Այս տարի` ապրիլի 14-ին, լրացավ խորհրդային ժամանակաշրջանի պետական և հասարակական անվանի գործիչ, Հայաստանում արտասահմանյան տուրիզմի հիմնադիր Իլյա Կևորկովի 100-ամյակը:

Այս անունը երիտասարդներին գուցե ոչինչ չասի, սակայն ավագ սերունդը, մասնավորապես` մտավորականությունն ու պետական պաշտոններ զբաղեցրած անձինք̦ լավ գիտեն նրա արժեքը: Ու այսօր առիթ է երիտասարդ սերուդներին ներկայացնելու պետական-հասարակական գործչի մի կերպար, որը թերևս անհամատեղելի է մերօրյա իրականության հետ, սակայն համեմատելն ու գնահատելը կարևոր է և օգտակար:

1915 թ. կոտորածներից փրկված և Հին Նախիջևանից Ռուսաստան հասած Գևորգյանների ազգանունը ցարական ռուս պաշտոնյաների թեթև ձեռքով վերափոխվեց Կևորկովի, սակայն դա նրանց չխանգարեց լինել ու մնալ իսկական հայ:

Փոքրիկ Իլյան մանկուց աչքի էր ընկնում իր բացառիկ ունակություններով: Աշխատանքային գործունեությունը շատ վաղ հասակից է սկսում` համատեղելով քիմիա-տեխնոլոգիական ինստիտուտում ուսանելու հետ: Եվ պատահական չէր, որ դեռևս 24 տարեկանում նրան են վստահում քիմիական մեծ կոմբինատի տնօրենի պաշտոնը:

Մասնակցելով ֆիննական, ապա Հայրենական մեծ պատերազմին և պարգևատրվելով ԽՍՀՄ զինվորական բազմաթիվ պարգևներով՝ նա ընդունվում և ավարտում է Երևանի պետական համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը: Պետանվտանգության մինիստրության կենտրոնական ապարատում աշխատելուց հետո նշանակվում է ՀԽՍՀ նախարարների խորհրդի հատուկ բաժնի պետ, 1951 թ. ընտրվում Վանաձորի քաղկոմի առաջին քարտուղար: Այս վերջին պաշտոնում նրա կատարած գործունեությանը մենք դեռ կանդրադառանք: Իսկ մինչ այդ ներկայացնենք նրա գործունեության ամենակարևոր ժամանակաշրջանը՝ 1955 թ. մինչև կյանքի վերջը` 1977 թ., երբ Իլյա Կևորկովը գլխավորում էր Հայաստանի արտասահմանյան տուրիզմի համակարգը:

Հենց նրա շնորհիվ այդ 22 տարիների ընթացքում զրոյից ստեղծվեց տուրիզմի հզոր նյութատեխնիկական բազա, կառուցվեցին «Արմենիա», «Անի», «Դվին» հյուրանոցները, Սևանի առափնյա մոթելը և այլն:

Ստեղծվեց Հայաստանում զբոսաշրջության և սպասարկման դպրոց, մշակվեցին զբոսաշրջային երթուղիներ, որոնք կիրառվում են առ այսօր, ծավալվեց ճանապարհների և տրանսպորտի լուրջ վերահսկողություն, մեծ ուշադրություն դարձվեց պատմամշակութային հուշարձանների պահպանմանն ու վերականգնմանը, կազմակերպվեցին լայնածավալ տուրիստական ցուցահանդեսներ Եվրոպայի և Ասիայի երկրներում՝ ներկայացնելով Հայաստանը: Այս ամենի արդյունքում, 1955 թ. զբոսաշրջային ուղեգիր ունեցող արտասահմանյան զբոսաշրջիկների թիվը 3 հոգուց 70-ական թվականներին հասավ ավելի քան հարյուր հազարի:

Կևորկովը մեծ հեղինակություն ուներ ոչ միայն Հայաստանում, այլև Մոսկվայում: ԽՍՀՄ արտասահմանյան տուրիզմի գլխավոր վարչությունում որևէ կարևոր որոշում չէր կայացվում առանց Կևորկովի մասնակցության: Մոսկվայում նրան անվանում էին «Տուրիզմի ակադեմիկոս»:

«Նա հոյակապ հայր էր,- հիշում է ավագ դուստրը՝ Նինա Կևորկովան,- մեզ՝ երկու քույրերիս, մանկուց վերաբերվում էր որպես իրեն հավասար մարդու: Չափազանց մեծ վստահություն ու հարգանք կար մեր միջև: Հետո եմ գիտակցել, որ դա էր ամենաճիշտ դաստիարակությունը»:

Տիկին Նինան հիշում է, որ իրենց տունն իսկական մշակութային կենտրոն էր. մայրը երաժիշտ էր, հայրն էլ մեծ սեր ուներ արվեստի նկատմամբ և բազմաթիվ արվեստագետ ընկերներ ուներ՝ նկարիչ Խաչատուր Եսայան, կոմպոզիտորներ Առնո Բաբաջանյան, Ղազարոս Սարյան, էդվարդ Միրզոյան, Ալեքսանդր Հարությունյան, Ադամ Խուդոյան և ուրիշներ: Իսկ նրա կուռքը քեռորդին էր՝ աշխարհահռչակ կոմպոզիտոր Արամ Խաչատրյանը, որի հետ նույնպես շատ մտերիմ էր:
«Մեր տանն անընդհատ հյուր կար, անց էին կացվում յուրօրինակ մշակութային երեկոներ, և բոլորի համար շատ կարևոր էր հորս կարծիքը, քանի որ նա խորապես զգում ու հասկանում էր արվեստը»:

Կևորկովը պետական չինովնիկին ոչ բնորոշ այլ հատկանիշներ էլ ուներ: Ֆանտաստիկ հումորի տեր մարդ էր: Մի վայրկյանում կարող էր իր ընկերների, ծանոթների գլխին մի այնպիսի զավեշտալի պատմություն սարքել ու հետո այնքան անկեղծորեն ու լիաթոք ծիծաղել, որ ոչ ոք չէր նեղանում:

Անդրադառնալով հոր՝ արտասահմանյան տուրիզմի վարչությունը գլխավորած տարիներին՝ Նինա Կևորկովան նշում է, որ հոր ջանքերով Հայաստանը Մոսկվայից հետո դարձավ Խորհրդային Միությունում երկրորդ քաղաքը, որտեղ արտասահմանցի տուրիստների համար նախատեսված երեք հյուրանոց կար: Դուստրը շատ լավ է հիշում հատկապես «Անիի» կառուցումը, քանի որ անձամբ է մասնակցել մի շարք աշխատանքների:

Անին արդեն կար, սակայն 14 տարի էր անցել, դեռ կիսակառույց էր, միջոցներ չկային ավարտին հասցնելու համար: Իսկ «Ինտուրիստին» օդ ու ջրի պես անհրաժեշտ էր քաղաքի կենտրոնում ունենալ երկրորդ հյուրանոցը «Արմենիայից» հետո:

Կևորկովը դիմում է քաղխորհրդին՝ առաջարկելով իրենց տրամադրել «Անիի» շենքը՝ խոստանալով կարճ ժամկետում հանձել շահագործման: Քաղխորհրդում համաձայնում են, բայց մի պայմանով` եթե նա միջոցներ հայթայթի կառուցելու նաև Երաժշտական կոմեդիայի թատրոնը, որը նախատեսված էր կառավարության ծրագրով, սակայն դարձյալ ֆինանսական միջոցների բացակայության պատճառով հետաձգվում էր: Կևորկովը շտապ մեկնում է Մոսկվա՝ գլխավոր գրասենյակ` համաձայնություն ստանալու, իսկ այնտեղ նրա խոսքը շատ էին հարգում: Նա կարողանում է գումար հայթայթել և՛ «Անիի» համար, և՛ թատրոնի համար: Այդպիսով, Երևանն ունենում է Հակոբ Պարոնյանի անվան երաժշտական կոմեդիայի թատրոնը:

Ինչ վերաբերում է «Անիին», ապա շատ հետաքրքիր է հյուրանոցի բացմանը նախորդած ժամանակահատվածը: 1970 թվականն էր: «Անին» պետք է բացվեր նոյեմբերի 29-ին: Մնացել էր ընդամենը մեկուկես ամիս, սակայն աշխատանքը հսկայական էր, քանի որ 14 տարի առաջ անցկացված խողովակներն արդեն փտել էին ու ամբողջությամբ պետք է փոխվեին: «Հայրս անելանելի վիճակում էր,- հիշում է տիկին Նինան,- սակայն որոշում էր կայացրել ամեն գնով հասցնել: Ամեն օր բանվորական հագուստով գնում էր հյուրանոց և բանվորների հետ հավասար գործ անում»: Երբ աշխատակիցները դա տեսան, իրենք էլ միացան նրան: Ես այդ ժամանակ նոր էի ավարտել Բրյուսովի ինստիտուտը և աշխատանքի էի անցել «Անի» հյուրանոցում որպես թարգմանիչ: Ես էլ որոշեցի օգնել ու ամեն օր գնում էի հյուրանոց, բանվորական շորեր հագնում և անցնում գործի»:

Հիշում է՝ վերելակը դեռ միացված չէր: Մեկ էլ հայրը 12-րդ հարկից ձայն էր տալիս, թե շուտ արի, էստեղ աղբ է հավաքվել: Դույլը ձեռքին հևալով բարձրանում էր այդ 12 հարկը, մաքրում, իջնում, հետո՝ նորից: Այնքան էր հոգնում, որ երբ հասնում էր տուն, ո՛չ կարողանում էր հաց ուտել, ո՛չ շարժվել, ողջ մարմնի մկանները բռնված էին լինում: Մի օր էլ հյուրանոցի պահակներից մեկը, տեսնելով աղջկա ժրաջան աշխատանքը, չիմանալով, որ նա հենց Կևորկովի դուստրն է ու այդ ամենն անում է հոր համար, ասում է, որ կդիմի Կևորկովին, որպեսզի հատուկ պարգևատրեն:

Ջանքներն ապարդյուն չանցան: Նշանակված օրն «Անին» բացեց դռներն արտասահմանցի հյուրերի առջև:

«Հայրս արտակարգ հայրենասեր մարդ էր: Նա համարում էր, որ իր երկիրը գանձ է, և բոլորը պետք է տեսնեն ու ճանաչեն այն: Լինելով շուրջ 60 արտասահմանյան երկրներում՝ նա հասկացել էր, որ ոչ բոլորը գիտեն Հայաստանի մասին, երբեմն հենց իրենից էլ լսում էին, որ նման երկիր կա: Սակայն նա վստահ էր, որ եթե տուրիզմը ճիշտ զարգացնեն, երկիրը կարող է հենց միայն դրանով ապրել»:

Ցավոք, 1977-ին կյանքից հեռանալով, նա չհասցրեց իրագործել մի շարք կարևոր ծրագրեր: Օրինակ` Մոսկվայից հրավիրել էր հատուկ մասնագետների, որոնք մի քանի ամիս Հայաստանում աշխատելով և ուսումնասիրություններ անելով՝ ներկայացրել էին իրենց եզրակացությունը, թե ինչպես պետք է զարգացնել տուրիզմը, ինչ փուլերով, որ ժամանակահատվածում ինչ հաջողություն ակնկալել և այլն: Հետաքրքիր է, որ նրա մահվանից հետո մի տարի այդ պաշտոնում որևէ մեկին չէին նշանակում. համապատասխան մարդ չկար:

Ինչ վերաբերում է 1951 թ. Կիրովականի նորաստեղծ քաղկոմի առաջին քարտուղարի պաշտոնում նրա գործունեությանը, դրա մասին լավագույնս վկայում է 1988-91 թթ. Քաղկոմքարտուղար Կառլեն Դանիելյանը: «Իլյա Կևորկովը, օժտված լինելով կազմակերպչական բացառիկ ունակություններով, ունենալով խոր ու բազմակողմանի գիտելիքներ, տիրապետելով ղեկավարման դժվարին արվեստին, կարողացավ կարճ ժամանակահատվածում աննախադեպ արդյունքներ գրանցել Կիրովականի համար. աննախադեպ արդյունքներ ոչ միայն քաղաքի բարեկարգման, կառուցապատման, այլև մշակույթի, սպորտի բնագավառներում: Ես և իմ սերնդի կուսակցական ակտիվիստերս հպարտ ենք, որ եղել ենք նրա ժամանակակիցն ու հնարավորություն ենք ունեցել նրանից քաղելու ոչ միայն մասնագիտական, այլև կյանքի դասեր»:

Լուսահոգի Արաքսի Սարյանը նրա մասին իր հիշողություններում գրել է. «Բոլորը գիտեին, որ իրենց կյանքի դժվար պահերին Իլյուշան կհասնի, կկարողանա օգտակար լինել: Մարդու բարոյական նորմերի լավագույն չափանիշներով է հիշվում Իլյա Կևորկովը։ Եվ եթե նա այսօր լիներ մեր մեջ, անտարակույս է, որ կհաղորդեր իր շրջապատին գործի նույն իմացությունը, մարդկային փոխհարաբերության և վարքագծի նույն ընդգրկուն կուլտուրան, որի պակասն այնչափ զգալի է այսօր մեր հասարակության մեջ»։

Տղամարդը կնոջն առևանգել է որպես զենք օգտագործվող առարկաների գործադրմամբ ու բռնաբարել նրան

Ամենաբարդ ու դժվար բացահայտվող հանցատեսակներից է բռնաբարությունը. օրենքը հստակ արձանագրում է՝ տղամարդու սեռական հարաբերությունը կնոջ հետ նրա կամքին հակառակ` վերջինիս կամ այլ անձի նկատմամբ բռնություն գործադրելով կամ դա գործադրելու սպառնալիքով կամ կնոջ անօգնական վիճակն օգտագործելով:

Էրեբունի և Նուբարաշեն վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության դատարանում՝ նախագահությամբ դատավոր Վ. Գրիգորյանի, ավարտվել է Խաչատուր Ա.-ի (Անունը փոխված է) գործով դատական քննությունը:

Նախաքննության փուլում
Քաղաքացի Խաչատուր Ա.-ն և Կ. Բ.-ն 2007-ից վերջինիս ամուսնու միջոցով ծանոթացել են, ունեցել մտերիմ հարաբերություններ, իսկ 2010 թ. հոկտեմբեր ամսից Խաչատուր Ա.-ի և Կ. Բ.-ի միջև հաստատվել են ինտիմ հարաբերություններ: 2013 թ. փետրվարի վերջերին Կ. Բ.-ն խզել է կապերը Խաչատուր Ա.-ի հետ, և պահանջել իրեն այլևս չանհանգստացնել: Խաչատուր Ա.-ն, չհամակերպվելով Կ. Բ.-ի որոշման հետ, 2013 թ. մարտի 11-ին՝ ժամը 14:00-ի սահմաններում, Երևան քաղաքի փողոցներից մեկի խաչմերուկում տեսնելով միայնակ քայլող Կ. Բ.-ին, նրան առևանգելու նպատակով իր տրամադրության տակ գտնվող ավտոմեքենան կտրուկ վարել է նրա ուղղությամբ, արգելակել անմիջապես նրա կողքին, որից հետո պահանջել նստել մեքենան:
Ստանալով Կ. Բ.-ի մերժումը, ավտոմեքենայից վերցնելով պտուտակահան` իջել է ավտոմեքենայից և այն սեղմելով մեջքին, բռնություն գործադրելով և բռնություն գործադրելու սպառնալիքով` վերջինիս կամքին հակառակ նստեցրել ավտոմեքենան և շարունակելով իր բռնի գործողությունները, ծեծի ենթարկելով և սպառնալիքներ տալով` բացահայտ առևանգել է Կ. Բ.-ին, նրան տեղափոխել շուրջ 5-6 կմ հեռավորության վրա գտնվող ամայի տարածք, որտեղ ավտոմեքենայի սրահում Կ. Բ.-ի կամքին հակառակ, բռնություն գործադրելով և բռնություն գործադրելու սպառնալիքով սեռական հարաբերություն է ունեցել նրա հետ: Այնուհետև, երբ Կ. Բ.-ն ցանկացել է դիմել փախուստի, Խաչատուր Ա.-ն հետապնդել է վերջինիս և ծեծի ենթարկել` պատճառելով մարմնական վնասվածքներ:

Դանակահարել է…
Դատաքննության ընթացքում պարզվել է, որ 2007 թվականից մտերիմ հարաբերություններ են հաստատվել տուժող Կ. Բ.-ի ամուսնու` Վ. Չ.-ի և ամբաստանյալ Խաչատուր Ա.-ի միջև: Այդ ընթացքում տուժող Կ. Բ.-ն և ամբաստանյալ Խաչատուր Ա.-ի միջև ինտիմ կապ է ստեղծվել, որի պատճառով Խաչատուր Ա.-ն դանակահարել է Վ. Չ.-ին, վերջինիս պատճառել կյանքի համար վտանգավոր ծանր մարմնական վնասվածք: Խաչատուր Ա.-ն կալանավորվել է, իսկ Երևանի Շենգավիթ համայնքի առաջին ատյանի դատարանի 2009 թվականի փետրվարի 2-ի դատավճռով՝ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 112-րդ հոդվածի 1-ին մասով դատապարտվել է ազատազրկման 3 տարի ժամկետով: Պատիժը լրիվ կրելով` ազատվել է: Քրեակատարողական հիմնարկից ազատվելուց հետո Խաչատուր Ա.-ի և Կ. Բ.-ի միջև հաստատված հարաբերությունները շարունակվել են:

Առևանգել և բռնաբարել է
Ամբաստանյալ Խաչատուր Ա.-ի մեղավորությունը դատարանը համարել է ապացուցված դատաքննությամբ հետազոտված ապացույցներով: Այսպես, քրեական գործով տուժող Կ. Բ.-ն ցուցմունք է տվել, որ 2007-ից ճանաչում է Խաչատուր Ա.-ին: Ժամանակի ընթացքում նրանց միջև սկսվել են մտերիմ հարաբերություններ, ապա նաև` ինտիմ կապ: 2013 թ. փետրվարի վերջերին ինքը խզել է կապերը Խաչատուր Ա.-ի հետ և նրանից պահանջել իրեն այլևս չանհանգստացնել: 2013 թ. մարտի 11-ին՝ ժամը 13.50-ի սահմաններում, դուրս է եկել տնից, որպեսզի գնա վարսավիրանոց: Փողոցների խաչմերուկի մոտ ավտոմեքենայով շատ ուժեղ արագությամբ եկել է Խաչատուր Ա.-ն, մեքենան կանգնեցրել իր դիմաց և պահանջել նստել մեքենան: Սակայն ստանալով իր մերժումը` Խաչատուր Ա.-ն բացել է մեքենայի պահատուփը, այնտեղից վերցրել պտուտակահան և մեքենայից իջնելով` ձախ ձեռքով բռնել է իրեն, պտուտակահանը դրել է իր մեջքին և սեղմել` ասելով, թե կատակ չի անում, կխփի:
Ինքը, վախենալով Խաչատուր Ա.-ից, նրան լավ ճանաչելով, մտածել է, որ նա կարող է պտուտակահանը մտցնել իր մարմինը, Խաչատուր Ա.-ի ուղեկցությամբ և պտուտակահանի ճնշման տակ մոտեցել է ավտոմեքենային: Խաչատուր Ա.-ն իրեն հրել է մեքենայի մեջ և դուռը փակել, այնուհետև մեքենան վարել է և ճանապարհին մի քանի անգամ հարվածել իրեն, սպառնացել, որ եթե փորձի փախչել, իրեն կսպանի, բացի իրենից կսպանի նաև իր երեխաներին: Ճանապարհին Խաչատուր Ա.-ն իրենից պահանջել է գումար, ապա վերցրել է 1 հատ 1000 ՀՀ դրամ, մտել է խանութ և գնել 2 շիշ գարեջուր և ծխախոտ: Խաչատուր Ա.-ն իր խնդրած ջուրը չի բերել ասելով, թե ինքը դրան արժանի չէ: Դրանից հետո Խաչատուր Ա.-ն մեքենան վարել է ամայի մի վայր, կանգնել և ստիպել է գարեջուր խմել, որից ինքը հրաժարվել է, սակայն նա փորձել է հարկադրաբար իրեն խմեցնել գարեջուրը, որից ինքը կորցրել է հավասարակշռությունը և հարվածել Խաչատուր Ա.-ի կրծքավանդակին, այդ ընթացքում իր մատին եղած մատանու քարերն ընկել են: Խաչատուր Ա.-ն մի կողմ է դրել գարեջրի շիշը և իր դեմքին ձեռքով մի քանի անգամ հարվածել, ապա հանել է իր հագի ճտքավոր կոշիկները, ձախ ոտքի զուգագուլպան, նույն կողմի ներքնաշորը: Լինելով ուժասպառ, ինքը դիմադրություն չի կարողացել ցույց տալ, Խաչատուր Ա.-ին ասել է, որ իր մոտ դաշտանային ցիկլ է և ինքը միջադիր է օգտագործել: Խաչատուր Ա.-ն, արհամարհելով այդ հանգամանքը, ամբողջովին իջեցրել է առջևի աջ նստատեղի հենակը, պառկել իր վրա և սկսել համբուրել, ապա սկսել է բռնաբարել: Կ. Բ.-ն խնդրել է, որ Խաչատուր Ա.-ն դադարեցնի, խաբել է, որ իբր 10 րոպե հանգստանալուց հետո ինքը կամովին կտրվի: Դրանից հետո Խաչատուր Ա.-ն հավատացել է իրեն, ապա ինքը դուրս է եկել մեքենայից և նստել մոտակա քարի վրա: Շուրջ 2 րոպե նստած մնալուց հետո, երբ Խաչատուր Ա.-ն գարեջուր է խմել, ինքը ոտքի է կանգնել ու դիմել փախուստի, սակայն Խաչատուր Ա.-ն արագ մեքենան վարել է իր հետևից, հասել է իրեն, իջել մեքենայից, իրեն դաժան ծեծի է ենթարկել, որի պատճառով ծնոտը դուրս է ընկել: Դրանից հետո Խաչատուր Ա.-ն իրեն նստեցրել է ավտոմեքենան, տեղափոխել է խանութ, գնել է ջուր, այնուհետև գնացել են մոտ 100-150 մետր հեռավորության վրա գտնվող բենզալցակայան, որտեղ Խաչատուր Ա.-ն պարտքով բենզին է լցրել, իսկ բենզալցակայանի աշխատակցին ասել է, թե իբր իրեն ինսուլտ է խփել, ապա տեղափոխել է բժշկական կենտրոն, որտեղ էլ ինքը հայտարարել է, որ իրեն բռնաբարել են:

Տուժողի հակասական ցուցմունքը
Քրեական գործով տուժող Կ. Բ.-ն, սակայն, հետագայում դատարանին հակասական ցուցմունքներ է տվել այն մասին, որ Խաչատուր Ա.-ին սիրում է, ցանկանում է նրա հետ ամուսնանալ: Տուժողն ասել է, որ իր խղճի վրա նստել է այն, որ Խաչատուր Ա.-ն արդեն երրորդ անգամ դատվում է իր պատճառով:
Կ. Բ.-ն ասել է նաև, որ Խաչատուր Ա.-ն իրեն չի առևանգել և չի բռնաբարել, այդ ինքն է նրա հետ իր կամքով գնացել, իր կամքով է նրա հետ սեռական հարաբերություն ունեցել, որի ընթացքում ինքը վատացել է, և որպեսզի իրեն ուշքի բերի, Խաչատուր Ա.-ն իրեն ապտակել է, որի ընթացքում էլ ստացել է իր մոտ արձանագրված մարմնական վնասվածքները:
Կ. Բ.-ն այս փաստը հիմնավորել է` նշելով, որ նախաքննության ժամանակ սուտ ցուցմունքներ է տվել, ոստիկանության բաժնին իրականությանը չհամապատասխանող հաղորդում է տվել, քանի որ իր մոտ են գտնվել իր հարազատները` քույրը, որդին, ամուսնու հարազատները, ինչից ինքը կաշկանդվել է և իրականությանը չհամապատասխանող ցուցմունքներ ու հաղորդումներ է տվել:

Մեղադրանք
Տուժող Կ. Բ.-ի նշված պատճառաբանությունները դատարանը համարել է անարժանահավատ, դրանք գնահատել որպես ամբաստանյալին պատասխանատվությունից և պատժից ազատելուն միտված դիրքորոշում, ամբաստանյալի նկատմամբ ցուցաբերվող խղճահարության դրսևորում:
Խաչատուր Ա.-ին դատարանը մեղավոր ճանաչեց ՀՀ քրեական օրենսգրքի 131-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 3-րդ կետի (մարդուն առևանգելը զենքի կամ որպես զենք օգտագործվող առարկաների գործադրմամբ) և 138-րդ հոդվածի 1-ին մասի (բռնաբարություն) հատկանիշներով նախատեսված հանցանքների կատարման մեջ և նրա նկատմամբ քրեական պատիժ կիրառեց` դատապարտելով ազատազրկման 6 տարի ժամկետով:

Կինը ամերիկյան հյուրանոցից 1 միլիոն դոլար փոխհատուցում է պահանջել այնտեղ տեղակայված բարի աթոռից ընկնելու համար:

Անտուանետ Ալիսոնի հետ դեպքը տեղի էր ունեցել Նյու Յորքի Քրաուն Պլազա հյուրանոցում, որից հետո նա վիրահատություն է անցել:

Դատական հայցի մեջ կինը պնդում է, որ ինքը սպասելիս է եղել իր պատվերին, երբ ընկել է բարի բարձր աթոռից՝ կոտրելով իր դաստակը:

Նա նշում է, որ աթոռը շատ բարձր է եղել, իսկ հյուրանոցի ադմինիստրացիան տեղյակ է եղել այդ խնդրի մասին:

Դեպքը տեղի է ունեցել 2011թ-ին, սակայն Ալիսոնը վերջերս է դատական հայց ներկայացրել: Առաջին դատավարությունը տեղի կունենա մայիսի 1-ին:

Մեր իրավունքի և արդարության հաղթանակը ես տեսնում ու ապրում եմ էությանս բոլոր թելերով, անգամ մեր դժխեմ օրերի այս թանձր ու ցուրտ մթնոլորտի սարսուռների մեջ: Ես հավատում եմ, հա՚յ ժողովուրդ, քո Դարձին, ինչպես հավատում եմ, որ ամեն առավոտ արշալույսը կբացվի: Հավատում եմ, վասնզի կամրջընկեց Արաքսի ափերին, Մասիսի խորհրդավոր հայացքի տակ մեր հայրենիքը կա, որ մեր թրթռացող հոգին է բռնել իր մայրական քնքույշ ձեռների մեջ և ակնդետ ու խռովահույզ նայում, նայում է ճամփաներին: Եվ հեռու չէ այն օրը, երբ իր բազուկները տարածած` նա կընդունի հեռավոր հորիզոնների տակ հածող ու հեծող իր զավակների կարոտակեզ բազմությունները: Եվ բյուրավոր ձայներ կթնդան Մայր Արաքսի ափերին:
ԱՎԵՏԻՍ ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ

Ավետյաց երկրի կորստյան ցավն ու կսկիծը սերնդեսերունդ փոխանցվում է, այն ներծծված է արյան մեջ ու արթուն է պահում կարոտը` մորմոքող, ծովածավալ, ափեափ զարնվող, ստեպ-ստեպ ահագնացող կարոտը, որով բռունցքվում է մեր կամքը և կապ չունի, թե որտեղ է վիճակված ապրելու և գոյատևելու: Երկիրն այդ դարերով եղել է բնօրրանը մեր նախահայրերի, մեր պապերի և կարող էր լինել նաև մերը: Այնտեղ հողը տառապում է ազգիս կարոտով: Այնտեղ ականջներումդ կարծես տուն, կահկարասի կորցրած որդեկորույս մայրերի ճիչն է և անվերջանալի գաղթի ճանապարհները, որոնք ուղեկցվում էին մարդկային և հայրենյաց կորուստներով:
Իմ տատիկի ու պապիկի մեջ էլ միշտ վառ էր պատմական հիշողությունը, ես միշտ զարմանում էի, թե ինչ զորեղ է հայրենիքի սերը, որ ողջ կյանքի ընթացքում տակնուվրա էր անում այս մարդկանց հոգիները:
Տարիներ են անցել, նրանք վաղուց չկան, զգացմունքներն այդ, մի ահռելի ուժ դարձած, արդեն մեր` նրանց թոռների մեջ են: Այդ սիրով էլ լցված, ուխտագնացների խմբի հետ, որոնց թվում եղեռնից հրաշքով փրկված աշխարհասփյուռ հայերի զավակներ, ճանապարհ ընկանք դեպի մեր կորուսյալ հայրենիքը:
Ճանապարհը Երևանից Արդահանով մեզ տարավ Հայոց հնագույն մայրաքաղաք Կարս: Շրջեցինք Կարսի նեղլիկ փողոցներով, տեսանք հայկական տներ: Կարծես տանն էինք, բոլորիս զգացողությունն այդպիսին էր:
Բարձրացանք Կարսի անառիկ բերդը, մեր առջև քաղաքն էր իր ողջ շուքով: Բերդապարիսպների ներքևում հպարտ կանգնած էր Առաքելոց եկեղեցին` վերափոխված մզկիթի: Եկեղեցուն կից տեսա Խորեն քահանա Ստամբոլցյանի (1858-1928) տունը: Նա 1897 թ. Կարսի սբ. Աստվածածին եկեղեցում կնքել է Եղիշե Չարենցին, իսկ 1919-1921 թթ. եղել է Առաքելոց եկեղեցու վերջին քահանան: Իր «Հիշատակարանում» նա գրել է. «1920 թ. հոկտեմբերի 30-ին թուրքը նորից գրավեց Կարսը և սրի ու ավերի մատնեց: Ութ ամսից ավելի մնացի գերության մեջ: 1921 թ. մայիսի 18(31)-ին մի կերպ հեռացա Կարսից: Արևը կարծես մթնել էր, այդպես երևաց աչքերիս: Վագոնի դռանը կանգնած` վերջին անգամ նայում էի սիրածս Կարսին, որ գուցե այլևս չպիտի տեսնեի: Սիրտս կծկված, նստած մի արկղի վրա` ձեռներով երեսս ծածկեցի ու լացի: Երբ նորից բաց արի աչքերս, արդեն Կարսից հեռացած էինք»:
Տատիկս` Սիմոնյան Սաթիկը, որ անցել էր գաղթի ճանապարհներով, ապաստանել էր Կարսի որբանոցում, պատմում էր.
– Մեծահարուստ ընտանիք էինք, բազմանդամ, 40 անձից բաղկացած: Ապրում էինք մեկտեղ պապիս` Մկրտիչի և նրա 6 եղբայրների ընտանիքների, երեխաների, թոռների հետ համատեղ: Երբ սկսվեց եղեռնը, զորավար Անդրանիկը, մեզ շրջապատած իր զորքով, բերեց Սարիղամիշ: Մեկ տարի անց լուր եկավ, որ ճանապարհները բաց են, կարող ենք վերադառնալ երկիր: Վերադարձանք: Մեկ տարի ապրեցինք, թուրքը դարձյալ գրավեց տարածքները, ու մենք դարձյալ գաղթեցինք, 1917 թ. հասանք Երևան, հետո Իգդիր: Այստեղ ապրեցինք դարձյալ մեկ տարի մեր հարսների ունեցած ոսկով, նրանք ոսկեղեն շատ էին կրում: Հայրս` Ստեփանը, վերցնելով մորս` Գայանեի ունեցած վերջին ոսկե զարդը` բիլազուկը, որը բավականին ծանր էր, տարավ վաճառելու և այլևս չվերադարձավ: Մեր ժողովուրդը չափազանց ազնիվ էր և միամիտ: Հավանաբար թուրքերը ներս էին տարել և սպանել էին հորս: Հայրս շատ գեղեցիկ, բարձրահասակ և հաղթանդամ մարդ էր: Մայրս էլ ճանապարհներին ծանր հիվանդացավ և մահացավ:
1917 թ. դարձյալ հայտարարեցին, որ երկրի ճանապարհները բաց են: Գնացինք Սարիղամիշ: Պապս, մերոնց կեսին վերցնելով, 5 տարեկան եղբորս` Կորյունին էլ, գնացին գյուղ` Սըթան:
Բոլոր հարազատներին կորցնելուց հետո, երեխաներով մնացինք հորեղբորս մոտ: Սով էր, նա չէր կարողանում մեզ խնամել, այդ իսկ պատճառով մեզ հանձնեց Ընկերական որբանոց: Դա 1918 թ. էր, փոքր եղբայրս` Սեպուհը, 3 տարեկան էր, քույրս` Փառանձեմը` 5, ես 9: Որբանոցում Սեպուհը հիվանդացավ և մահացավ: Հորեղբայրս եկավ, և եղբորս թաղեցին որբանոցի բակում: Մի քանի ամսից մեզ տարան Կարսի ամերիկյան որբանոց, որը գտնվում էր Կարսի ձորում, այնտեղ մեզ լավ մաքրեցին, լողացրին, բուժեցին քոսից, լավ տաք ծածկոցներ տվեցին, քնում էինք գեղեցիկ ֆրանսիական մահճակալների վրա: Շատ լավ կերակրում էին, ուրախությունից գիշերները չէինք կարողանում քնել: Մրսել էինք, և ես ու քույրս հիվանդացանք: Մեզ տարան հիվանդանոց, ես երկրորդ հարկում էի, քույրս` առաջին: Շապիկով դուրս էի գալիս, պատուհանների տակից կանչում էի քրոջս: Սենյակը գտա, երբ խոսում էինք, այնտեղ շատ խիստ էր, մայրապետն ինձ բռնեց, բերեց սենյակ: Այնքան լաց եղա, որ բաց-բաց քնեցի, մրսեցի և ծանր հիվանդացա: Երբ ապաքինվեցի, Փառանձեմին այլևս չտեսա:
Գարունը բացվեց, բակում որբերով արևի տակ էինք նստած, երբ նկատեցի, որ մեկը մոտենում է խումբ-խումբ նստած որբերին: Ինձ կանչեցին, հորեղբայրս էր` Աբրահամը: Հիվանդանալուց հետո շատ էի հյուծվել, հազիվ ճանաչեց ինձ: Ասաց, որ ներքևում գտնվող զինվորական մասում որպես կապիտան ծառայում է իր տղան` Ռուբենը, եթե կարող եմ ընկնել մոտը` լավ կլինի: Առավոտյան հաջողվեց, վերևից գլորվեցի ուղիղ զինվորական մաս, զինվորները վերցրին, ուզում էին նորից տանել որբանոց: Լաց եղա և ասացի, որ հորեղբորս տղան այստեղ է` Ռուբենը, ուզում եմ իրեն տեսնել: Նրան գտան և ինձ հանձնեցին իրեն: Ռուբենն ինձ ֆուրգոնով տարավ կայարան, հետո էլ գնացքով Սարիղամիշ և հանձնեց պապիս: Ինձ կերակրեցին, պահեցին: Երեխաներով գնում էինք Օլթի, արտերի մեջ ցորենի մնացորդներն էինք հավաքում: Շուտով թուրքերը հասան Սարիղամիշ, փախանք Կարս: Թուրք Փաշայի հրամանով որբերիս լցրեցին բաղնիքները, որ վառեն: Ամերիկացիները եկան, սկսեցին բանակցել, նրանք հայտնեցին, որ թուրք ու քուրդ որբեր էլ կան: Մեզ շարք կանգնեցրին: Փաշան ինքը մոտենում էր, մեկ-մեկ հարցնում և համոզվելով, որ այդպես է, հրամայեց թողնել: Ամերիկացիները մեզ հավաքեցին և նորից տարան որբանոց: Իսկ Կարսը հանձնելուց հետո, մեզ` որբերիս, լցրին բեռնատար վագոնները և բերեցին Ալեքսանդրապոլ: Եղբորս` Կորյունին, ուղարկեցին զինվորական մաս, ինձ էլ Կազաչի պոստ: Երբեմն մեզ տանում էին, ով եղբայր ուներ, տեսնվելու: Հետո եղբորս էլ կորցրեցի: Իրար գտանք 1936 թ.: Նա սովորում էր Լենինգրադի Գեղարվեստի ակադեմիայում: Ցավոք, սկսվեց Հայրենական պատերազմը, և իմ 31-ամյա նկարիչ եղբայրը` Կորյուն Սիմոնյանը, զոհվեց Մոզդոկի մոտ:

Կարսի բերդից նայում էի քաղաքին և կարծես տեսնում էի ողջ արհավիրքը:
Միակ մխիթարությունը եղավ այն, որ եղեռնից 90 տարի անց իրար գտան Աբրահամ, Ստեփան և Աղասի եղբայրների թոռները` Հենրի Սիմոնյանը, հայրս` Վոլոդյա Աղաբաբյանը և Մելանյա Սիմոնյանը: Մենք, որ տատիկիս կողմից ոչ մի բարեկամ չունեինք, հիմա ունենք հիասքանչ բարեկամներ: Սրանից առավել մեծ երջանկություն անհնար է պատկերացնել:

Կարինե ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ

Կարսը
Կարսի բաղնիքները
Հենրի Սիմոնյանը, Անգին Առաքելյանը (Ազգային պատկերասրահի հուշա-ձեռագրային բաժնի վարիչ) և Վոլոդյա Աղաբաբյանը Ազգային պատկերասրահում, Կորյուն Սիմոնյանի «Ինքնանկարի» մոտ

Նախկին Շամշադինի շրջան հասնելն արդեն յոթ ամիս է` գերխնդիր է տարածաշրջանի բնակիչների և, առհասարակ, այստեղ մեկնել ցանկացողների համար: «Ո՞ր ճամփով եք գնալու»,- Բերդի տարածաշրջան երթևեկող վարորդներին ուղղված գլխավոր հարցն է: Ոտքն արագության ոտնակին դնելուց առաջ ավտովարորդները երկար-բարակ մտածում են, կես կատակ էլ բարձրաձայնում. «Ավելի լավ ա թոփի տակ ընկնենք, քան թիփիի»,- ասում են ու ուղղություն վերցնում դեպի Վազաշեն-Պառավաքար ճանապարհ, որը 2013-ի հոկտեմբերին գնդակոծվեց ադրբեջանական կողմից ու դարձավ վտանգավոր:
Երևան-Դիլիջան-Իջևան-Վազաշեն-Պառավաքար-Բերդ ճանապարհը հանրապետական նշանակության բարեկարգ ճանապարհ է, և Դիլիջանի թունելի կառուցումից ու շահագործումից հետո այն իսկապես արագընթաց, արդյունավետ ու շահավետ դարձավ Տավուշի մարզի այս հատված հասնելու համար: Վերջին օրերին ճանապարհը կրկին գնդակոծության ենթարկվեց, և հիմա այն կիսափակ է: Եվ քանի որ ձյունը հալվել է, ցրտերն էլ նահանջել են, մեկնողները, խուսափելով արկածախնդրությունից ու հնարավոր վտանգից, կտրուկ շրջադարձ են կատարում և էլի կանգնում երկընտրանքի առաջ` սարի ճանապարհով գնա՞ն, թե՞ Գանձաքար-Իծաքարով: Խնդիրն այն է, որ այս պահին Բերդ տանող երեք ճանապարհ կա, բայց երեքն էլ մտահոգիչ են, ոչ մեկը լիարժեք «կանաչ ճանպարհ» չի մաղթում հյուսիսարևելյան գյուղեր հասնելու համար:
Ճամբարակ-Բերդ ճանապարհը հայկական ռելիեֆին բնորոշ անվերջ ոլորանների շղթա է, ճանապարհն անբարեկարգ է, գրունտային և փոսաշատ, ձմռանը` խիստ վտանգավոր: Բերդ-Ճամբարակ ճանապարհն ամբողջ ձմեռ, ինչպես Սելիմի լեռնանցքը, փակ է: Այն հաղթահարելու համար երեք ժամից ավելի է հարկավոր, որի գրեթե ամբողջ ընթացքում բջջային կապ չկա: Այս ճանապարհի աջնուձախը հերիք չէ` ձորեր են, մի հատված էլ կա, որ մարդիկ շունչները պահած են երթևեկում: Երևանից մեկնելիս նոր-նոր սկսվող սարի ճանապարհի գրեթե սկզբնամասի ոլորանն է, տեղացիներին հայտնի «Հորիզոնի» աղբյուրը, որի դեմ- դիմաց հակառակորդի դիրքերն են:
Հանդիպակաց սարը ճանապարհից պարզ երևում է, երևում են նաև ադրբեջանական դիրքերը, որոնք մեկը չեն, այլ մի քանիսը: Քանի դեռ այստեղ գնդակոծության նոր դեպք չի գրանցվել (սատանի ականջը խուլ), երթևեկությունը չի կանգնում: Չնայած պատմում են, որ 1990-ականների կռվի տարիներին ադրբեջանցիները մտել են, «Հորիզոնի» աղբյուրի մոտ մեքենայի վրա կրակել, մարդ են սպանել: Գտնվելով նման դիրքում` այս ճանապարհն ունի ռազմավարական նշանակություն, բայց այն նորոգելու, բարեկարգելու ծրագիր առայժմ չկա: Անվտանգության առումով ամենաապահովը Գանձաքար-Իծաքար ճանապարհն է, որի ասֆալտապատման համար նախնական հաշվարկներով անհրաժեշտ է մոտ հինգ միլիարդ դրամ: Անտառամիջյան ճանապարհը բացվել է հակամարտության թեժ տարիներին, Վազգեն Սարգսյանի մասնակցությամբ: Գանձաքար-Իծաքար ճանապարը թշնամու համար տեսանելի չէ, ուստի նախընտրելի տարբերակն է, բայց այն վերակառուցելու ծրագիր չկա: Հիմա Գանձաքար-Իծաքար-Նավուր-Բերդ ճանապարհի Գանձաքարի տեղամասում ճանապարհի ամբողջ երկայնքով իրականացվում են խճապատման աշխատանքներ: «Անցանելիությունն ապահովելու նպատակով է: Բարեկարգման մեջ են մտնում նաև բերվածքների, առուների մաքրման, ջրահեռացման աշխատանքները»,- տեղեկացրեց Տավուշի մարզպետարանի տրանսպորտի և ճանապարհաշինության բաժնի ղեկավար Արտակ Սարգսյանը: Իջևանի ՃՇՇ ՓԲԸ-ի ղեկավարն ավելացրեց. «Գրեյդերներով մաքրում ենք, քարերն ենք պարբերաբար հավաքում, կապիտալ բարեկարգում է արվում: Շատ նեղ ոլորանները, որոնք վտանգ են ներկայացնում երթևեկի համար, լայնացվում են, պայթեցումներ ենք իրականացնում: Երեք ոլորան ունենք, որոնք չափազանց նեղ են թե՛ բեռնատար մեքենաների, թե՛ ուղևորատար ավտոմեքենաների համար, շրջադարձերի համար խիստ վտանգավոր են: Խոսքը Գանձաքարից 6-7 կմ վերև ոլորանների մասին է»:
Ընկերության գործադիր տնօրեն Բորիս Սարգսյանը տեղեկացրեց, որ աշխատանքների համար գումարը պետք է հատկացվի պետական բյուջեից: Ի դեպ, այս ընկերությունն է իրականացնում նաև Վազաշեն-Պառավաքար նոր ճանապարհի կառուցումը: Բորիս Սարգսյանի խոսքով, աշխատանքները մեծ թափով իրականացվում են` չնայած պարբերաբար հնչող կրակոցներին: Նա վստահեցրեց, որ շրջանցիկ ճանապարհը միանգամայն անվտանգ է լինելու, քանի որ հակառակորդի կողմից տեսանելիությունը փակ է: Նոր ճանապարհի ամենավտանգավոր հատվածում, որը մոտ 200 մ է, կառուցվում է պաշտպանիչ պատ: Այլընտրանքային ճանապարհը կունենա 3,2 կմ երկարություն, 6-7 մ լայնություն, այն 2 կմ-ով կկրճատի ներկայիս ճանապարհը: Ճանապարհի կառուցման համար կառավարությունը պահուստային ֆոնդից հատկացրել է 535,7 մլն դրամ:
Սակայն գյուղացիները թերահավատությամբ են խոսում այս ճանապարհի մասին` պնդելով, թե լսել են, որ էդ մասերում ոսկու հանք կա, որն էլ շահագործելու նպատակ է հետապնդում նորակառույց ճանապարհը: Այլընտրանքային ճանապարհի կառուցման պատասխանատուները, սակայն, հավաստիացնում են, որ այդտեղ ոսկու հանք եղել է, բայց ճանապարհի կառուցումը դրա հետ որևէ կապ չունի:
Վազաշեն-Պառավաքար նոր ճանապարհի մուտքին շատ մոտ է խորհրդային ժամանակներից ժառանգություն մնացած նախկին առողջարանի (ինչպես տեղաբնակներն են կոչում` «4-րդ ուպրավլենու») կիսավեր շենքը: Ժամանակին Մինիստրների խորհրդի հավեկշռում գտնվող հյուրանոցը կառուցվել է տավուշցի, Հայաստանի նախկին պետպլանի նախագահ Ստեփան Թովմասյանի ջանքերով: Տեղացիների պատմելով` հիմա շենքը գործարար Միխայիլ Բաղդասարովի անունով է, գույքահարկն էլ Վազաշենի գյուղապետարանում է վճարում: Տարածաշրջանի բնակիչների ականջին է հասել, որ նախկին կենտկոմի առաջին քարտուղարների ու սովետական ղեկավարության «պրեստիժնի» հյուրանոցը շուտով դառնալու է ոսկու հանքի վարչական կենտրոնը:
Վազաշենի գյուղապետ Լորիկ Բադիրյանը հաստատեց տեղեկությունը, որ շենքն այժմ պատկանում է «Միկա Լիմիթեդ» ընկերության սեփականատեր Բաղդասարովին, որը «շատ պարտաճանաչ էլ հարկերը վճարում է»:
Ինչ վերաբերում է ոսկու հանքին, ապա, ըստ համայնքի ղեկավարի, այն հայտնաբերվել է 1970-ականներին: «Դրա շահագործումն ուղղակի հրաշք կլինի, դա կլինի մեր գյուղի փրկությունը, ամբողջ ժողովուրդն ա դրան սպասում, աշխատատեղեր կբացվեն»,- նշեց Լորիկ Բադիրյանը` հավելելով, որ լսել է, թե ով որ ցանկանում է շահագործել հանքը, Վազաշենի զարգացման հետ կապված շատ ծրագրեր ունի: «Եթե գյուղը սոված ա, գյուղում մարդ չի մնացել, էկոլոգիա-մէկոլոգիան երկրորդ պլան ա մղվում»,- նշեց գյուղապետը: Նա նաև հիշեց, որ տարածքում գտնվող «սանատորիայում» ամբողջ Երևանն էր հանգստանում: «Ամեն մարդ չէր կարա մտնի «4-րդ ուպրավլենի», էնքան խնջույքների եմ մասնակցել»,- նոր ճանապարհի կառուցման պատասխանատու ընկերության ղեկավարը հիշողությունների գիրկն ընկավ` խնդրելով շատ չփորփրել իր ջահել օրերի «գիրքը»…

Մայա Խաչատրյան

Անկախ

Ներկայումս եղանակային փոփոխությունները լրջորեն ազդում են մոլորակի բուսական, կենդանական աշխարհի և մարդ էակի կեսագործունեության վրա և այն այնքան ցայտուն է արտահայտվում, որ անհանգստացնում է հասարակայնությանը, ստիպում մտահոգվել, փնտրել ու բացահայտել այդ փոփոխությունների պատճառները և մշակել միջոցառումներ կանխելու հետագա սրացումները:

ՙՙԵղանակային փոփոխությունները էապես խաթարում և  ներազդում են մարդու օրգանիզմի կենսագործունեության, առողջական վիճակի, հոգեկան աշխարհի, մտահաղացումների ու արտադրական գործունության վրա: Հասարակությունը դարձել է ավելի դաժան, շահամոլ, չարացած, հոգեկան անհավասարակշռված ու անհանդուրժողական,- archive2.ankakh.com-ի հետ զրույցում նշեց էկոլոգ  Սոնա Մարտիրոսյանը:

Այդ փոփոխությունները լուրջ ներգործություն  են ունեցել բնական երևույթների օրինաչափ ընթացքի և մարդու արտադրական գործունեության վրա, այն առանձնապես ցայտուն է արտահայտվել  երկրագործության  մշակույթի վարման գործընթացների վրա: Ջերմաստիճանի բարձրացումը, մթնոլորտային տեղումների պակասելը, ուժեղ քամիները, կարկտահարություններն ու հաճախակի դարձած երկրաշարժերը ստիպում են փոխել երկրագործության  վարվող համակարգը, մշակույթը, այդ փոփոխությունները բացասական ազդեցություն են ունենում  մշակաբույսերի բերքատվության, գյուղատնտեսական կենդանիների մթերատվության վրա, որը կհանգեցնի մարդու համար սննդամթերքների պակասեցմանը, որը կտանի հասարակության մի հատվածի թերսնման, որն իր հետ կբերի մարդկանց առողջական վիճակի վատացման և հասարակական հարաբերությունների սրման:

Սոնա Մարտիրոսյանի համոզմամբ  վերջին  տարիներին օրինաչափ է դարձել  աշնանացան հացաբույսերի  ցանքատարածությունների երկրորդ ջուրը` մինչ ձմռան գալը, որը հետևանք է տեղումների պակասի, բարձր ջերմաստիճանի և ձմռան անձյունածածկ ու տաք եղանակի, մի բան, որը երբեք չի եղել անցած  հարյուրամյակում`  մինչև 80-ական թվականները:

Անժելա ՇԱՀՈՒՄՅԱՆ

Անկախ

Արդեն երեք տարի է` Արտյոմ Սահակյանն անվասայլակին է: Հայոց բանակի սպան 2010 թ. մարտի 1-ին ադրբեջանցի դիպուկահարի գնդակից Արցախի սահմանը պաշտպանելիս հրաշքով փրկվել է: Մենք անդրադարձել ենք այդ պատմությանը և ներկայացրել, թե ինչպես էր նա Նոր կտակարանը դրել ծոցագրպանն ու գնացել մարտական հերթապահության, ու թե ինչպես էր այդ կտակարանը պաշտպանել նրա սիրտը մահացու գնդակից: Արտյոմն Աստծո կամքով փրկվել է, սակայն գամվել անվասայլակին. գնդակը վնասել է ողնաշարը:
Արտյոմին այն ժամանակ հանդիպել էինք Կարմիր խաչի վերականգնողական կենտրոնում: Ասում էր, որ չի պատկերացնում իր կյանքն անվասայլակին գամված և անգամ եղել է պահ, որ ինքնասպանության մասին է մտածել: Նա հույս ուներ, որ քայլելու է և այդ հույսով էր ապրում:
Այսօր, սակայն, Արտյոմը լիովին այլ հոգեվիճակում է. ոչ թե փորձում է կյանքին վերջ տալ, այլ ինքն է փորձում կյանքով լցնել մյուս հաշմանդամներին: «Պետք է մարդկանց հանեմ տներից»,- օրեր առաջ ասում էր նա` պատմելով, որ հասարակական կազմակերպություն են հիմնել և զբաղվելու են հաշմանդամների խնդիրներով:
Փետրվարի 25-ին Արմավիր քաղաքում տեղի ունեցավ այդ կարևոր իրադարձությունը. արմավիրցիների առջև պաշտոնապես իր դռները բացեց «Արևի շող» հասարակական կազմակերպությունը, որի փոխնախագահն է Արտյոմ Սահակյանը: Կազմակերպության նպատակն է պաշտպանել Արմավիր մարզում բնակվող հաշմանդամների շահերը, նպաստել նրանց ներգրավմանը հասարակական, մշակութային, սպորտային կյանքին, աջակցել մասնագիտական կրթության զարգացմանը, ցուցաբերել բարոյահոգեբանական աջակցություն և այլն:
«Երբ նոր էր իմ դեպքը պատահել, հաստատ համոզված էի, որ պիտի քայլեմ ու դրանով էի ապրում, հիմա հաստատ համոզված եմ, որ չեմ քայլելու, բայց չեմ տխրում»,- ծիծաղում է Արտյոմը:

Իսկ ինչպե՞ս տեղի ունեցավ հոգեբանական հեղաշրջումը: Արտյոմի խոսքով` մեկ այլ հաշմանդամի հետ շփվելով. «Երբ առաջին անգամ այդ հաշմանդամի հետ հանդիպեցի, որը հետագայում ընկերս դարձավ, Կարմիր խաչի հիվանդանոցում էի: Նա էլ էր այնտեղ: Դուրս էի եկել բալկոն, որ ինձ վնասելու ելքեր փնտրեմ: Հարցրեցի` քանի՞ ամսվա հիվանդ ես, ասաց` ի՜նչ ամիս, 20 տարի է` սայլակին եմ: Զարմացա` քսան տարի մարդ սայլակի վրա կապրի՞: Դրանից հետո երկար զրուցեցինք, իմ մեջ ինչ-որ բան փոխվեց, համենայն դեպս` հաջորդ օրն արդեն չէի մտածում ո՛չ սայլակի մասին, ո՛չ ինքնասպանության»:

Անցնում է որոշ ժամանակ, Արտյոմը փորձում է ինտեգրվել ակտիվ կյանքին, աշխատանք գտնել, սակայն չէր հավատում, որ Հայաստանում հաշմանդամին կարող են աշխատանք առաջարկել, և երբ մի օր լսում է, որ հաշմանդամների աշխատատեղերի մրցույթ է հայտարարված, հանդիպում է անցկացվում, չի էլ գնում մասնակցելու: Այնուամենայնիվ, ռեզյումեն ուղարկում է: Անսպասելի էր, բայց նրան աշխատանքի են հրավիրում, իսկ գործատուն Արտակարգ իրավիճակների նախարարությունն էր: Արտյոմին մի քանի նախապատրաստական դասընթացներից հետո վերցնում են աշխատանքի: «Դա միակ միջավայրն է, որտեղ ես ինձ չեմ զգացել որպես հաշմանդամ»,- խոստովանում է նա:
Մի քանի ամիս անց, սակայն, Արտյոմը ստիպված էր դուրս գալ աշխատանքից` մեկնելով Ուկրաինա երկարատև բուժման: Երբ վերադառնում է, նրան արդեն առաջարկում են միանալ ստեղծվելիք հասարակական կազմակերպությանը, ու նա սիրով լծվում է աշխատանքի:
«Հաշմանդամները, որպեսզի աշխատանք ունենան, նախ պետք է նորմալ կրթություն ստանան, բայց մեզ մոտ հաշմանդամների ծնողները խուսափում կամ ամաչում են իրենց երեխաներին դուրս հանելուց: Էդ երեխաներն էլ զրկվում են կրթվելու հնարավորությունից, հետագայում չեն կարողանում շփվել, հասարակության լիարժեք անդամ դառնալ: Մեր հասարակության աչքն էլ հաշմանդամի սովոր չի տեսնել, որովհետև տներում փակված են, դուրս չեն գալիս»,- ասում է նա:

Կարծում է, որ նաև դա է պատճառը, որ հասարակությունն էլ չի կարողանում ճիշտ շփվել հաշմանդամություն ունեցող անձանց հետ: Պատմում է, որ մի օր հաշմանդամ ընկերոջ հետ անվասայլակներով գնացել էին սուպերմարկետ գնումների, երբ հանկարծ երկուսն էլ հասկացան, որ չեն կարողանում իրենց անհրաժեշտ ապրանքը վերցնել, քանի որ պահարանի վերնամասում է դրված: «Թախծոտ հայացքով նայում ենք կետչուպին, բայց երկուսիս ձեռքն էլ չի հասնում: Կողքիս հսկիչ վաճառողուհին էր կանգնած, նայում էր, բայց չէր մոտենում, որ օգնի: Էդ ժամանակ ընկերոջս բարձր ձայնով ասացի` դու գնա պահարանի հետևամասում կանգնիր: Ընկերս գնաց-կանգնեց ու զարմացած սպասում է, թե ինչ եմ ասելու: Ասացի` ես հիմա իմ ձեռքի կոտլետը կշպրտեմ, կդիպչի կետչուպին, կետչուպը հետևի կողմից հենց ընկնի, վերցրու: Նոր էդ աղջիկը վազելով մոտեցավ…»:

Բայց ամենալուրջ կարծրատիպը, որ Արտյոմն ուզում է մեկընդմիշտ արմատախիլ անել հասարակության մեջ, հաշմանդամին խղճալու մոտեցումն է: «Ինձ խղճալ պետք չի, ես շատ ակտիվ կյանքով եմ ապրում, ինչ-որ անհասանելի իրավիճակներ լինում են, բայց դրանք հաղթահարվում են: Ինձ համար խղճալը խորթ բան է, խղճում են թշնամուն»:
«Արևի շողի» բացմանը մասնակցելու նպատակով Երևանից ժամանել էին նաև «Հույսի կամուրջ» և «Առաքելություն Արևելք» հասարակական կազմակերպությունների ղեկավարները, որոնց աջակցությամբ ու ֆինանսավորմամբ էլ կառույցը կյանքի է կոչվել: Ցավոք, ո՛չ Արմավիրի մարզպետը, ո՛չ էլ Արմավիրի քաղաքապետը, որոնք հրավիրված էին միջոցառմանը, ներկա չէին, մինչդեռ նրանց ներկայությունը կոգևորեր նորաստեղծ կազմակերպության երիտասարդ ղեկավարներին և հույս կներշնչեր, որ իրենք նաև պետության կողմից են աջակցված: Փոխարենը նրանց իրենց ջերմ խոսքերով, նվերներով, պատվոգրերով շնորհավորեցին ու բարեմաղթանքներ հղեցին հասարակական կազմակերպությունների ներկայացուցիչները: Արտյոմն ու կազմակերպության նախագահ Գարիկ Մագթաղյանն էլ, որը նույնպես տարիներ ի վեր անվասայլակին է, խոստացան անել անգամ անհնարինը, որպեսզի մարզի հաշմանդամների խնդիրները բարձրաձայնվեն ու լուծումներ ստանան:

Ի դեպ, այդ ողջ ընթացքում Արտյոմից անբաժան էր նրա 3-ամյա որդին` Արամեն, որը լույս աշխարհ է եկել հոր հետ կատարված ցավալի դեպքից մի քանի ամիս անց: Իսկ մինչ դեպքը Արտյոմն արդեն երկու աղջիկ ուներ: Հետաքրքիր է, որ իր հետ կատարվածից հետո Արտյոմը ոչ մի վայրկյան չի մտածել որդուն ապագայում զինվորական ծառայությունից ազատելու կամ նման բաների մասին: Հայ սպայի մոտեցումներն ու սկզբունքները հայրենիքի, բանակի և իր պարտավորությունների վերաբերյալ չեն փոխվել:

Նրա դեպքում երևի այլ կերպ չէր էլ կարող լինել, քանի որ հայրենիքի հանդեպ պարտքի զգացողությունը Արտյոմի մեջ սերմանվել է գենետիկորեն և ամրապնդվել հորից ստացած դաստիարակությամբ:

Արտյոմի հայրն էլ, հորեղբայրն էլ ազատամարտիկներ են եղել, վիրավորվել են արցախյան պատերազմի ժամանակ, և այսօր հայրը հպարտորեն ասում է, որ արժանի զավակ է տվել մայր հայրենիքին:

«Դա օրինաչափություն է, մեր գենը դա է,- ասում է հայրը` Արամ Սահակյանը,- երբ որդուս հետ տեղի ունեցածի լուրն իմացա, առաջին հերթին աչքիս առաջ եկան էն ընկերներս, որոնց մարտադաշտում կորցրել էի: Աստծուն խնդրեցի, որ տղաս ողջ մնա… Ինչ վերաբերում է նրան, որ նա էսօր հաշմանդամ է, ես ֆիզիկական հաշմանդամությունը հաշմանդամություն չեմ համարում, մարդ պիտի հոգեպես հաշմանդամ չլինի: Իսկ եթե պատերազմ լինի, կրկին մենք ենք պաշտպանելու մեր հողը, ես իմ թոռանն էլ եմ ծնված օրվանից էդ ոգով դաստիարակում»:

Անի Գասպարյան

Անկախ

Շատերը նրան հիշում են որպես նվիրյալ ու ազնիվ հայորդու, ոմանք` ստալինյան ռեժիմի քսու կամակատարի: Ո՞վ էր իրականում Գրիգոր Հարությունյանը…

1937 թ. սեպտեմբերի 26-ին Գրիգոր Հարությունյանի թիֆլիսյան բնակարանի դուռը թակեցին ՆԳԺԿ-ի աշխատակիցները: Այն թվականներին նման անսպասելի այցն անգամ Թբիլիսիի քաղխորհրդի գործկոմի քարտուղարի համար էր սարսափազդու: ՆԳԺԿ աշխատակիցները հայտնեցին, որ իրենց հրամայված է Հարությունյանին ուղեկցել երկաթուղու կայարան:

Կայարանում` կառավարական վագոնում, նրան էին սպասում Գեորգի Մալենկովն ու Անաստաս Միկոյանը: Վագոնում Անաստաս Միկոյանը հայտնեց Հարությունյանին, որ նշանակվելու է Հայաստանի կոմկուսի Կենտկոմի քարտուղար:
Մինչ այդ կալանավորվել էր ՀԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղար Հայկ Ամատունին, և այդ պաշտոնը թափուր էր: Իսկ Հարությունյանի թեկնածությունն առաջ էր քաշել անձամբ Լավրենտի Բերիան:

Չնայած Հարությունյանը ստալինյան ռեժիմի հլու-հնազանդ ծառան էր, նրա և Բերիայի հարաբերությունները լարված էին: Նույնիսկ երբ Բերիայի ջանքերով գործ հարուցվեց Հարությունյանի մտերիմ ընկերոջ` Գևորգովի նկատմամբ և վերջինս ինքնասպան եղավ, Հարությունյանը չվախեցավ որդեգրել Գևորգովի դստերը: Բերիան էլ գնդակահարության դատապարտեց Գր. Հարությունյանի եղբորը` Սերգոյին…
Ուղարկելով Հարությունյանին Երևան` նա ասել է իր նշանավոր խոսքերը. «Թող գնա Երևան. հայերը նրան ողջ-ողջ կուտեն»: Երևի ուզում էր հող նախապատրաստել Հարությունյանի հետ հաշիվները մաքրելու համար:

Բերիան իրավացի էր: 1920-ից մինչև 1936 թ. Հայաստանում 13 ղեկավար էր փոխվել: Նրանցից վեցը գնդակահարվել են:

Եվ ահա ՀԿԿ Կենտկոմի պլենումը, առանց Գրիգոր Հարությունյանի մասնակցության, նրան «ընտրում» է Կենտկոմի առաջին քարտուղար: Գ. Հարությունյանն այդ մասին իմացավ Միկոյանից և Մալենկովից, որոնք հետդարձի ճանապարհին դարձյալ հանդիպեցին նրան Թիֆլիսում և շտապեցրին` ասելով, որ Երևան մեկնող գնացքը կժամանի կես ժամից…

Հարությունյանների ընտանիքը Թելավ քաղաքից էր: Իսկ այնտեղ նրանց նախնիները հաստատվել էին Պարսկահայքից, Հերակլ Երկրորդի ժամանակ:

Գրիգոր Արտեմի Հարությունյանը ծնվել է 1900 թ. նոյեմբերի 7-ին: Դեռ գիմնազիայում ուսանելու տարիներին Գրիգորը տարվել է հեղափոխական շարժումներով: Նրան ձերբակալել է Վրաստանի կառավարությունը: Հարությունյանը փրկվեց, երբ 1921 թ. փետրվարին Վրաստանում խորհրդային իշխանություն հաստատվեց: Ազատվելով բանտից` նա անմիջապես գործի է անցնում և նշանակվում Թելավի շրջկոմի քարտուղար: Աշխատելուն զուգահեռ Հարությունյանը սովորում էր: Նա ավարտեց Մոսկվայի ժողտնտեսության ինստիտուտը: Մի քանի պատասխանատու պաշտոններ զբաղեցնելուց հետո, 1934 թ. ընտրվեց Թիֆլիսի քաղխորհրդի գործկոմի նախագահ:
Կարճ ժամանակում նա իր աշխատասիրությամբ աչքի ընկավ, անգամ Ստալինի կողմից պարգևատրվեց Լենինի մեդալով: Գրիգոր Հարությունյանը Թիֆլիսի վերջին հայ քաղաքապետն էր:

Երևանում այդ տարիներին հակակրեմլյան տրամադրություններ էին: Եվ Գրիգոր Հարությունյանին էլ բոլորը որպես Կրեմլի դրածո ընկալեցին ու սվիններով ընդունեցին: Հարությունյանի գործը բարդացնում էր նաև նրա ռուսախոս լինելը, ինչը նույնպես նրա դեմ շատերին տրամադրեց:
Սակայն, զբաղեցնելով առաջին քարտուղարի պաշտոնը` Հարությունյանի առաջին գործը եղավ դիմել լեզվաբանների` հայերենը յուրացնելու նպատակով: Հայտնի լեզվաբան Սիմակը սիրով հանձն առավ դասավանդումը և օրական երեք ժամ պարապում էր երկրի ղեկավարի հետ: Շատ չանցած` Գրիգոր Հարությունյանը բոլորի հետ շփվում էր մաքրամաքուր մայրենիով:

Նրա հաջորդ խնդիրը կադրային քաղաքականությունն էր: Բոլոր հին, փորձառու կադրերը բանտում էին և մեկուսացած: Ստալինյան ռեժիմն իր սև գործն արել էր: Եվ Հարությունյանն իր կադրերն ընտրեց գյուղական երիտասարդության շրջանում` հնարավորություն տալով երիտասարդներին աչքի ընկնելու նոր ասպարեզներում:
Հարությունյանը պաշտոնավարեց երկրի համար ամենածանր շրջանում: Երկրում եռում էր տեռորը: Նա, բնականաբար, չէր կարող Հայաստանում խոչընդոտել ստալինյան ռեպրեսիաները, սակայն փորձեց գոնե մեղմացնել դրանք և փոքր-ինչ կարգ ու կանոն հաստատել: Բանն այն է, որ ԽՍՀՄ ՆԳԺԿ Եժովի կադրերից Հայաստան էր գործուղվել ոմն Խվորոստյան, որ առանց դատ-դատաստանի գնդակահարության էր ուղարկում մարդկանց:
Հարությունյանի և Խվորոստյանի հարաբերություններն ի սկզբանե վատ էին: Եվ Գրիգոր Հարությունյանը կարողացավ ի վերջո այդ ճակատամարտը շահել, Խվորոստյանը հայտնվեց կառափնարանում:
Ամեն դեպքում, այդ ծանր տարիներին Հարությունյանը կարողացավ դատաստանից փրկել Վարդան Աճեմյանին, Ավետիք Իսահակյանին, Մարտիրոս Սարյանին… Շատ ու շատ այլ մտավորականների: Հարությունյանն արվեստի սիրահար էր և ինքն էլ ստեղծագործում էր. հաճույքով ազատ ժամանակը տրամադրում էր գեղանկարչությանը:

Չնայած այս ամենին` Գրիգոր Հարությունյանը Կրեմլի կամակատարն էր և նրա հրահանգով հազարավոր անմեղներ ձերբակալվեցին ու գնդակահարվեցին: Հատկանշական է Էջմիածնի կաթողիկոսության գործը. Հարությունյանի ձեռքի թեթև շարժումով տասնյակ հոգևորականներ ձերբակալվեցին 1938 թ. գանձերը թաքցնելու մեղադրանքով և շատերը գնդակահարվեցին:

Մեծ էր Հարությունյանի ավանդը Մեծ հայրենականի տարիներին: Անձամբ նրա ղեկավարությամբ սկսվեց սփյուռքահայերի հանգանակությունը «Սասունցի Դավիթ» տանկային շարասյան համար, նրա ղեկավարությամբ Հայաստանում ձևավորվեցին և ռազմաճակատ մեկնեցին հայկական ազգային դիվիզիաները:

Պատերազմի ավարտից հետո Հարությունյանը Ստալինին առաջարկեց խորհրդա-թուրքական պատերազմ սկսել և առիթից օգտվելով` Խորհրդային Միությանը կցել Արևմտյան Հայաստանը: Ավաղ, Կրեմլի ծրագրերի մեջ դա չէր մտնում:
Մեծ էր Հարությունյանի ավանդը նաև սփյուռքահայերի հայրենադարձման գործում:
Նա անգամ համարձակվեց Ստալինի առջև բարձրացնել Լեռնային Ղարաբաղը Հայաստանին վերամիավորելու հարցը: Սակայն խնդիրը լուծում չստացավ Ադրբեջանի առաջնորդ Բաղիրովի միջամտության հետևանքով:

Շուտով սև ամպեր կուտակվեցին Հարությունյանի գլխին: Ադրբեջանի և Վրաստանի ղեկավարները Կրեմլի առաջնորդին կարողացան համոզել, որ Հայաստանում ազգայնականության մեծ ալիք է բարձրացել: Հայաստան ժամանեց անձամբ ԽՍՀՄ ՆԳԺԿ Սերգեյ Կրուգլյովը, որ Հարությունյանի հետ համատեղ կազմեց շուրջ 14000 հոգուց բաղկացած հայ «ազգայնականների» ցուցակ` Ալթայի երկրամաս աքսորելու համար: Նրանցից շատերը այլևս չվերադարձան…

Հետպատերազմյան շրջանում բացահայտվեցին Գրիգոր Հարությունյանի իսկական տաղանդները: Նա լավ կազմակերպիչ էր. լավ նախաձեռնող ու ղեկավար: Երկիրը ծաղկում էր, երկրի տնտեսությունը դեպի ինդուստրացում էր գնում, և մեծ ջանքեր էին անհրաժեշտ ամեն ինչ պատշաճ կազմակերպելու համար: Հայաստանի արդյունաբերական շատ հսկաներ կառուցվեցին կամ նախագծվեցին հենց Գրիգոր Հարությունյանի իշխանության տարիներին:

Երևանում մեծ թափ առավ շինարարությունը, որի ջատագովը հենց Հարությունյանն էր: Ավ. Իսահակյանը նրան կնքեց Գրիգոր Շինարար մականվամբ:
Նրա իշխանության տարիներին են նախագծվել և կառուցվել «Սասունցի Դավիթ» կայարանը, կառավարության այսօրվա շենքերից արտգործնախարարության և էներգետիկայի նախարարության մասնաշենքերը, Մատենադարանը, խորհրդարանի շենքը, կոնյակի գործարանը, Հաղթանակի կամուրջը:
Երևանում մեծածավալ շինարարությանն օգնում էր այն, որ Հարությունյանը վայելում էր անձամբ Ստալինի մտերմությունն ու վստահությունը: Հարությունյանին աջակցում էր նաև Անաստաս Միկոյանը, որ, ի դեպ, նրա խնամին էր, քանզի Հարությունյանի որդեգրած դուստրը` Նամին, ամուսնացել էր Միկոյանի որդու` Ալեքսեյի հետ:
Ստալինի մահից հետո Ն. Խրուշչովը, որ անձնական հաշիվներ ուներ Հարությունյանի հետ, հաշվեհարդար տեսավ: 1953 թ. նոյեմբերյան պլենումում ՀԽՍՀ կոմկուսի Կենտկոմի պլենումը ազատեց Գ. Հարությունյանին զբաղեցրած պաշտոնից: Զավեշտ էր. Հարությունյանը մեղադրվում էր Ղարաբաղի հարցն առանց ՀԿԿ համաձայնության Կրեմլում բարձրացնելու մեջ:

Ամեն դեպքում, Հարությունյանին չձերբակալեցին: Նրան ուղարկեցին նոր աշխատանքի` որպես Էջմիածնի շրջանի Կալինինի անվան խորհտնտեսության տնօրեն: Շուտով, սակայն, Գ.Հարությունյանը տեղափոխվեց Թիֆլիս և հաստատվեց Սոլոլակում: Նրա առողջությունը քայքայված էր: Երկու տարվա մեջ նա չորս անգամ ինֆարկտ տարավ:

1957 թ. նոյեմբերի 9-ին, 57 տարեկան հասակում Գ. Հարությունյանը կնքեց մահկանացուն: Նրա թաղմանն անգամ Հայաստանից պաշտոնական պատվիրակություն չմասնակցեց: Նա մնաց պատմության մեջ որպես ամենահակասական կերպարներից մեկը: Շատերը նրան հիշում են որպես նվիրյալ ու ազնիվ հայորդու, ոմանք` ստալինյան ռեժիմի քսու կամակատարի: Ո՞վ էր իրականում Գրիգոր Հարությունյանը: Կարծիքներն առայսօր իրարամերժ են:

Անկախ 

Հոգեբանության դոկտորի խոսքով՝ Հայաստանում բռնությունների տեսակները գրեթե ընդհանրական են

«Անկախի» այսօրվա զրուցակիցը` Երևանի պետական համալսարանի շրջանավարտ Նարեկ Սարաֆյանը, ուսումը շարունակել է Ֆրանսիայում՝ Սորբոնի համալսարանի հոգեբանության կենտրոնում: Այսօր զբաղվում է հոգեվերլուծություններով: Զիգմունդ Ֆրեյդի հետևորդը չէ, բայց նրա մասնավոր հետաքրքրությունը քրեական հոգեբանությունն ու բռնություններն են:
Ասում է՝ Հայաստանում բռնությունների թիվը մոտ 40 տոկոսով աճել է: Իսկ թե ինչով է պայմանավորում այս էական աճը, պարզեցինք զրույցի ընթացքում:

– Պարոն Սարաֆյան, իրո՞ք այսքան աճել են բռնությունները հանրապետությունում:
– Այո՛, աճը բավական զգալի է: Ես այս խնդրով զբաղվում եմ 4 տարուց ավելի: Բռնությունների ուսումնասիրությունը հոգեբանության ամենահետաքրքիր ճյուղերից է և ուշագրավ է իր վերելքներով ու վայրէջքներով: Եվ ահա թե ինչ կասեմ ձեզ. ագրեսիայի առումով մենք, անկախությունից սկսած, միշտ չէ, որ դեպի վեր ենք բարձրանում: Ամեն ինչ սահուն փոխվում է. մե՛կ վերելք, մե՛կ վայրէջք:
1990-ական թթ. սկզբերին թվում էր, թե ամեն ինչ վատ է, որովհետև տարեկան հազարավոր սպանություններ էին արձանագրվում: Նույնն էր թե՛ եվրոպական երկրներում, թե՛ ասենք` Միացյալ Նահանգներում: Բայց նրանց բնակչությունը 10 կամ 20 անգամ ավելի է, և այնտեղ անընդմեջ վայրէջք է արձանագրվում: Եվ ինչն է հետաքրքիր. Ամերիկայում ճգնաժամ եղավ, իսկ բռնությունների հանցագործությունների աճ է՛լ ավելի արձանագրվեց:

– Հայաստանում պատկերը չէ՞ որ մի քիչ այլ է. մենք սովոր ենք մետրոյում հրմշտել միմյանց, քիթումռութ ջարդել երևանյան բանուկ խաչմերուկներում:Ավտոմեքենաներով չենք զիջում մեկս մյուսին: Սրանք բռնություն ենթադրող հանգամանքներ են, չէ՞:
– Միանշանակ: Եվրոպայում պատկերը մի քիչ այլ է: Մարդիկ ակնհայտ ժպտերես են և անհոգ: Եվ այդ անհոգությունից դրդված են դիմում տարբեր տեսակի բռնությունների: Հայաստանում, դժվար է ասել, կա՛մ շատ հարուստ են ապրում մարդիկ, կա՛մ այնքան աղքատ, որ իրենց հոգսերը խեղդում են օղու շշի մեջ: Բնական է, որ այս դեպքում բռնությունները պետք է աճ ունենան: Ոստիկանությունը, պաշտոնական հաղորդագրություններ տարածելով, միշտ չէ, որ իրական պատկերն է տալիս: Հայաստանի տարբեր մարզերում պատկերը շատ ավելի ցավալի է: Ընտանեկան բռնությունները հատկապես վերջին մի քանի տարիներին աճել են: Մարդիկ սկսել են ամենուր ու ամեն ինչից վրդովվել: Դրա պատճառը հուսահատությունն է, մարդիկ ավելի շատ հակված են հանցագործություն կատարելու, քան խաղաղ ապրելու:

– Այո՛, մենք էլ ենք նկատում, որ մարդիկ դաժանացել են, իսկ ե՞րբ են բարիանալու,
լինո՞ւմ է ժամանակ, երբ մարդը բուժվում է ագրեսիայից:
– Անպայման: Դա անմիջապես չի լինում. հաղթողների համար այդ շրջանը շուտ է գալիս, պարտվողների համար՝ ուշ: Եվ այս իմաստով ժամանակին մեր ժողովրդի էյֆորիան և լավատեսությունը պայմանավորված էին լուրջ հաղթանակներով, օրինակ՝ Ղարաբաղյան պատերազմով:
Հետո ոչ մեծ անկում գրանցվեց, այնուհետև հաջորդեցին խաղաղ ու հանդարտ կյանքի լճացման տարիները, երբ հանցագործություններն ավելանում էին, բայց ոչ այնքան արագ, ինչպես 90-ականներին և 2000-ականների սկզբին:
Այժմ ամբողջ աշխարհում տարօրինակ իրավիճակ է. բռնության հանցագործությունները ավելի են աճել: Ամենուր: Եվ տնտեսության ու հանցագործության միջև եղած ուղիղ կապի ավանդական քրեաբանական վարկածն արդեն հերքվում է: Մարդիկ սկսում են հասկանալ, որ հանրության ավելի կամ պակաս անվտանգության համար բազում ու տարբեր պատճառներ կան:

– Ձեր հոգեվերլուծական հրապարակումները հաճախ են տեղ գտնում հեղինակավոր պարբերականներում: Վերջին հետազոտություններն էի ուսումնասիրում ու հասկացա, որ Ձեր թիրախը հեռուստաեթերն է:
– Ես կարող եմ ասել` զանգվածային լրատվության բոլոր միջոցները, բայց առաջին հերթին` էլեկտրոնայինները, ներառյալ ինտերնետը: Որովհետև տպագիր մամուլ հիմնականում կարդում են տարեց մարդիկ՝ ամենաքիչ քրեականացված տարրերը: Իսկ էլեկտրոնային զանգվածային լրատվության միջոցները մի քանի առաքելություն ունեն. դրանք առաջարկում են նույն արժեքներն ու հաջողության նույն չափանիշները, որոնք բնակչության մեծ մասի համար անհասանելի են:
Ուստի, շատ հաճախ որոշ մարդկանց մեջ միտք է առաջանում, որ պառավին սպանելն ու նրա բնակարանին տիրանալը նորմալ երևույթ է: Մյուս խնդիրն այն է, որ մեզ խաբում են: Անընդհատ ֆիլմեր են ցույց տալիս, որոնք չափազանց քրեական են: Եթերի զգալի մասը քրեական սերիալներ են, որոնք մեծ պահանջարկ ունեն հատկապես դեռահասների և երիտասարդների շրջանում:
Ես հիշում եմ, որ ընկերներիցս մեկը մի քանի տարի առաջ Երևանում սոցիոլոգիական հարցում էր իրականացրել երիտասարդների ու դեռահասների շրջանում: Սոցհարցումը վերաբերում էր հերոսներին: Հարցվածների 80 տոկոսը լավ կյանքը պատկերացնում էր հանցագործության գնով, նրանց համար հերոս կարող էր լինել միմիայն քրեական հեղինակությունը:
Եվ դա շատերի մեջ մի իսկական հեքիաթ է ձևավորում: Այն մարդկանց համար, որոնք չեն հասկանում, որ իրենց ուղղակի հեքիաթ են պատմում, հեքիաթի ու իրականության այդ շփոթն իսկական ողբերգություն է դառնում: ԱՄՆ-ում, ի դեպ, հետազոտությամբ պարզվել է, որ ցածր խավի ամերիկացիների 57%-ը հավատում է, որ կինոն իրականություն է: Օրինակ՝ Նյու Յորքում փլվում են երկնաքերներ, բախվում են ավտոմեքենաներ, և ինչ-որ բան պայթում է: Այսինքն՝ նրանց իրականությունն ու կինոյի, հեռուստահաղորդումների ընկալումը չի տարբերվում: Այդպիսի երևույթ մեզ մոտ էլ կա: Մեկ այլ խնդիր է, որ մեր մարդիկ սովորում են իրենց խնդիրները լուծել ագրեսիվ եղանակներով:

– Ֆիլմերի և սերիալների պատճառո՞վ, որոնք դիտում ենք…
– Իհա՛րկե: Բայց դա չի նշանակում, որ մարդը նայեց հեռուստահաղորդումն ու անմիջապես սլացավ ինչ-որ մեկին ծեծելու: Դա դանդաղ է կատարվում: Եթե մարդը երկար ժամանակ նստած է հեռուստացույցի առջև ու ալիքներն է փոխում, մեծ թվով դիակներ է տեսնում, որոնք իրականում այնքան էլ շատ չեն:
Բայց նա այնքան էլ լավ ծանոթ չէ իրավիճակին հասկանալու համար, որ բոլոր ալիքներով նույն դիակներն են ցույց տալիս: Եվ փողոց դուրս գալով, թշնամական ու վտանգավոր աշխարհի հետ հանդիպման ակամա սպասումով` գիտի, որ կարող է ինչ-որ նենգության հանդիպել, ու նախապատրաստված լինելու համար, համենայն դեպս, ավտոմեքենայի մեջ «պատրաստություններ» է տեսնում: Նորմալ ու բարի մարդիկ փողոց են դուրս գալիս այն զգացումով, որ շրջակա միջավայրը վտանգավոր է, հարկ կլինի պաշտպանվել: Այդ ընկալումը շատ բացասական հետևանքներ է ունենում:

– Մի՞թե ուզում եք ասել, որ խորհրդային «սափրված» նորություններն ավելի նպաստավոր էին:
– Հարցն այն է, թե այդ մասին ինչպես են պատմում: Մի բան է, երբ հրճվանքից ձեռքերը դողում են, քանի որ հաջողվել է բացառիկ հարցազրույց սերիական մոլագարի հետ… Ի դեպ, բացատրություններից մեկը, թե ինչու են Ամերիկայում սերիական մոլագարներն ու մարդասպաններն այդքան շատ, հենց դա է: Նրանք չափազանց մեծ փառքի են արժանանում: Ամերիկացի քրեագետներն ասում են` չի կարելի բացառել այն գաղափարի հզոր ազդեցությունը, որ հանցագործություն կատարելով՝ հերոս ես դառնում:
Եվ պետք է ասեմ, որ մեզ մոտ նույնպես այդ երևույթը դիտվում է: Մարդիկ միմյանց ծեծում են, դա բջջային հեռախոսներով նկարում և տեղադրում են YouTube-ում: Խելամիտ, առողջ դատող մարդու տեսանկյունից դա ինքնամատնագիր է` մատնագիր սեփական անձիդ մասին: Բայց դիտումների ի՜նչ մեծ քանակություն:
Հիշո՞ւմ եք Երևանում ամիսներ առաջ տեղի ունեցած դեռահաս աղջիկների խուլիգանության պատմությունը: Ես այդպիսի բան չէի տեսել անգամ Եվրոպայում: Ագրեսիվության տոկոսը սարսափելի է աճել: Երիտասարդներն ավելի շատ ժամանակ են անցկացնում սոցիալական ցանցերում, ինչը, բնականաբար, վնասում է կրթությունը: Այդ ժամանակ մարդը խախտում է ինքնապահպանությունը՝ լողալով փառքի ալիքների մեջ, քանի որ նրան բացատրել են, որ կայքի դիտումների քանակը ավելի կարևոր է, քան կյանքը:

– Դուք ի՞նչ բաղադրատոմս ունեք, ի՞նչ է պետք անել:
– Գիտեք, Եվրոպայում 60-70-ականներին հեռուստատեսությամբ ցուցադրվող բռնության և սեքսի քանակն այնքան էր, որքան մեր օրերում: Շատ արագ հեռուստատեսային պրոդյուսերները հասկացան, որ եթե ցանկանում են ապրել մի երկրում, որտեղ երեխաները կարող են հանգիստ զբոսնել, իսկ ծնողներն էլ չտագնապեն նրանց կյանքի համար, ապա հարկ է չափավորել «ախորժակը»:
Հետո էլ գովազդատուները սկսեցին գովազդ չտեղադրել այն ալիքներում, որտեղ երեկոյան ու ամենադիտվող ժամերին շատ են բռնություն ցուցադրում:

Գործող վարչատարածքային բաժանումը, ինչպես նշվում է Տարածքային կառավարման նախարարության (ՏԿՆ)` «Համայնքների խոշորացման միջհամայնքային միավորումների ձևավորման հայեցակարգում», լուրջ և էական խոչընդոտ է համայնքների կարողությունների ամրապնդման և տեղական ինքնակառավարման համակարգի հետագա զարգացման համար: Ստեղծված իրավիճակի հիմնական պատճառը, ըստ հիշյալ փաստաթղթի, տեղական ինքնակառավարման համակարգի մասնատվածության բարձր աստիճանն է` փոքրաթիվ բնակչությամբ գյուղական համայնքների գերակշռող թվով:

ՏԿՆ–ում հարցի լուծում են համարում համայնքների խոշորացումը: 

Անդրադառնալով վարչատարածքային բարեփոխումներին` տարեսկզբին տարածքային կառավարման փոխնախարար Վաչե Տերտերյանը լրագրողներին ասաց, որ տարածքային կառավարման  նախարարությունում քննարկվել է համայնքների խոշորացման պիլոտային երկու տարբերակ` ծրագրային և վարչական: Առաջինը ենթադրում է համայնքների խոշորացում որևէ ծրագրի, օրինակ` արդյունավետ բյուջետավորման շուրջ: Իսկ վարչականը  ենթադրում է համանքների միջև կարճ հեռավորությունը, բնակիչների համատեղելիությունը և այլ հանգամանքներ  հաշվի առնելը:

 Կառավարությունը պիլոտային ծրագիր է անցկացնելու, և Մեղրին դիտվել է որպես ստրատեգիական կարևոր ուղղություն: Առաջարկվել է  Մեղրի քաղաքը, Ագարակը, հարակից բնակավայրերը մեկ խոշոր համայնք դարձնելու գաղափարը:

Մեղրու տարածաշրջանի բնակիչները դժգոհ են, որ Մեղրին, Ագարակը և տարածաշրջանի գյուղերը պետք է միավորվեն մեկ համայնքում, և հայտարարել են, որ պատրաստավում են բողոքի ակցիաներ անցկացնել: 

Այս հարցերի առնչությամբ «Անկախը» դիմեց կառավարման փորձագետ Հարություն Մեսրոբյանին:

Մեզնից անկախ` դարձանք անկախ 

– Պարո՛ն Մեսրոբյան, Ձեր դիտարկմամբ, ինչպիսի՞ մոտեցում է համայնքների խոշորացումը:

– Կառավարման մեջ իրոք կա այնպիսի մոտեցում, որ չի կարելի կառավարման համակարգը շատ մանրացնել, առավել ևս, երբ խոսքը տարածքային կառավարման մասին է: Բայց կա նաև մյուս կողմը` շատ էլ չի կարելի խոշորացնել: Երբ շատ է մանրացված, այդ տարատեսակ, տարբեր կառավարման օղակները, անձնակազմի տեսանկյունից, դառնում են բյուրոկրատացված համակարգեր: Իսկ ցանկացած բյուրոկրատացված համակարգ շարունակում է աճել: Այսինքն` տարածքները փոքր են, բայց այն անձնակազմը, որը պետք է տարբեր հարցերով սպասարկեր այդ տարածքները, քայլ առ քայլ մեծանում է: Մյուս կողմից` շատ խոշորացնել էլ պետք չէ, որովհետև այդ դեպքում էլ կառավարման տեսադաշտից դուրս են գալիս տեղային` լոկալ խնդիրները, սկսում են ավելի գլոբալ, իբր ստրատեգիկ հարցեր լուծել: Ես նշեցի կառավարման մեթոդաբանությունը:

– Կառավարման օպտիմալության տեսանկյունից Հայաստանում տարածքային կառավարման մեխանիզմները, կառուցվածքն ու պատկերն ինչպիսի՞ն են:

– Բավականին անհաջող: Եթե զրուցենք այս կամ այն համայնքի բնակիչների հետ, կպարզվի, որ խախտվել են պատմականորեն ձևավորված կապերը: Օրինակ` դիտարկենք Արագածոտնի մարզը: Այդ մարզում` Երևան-Ապարան ճանապարհին, որոշ գյուղերում մարդիկ իրենց համարում են ապարանցի, բայց վարչական այդ տարածքները ենթարկվում են Աշտարակին: Եվ այստեղ արդեն որոշակի խնդիրներ են սկսում առաջանալ: Օրինակ` նույն տարածքում գյուղացիները կարծես բաժանված են Աշտարակի և Ապարանի միջև կոնկրետ կենսական խնդիրները լուծելու իմաստով:

Այն վարչական բաժանումները, որոնք կան, չեն արտահայտում պատմականորեն ձևավորված միջհամայնքային կապերը: Եթե մենք կարողանանք վարչատարածքային բաժանումը ճիշտ կատարել` առավելագույնս մոտեցնելով պատմականորեն ձևավորված այդ կապերին, իհարկե, շատ լավ կլինի: Ես միայն մեկ օրինակ բերեցի, նման բան մենք ունենք նաև Սյունիքում և այլ մարզերում:

– Նման խնդիրներ լուծելու համար ինչպիսի՞ մոդելներ կան:

– Վարչատարածքային բաժանման աշխատանքներին պետք է մասնակցեն պատմաբաններ, սոցիոլոգներ և այլք, մարդիկ, որոնք տիրապետում են Հայաստանում պատմականորեն ձևավորված ներքին համայնքային ու միջհամայնքային կապերին և աշխատում են տարածքային կառուցվածքը մաքսիմալ մոտեցնել այդ իրական կապերին: Հակառակ դեպքում ամենաառօրյա հարցերում մարդն ունենում է խնդիրներ, պատկերավոր ասած, հոգով-սրտով կապված է մի կենտրոնին` քաղաքին, բայց պետք է հարցեր լուծի այլ կենտրոնի հետ: Այս իմաստով մենք պետք է ուշադիր լինենք:

– Համայնքների, այսպես ասած` «աշխարհագրական չափերի» առումով Հայաստանում ի՞նչ խնդիրներ կան:

– Սարսափելի մեծ տարբերություններ չկան: Բայց, օրինակ, շատ հավանական է, որ եթե մենք պատմականորեն ձևավորված ավանդույթների ու կապերի մոտեցումը կիրառենք, որոշ փոփոխություններ ունենանք վարչատարածքային կառուցվածքի մեջ: Ես էլ չեմ ասում, որ բավականին լուրջ խնդիր ունենք Արցախում, այնտեղ ունենք շատ ավելի սարսափելի վիճակ, քան այստեղ` Հայաստանում:

– Կառավարությունը, ինչպես գիտեք, իրականացնում է համայնքների խոշորացման պիլոտային ծրագրեր:  Դրանք այժմեակա՞ն են, դրանց կարիքը կա՞:

– Կրկնում եմ` վարչատարածքային բաժանումը պետք է համապատասխանի պատմականորեն ձևավորված կապերին: Չի կարելի միայն մի խնդիր դնել` խոշորացնել կամ ընդհակառակը` տրոհել: Պետք է համապատասխանեցնելու խնդիր դնել, մենք ուզում ենք ստեղծել տարածքային օպտիմալ կառավարման համակարգ:

Երկրորդ խնդիրն այն է, որ ես բավականին սկեպտիկ եմ վերաբերվում ցանկացած փոփոխության, եթե պետության կառավարման համակարգն անհաջող է: 1991 թ. մենք պետական կառավարման իմաստով ստեղծեցինք շատ անհաջող պետություն, որը, որպես կանոն, աշխատում է իրավիճակային խնդիրներ լուծել «յոլա գնալու» կարգավիճակով: Իսկ եթե ամբողջական կառավարման համակարգն անհաջող է, այս կամ այն հարցում ուղղել կառավարման համակարգը անհնարին է, գոյություն չունի այդպիսի լուծում: Պետք է ամբողջովին փոխել կառավարման համակարգը,  դրա շնորհիվ զուգահեռ լուծել նաև մյուս  խնդիրը:

– Ճի՞շտ հասկացա, համայնքների խոշորացման ծրագիրն իրավիճակային լուծո՞ւմ եք համարում:

– Ես դա չեմ կարող ասել, բայց հստակ կարող եմ ասել, որ դա ստրատեգիկ լուծում չէ: Որովհետև ստրատեգիկ լուծումը սկսվում է ամբողջական կառավարման համակարգը փոխելուց, ոչ թե պետական կառավարման համակարգը մի կողմ դնելով` տարածքների կառավարումն առանձնացնելուց: Եթե փորձում ես մասնավոր դեպքով լավացնել ընդհանուրը, անհնարին է: Ես սկզբունքն եմ նշում: Մարդկությունը հազարամյա պատմության ընթացքում դա ապացուցել է: Կառավարման տեսությունն էլ է դա ասում` մասնավորից չի լինում շտկել ու կարգավորել ընդհանուրը: Միշտ պետք է ընդհանուրը փոխել: Իսկ մեզ մոտ, փաստորեն, 1991 թ. փորձ արվեց Խորհրդային Միությունից եկած կառավարման համակարգը հարմարեցնել անկախ պետության կառավարման համակարգին: Նման բան չեն անում:

– Պարո՛ն Մեսրոբյան, իսկ ինչպե՞ս են անում:

– Ամբողջական պետական կառավարման համակարգը պետք է փոխվի` վերից վար: Հայաստանում, ըստ իս, մի քանի մահացու վտանգներ կան: Առաջին` մեր պետական կառավարման համակարգը վարակված է այսպես կոչված Պարկինսոնի հիվանդությամբ, այսինքն` ստեղծվում են բազմաթիվ նոր կառավարող օղակներ, գերատեսչություններ, կոմիտեներ, հանձնաժողովներ և այլն, որոնք ծանրացնում են ամբողջ  կառավարման համակարգը: Եթե նայենք 1991-ից առ այսօր ինչքանով է մեծացել մեր պետական կառույցների ու չինովնիկների թվաքանակը` կսարսափենք: Սա նշանակում է, որ մեր կառավարման համակարգը շատ ծանր հիվանդ է: Երկրորդ վտանգն այն է, որ նույնպես 1991-ից մեզ մոտ հաղթեց այսպես կոչված «բացասական ընտրասերումը»` negative selection-ը: Ինչքան բարձր է պաշտոնը, այնքան մեծ է  հավանականությունը, որ այդ պաշտոնը կզբաղեցնի ոչ արժանի թեկնածուն: Եվ երրորդ վտանգն այն է, որ որպես կանոն, նոր ստեղծվող կառույցները պարտադրված են լինում դրսից, կոպիտ ասած, «քոփի-փեսթ» ենք անում: Նման ձևով կառավարման համակարգ չեն ստեղծում: Եթե հարցերի լուծումը սկսվի իմ նշած եղանակով, դա կլինի ճիշտ ճանապարհը:

– Իսկ տարածքային ու տեղական ինքնակառավարման հարցերում Հայաստանն ի՞նչ պետք է  անի, ո՞րը կլինի ամենաօպտիմալ տարբերակը կամ լուծումը:

– Նախ` պետք է հասկանանք, որ իրականում Հայաստան հասկացության տակ չպետք է հասկանանք միայն Հայաստանի Հանրապետությունը, նաև Արցախը` իր ազատագրված տարածքներով, և չպետք է վախենանք, թե միջազգային հանրությունը չի հասկանա և այլն: Ում որ պետք է, թող աշխատի, որ հասկանա… Ու չի կարելի դե ֆակտո եղած ընդհանուր հանրագումարը տրոհել մասնիկների ու փորձել միայն մի տեղում լավացնել իրավիճակը, իսկ մյուս տեղին ձեռք չտալ: Չի կարելի  վերցնել ու վերափոխել Հայաստանի Հանրապետությունն ու համապարփակ մոտեցմամբ դա չանել Արցախում:

Երկրորդ` մենք պետք է պարզ սահմանագիծ տանենք, թե որոնք են այն հարկատեսակները և տուրքերի տեսակները, որոնց եկամտային մասը մնում է տեղական ինքնակառավարման  մարմիններին, ու ավելացնել ՏԻՄ-երի պատասխանատվությունը: Այսինքն` հզորացնելով տեղային բյուջեները` մենք նաև, որպես տրամաբանական շարունակություն, պետք է տեղական իշխանություններից պահանջենք ավելի մեծ պատասխանատվություն ու ավելի մեծ խնդիրների ցանկ: Այս դեպքում ստացվում է, որ կենտրոնական իշխանությունը, որը գտնվում է  Երևանում, ավելի շատ վերահսկողական դեր պետք է կատարի` տարածքների զարգացման իմաստով: Իսկ երբ կենտրոնական իշխանությունն աշխատում է ամեն ինչ կենտրոնացնել պետբյուջեում, իսկ հետո մասհանումներով բաժանել, դա փողի լրացուցիչ պտույտ է,  բացի այդ, տեղերում ավելի լավ գիտեն իրենց խնդիրները, քան այստեղ` Երևանում: Միայն մի խնդիր է առաջանում նման մոտեցման դեպքում` կենտրոնական իշխանությունը պետք է շատ արդյունավետ վերահսկողություն իրականացնի: Գործողությունները տեղափոխվում են դեպի տեղերը, իսկ վերահսկողությունը կենտրոնանում է կենտրոնական իշխանությունների մոտ:

– Եթե Ձեր նշած մտահոգությունները, մոտեցումները համադրենք այսօրվա առաջարկվող համայնքների խոշորացման ծրագրերին, ի՞նչ կարող ենք ասել. դադարեցնե՞ն այդ ծրագրերն ու ավելի ընդգրկուն ու լուրջ ծրագրեր մտածեն, թե՞…

– Առաջարկը հետևյալն է. մենք մի խնդիր ունենք, մնացած խնդիրները դրա ածանցյալներն են: Հայաստան պետությունը, ոչ թե  Հայաստանի Հանրապետությունը, այլ Հայաստան պետությունը վերադիրքավորել որպես ժամանակակից, ագրեսիվ զարգացող և մրցունակ պետություն: Եթե դնում ենք նման նպատակ, հիմնովին պետք է փոխենք մեր պետական կառավարման համակարգը; Այդ խնդիրը լուծելուց հետո նոր Ձեր ասած հարցերն են: Նորից եմ ասում` չի կարելի ամբողջությմաբ հիվանդ օրգանիզմ ունեցող մարդու միայն ձախ ոտքը բուժել, նման բան չեն անում, եթե ամբողջ օրգանիզմն է վարակված, հիվանդ: Գտնում են հիվանդության պատճառներն ու դրանք են վերացնում, ոչ թե վերցնում են մարդու առանձին օրգան և սևեռվում դրա վրա: Այդպես մարդը կմահանա:

Կառավարման մեջ մի շատ պարզ օրենք կա. եթե չգիտես ինչ անել` ոչինչ մի արա:

Ամենից բարձր գողն է գոռում` բռնեք գողին: Ժողովրդական այս իմաստությունն արդիական է նաև մեր օրերում:
Թուրք ազգայնականի` Հայաստան կատարած այցի շուրջ բարձրացրած աղմուկը ևս մեկ անգամ տեղիք տվեց մտածելու, թե մեր հասարակությունն իրադարձություններն ինչպես է ընկալում ու ինչպես արձագանքում: Ցավոք, ևս մեկ անգամ համոզվեցի, որ ոչինչ չի փոխվել. հասարակությունը նույն հուզական մակարդակում է, իսկ որտեղ հույզերն են, այնտեղ փաստարկները տեղ չունեն:
Վաղուց եմ նկատել` հայերիս մեջ հուզական արձագանքն ավելի մեծ դրսևորում ունի: Դպրոցական տարիներին ֆորումների էի մասնակցում, որտեղ քննարկվում էր Հայոց ցեղասպանությունը: Հենց ֆորումի շնորհիվ հասկացա, որ թեև հուզական արձագանքը սրտից է բխում ու անկեղծ է, արժեք չունի, միայն փաստարկված խոսքն է, որ կարող է դիմացինին համոզել, արժեք ներկայացրել: Իսկ եթե չունես փաստեր, ստիպված բացը լրացնում ես հուզախառն ածականներով: Սա հասկանալուց հետո այլևս կանոն է` բանավիճելիս կա՛մ ունեցիր փաստարկներ, կա՛մ էլ պարզապես բանավեճի մի բռնվիր, այլապես խղճուկ վիճակում կհայտնվես:
Սակայն, ինչպես փորձն է ցույց տալիս, այս դասը ոչ բոլորն են սերտում: Եվ նաև դրանով է պայմանավորված, որ մեր հանրության մի ստվար զանգված չի կարողանում տարբերակել կարևորն անկարևորից, փաստը հույզից:
Տարբեր ոլորտների ներկայացուցիչ-մասնագետները հաճախ են դժգոհում լրագրողներից, թե նրանք թացն ու չորը, կարևորն ու անկարևորը չեն տարբերում, ասուլիսի են գալիս, բայց բուն թեման թողած ինտրիգային, սկանդալային հարցերի վրա են կենտրոնանում ու միայն դա լուսաբանում: Բայց տխուր իրականությունն այն է, որ լրատվամիջոցի որակյալ արտադրանքն էլ հանրության կողմից պահանջարկված չէ. մարդիկ նախընտրում են լուրջ տոնով քննարկել որևէ աստղի վարտիքի գույնը, ինչ-որ երգչի կամ պաշտոնյայի սիրուհիներին կամ սիրեկաններին, հաշվել այլոց փողերը և այլն: Իսկ երբ լրատվամիջոցը լուրջ վերլուծություն է մատուցում, օրինակ` տնտեսական վիճակի մասին կամ հանրության կյանքին վերաբերող որևէ այլ ոլորտից, մարդիկ դրանով չեն հետաքրքրվում: Ստացվում է, որ հանրությունը մեծ մասամբ ցանկանում է կարդալ էժանագին, գրոշի արժեք չունեցող նյութեր` միաժամանակ քննադատելով դրանք մատուցած լրատվամիջոցներին: Պարադոքս:
Վերջերս հանրության ոչ ադեկվատ արձագանքի պատճառ դարձավ թուրք ազգայնականի այցը Հայաստան, որը ոչ առաջինն էր, ոչ էլ հավանաբար վերջինը: Բայց այս այցելության նպատակը բացառիկ էր` Հայաստանում թուրքական լրատվական գործակալության գրասենյակ բացել: Հանրությունը, փոխանակ մտածելու, թե թուրքերն ի՜նչ հեռուն գնացող նպատակներ ունեն, մտածելու, թե մենք ինչպես կարող ենք հակադարձել, թույլ չտալ, որ Ցեղասպանության 100-րդ տարելիցին ընդառաջ թուրքերն իրենց ժխտողական քաղաքականությունն առաջ տանեն ու հայերի մեջ էլ այս հարցում պառակտում սերմանեն, աղմկում է, թե «ինչպե՞ս եք համարձակվել թուրքի հետ հաց կիսել», «ինչո՞ւ եք թուրքին հյուր ընդունել», «ո՞վ է թույլ տվել, որ թուրքը Հայաստան այցելի» և այլն:
Ստացվում է, որ «ինչո՞ւ» հարցի պատասխանը փնտրելու փոխարեն մեր հանրությունը հռետորական հարց է բարձրացնում` ո՞նց թե: Միայն թե հռետորական հարցը պատասխան չի ենթադրում, հետևաբար շոշափելի լուծման էլ չի հանգեցնի:
Այստեղ հարց է առաջանում` ինչո՞ւ ամեն մարդ իրեն ազգի դավաճան չի զգում, երբ իր հանգիստն անցկացնում է Անթալիայում ու վերադարձին էլ գոհ-գոհ թուրքերին գովերգում, նրանց փոխվելու մասին հեքիաթներ պատմում: Ինչո՞ւ հանրությունը չի դատապարտում, որ շատ հայեր Հայաստանում վաստակած գումարը վատնում են Թուրքիայում հանգստի վրա` իմանալով հանդերձ, որ զբոսաշրջության եկամուտների մի մասն ուղղվում է բանակի կարիքներին, իսկ թուրքական բանակն էլ զենք և «ուղեղներ» է մատակարարում Ադրբեջանին: Ինչո՞ւ հանրությունը չի բոյկոտում թուրքական ապրանքները, որով ողողված է շուկան, կամ ազգադավ չի հանում այն վաճառողին, որն իր ապրանքի որակը գովելու համար հպարտությամբ հայտարարում է` թուրքական է: Ինչո՞ւ է հանրությունը հանգիստ ընդունում բազմաթիվ ծրագրեր, որոնք երկու հասարակությունների երկխոսություն են քարոզում` ապահովելով երկկողմանի այցելություններ ու հանդիպումներ տարբեր ոլորտների ներկայացուցիչների հետ: Սակայն, չգիտես ինչու, հանրությունը դատապարտում է իրեն թուրք ազգայնական հռչակած մեկի այցելությունը Հայաստան կամ հանդիպումը նրա հետ:
Էլ ո՞ւր մնաց սթափ դատողությունը:
Այստեղ մի միտք էլ է առաջանում` իսկ ինչո՞ւ է իրավիճակն այսպիսին: Գուցե պետք է, որ դպրոցներում երեխաների մեջ վերլուծական մտածողությունը ձևավորելու և զարգացնելու ուղղությամբ աշխատեն: Չի խանգարի նաև բանավեճի մշակույթի ձևավորումը: Եթե երեխան դպրոցական տարիքից սովորի բանավիճելուն ու իր ճշմարտացիությունը փաստարկներով ապացուցելուն, ապա նույն կերպ կշարունակի վարվել նաև հասուն կյանքում` դրսևորելով ճիշտ քաղաքացիական վարք: Մինչդեռ այդ ունակության կամ մշակույթի բացակայության պայմաններում հասարակական արձագանքը ցանկացած հարցի շուրջ կողքից միայն քմծիծաղի է արժանանում ու լուրջ չի ընդունվում:
Կարծիք կա նաև, որ հանրային կարծիք ձևավորողները պետք է հանրությանը ճիշտ հունով ուղղորդեն` նման հարցերում շեշտադրությունը ճիշտ, էական խնդրի վրա կատարելով: Բայց ովքե՞ր են այսօր Հայաստանում հանրային կարծիք ձևավորում… Մի բան է պարզ, Հայաստանում լավ է գործում հանրության ուշադրությունը կարևոր հարցերից շեղելու մեխանիզմը, փոխարենը կաղում է հանրության ուշադրությունն իսկապես կարևոր, կենսական հարցերի վրա կենտրոնացնելու, կարծիք ձևավորելու մեխանիզմը, կամ էլ գուցե դա որևէ մեկին ձեռնտու չէ:
Չնայած վերջին շրջանում այս առումով կան որոշ բացառություններ, ինչպես, օրինակ` «100 դրամի» շարժումը կամ «Դեմ եմ» նախաձեռնությունը` ուղղված կուտակային կենսաթոշակների պարտադիր բաղադրիչի դեմ: Հետևաբար, գուցե և կարելի է հույս փայփայել, որ առաջիկայում, շնորհիվ գիտակից ու կրթված քաղաքացիների, հնարավոր կլինի կենսական հարցերին հանրության ճիշտ արձագանքը օրինաչափություն դարձնել, բայց առայժմ դա երազանք է: Ընդ որում, դպրոցն ու ուսուցիչներն այս երազանքն իրականություն դարձնելու գործում որոշիչ դեր ունեն:

Հայկուհի ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ

Անկախ

Այսօր տեղի է ունեցել ՀՀ կառավարության հերթական նիստը, որը վարել է ՀՀ վարչապետ Տիգրան Սարգսյանը:
Հաշվի առնելով 2013թ. հուլիսի 7-ից գազի և էլեկտրաէներգիայի սակագների բարձրացումը, ինչպես նաև 2013-2014թթ. աննախադեպ երկարատև ցուրտ ձմեռը, որի պատճառով տնային տնտեսությունների ջեռուցման նպատակով բնական գազի սպառման դիմաց վճարումներն էապես ավելացել են, ՀՀ կառավարությունը հետևողականորեն շարունակում է սոցիալապես անապահով` ընտանեկան նպաստի իրավունք ունեցող ընտանիքներին 2011 թվականից ի վեր տրամադրվող աջակցությունը: Մասնավորապես, 2013թ. երկրորդ կիսամյակում և 2014թ. հունվար-դեկտեմբեր ամիսների ընթացքում սպառված բնական գազի սակագնի մեղմացման համար կառավարությունը որոշել է փոխհատուցել ներկայիս գործող գազի սակագնի (156 դրամի) 56 դրամը` նախկինում սահմանված սպառված բնական գազի նույն չափաքանակի համար: Որոշումը վերաբերում է ընտանեկան նպաստի իրավունք ունեցող շուրջ 65 հազար ընտանիքի: Վարչապետ Տիգրան Սարգսյանը հանձնարարել է մամուլի միջոցով շահառուներին ծանոթացնել նրանց սոցիալական վիճակի բարելավմանն ուղղված քայլերին:

Անկախ

Հունվարի 24-ին, ժամը 12.00-ին, ոստիկանության Էրեբունու բաժնի ծառայողները Տիգրան Մեծի պողոտայի թիվ 23/1 հասցեից բերման են ենթարկել 1963 թ. ծնված Հակոբ Գ.-ին, որը 2013 թ. դեկտեմբերի 23-ից հետախուզվում էր դիտավորությամբ առողջությանը թեթև վնաս պատճառելու մեղադրանքով:

Հունվարի 24-ին, ժամը 09.00-ին, ոստիկանության Կենտրոնականի բաժնի ծառայողները Վարդանանց փողոցի թիվ 5/Ա շենքի մոտ հայտնաբերել և բերման են ենթարկել 1958 թ. ծնված Արամ Հ.-ին, որը հունվարի 22-ից հետախուզվում էր ծեծի և սպանության, առողջությանը ծանր վնաս պատճառելու կամ գույք ոչնչացնելու սպառնալիքի մեղադրանքներով:

Հունվարի 24-ին, ժամը 14.40-ին, ոստիկանության Մարտունու բաժնի ծառայողները Վաղաշեն գյուղից բերման են ենթարկել 1961 թ. ծնված Սամվել Հ.-ին, որը 2013 թ. դեկտեմբերի 4-ից ՌԴ իրավապահների կողմից հետախուզվում էր կաշառք տալու մեղադրանքով:
Խափանման միջոցը` կալանք:

Ոստիկանությունը կրկին հիշեցնում է. ապօրինի պահվող զենքը վաղ թե ուշ չարիք է բերում, ինչից զերծ մնալու լավագույն միջոցը զենքի կամավոր հանձնումն է, որի համար, ինչպես բազմիցս տեղեկացրել ենք` քաղաքացին ազատվում է քրեական պատասխանատվությունից:

ՀՀ քրեական օրենսգիրք, Հոդված 235. Ապօրինի կերպով զենք, ռազմամթերք, պայթուցիկ նյութեր կամ պայթուցիկ սարքեր ձեռք բերելը, իրացնելը, պահելը, փոխադրելը կամ կրելը: 5-րդ կետ. Զենք-զինամթերքը կամովին հանձնած անձն ազատվում է քրեական պատասխանատվությունից, եթե նրա գործողություններն այլ հանցակազմ չեն պարունակում:

***

Հունվարի 24-ին, ժամը 19.00-ին, մի քաղաքացի ներկայանալով ոստիկանության Գավառի բաժին` կամավոր հանձնել է «Մակարով» տիպի 9 մմ տրամաչափի ատրճանակ` դատարկ պահունակով:

***
Հունվարի 24-ին, ժամը 17.00-ին, մի քաղաքացի ոստիկանության Չարենցավանի բաժնում կամավոր հանձնել է 16 մմ տրամաչափի կարճեցված փողով երկփողանի հրացան, 2 հատ 24 մմ տրամաչափի «Շիլկա» տեսակի և 1 հատ 22 մմ տրամաչափի գնդացրի փամփուշտ:
Նշանակվել է դատաձգաբանական փորձաքննություն:

***
Հունվարի 24-ին, ժամը 17.00-ին, մի քաղաքացի ներկայանալով ոստիկանության Կապանի բաժին` կամավոր հանձնել է ինքնաշեն թմբուկավոր ատրճանակ:
Նշանակվել է դատաձգաբանական փորձաքննություն:
Կատարվում է հետաքննություն:

***
Հունվարի 24-ին, ժամը 16.00-ին, մի քաղաքացի ոստիկանության Սիսիանի բաժնում կամավոր հանձնել է 16 մմ տրամաչափի, փողը և խզակոթը կտրած, մեկփողանի հարթափող որսորդական հրացան, «ԱԿ» ինքնաձիգի 7.62 մմ տրամաչափի` 22, «ՊԿ» ինքնաձիգի 7.62 մմ տրամաչափի` 24 և «Մակարով» ատրճանակի 7 փամփուշտ:
Նշանակվել է դատաձգաբանական փորձաքննություն:
***
Հունվարի 24-ին, ժամը 15.45-ին, մի քաղաքացի ոստիկանության Եղեգնաձորի բաժնում կամավոր հանձնել է 16 մմ տրամաչափի մեկփողանի ողորկափող որսորդական հրացան:
Ներկայացվածն ուղարկվել է փորձաքննություն:

Հունվարի 24-ին, ժամը 14.00-ին, ոստիկանության մետրոպոլիտենի պահպանության բաժին է զանգահարել անհայտ քաղաքացի և հայտնել, որ մետրոյի «Գործարանային» կայարանի մուտքի դռների մոտ գտնվող աղբարկղում զենք-զինամթերք է թողել:
Մեկնած օպերատիվ խումբը նշված վայրում հայտնաբերել է 9 մմ տրամաչափի անհայտ տիպի ինքնաձիգ և 5,45 մմ տրամաչափի 63 փամփուշտ:
Հայտնաբերվածն ուղարկվել է փորձաքննության:
Կատարվում է հետաքննություն:

Հունվարի 24-ին, ժամը19.45-ին, ոստիկանության Երևան քաղաքի վարչության օպերատիվ կառավարման կենտրոն է զանգահարել անհայտ քաղաքացի և հայտնել, որ Նանսենի փողոցի այգու սկզբնամասում, թփերի տակ, զենք-զինամթերք է թողնում:
Ոստիկանության ծառայողները նշված վայրում հայտնաբերել են մեկփողանի կարճափող հրացան, «Վալտեր» տիպի գազային ատրճանակ, իտալական արտադրության թմբուկավոր ատրճանակ, 3 նռնակ, նռնակի 8 պայթուցիչ, 6 պահունակ, մոտ 2 կգ «Ամոնալ», մոտ 2 կգ «Տրոտիլ» և տարբեր տրամաչափի 1.805 փամփուշտ:
Նշանակվել է դատաձգաբանական փորձաքննություն:
Կատարվում է հետաքննություն:

Հունվարի 24-ին, ժամը 21.00-ի սահմաններում, «ԲՄՎ-523» մակնիշի ավտոմեքենան Վանաձոր-Ալավերդի ճանապարհի 8-րդ կմ-ին դուրս է եկել ճանապարհի երթևեկելի մասից և բախվել ճամփեզրի քարերին, ինչի հետևանքով վարորդը և ուղևորը մարմնական վնասվածքներով տեղափոխվել են հիվանդանոց:
Կատարվում է քննություն: