Պատկանում է ձիթենազգիների/Oleaceae/ ընտանիքին: Ծաղիկները բուրավետ են,մանր,խողովակաձև,հասարակ կամ լիաթերթ,հավաքված ողկուզաձև ծաղկաբույլերում,սպիտակ, բաց մանուշակագույն,կարմրավուն:

Եղրևանին հիանալի ձմեռում է բաց գրունտում:Հողի նկատմամբ  պահանջկոտ չէ:

Եղրևանու հիմնական տեսակներն են `սովորականը/S.vulgaris L/,պարսկականը/Spersica L/, չինականն/S.chinensis Wild/ ու հունգարականը/S. Josikaea Jacb./: Սովորական եղրևանին ունի բազմաթիվ այլատեսակներ ու սորտեր, որոնք ծաղկում են սպիտակ և մանուշակագույն: Պարսկականը ունի բաց մանուշակագույն ծաղիկներ, որոնք ավելի ուշ են բացվում: Տերևները նշտարաձև են: Որոշ այլատեսակներ ունեն փետրաձև  կամ խորը կտրտված տերևներ և սպիտակ ծաղիկներ: Չինականը`պարսկականի և սովորականի հիբրիտն է: Ծաղիկները խոշոր են, հիմնականում կարմրամանուշակագույն, իսկ որոշ սորտերինը` սպիտակ,վարդագույն և այլն:Հունգարականը սովորական եղրևանուց երկու շաբաթ ուշ է ծաղկում: Ծաղիկները կարմրավուն և բաց մանուշակագույն են:

Եղրևանին բազմանում է սերմերով, կտրոններով, արմատածիլերով,անդալիսով , թփի բաժանումով և պատվաստով: Օգտագործվում է դեկորատիվ տարբեր ձևավորումներում:

Տնկումը կատարվում է  աշնանը կամ վաղ գարնանը, բույսը բույսից 2-2.5մ հեռավորության վրա:

Եղրևանու ամենավտանգավոր թշնամին վնասատուներից բողբոջային տիզն է, որը շատ փոքր է և սովորական աչքով հազիվ տեսանելի: Այն վնասում է բույսի բողբոջներին և նոր աճող շիվերը:

Դրանով վարակված բողբոջները համեմատաբար ուռած են և փայլը կորցրած: Այդ վնասատուները ձմեռում են բողբոջների թեփուկների արանքում: գարնանը բողբոջների ուռչելու հետ զուգընթաց, նրանք արթնանում են և առաջին տերևները երևալուն պես սկսում են տարածվել բույսերի նոր աճող մասերի վրա և ձվադրել: Վնասված բողբոջները չորանում են, որի պատճառով ծաղկատվությունը զգալի պակասում է:

Հավերժական գեղեցկության ետևից մրցավազքում կանայք կորցնում են սթափ բանականությունը. բոտոքսի թունավոր ներարկումերը,որոնք իբր կոչված են պայքարելու մաշկի ծերացման նշանների դեմ, սկսում են կիրառել նույնիսկ 20-ամյա աղջիկները:

«ABC News» ռեսուրսը գրում է, որ շատ կանայք կարծում են, թե մկանային հյուսվածքների ժամանակավոր կաթվածահար վիճակը կօգնի իրենց լիարժեք ապահովագրվելու կնճիռների առաջացումից:

Շատ դեպքերում կանայք սկսում են բոտոքս կիրառել կնճիռների առաջացումից շատ  ու շատ առաջ, սակայն դեռևս ոչ ոք չի կարող ասել, թե այդ թունավոր նյութի կիրառումն ինչ հետևանքներով է հղի:

Նյու Յորքում կանանց պաշտոնապես թույլատրվել է մերկ կրծքով փողոց դուրս գալ: Թույլատրությունն ուժի մեջ էր դեռևս փետրվարից.այն ժամանակ 34 հազար ոստիկանի հրահանգ էր տրվել պարզապես, փողոցում մերկ կրծքով կին տեսնելու դեպքում չկանգնեցնել նրան, այլ պաշտպանել անցորդների հարձակումներից:  Նրանց հրահանգված էր` քշել ամբոխը, եթե հավաքվի, իսկ նա ով չի հեռանա` ձերբակալել:

Վերջերս որոշման մասին տեղեկացավ հանրությունը.ճանաչված լուսանկարիչ Վանն Վոասթը դաշնային դատարան բողոք էր ներկայացրել քաղաքի իշխանությունների դեմ մի շարք անօրինական ձերբակալությունների պատճառով: Նա հայտնի է հասարակական վայրերում մերկ կրծքով հայտնվելով: Կինը հայտնել էր, որ 2011-2012-ին իրեն ձերբակալել են ռեստորաններում, կենտրոնական կայարանում, տարրական դպրոցի մոտ ու շատ այլ վայրերում:

Վան Վոասթի փաստաբանները 1992-ին  նահանգի Գերագույն դատարանի ընդունած որոշման հիման վրա կարողացան  հասնել նրան, որ   կնոջ հասցեին բոլոր մեղադրանքները հանվեն:

Այն ժամանակ դատավորը վճիռ կայացրեց, որ հասարակական վայրում կանանց  մերկ կրծքով հայտնվելը արգելելը ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ սեռական պատկանելությամբ պայմանավորված խտրականություն:

Լեհաստանում բժիշկները փրկել են 33-ամյա մեռնող հիվանդին` դիմային հյուսվածքների փոխպատվաստման առաջին վիրահատությունը կատարելով:

Պրոֆեսոր Ադամ Մաչեևսկու ղեկավարությամբ, վիրաբույժների խումբը արտադրական վթարի հետևանքով տուժած 33-ամյա տղամարդու դեմքի ամբողջական փոխպատվաստում են կատարել:

2013-ի ապրիլի կեսին քարհատ սարքով աշխատանքի ժամանակ  Գրզեգորզը վնասվածք էր ստացել. դեմքը լրիվ խեղվել էր: Ինչի հետևանքով նա, փաստորեն մնացել էր առանց դեմքի ու հայտնվել մահվան եզրին: Միակ փրկությունը դեմքի ամբողջական փոխպատվաստումն էր, սակայն վիրաբուժական նման միջամտություն առաջներում չէր կատարվել խիստ կարճ ժամկետում:

Մենք ստիպված էինք դոնոր գտնել շատ սեղմ ժամկետում, այլ ընտրություն չկար: Բարեբախտաբար դոնոր արագ գտնվեց: Մահացած 30-ամյա տղամարդու ընտանիքը համաձայնեց բժիշկներին տալ նրա դիմային հյուսվածքը:”Մենք վերակառուցեցինք տուժածի դեմքը` կոպերից մինչև կզակ ու քիմք: Վիրահատությունը տևեց  27 ժամ: Սա աշխարհում նման վիրահատությունների իմաստով ամենաարագն էր”,պատմել է պրոֆեսորը:

Իսկ լրագրողները հավելել են, որ   երկու տարբեր դոնորներից տուժածին են փոխպատվաստել նաև սիրտ ու լյարդ:

“Սա Լեհաստանում դեմքի փոխպատվաստման առաջին վիրահատությունն է: Դա պատմական փաստ է ոչ միայն մեր երկրի բժիշկների համար, այլև ողջ աշխարհի, քանի որ առաջին անգամ է որ կատարվում է շտապ  փոխպատվաստում”,ասել է  ուռուցքաբանության կենտրոնի մամլո քարտուղարը:

Հիվանդանոցի բժիշկների  տեղեկացմամբ, հիվանդի վիճակը կայուն է: Հիմա Գրզեգորզը դեղորայք է ընդունում, ինչը նրան կօգնի վերականգնվելուն:

Նոբելյան մրացանակակիրը երեքշաբթի հերքել է տարածված այն խուճապը, որ օրեցօր զարգացող թռչնագրիպը կարող է վերածվել պանդեմիայի և սպանել միլիոնավոր մարդկանց:
1996թ Նոբելյան մրցանակ շահած Պիտեր Դոհերթին ասել է, որ ծայրահեղ դեպքում վիրուսը իր հետ կարող է բերել մահացության բարձր մակարդակ:
Ավստրալիացի գիտնականը նաև ասելէ, որ այդպիսի պանդեմիա աշխարհում եղել է 1918թ, երբ հարբուխի հետևանքով մահացավ շուրջ 50 միլիոն մարդ: Դա գերազանցում էր Առաջին աշխարհամարտի զոհերի թվին:
Դոհերթիի կարծիքով` հնարավոր է գրիպի տարածում, սակայն այն չի ունենա կործանիչ հետևանքներ:

Անսովոր սիմբիոզի բնագավառը  բույսերի և հողի սունկերի միջև, որոնք ապրում են շատ բույսերի արմատներում, վեր են հանել բրիտանացի փորձագետները: Պարզվում է, որ միմյանց հետ ազգակցական կապեր չունեցեղ բույսերը վնասատուների վտանգի մասին  տեղեկատվություն են ստանում  սնկերի միջոցով:

Հնուց հայտնի է, որ բույսերի արմատներում գոյություն ունի միկորիզա: Սունկը բույսի արմատներից ստանում է ածխաջրեր, որոնք շաքարի նման են: Նույն ժամանակ բույսի արմատները հնարավորություն են ստանում սնկային լայնածավալ .միցելիումի միջոցով  խմել և ներծծել անշվելի շատ ջուր և հանքային նյութեր:

Սակայն դրանով փոխշահավետ  համագործակցությունը չի սահմանափակվում: ինչպես պարզել են Աբերդինի համալսարանի գիտնականները, սնկերը օգնում են բույսերին տարածել ահազանգի ազդանշաններ, որոնք տեղեկացնում են բույսերի հյութով  սնվող ուտճների հարձակումների մասին:

Նրանց օգնել է մի պարզ փորձ: Նրանք ուտճներով (Acyrthosiphon pisum) վարակել են սովորական լոբին (Vicia faba): Այն բույսերը, որոնք ենթարկվել են հարձակման, սկսել են արտադրել պաշտպանական նյութեր, որոնք վախեցրել են վնասատուներին և միաժամանակ գրավում ուտիճներին ոչնչացնող գիշատիչ միջատներին ( Aphidius ervi):

Գիտնականների զարմանքը այնքան մեծ էր, երբ նրանք հանտնաբերեցին, որ այդ պաշտպանական  մեխանիզմը պարունակում են վարակված լոբիների այն հարազատները, որոնք դեռ վնասատուների հարձակմանը չեն ենթարկվել:

Բոլոր բույսերը կապված են սնկային գորգով:Այդ պատճառով հետազոտողները ենթադրում են , որ հենց նրանց միջոցով են բույսերը կապվում միմյանց  հետ, նախազգուշացնելով ընկերներին, որ նրանք կարող են վտանգի ենթարկվել:

Գիտնականները բացառել են բույսերի միջև կապը օդի միջոցով`նրանցից յուրաքանչյուրին փաթեթավորելով:

Ստացվում է, որ հարձակման ենթարկված որոշ բույսեր իրենց սիմբիոնների օգնությոմբ քիմիական ազդանշան են ուղարկում մնացածներին: Իրենց արդեն ոչինչ չի փրկի և ուտիճներով վարակված առանձին բույսեր այդ պրոցեսից ոչ մի օգուտ չեն ստանում: Բայց ազգականներին զգուշացնելով վնասատուների հարձակումների մասին այդ”ալտրուիստները”փրկում են մնացած դաշտը, այսինքն բարձրացնում են ապրելու շանսերը:

Հեղինակների հոդվածը  հրապարակվել է  Ecology Lettersամսագրում:

Կանացի պայուսակի պարունակությունը` բազմաթիվ մանրուքն ու դիմահարդարման պարագաները գերազանց պայմաններ են ստեղծում մանրէների բազմացման համար, որոնցից շատերը մարդկային օրգանիզմի համար խիստ վտանգավոր են համարվում:

«Initial Washroom Hygiene»-ի մասնագետները պարզել են, որ այս իմաստով հատկապես վտանգավոր են բնական կաշվից պայուսակները, որոնց ծակոտկեն մակերեսը շատ նպաստավոր է վնասակար մանրէների բազմացման համար, չնայած արհեստական նյութից պատրաստվածները ևս  անվնաս չեն:

Առողջությանը սպառնացող ռիսկերը նվազեցնելու համար կանանց խորհուրդ է տրվում ժամանակ առ ժամանակ մաքրել դրանք,  իսկ այն պայուսակները, որոնք հնարավոր չէ լվանալ`մշակել մանրէասպան հատկությամբ անձեռոցիկներով: Նույնը վերաբերում է դրամապանակին, կախոցներին ու այն բոլոր մանրուքներին, որ կանայք սովոր են պահել պայուսակի մեջ:

Նախորդ հրապարակման մեջ մենք անդրադարձել էինք այն առաջնորդ կանանց, որոնք այս կամ այն առումով առաջին վարչապետ կամ նախագահ են եղել աշխարհում:

Բնականաբար, ավելի մեծ թիվ են կազմում այն կանայք, որոնք առաջինն ու միակն են եղել իրենց երկրում: Նրանց մեջ, սակայն, առանձնահատուկ տեղ են գրավում Գոլդա Մեիրը (Իսրայելի չորրորդ, առաջին և միակ կին վարչապետը), Ինդիրա Գանդին (Հնդկաստանի երրորդ և վեցերորդ վարչապետը, առաջին կին վարչապետն իր երկրում և երկրորդն աշխարհում) և Մարգարետ Թետչերը` Երկաթե լեդին (Մեծ Բրիտանիայի առաջին և միակ կին վարչապետը) , որոնց կյանքին ու գործունեությանը բավական մանրամասն «Անկախն» արդեն անդրադարձել է անցած տարիներին:

Նրանք հզոր կանայք էին բառի բուն և բոլոր իմաստներով և հրաշալի դասեր են թողել աշխարհի քաղաքական գործիչ կանանց: Եվ ինչո՞ւ միայն կանանց: Նրանցից սովորելու շատ բան ունեն նաև տղամարդիկ: Եվ սովորում են:

Գոլդա Մեիրն էր, որ իր կյանքով ստիպեց արձանագրել պատմաբաններին, որ «եթե Բեն Հուրիոնը Իսրայել պետության հայրն է, ապա Գոլդա Մեիրը` մայրը»: Շատերն են համոզված արձանագրել, որ եթե չլիներ Գոլդա Մեիրը, այդ խիզախ, լավատես ու համառ կինը, գուցեև չկայանար Իսրայել պետությունը:  «Ռուսական էմիգրանտը, որ ընդամենը մեկ տարի է սովորել քոլեջում, ստորագրեց Իսրայելի անկախության հռչակագիրը,  դարձավ Իսրայելի առաջին դեսպանը Ռուսաստանում, աշխատանքի ու սոցապ առաջին նախարարը, առաջին արտգործ նախարարը, և, վերջապես,  երկրի  առաջին և միակ կին ղեկավարը: Նրա ոգին, համառությունն ու համոզմունքն օգնեցին ստեղծելու Իսրայել պետությունը և դառնալու նրա առաջնորդը: Նա օրինակ էր Մարգարեթ Թետչերի, Ինդիրա Գանդիի համար,  նա ոգեշնչման աղբյուր էր  իշխանության  համար  պայքարող յուրաքանչյուր կնոջ համար»,- իրավամբ գրում է նրա կենսագիրը:

Հնդկաստանում Ինդիրա Գանդիի անունը մինչ օրս անձնահատուկ ակնածանքով ու հուզմունքով են հիշատակում: Նա առաջին կինն էր Հնդկաստանում, որ հասել էր քաղաքական օլիմպոսին և արդարև մինչ օրս մնացել է ամուր կամքի, աննկուն ոգու և իր ժողովրդի հանդեպ անսահման սիրո օրինակ: Իր մահից կարճ ժամանակ առաջ, երբ բոլորը նրան  հորդորում էին զգույշ լինել, նա լայնորեն բացեց իր տան դռները բոլոր կարիքավորների առջև. ժողովուրդը գնում էր նրա դուռը, որպեսզի պատմի իր հոգսերի ու կարիքների մասին: Այդ փխրուն, բարեկիրթ կինը մայր դարձավ մի ամբողջ երկրի համար` զոհաբերելով իր անձնական երջանկությունն ու, ի վերջո, իր կյանքը:

Իսկ Թետչերը կառավարության գլուխ անցավ, երբ երկիրը ծանր հիվանդ էր: ԱՄՆ-ն, մայրցամաքային Եվրոպան և արագ զարգացող ասիական պետությունները հետևողականորեն դուրս էին մղում բրիտանացիներին նախկինում նվաճած առևտրատնտեսական  դիրքերից: Ավելի ու ավելի էր խորանում անվերջանալի վառելիքային ճգնաժամը: Արժեզրկումը հասել էր 20-25 տոկոսի: Երկրի խոշորագույն քաղաքներում անգամ սկսել էին աղբը չհավաքել, և  ամենուր առնետների բանակներ էին վխտում:

Այն դարմանը, որ Թետչերը նշանակեց իր ժողովրդին, չափազանց պարզ ու հասարակ էր, բայց միանգամայն անվրեպ. մի եղիր խնամառու, անհրաժեշտ կրթություն ստացիր, ազնվորեն աշխատիր և ազնվորեն վճարիր աշխատանքի դիմաց, վերմակիդ չափով մեկնիր ոտքդ, հարգիր օրենքը, վճարիր հարկերը, պարտք մի վերցրու, քանի դեռ չես մարել արդեն վերցրած պարտքդ, խնայողություն արա հիվանդության դեպքերի և ծերության համար:  Ահա և խաղի պարզ կանոնները: Բայց տնտեսության մեջ դրանք ներդնելու համար  նա ստիպված էր պայքարել այնպիսի խիստ, փաստորեն ռազմական մեթոդներով, որ լրագրողներն ու հետազոտողներն այդ տարիների իրադարձությունները որակում էին պատմական ճակատամարտ հանուն Բրիտանիայի:

Թետչերի մեթոդները բնավ կանացի չէին:  Բայց հենց նրա դաժանությունը, վերլուծական միտքը և վճռականությունը հանգեցրին նրան, որ 1984 թ. արժեզրկումն իջավ մինչև 4 տոկոս: Այդ ճանապարհին քիչ չէին զոհերը: Իրար հետևից ձեռնարկություններ էին սնանկանում, որոնք նախկինում գոյատևում էին պետական սուբսիդիաների շնորհիվ: Գործազուրկների բանակը սպառնալից չափերի հասավ:  Տնտեսական դրության մեծ անջրպետ առաջացավ երկրի տարբեր շրջանների միջև:  Գաղտնիք չէ, որ հատկապես միջին խավի առկայությունն է օբյեկտիվորեն ցույց տալիս երկրի տնտեսության առողջական վիճակը, իսկ Երկաթյա լեդիի կառավարման տարիներին այն էապես մեծացավ և հասավ բնակչության 40 տոկոսին: Հաղթահարելով հիմնական հիվանդությունը` արժեզրկումը, և ամենայն խստությամբ վերահսկելով դրա շարժընթացը`  Թետչերը կարողացավ հաղթահարել նաև կողմնակի հետևանքները: 1984-ից Մեծ Բրիտանիան սկսեց առաջընթաց ապրել և աստիճանաբար դարձավ այն երկիրը, ինչպիսին որ գիտենք նրան այսօր:

Բոլորովին վերջերս աշխարհը հրաժեշտ տվեց բարոնուհուն և արձանագրեց, որ նրա հետ մի ամբողջ դարաշրջան հեռացավ: Այսպես թե այնպես, առայժմ տիպար իդեալական կին կառավարիչ է համարվում «Երկաթե լեդին»:

Արդեն մի քանի տարի է, ինչ աշխարհի հեղինակավոր հաստատությունների վարկանիշային ցուցակներում առաջին հորիզոնականներից չի իջնում մի այլ ազդեցիկ կին` Անգելա Մերկելը` տևտոնական Մարգարետ Թետչերը, Գերմանիայի առաջին կին կանցլերը: Կարճ ժամանակում նրան հաջողվեց հազվագյուտ բարձր հեղինակության հասնել. 2006 թ. փետրվարին` փաստորեն, ընտրվելուց մի քանի ամիս անց, նրա քաղաքականությունից գոհ էր գերմանացիների 80 տոկոսը: Կոալիցիոն կառավարությունը մի շարք դրական տեղաշարժեր ունեցավ տնտեսության մեջ, մասնավորապես կրճատվեց գործազրկությունը:

Իր կանցլերության  7 տարիների ընթացքում  նա ամեն կերպ ջանում է չնմանվել Մարգարետ Թետչերին, բայց իրականում ավելի ու ավելի է նմանվում: Մերկելը, իհարկե, պատերազմ չի սկսել, բայց այն խիստ միջոցները, որ առաջարկում է նա Եվրագոտին ճգնաժամից դուրս բերելու համար,  համարյա թե պատերազմ են:

Հարվարդի համալսարանի հոգեբան Սթիվեն Կինկերն իր «Մեր դարաշրջանի լավագույն հրեշտակները» գրքում ապացուցում է, որ «երկաթե կանայք» իշխանության ղեկին նախկին «տղամարդկային» դարաշրջանի վերապրուկ են, որտեղ գնահատվում էին տղամարդկային հատկությունները: Հիերարխիկ աշխարհում  ոչ մեծ թվով կանանց հաջողվել է ինքնուրույն իշխանության գալ, բայց նրանց կառավարումը ոչնչով չի տարբերվել տղամարդկանց կառավարումից: Նրանց ամբողջ կյանքը պայքարի մեջ է անցել: Բայց ժամանակակից աշխարհը պահանջում է ղեկավարի միանգայն այլ տեսակ: Տեղեկատվական ընկերակցության ցանցերը գալիս են փոխարինելու հիերարխիային: Նման պայմաններում շատ ավելի ցանկալի է աշխատել այն կանանց հետ, որոնք բնազդաբար զգում են համոզելու և խորհուրդ լսելու անհրաժեշտությունը, ոչ թե տղամարդկանց, որոնք  միշտ էլ հակված են կառավարման կոշտ հրամայական ոճին:

ԱՄՆ Տնտեսական հետազոտությունների ազգային բյուրոն ԱՄՆ 500 քաղաքներում ուսումնասիրել է քաղաքապետների գործունեությունը, և եկել այն եզրակացության, որ կին քաղաքապետների կառավարումը ոչնչով չի տարբերվում տղամարդկանցից: Բոլոր ցուցանիշները գրեթե նույնն են մնացել: Ավելին` ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ կանանց համերաշխությունը քաղաքականության մեջ բնավ չի ողջունվում. եթե անգամ որևէ տարածաշրջան կին է ղեկավարում, ապա դա բնավ չի նշանակում, որ մյուս կանայք ավելի հեշտ կբարձրանան պաշտոնեական աստիճաններով: Մի հանգամանք կա միայն. իշխանության ղեկը գեղեցիկ սեռի կանայք ավելի երկար են պահում, քան տղամարդիկ: Կանայք ավելի հաճախ են երկրորդ ժամկետով ընտրվում, քան տղամարդիկ: Եվ հետազատողների կարծիքով` դա պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ կանանց մեջ քաղաքական և դիվանագիտական հմտություններն ավելի զարգացած են:

Սրանք տեսակետներ են, որոնք, անշուշտ, գոյության իրավունք ունեն այնքանով, որքանով ցանկացած այլ  վարկած: Ժամանակը, ավելի ստույգ ներկայիս գործող կին ղեկավարների գործունեության վերլուծությունը կգա հաստատելու այս վարկածները կամ կառաջադրի նոր եզրահանգումներ:

Շարունակությունը հաջորդիվ

Այն  փաստը, որ կանայք  ինչ-որ կերպ, ինչ-որ այլ բանով էլ են տարբերվում տղամարդկանցից, առաջինը  նկատել են բանաստեղծները: «Կանայք այլ բառակարգ ունեն»,- ասել է  հայտնի բանաստեղծներից մեկը: «Դու կին ես, դու սատանայական ըմպելիք ես»,- մի առիթով ասել է մեկ ուրիշ պոետ:

Երբ  մտնում ես պոլիկլինիկա, ապա  միանգամից աչքի է զարնում այն փաստը, որ այցելուների մեծ մասը կին է: Գուցե դա բացատրվում է նրանով, որ  տղամարդիկ շատ են աշխատում ու քամահրանքով վերաբերվում իրենց առողջությանը: Իսկ գուցե կանայք են կասկածամիտ կամ ազատ ժամանակ շատ ունեն: Ամեն ինչ, պարզվում է, շատ ավելի պարզ է ու տխուր: Իրականում կանայք շատ ավելի հաճախ են գնում բժշկի, որովհետև շատ ավելի հաճախ են հիվանդանում:

Պարզվել է, որ կանայք տղամարդկանցից  ավելի շատ ու հաճախ են տառապում արյան բարձր ճնշումից, արթրիտից, դիաբետից, միգրենից, մաշկային հիվանդություններից ու ռևմատիզմից: Նրանք ավելի շատ են հակված մրսածության, ասթմայի, ցիստիտի, օսթեոպորոզի: Գերազանցապես կանանց մոտ է հանդիպում հոդաբորբ, երակների  լայնացում: Նրանք ավելի դժվար են ապաքինվում դեպրեսիայից, ալկոհոլամոլությունից, թմրամոլությունից: Սակայն սա միակ  տարբերությունը չէ:

Երբեմն նույն հիվանդությունը տարբեր ընթացք է ունենում կնոջ ու տղամարդու մոտ: Օրինակ` տղամարդու մոտ սրտի կաթվածը սկսվում է կրծքավանդակում սուր ցավից, որը խփում է պարանոցին, տարածվում ձեռքի ու  կզակի շրջանում: Կանանց մոտ սրտի նոպան բոլորովին այլ ընթացք է ունենում: Սկսվում է թիկունքի ցավից, ապա  տարածվում  որովայնի ստորին հատվածի վրա, թուլության զգացում ու սրտխատնուք է առաջանում: Երբեմն կանայք պարզապես անհարմար ու անիմաստ  են  համարում նման ախտանշաններով դիմել մասնագետի` մտածելով. «Հիմարություն է, լավ չեմ քնել, մի քիչ նյարդայնացել եմ, ու վերջ»:

Լինում են նաև հակառակ երևույթներ. օրինակ` սխալ կարծիք կա, որ օսթեպորոզից հիմնականում տառապում են  կանայք: Բայց երևի քչերը գիտեն, որ տղամարդիկ նույնպես հիվանդանում են կրծքագեղձի (ոչ կաթնագեղձի) քաղցկեղով: Փառք աստծո, որ դա քիչ է պատահում, սակայն բժիշկը պետք է կարողանա ժամանակին և ճիշտ ախտորոշել այն: Շատ  տհաճություններ ու երբեմն էլ ճակատագրական բացթողումներ են լինում հենց այս մոտեցումը լուրջ չընդունելու պատճառով: Կան, իհարկե, որակյալ  մասնագետներ, որոնք հասկանում են, որ կանանց ու տղամարդկանց խնդիրները պետք է առանձին դիտարկել:

Այսօր աշխարհում նոր ոլորտ է զարգանում` գենդերային բժշկություն: Որը վստահեցնում է, որ ոչ մի իգական օրգան չի կարող բացարձակ նման լինել արական համապատասխան օրգանին: Տղամարդու մոտ ոչ մի ֆիզիոլոգիական պրոցես չի ընթանում այնպես, ինչպես կնոջ մոտ: Նոր ոլորտը կոչ է անում կանանց ու տղամարդկանց բուժել տարբեր կերպ:

Հետաքրքիր փաստ. հիմնականում նոր դեղամիջոցները փորձարկվում են տղամարդկանց վրա, քանի որ տղամարդկանց  դեպքում ամեն ինչ հեշտ է: Բժիշկները գիտակցաբար հրաժարվել են փորձակվողների այնպիսի «անհարմարություններից», ինչպիսիք են`  դաշտանը, ձվազատումը, հղիության հավանականությունը. որոնք կարող են  տարբեր ազդեցություն ունենալ փորձերի արդյունքների վրա ու փչացնել վիճակագրությունը:

Ուստի դեղերի փորձարկման համար հիմնականում ընտրվում են արական սեռի փորձակենդանիներ:

Իսկ 1977-ին դեղերի վերահսկողությամբ  զբաղվող ԿՀՎ-ն մի համարյա թե հանցավոր հրաման արձակեց, որով արգելվում էր դեղերի փորձարկումների ժամանակ ներգրավել կանանց: Թե ինչ հետևանք ունեցավ դա, հայտնի դարձավ1988-ին` ասպիրինը որպես սրտամկանի ինֆարկտի կանխարգելման միջոց փորձարկելիս:  Փորձին մասնակցեց ավելի քան 22 հազար տղամարդ: Ոչ մի կին: Բժիշկները սկսեցին ասպրիրին նշանակել անխտիր բոլորին: Եվ շատ ուշ պարզվեց, որ այն կանանց վրա բոլորովին այլ ազդեցություն է ունենում, ավելի ճիշտ` ոչ մի ազդեցություն չի ունենում, կանանց դեպքում այն  պարզապես անօգուտ միջոց  է:

Մի սխալ ևս կապված է խոլեստերոլի մակարդակը կարգավորող դեղամիջոցների հետ: Կարծիք կար, որ դրանք կանանց վրա ազդեցություն չեն ունենում: Նման եզրակացություն էր արվել, քանի որ փորձարկումներին շատ քիչ թվով կանանց էին ներգրավել, բնականաբար, արդյունքները նույնպես աննշան էին: Ու միայն վերջերս հակառակն ապացուցվեց. բժշկությունը եզրակացրեց, որ բուժման նպատակով հարկավոր է հաշվի առնել գենդերային տարբերությունները:

Երկու տարի առաջ Նորթվեսթերնի համալսարանի գիտնականներն ապացուցեցին, որ կանանց 50%-ը տղամարդկանցից ավելի հաճախ է տառապում դեղորայքի կողմնակի հետևանքներից: Իսկ մյուս կեսի վրա դեղորայքը  չափից ավելի ազդեցություն է ունենում, ինչպես, ասենք,   դեղորայքի չարաշահման դեպքում: Սակայն  մինչ օրս դեղատոմսերում չի նշվում, որ կանանց ու տղամարդկանց դեղի տարբեր չափաբաժիններ պետք է  առաջարկել:

Ճիշտ է, գենդերային բժշկությունը նոր է սկիզբ առել, սակայն զարգանում է սրընթաց: Մասնագետները համոզված են, որ մի քանի տարի անց բժշկության այդ ճյուղն էլ ավելի կզարգանա ու տարբեր բուժում կառաջարկի տղամարդուն և կնոջը:

Ճիշտ մոտեցումը և գենդերային բժշկության տարանջատումը կհանգեցնի հիվանդների բուժման արդյունավետության:

Վերջին օրերին աշխարհի բոլոր լրատվամիջոցները ողողված էին հոլիվուդյան ամենագեղեցիկ աստղերից մեկի` Անջելինա Ջոլիի վիրահատության մասին լուրերով: Բանն այն է, որ դերասանուհին հրաժարվել էր կրծքերից` կանխելու հնարավոր քաղցկեղի առաջացումը և փոխարինել դրանք իմպլանտներով:

Մայիսի 14-ին Ջոլին “Նյու Յորք թայմս”-ում հայտարարել էր, որ բոլորովին վերջերս է ավարտել կրծքագեղձերի հեռացման եռամսյա կուրսը: Բժիշկները նրան հայտնել էին, որ իր կրծքագեղձերում քաղցկեղի առաջացման մոտ 87% հավանականություն կա, իսկ ձվարաններում` 50%:

Հիշեցնենք, որ Ջոլիի մայրը 2007-ին մահացել էր ձվարանների քաղցկեղից` 56 տարեկան հասակում, և դրանից հետո Անջելինա Ջոլին մշտապես տառապում էր այդ հիվանդությունը գենետիկորեն ժառանգած լինելու մտքից: Ի վերջո նա որոշել է արյան անալիզ հանձնլ և պարզել, թե արդյոք իր կյանքը նույնպես վտանգված է և իմանալով, որ այդպես է, որոշել էր վաղօրոք կանխել չարաբաստիկ հիվանդությունը:

Ջոլին ասում է, որ իր երեխաները մինչ օրս չգիտեն, թե ինչ է կատարվել իրենց տատիկի հետ. «Մենք հաճախ ենք նրանց հետ խոսում տատիկի մասին, և ես ստիպված եմ բացատրել, որ հիվանդությունն է նրան մեզանից խլել: Երեխաները հարցնում են, թե հնարավոր է, որ ինձ հետ էլ նույնը պատահի…»,-գրել էր Ջոլին,-իսկ հիմա ես կարող եմ երեխաներիս ասել, որ այլևս չպետք է անհանգստանան ինձ քաղցկեղի պատճառով կորցնելու համար»:

Ի՞նչ է պատմել Ջոլիի բժիշկը

Դերասանուհու բժիշկը` Քրիստի Ֆանկը, կլինիկայի կայքում զետեղել է բլոգ` այն բոլոր պրոցեդուրաների մասին գրառումներով, որոնց միջոցով անցել է Ջոլին: Բժիշկը կիսվել է նաև անձնական մեկնաբանություններով: Մասնավորապես նա իր հիացմունքն է հայտնել, որ Անջելինան աշխատանքի է վերադարձել երկու կրծքերի հեռացման բարդ վիրահատությունից ընդամենը երեք օր անց: «Վիրահատությունից հետո չորրորդ օրը ես գնացի Ջոլիին տեսակցության և գտա նրան ոչ միայն  հիանալի տրամադրության մեջ, այլև բառացիորեն հորդացող էներգիայով: Նրա տան երկու պատերին կախված էին այն ֆիլմի նյութերը, որի վրա նա այս պահին պատրաստվում է աշխատել` որպես ռեժիսոր: Ես հավատում եմ, որ հիվանդի վերականգնումը մեծապես կախված է հենց տրամադրությունից»:

Չնայած բոլոր տանջանքներին, որոնց միջով անցել է Ջոլին, նրա գլխավոր խնդիրն էր փորձել երեխաների մոտ այնպիսի տպավորություն ստեղծել, որ որևէ սարսափելի բան տեղի չի ունենում: Դերասանուհին ամեն ինչ արել է, որ իր վեց երեխաներն ապրեն կյանքի սովորական ռիթմով, մինչ իրենց մայրը գտնվում էր բուժման եռամսյա փուլում և մի քանի անգամ պառկել էր վիրահատաան սեղանին: «Լավ է, որ երեխաները չեն տեսել որևէ բան, որը կարող էր վախեցնել նրանց: Նրանք տեսնում են միայն փոքրիկ սպիներ, իսկ մնացած ամեն ինչում ես առաջվա մայրին եմ: նրանք գիտեն, թե որքան եմ սիրում իրենց և քանի դեռ կարող եմ, ամեն բան կանեմ հանուն նրանց»,-գրել է դերասանուհին:

 Անջելինան` ամուսնու մասին

Դերասանուին գրել է, որ իր բախտը բերել է Բրեդ Փիթի պես ամուսին ունենալով, որն այնքան սիրում ու աջակցում է իրեն: «Բրեդն իմ կողքին է եղել ամեն վայրկյան: Մենք անգամ հաջողացրել ենք ժամանակ գտնել միասին ծիծաղելու: Մենք գիտեինք, որ կայացրել ենք մեր ընտանիքի համար ճիշտ որոշում, և որ դա մեզ ավելի կմոտեցնի իրար: Այդպես էլ եղավ»,-գրել է դերասանուին:

Իր հերթին աշխարհահռչակ դերասան Բրեդ Փիթը կնոջ որոշման համար նրան հերոսուհի է կոչել. «Հիմա ես միայն ուզում եմ, որ Անջելինան ապրի երկար ու երջանիկ իր երեխաների ու ինձ հետ»,-ասել է նա:

Նա նաև պատմել է, որ չնայած հսկայական ֆիզիկական ծանրաբեռնվածությանը և վիրահատությանը` Անջելինան կարողացել է իրականացնել ՄԱԿ-ի բարի կամքի դեսպանի իր բոլոր պարտականությունները, այդ թվում և գործուղումներ, ճանապարհորդություններ ու մասնակցություն բազմաթիվ միջոցոռումների:

Ինչո՞ւ Անջելինա Ջոլին աշխարհին պատմեց իր վիրահատության մասին

Ներկայացնելով իր պատմությունը` դերասանուհին հույս է փայփայում, որ այն կօգնի նաև այլ կանանց. «Հուսով եմ, որ իմ փորձն արժեքավոր կլինի մյուս կանանց համար: «Քաղցկեղ» բառն առաջվա պես ստիպում է մարդկանց վախից սահմռկել և ուժասպառ լինել: Դիմելով բոլոր կանանց` ես հույս ունեմ, որ նրանք կարող են տեսնել, որ հնարավորություն ունեն: Ուզում եմ ուրախացնել բոլորին, որոնց ընտանիքներում ձվարանների և կրծքագեղձի քաղցկեղի դեպքեր են եղել` մղելով նրանց որոնելու այս թեմայի շուրջ բոլոր կարևոր տեղեկությունները: Դիմե՛ք բժշկի, որոնք կօգնեն ձեզ ճիշտ ընտրություն կատարել: Իհարկե, նման որոշում կայացնելն ամենևին էլ հեշտ չէ, բայց ես երջանիկ եմ, որ նման որոշում եմ կայացրել»,-գրել է նա:

Բացի այդ, Անջելինան իր մեջ ուժ է գտել պատասխանելու նաև հարցին, թե արդյո՞ք կորցրել է իրենց` որպես կին, որի անունը վաղուց դարձել է սեքսուալության և կանացի հմայքի խորհրդանիշ: «Անձամբ ես չեմ դադարել առաջվա չափ ինձ կին զգալ: Ընդհակառակը, ինձ ոգեշնչել է իմ որոշումը և որևէ կերպ չի նվազեցրել իմ կանացիությունը»,-պատասխանել է նա:

 Ինչպե՞ս են արձագանքել Ջոլիի քայլին 

Դերասանուհու անկեղծությունն անտարբեր չի թողել ոչ մեկի: Նրա հայտարարությունը, զետեղվելով աշխարհի ամենատարբեր լրատվական կայքերում, հազարավոր մեկնաբանությունների առիթ է հանդիսացել: Իսկ դերասանուին երջանիկ է, որ իր քայլը ստիպել է շատ կանանց առավել լրջորեն վերաբերվել իրենց առողջությանը:

Դերասանուհու հերոսական քայլին անտարբեր չեն եղել նաև համաշխարհային աստղերը, որոնք շտապել են գովասանական խոսքեր հնչեցնել նրա հասեցին տարբեր հարցազրույցներում և անձնական բլոգերում:

Հայտնի հեռուստահաղորդավարուհի Ջուլիանա Ռանչիչը, որը նույնպես 2011-ին անցել է երկու նման վիրահատության միջով, իր հարգանքն է հայտնել Ջոլիին այդ խիզախության համար և ընդգծել, որ այդ որոշումը նրան պակաս կանացի չի դարձնի, ընդհաառակը` նա է՛լ ավելի կանացի և ուժեկ կդառնա: «Իրականում, օգնելով այլ կանանց, արդյունքում դու օգնում ես ինքդ քեզ և բուժում հոգուդ վերքերը: Դու ի վերջո հասկանում ես, որ բոլոր արցունքները, վախն ու ցավը, որոնց միջով դու անցել ես, արդարացված են: Երբ արդացի Ջոլիի պատմությունը, առաջին հանգամ սեփական ցավոտ փորձի մասին առանց արցունքի հիշեցի և կարողացա վերջապես շնչել ողջ սրտով»,-ասել է Ռանչիչը:

Հայտնի հաղորդավարուհի, գրող Շերոն Օսբորնը, որը նախորդ տարի նույնպես հեռացրել է երկու կուրծքը, մի հաղորդման ժամանակ Ջոլիի մասին ասել է.«Նա ուժ տվեց միլիոնավոր կանանց ողջ աշխարհում…»:

51-ամյա Շերիլ Քրոուն իր Թվիթթերում գրել է.«Բարձր եմ գնահատում Անջելինա Ջոլիի տղամարդկությունն ու իմաստնությունը` պատմելու իր վիրահատության մասին: Նա այնքա˜ն ուժեղ է»:

Անգամ Ջոլիի սկեսուրը` Ջեյն Փիթը, որը մինչ օրս պաշտում է իր որդու առաջին կնոջը, խոստովանել է, որ շատ է հպարտանում Ջոլիի քայլով:

Անջելինա Ջոլիի եղբայրը` Ջեյմս Հեյվենը, նույնպես հպարտանում է քրոջով. «Նա այնպիսին է, ինչպիսին մեր մայրն էր. նրա համար երեխաներն ամենաառաջնայինն են»:

Իսկ դերասանուհու հայրը` դերասան Ջոն Վոյթը, դստեր հետ կատարվածի մասին իմացել է համացանցի միջոցով: Իր մտերիմներին այդ մասին չհայտնելը, ըստ Ջոլիի, պայմանավորված է եղել նրանց ավելորդ մտածմունքների մեջ չգցելու նկատառումով:

«Ես ոչինչ չեմ իմացել: Ոչինչ չէր երևում»,ասել է 74-ամյա հայրը հարցազրույցներից մեկի ժամանակ,-ես, ինչպես և բոլորը, զարմացած ու հիացած եմ, թե ինչպես է նա այդ ամենը հաղթահարել: Կարծում եմ, նա կոգեշնչի շատերին, որոնք հայտնվել են նման իրավիճակում: Նա կփոխի շատերի կյանքը»:

Նոր փորձություններ

Ցավոք, Ջոլիի վիրահատությունը նվազեցրել է միայն կրծքագեղձի քաղցկեղի առաջացման ռիսկը: Ձվարանների քաղցկեղով հիվանդանալու ռիսկը մնում է, և դրա հավանականությունը Ջոլիի դեպքում շատ մեծ է` հաշվի առնելով նրա ժառանգականությունը: Ուստի 37-դերասանուհին մինչև 40 ամյակը պլանավորում է հեռացնել նաև ձվարանները, որից հետո, ցավոք, այլևս երեխաներ չի կարողանա ունենալ:

«Ես սկսեցի կրծքից, քանի որ կրծքագեղձի քաղցկեղի ռիսկն իմ դեպքում ավելի բարձր էր, քան ձվարաններինը և վիրահատական միջամտության տեսանկյունից` առավել բարդ»,-բացատրել է դերասանուհին:

Հիշեցնենք, որ այժմ Անջելինա Ջոլին ու Բրեդ Փիթն ունեն 6 երեխա` երեք որդեգրած (11-ամյա Մեդոքսը, 9-ամյա Պակսը և 8-ամյա Զախարան) և երեք բիոլոգիական (6-ամյա Շայլոն և 4-ամյա երկվորյակներ Նոքսն ու Վիվիենը):

Բաղադրությունը 4 բաժնի համար

500 գ թարմ ելակ

200 գ  հալած սերուցքային պանիր

0,5 բաժակ շաքարափոշի կամ` ըստ ճաշակի

2 ճ/գդալ կաթ:

Պատրաստման եղանակը

Ելակը լվանալ, հեռացնել կոթունը, որ ափսեի մեջ հորզոնական դիրքով դրվի: Գլխիկի մասում խաչաձև կտրվածք անել, համարյա մինչև հիմքը:

Պանիրը հարել շաքարափոշու ու կաթի հետ, որ ստացվի թեթև փրփազանգված, ապա, ինչպես տորթի կրեմն է քսվում, լցնել այդ բաղադրությունը տոպրակի կամ էլ խոհարարական ներարկիչի մեջ ու ափսեի մեջ դասավորված յուրաքանչյուր ելակի կտրվածքի մեջ այդ խառնուրդից  ներմղել:

Վրայից ելակը կարելի է ձևավորել  քերած շոկոլադով կամ էլ շաքարափոշով:

Բարի ախորժակ

Բաղադրությունը

2 բաժակ սիսեռ

1 գլուխ սոխ

2-3 պճեղ սխտոր

1-2 պատառ  կտոր հաց

մի փունջ մաղադանոս

աղ

0,5 թ/գդալ պղպեղ

2 թ/գդալ զիրա

2 թ/ գդալ չորացրած ռեհան

2 թ/գդալ համեմի սերմ

2 թ/ գդալ ալյուր:

Պատրաստման եղանակը

Սիսեռը թրջել սառը ջրով ու թողնել ամբողջ գիշեր, ապա առավոտյան ջուրը դատարկել:

Հացը նախապես թրջել ու քամել: Սիսեռը մսաղացով անցկացնել` 2 անգամ` վերը թվարկված բոլոր բաղադրիչների հետ: Խճողակ պատրաստել, ապա ձեռքերը սառը ջրի մեջ թրջել ու խճողակից տափակ կոտլետներ ձևավորել 4-5 սմ չափսով ու տապակել ձեթով, երկու կողմից:

Որպեսզի ֆալաֆելը նուրբ համ ունենա, պետք է փորձել ալյուրը չչարաշահել, իսկ եթե հնարավոր է, ապա պատրաստել առանց ալյուրի:

37-ամյա դերասանուհին խոստովանել է, որ  հաջող մասթոէկտոմիայից հետո պատրաստվում է ձվարանների հեռացման վիրահատության, որպեսզի նվազեցնի քաղցկեղի առաջացման ռիսկը:

Մասնագետները   դերասանուհուն զգուշացրել էին, որ նրա մոտ ձվարանների քաղցկեղով հիվանդանալու հավանականությունը կազմում է 50% ու առաջարկել են այդ վիրահատությունը կատարել այն ժամանակ, երբ դերասանուհին դառնա 40 տարեկան:

Բրեդ Փիթի սիրելին արդեն կենսաբանական 3 և 3 որդեգրած զավակների մայր է.նրանցից ավագը` Մեդոքսը,  համարյա 12 տարեկան է:

Գերմանական Die Welt-ը հարցազրույց է ունեցել ամստերդամցի 70-ամյա մարմնավաճառ զույգի` Լուիզ և Մարտինա Ֆոկենսների հետ, որոնք գրեթե կես դար զբաղվել են մարմնավաճառությամբ  Ամստերդամի “կարմիր լապտերների” թաղամասում: Մարտին նրանք թոշակի անցան, սակայն ասում են, որ չեն պատրաստվում հրաժարվել իրենց սիրած գործից:

Քույրերն ասում են, որ շարունակում են հանդիպել տղամարդկանց հետ ու հայտարարել են, որ դեռևս կարող են երիտասարդներին  օրինակ ծառայել: Նրանք խոստովանում են, իհարկե, որ տարիքն իրենն անում է.Մարտինան 2009-ից հետո “աշխատանքի” է ներկայացել շաբաթական  ընդամենը երկու անգամ` արթրիտի պատճառով: Նրանք նոր սերնդին հարգանքով են վերաբերվում, սակայն կարծում  են , որ XXI դարի աղջիկներն   իրենց այնքան էլ   խելացի չեն պահում:

“Առաջ ինտիմ սպասարկման ոլորտի ներկայացուցիչները միմյանց նկատմամբ հարգալից էին, ասես հարազատներ լինեին, ինչն այսօր հազվադեպ է պատահում: Բացի այդ,  շատ  հաճախորդ գրավելու նպատակով գին են իջեցնում, ինչը լրջորեն ազդել է շուկայի վրա: Նախկինում աղջիկների վրա ավելի շատ հագուստ կար, քան հիմա: Դա յուրօրինակ խաղ էր. հաճախորդը յուրաքանչյուր  հանված կտորի համար վճարում էր,  արդյունքում մի կլորիկ գումար էր ստացվում: Իսկ այսօր աղջիկները փողոցում կիսամերկ են կանգնում, ինչը ազդում է և գրավչության , և այն գումարի վրա, որ նա ստանում է աշխատանքի ավարտին”:

Քույրերը փողոց են ելել 20 տարեկանում` ֆինանսական ծանր դրության պատճառով: Լուիզա Ֆոկենսը խոստովանել է, որ մարմնավաճառությամբ զբաղվել ստիպել է ամուսինը, հաճախ` ուժի սպառնալիքով: Սեքսով զբաղվելու արդյունքում Լուիզան ամուսնուն  Alfa Romeo ավտոմեքենա է գնել, ինչի համար բոլորովին չի զղջում: Ավտոմեքենայով ամուսինը նրան “աշխատանքի” էր տանում. դա էականորեն ազդել էր իր “գնի “ վրա:

Ֆոկենս քույրերն  Ամստերդամի լեգենդ են: Նրանք “Տիկիններն Ամստերդամից” գիրք են հրատարակել ու դոկումենտալ “Հանդիպում Ֆոկենս քույրերի հետ” ֆիլմի հերոսն են:

Պատկանում է Բարդածաղիկավորների ընտանիքին: Վայրի վիճակում հանդիպում է Կովկասում,Իրանում և Միջին Ասիայում: Երիցուկը բազմամյա, նրբագեղ բույս է, որի բարձրությունը հասնում  է 40-80սմ -ի: Ցողունները ճյուղավոր են կամ առանց ճյուղերի, փետրաձև կտրտված տերևներով: Ունի հասարակ կամ լիաթերթ ծաղիկներ`5-10սմ տրամագծով: Թուփը Հայաստանի պայմաններում լավ ձմեռում է բաց գրունտում: Ծաղկում է մայիսին: Ծաղկումը ավարտվելուց հետո անհրաժեշտ է կտրել հեռացնել ծաղկաբույլերը, չթողնելով, որ դրանք սերմնակալեն, որպեսզի բույսը հնարավորություն ունենա երկրորդ անգամ ծաղկելու: Բազմացվում է թփիկի բաժանումով, արմատածիլերով և սերմերով: Լիաթերթ ծաղկավոր այլատեսակները բազմանում են միայն վաղ գարնանը`թփիկի բաժանումով, 4-5 տարին մեկ անգամ:

Սերմերը ծլում են 10-12օրում, ծլունակությունը պահպանում են2-3 տարի: Դրանք փոքր են, սեպաձև, գորշ դարչնագույն: Խոշորածաղիկ երիցուկների մեկ գրամ սերմը պարունակում է մոտավորապես 700 սերմնահատիկ:

Բույսերը անհրաժեշտ է տնկել արևոտ հողամասերում, չնայած որ վատ չի աճում նաև կիսաստվերում: Պահանջում է սննդանյութերով հարուստ բերրի հողեր: Բույսը բույսից պետք է  տնկել 25-30 սմ հեռավորության վրա: Ոռոգումը `չափավոր: