ստեղծում:
Եվրոպական մի շարք լրատվամիջոցներում էլ արդեն նկատվում է, որ Սիրիայի նկատմամբ դիրքորոշումներում «սառույցը հալվել է»:
«Գարդիան» թերթը, օրինակ, վերջերս հրապարակեց մի հոդված, որը պատում էր, թե ինչպես է նախկինում Սիրիայի ապստամբների կողմից կռվող զինյալը հիասթափվել իր երկրում ծայրահեղ իսլամիստական կազմակերպություների գործողություններից: Այժմ նա հանդես է գալիս Սիրիայի նախագահ Բաշար Ալ Ասադի զորքի կազմում ու կռվում է իր նախկին զինակիցների` ապստամբերի դեմ:
Պարբերականը հարց է բարձրացնում, որ հնարավոր է` Սիրիայի հարցում Արևմուտքը սխալվել է, քանի որ ամբողջ աշխարհից տարբեր ահաբեկչական, իսլամիստ ծայրահեղական խմբավորումներ են ժամանում Սիրիա, որոնց օգնում է ոչ ավելի, ոչ պակաս, Արևմուտքը` ԱՄՆ-ի և Եվրամիության առաջատար պետությունների գլխավորությամբ:
Բայց միայն «Գարդիան»-ում չէ, որ նման հարց է բարձրացվում: Այդպիսի տեսակետներ, որոնք, ի դեպ, նախկինում միշտ էլ հնչում էին Ասադի կողմնակիցների կողմից, արդեն սկսել են ավելի հաճախակի հնչել: Օրինակ` հետաքրքիր է, թե այն նույն ԱՄՆ-ն, որ «Ալ Քաիդային» հայտարարել էր որպես իր համար մեկ թշնամի, ինչու է սիրիական հակամարտության առաջին իսկ օրվանից այդ ահաբեկչական ցանցի անդամներին զենք-զինամթերք, միջոցներ մատակարարում` Ասադի դեմ հանդես գալու համար:
Այս մտահոգություններն արդեն Եվրոպայում էլ են ակնհայտ: Օրինակ`այս տարվա հոկտեմբերին տեղեկություն հրապարակվեց, թե մոտավորապես 200 իսլամիստներ Գերմանիայից մեկնել են Սիրիա` ապստամբների կողմից պատերազմին մասնակցելու համար: Այդ մասին էլ, հղում անելով Գերմանիայի սահմանադրության պաշտպանության դաշնային ծառայության գաղտնի տվյալներին, տեղեկացնում էր Spiegel-ը: Եվ հնչում են մտահոգություններ, թե սիրիական հակամարտության ավարտից հետո ինչով պետք է զբաղվեն այդ մարդիկ ու կազմակերպությունները:
Սիրիայի պատերազմին մասնակցելու համար եվրոպական երկրներից այդ երկիր ժամանած իսլամիստների ընդհանուր թիվը մոտավորապես 1000 է: 2012 թ. վերջերի տվյալներով` նրանցից 120-ը ժամանել է Բելգիայից, 90-ը` Մեծ Բրիտանիայից, 50-ը` Դանիայից, 150-ը` Կոսովոյից: Նշվում է նաև Ռուսաստանի քաղաքացիների մասնակցությունը, մասնավորապես` Հյուսիսային Կովկասից: Սա, իրոք, լուրջ վտանգներ է պարունակում առաջին հերթին հենց այս «խմորը հունցողների» համար:
Նմանօրինակ հետաքրքիր հոդված էր հրապարակել նաև «Ինդիփենդիդ»-ը: Պարբերականը նշում էր, թե ինչ պայմաններում են ապրում 1915 թ. Մեծ եղեռնից հետո մազապուրծ ու Սիրիայում ապաստանած հայերի ժառանգները, որոնք մեկ դարի ընթացքում երկրորդ անգամ են ենթարկվում ցեղասպանության:
«Ինդիփենդիդ»-ի հրապարկման մեջ նշվում է, մասնավորապես, թե ինչպես են թուրքերը կանխամտածված ուղղորդում սիրիացի ապստամբներին, մասնավորապես` «Ալ Քաիդայի» զինյալներին, վնասել ու ավերել Դեր-Զորի հայկական եկեղեցին, ուղղորդում են սպանել հայերին և այլն: Եվ դա, նշում է պարբերականը, անում է «Նոր Թուրքիան» ` համագործակցեով ծայրահեղական իսլամիստների հետ:
Այսինքն`այն լրատվամիջոցները, որոնք էական ազդեցություն ունեն Արևմուտքի քաղաքական ու հասարակական գործընթացների վրա, արդեն սկսել են այլ տեսանկյունից դիտարկել սիրիական հակամարտության խնդիրը:
Միգուցե վախեցան ռուսական արջի «փնթփնթոցից»
Բայց այս «ջերմացումը» մեկ այլ պատճառ էլ կարող է ունենալ: Ինչպես գիտենք, Սիրիան իր դեմ հանդես եկող աշխարհաքաղաքական խաղացողների առջև միայնակ չէ: Նախ` Սիրիան հանդիսանում է Իրանի տարածաշրջանային դաշնակիցը և Լիբանանում գործող «Հզբոլահ» շիական կազմակերպության ու Թեհրանի միջև կապող օղակ է` օգտվելով նաև Իրանի ռազմաքաղաքական աջակցությունից: Այս առումով Իրանը մեծ դեր ունեցավ` դրդելով «Հզբոլահին» ներգրավվել Սիրիայում տեղի ունեցող ռազմական գործողություններում, որի արդյունքում հակամարտության մի որոշակի փուլում Ասադի կառավարական ուժերը առավելություն ստացան:
Բայց առավել կարևոր են տարածաշրջանից դուրս գտնվող Սիրիայի երկու «բարեկամները»`Ռուսաստանն ու Չինաստանը, որոնք հակամարտության հենց ամենաառաջին օրվանից ամեն կերպ փորձում էին խոչընդոտել Սիրիայի դեմ ավելի կոշտ քայլերի կիրառումը, և արդարության համար նշենք, որ մինչ օրս հաջողել են իրենց այդ կեցվածքով:
Այս հարցում հատկապես անուրանանալի է Ռուսաստանի դերը, որը նախաձեռնեց «Ժնև-1»-ը, իսկ այժմ էլ ակտիվորեն կառուցում է «Ժնև-2» բանակցային գործընթացները` Սիրիայի հարցում որոշակի տեղաշարժեր կատարելու ակնկալիքով: Անհրաժեշտ է հիշել նաև, որ հենց ռուսական զինուժի ներկայությամբ էր պայմանավորված, որ Սիրիայի արևմուտքում` ծովափնյա շրջաններում, հարաբերական անդորր է:
Արևմուտքի նորահայտ զիջողականությունն էլ, ամենայն հավանականությամբ, հենց պայմանավորված է Ռուսաստանի ջանքերով, որը վերջին շրջանում բավականին ակտիվ, կարելի է ասել նաև`ագրեսիվ արտաքին քաղաքականություն է վարում: Իսկ Արևմուտքը լավ գիտի, թե ինչ է պատահում այն որսորդին, որը ձմռան կեսին փորձում է մտնել քնած արջի որջը:
Այնպես որ, ստեղծված իրավիճակը կարծես ձեռնտու է միայն Ռուսաստանին, որը Սիրիայում դուրս էր եկել, ինչպես բազմիցս նշում էին որոշ հայ փորձագետներ, իր վերջին կենաց ու մահու կռվին: Եվ այդ կռվում Ռուսաստանը չի ցանկանում պարտվել: Ուստի դեռ երկար ու անկանխատեսելի իրադաձություններ են սպասվում Սիրիայի հակամարտության առնչությամբ:
Գևորգ ԱՎՉՅԱՆ
