Վիտամինների  պակասը մի շարք բացասական երևույթների պատճառ է դառնում. մարմնի քաշի և օրգանիզմի դիմադրողականության անկում, գերհոգնածություն, որոնք էլ իրենց ազդեցությունն են թողնում կնոջ մաշկի ու մազերի վրա:

Որպեսզի հասկանանք, թե գեղեցիկ ու առողջ տեսք ունենալու համար ինչ վիտամիններ են անհրաժեշտ մեր օրգանիզմին, կոսմետոլոգ Արևիկ Բեկնազարյանը  թվարկում է մի քանի ախտանշաններ:

«Մաշկի վրա կորյակային ցանը, կարմիր բծերը B և A վիտամինների խմբերի պակասի հետևանք են, մաշկի հաճախակի բորբոքումները վկայում են B2, B3, B6 վիտամինների անբավարարության մասին, թեփն առաջանում է B վիտամինների խմբի և սելենի (քիմիական տարր) պակասից, շուտ թափվող, թույլ, կոտրատվող մազերն ու եղունգները B վիտամինների խմբի և C վիտամինի անբավարարության հետևանք են, իսկ չոր, ճաքճքած, թեփոտ մաշկը կարող է A վիտամինի պակասից լինել»:

Կոսմետոլոգը խորհուրդ է տալիս վիտամինների պակասն առաջին հերթին լրացնել ճիշտ սննդակարգով և ապա` մաշկը սնուցել կոսմետիկ կամ բնական դիմակներով, քանի որ շատ հաճախ մաշկի ու մազերի խնդիրներն առաջանում են ներքին օրգանների  խաթարված աշխատանքից:

Մաշկի առողջ ու գեղեցիկ տեսքն ապահովող վիտամիններն են.

Վիտամին  C

Ամենակարևոր վիտամիններից է, որի անբավարարությունն առաջին հերթին ազդում է օրգանիզմի դիմադրողականության վրա: Այն շատ կարևոր է նաև ճիշտ նյութափոխանակության  համար: Ըստ մասնագետների` C վիտամինի պակասն օրգանիզմում կարող է պիգմենտացիա առաջացնել: Այս վիտամինը նաև բարձրացնում է աշխատունակությունը, թարմացնում  ողջ  օրգանիզմը: Կարևոր է իմանալ, որ C վիտամինն արագ օքսիդանում է, ուստի այն մրգերն ու բանջարեղենը, որոնք  պարունակում են այն, պետք է հնարավորինս թարմ վիճակում օգտագործել: Ըստ կոսմետոլոգի` կանանց  անհրաժեշտ է օրական այս վիտամինից ընդունել առնվազն 55-85 մգ: Շատ գիտնականներ էլ կարծում են, որ դրա օրական քանակն օրգանիզմում պետք է կազմի 200-500 մգ:

C վիտամինի քանակը մրգերում և բանջարեղենում (100գ չափաբաժնում) կազմում է. չորացրած մասուր-1200 մգ, թարմ մասուր-400 մգ, կարմիր պղպեղ-250 մգ, կարտոֆիլ-200 մգ, կանաչ պղպեղ-150 մգ, մաղադանոս-150 մգ, սամիթ-100 մգ, ծաղկակաղամբ-70 մգ, նարինջ-60 մգ, կաղամբ-50 մգ, լոլիկ-35 մգ, կարմիր հաղարջ-25 մգ, բալ-15 մգ, խնձոր-13 մգ, սոխ-10 մգ, բազուկ-10 մգ, սալոր-10 մգ, վարունգ-10 մգ, սխտոր-10 մգ, ծիրան-10 մգ, գազար-10 մգ:

Վիտամին A

Պարունակում է կենդանական ծագումով սնունդը. ձկան յուղ, կարագ, պանիր, կաթնաշոռ, ձվի դեղնուց, լյարդ, երիկամ: Բույսերի մեջ A պրովիտամինն է` կարոտինը, որն օրգանիզմում վերափոխվում է նույն վիտամին A-ի: Կարոտին պարունակող բույսերն են գազարը, սոխը, դդումը, սեխը, մասուրը, ծիրանը, կարմիր պղպեղը և այլն:

Կոսմետոլոգը բուսակերներին կամ դիետա պահողներին զգուշացնում է. «Ճարպերից, կենդանական յուղից հրաժարվելու դեպքում մաշկը չորանում է, թեփոտվում, կորցնում նրբությունը, ծածկվում եղջերաթաղանթով, մազերը կորցնում են փայլը, թուլանում են»:

Չոր մաշկի և մազերի դեպքում խորհուրդ է տրվում ամեն օր օգտագործել երկու ճաշի գդալ ձկան յուղ կամ 100 գ լյարդ, 300 գ գազար և 100 գ ծիրանաչիր:

Վիտամին B

«Մաշկի թարմությունն ապահովող ամենաանհրաժեշտ վիտամիններից է: Շատ կարևոր է ճիշտ նյութափոխանակության համար, որն էլ մաշկի երիտասարդ և առողջ տեսքի գրավականն է»,-ասում է կոսմետոլոգը: Առավել արդյունավետ է, եթե այս վիտամինն ընդունում ես օրական 60-100 մգ: B վիտամինի աղբյուր են արևածաղկի սերմը, բուսական յուղը` հատկապես եգիպտացորենինը, ցորենի ածիկի յուղը, նուշը և այլն:

B խմբի վիտամիններ.

Վիտամին B 1

Կարգավորում է նյարդային համակարգի գործունեությունը, աղեստամոքսային տրակտը, որոնք անմիջականորեն ազդում են մաշկի ու մազերի վրա: «Եթե մազերը ժամանակից շուտ թափվում են, մաշկը ծերանում է կամ նյարդերը գերլարված են, ապա ձեր սննդի մեջ մտցրեք անհրաժեշտ քանակությամբ B 1 վիտամին»,- խորհուրդ է տալիս կոսմետոլոգը: B 1վիտամին պարունակում են կաթը, աշորայի հացը, ոլոռը, լոբին, հնդկացորենը, լյարդը, երիկամները, ձվի դեղնուցը:

Վիտամին B 2

«Առանց այս վիտամինի խոսք լինել չի կարող գեղեցիկ ու առողջ մաշկի մասին»,- ասում է Արևիկ Բեկնազարյանը,- այն տեսողության համար շատ կարևոր վիտամին է: Եթե, օրինակ,  մթնշաղին կամ վառ լույսի տակ սկսում եք վատ տեսնել, կկոցում եք աչքերը, ինչն էլ դրանց շուրջ կնճիռներ է առաջացնում»:

Եթե աչքերը սկսել են վատ տեսնել, բերանի անկյուններում առաջացել են փոքրիկ ճեղքեր, դեմքին հայտնվել է կորյակային ցան, նշանակում է` ձեր օրգանիզմում B վիտամինի պակաս կա: Այս վիտամինի պահանջն օրգանիզմում օրական կազմում է 2-3 մգ: B վիտամինով հարուստ է կաթնամթերքը` հատկապես կեֆիրը, ինչպես նաև հավի, տավարի միսը, ձուկը, ոլոռը, կանաչ սոխը, սամիթը:

Վիտամին  B 3

Այս վիտամինի անբավարարության դեպքում մազերը շուտ են ճերմակում: Այն գտնվում է բոլոր բուսական և կենդանական հյուսվածքներում:  B 3 վիտամին  պարունակում են տավարի լյարդը, երիկամները, ձվի դեղնուցը և այլն:

Վիտամին B 9

Այս վիտամինով հարուստ են սպանախը, ձմերուկը, խնձորը, կաղամբը, գազարը, տավարի լյարդը, կաթը, կաթնաշոռը և այլն: Այս վիտամինի բավարար քանակն անհրաժեշտ է ինչպես օրգանիզմի բոլոր օրգանների նորմալ գործունեության, այնպես էլ մաշկի համար: B 9 վիտամինի անբավարարությունն , առաջին հերթին, ազդում է մազերի աճի վրա:

Անկախ

Հայաստանում անպտղության մակարդակը 2,7 տոկոսով աճել է:

Այսօր լրագրողների հետ հանդիպման ժամանակ հայտարարեց ՄԱԿ բնակչության հիմնադրամի գրասենյակի գործադիր ներկայացուցիչ Գարիկ Հայրապետյանը` ամփոփելով ՄԱԿ հայաստանյան գրասենյակի հետազոտությունը: Ըստ այդ հետազոտության արդյունքների` Հայաստանում 17 տոկոս անպտղություն կա, որից առաջնայինը ( ի ծնե եղած խնդիրները) կազմում է 5 տոկոս, երկրորդայինը (ձեռքբերովի խնդիրները) ` 12: Հայաստանում երկրորդային անպտղության պատճառներ կարող են լինել սեռավարակները և հղիության արհեստական ընդհատումը: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ամեն 3-րդ անպտուղ կինը իր կյանքում կատարել է աբորտ:
Անպտղության ամենաբարձր  ցուցանիշները գրանցվել են Երևանում, Գեղարքունիքում, Շիրակում և Արմավիրում:

Հայրապետյանը ընդգծեց, որ անպտղությամբ տառապողների 60 տոկոսը կանայք են, իսկ  40 տոկոսը` տղամարդիկ, ինչը ցույց է տալիս, որ այն կարծիքը, թե անպտղության համար պատասխանատու է միայն կինը, սխալ է. «Կանանց 14,6 տոկոսը, ում մոտ  եղել է այդ խնդիրը, չգիտեն` ունեցել են սեռավարակ, թե ոչ, այսինքն` տեղեկացվածության պակաս կա նաև: Կարող է խնդիրը գալ տղամարդուց, որովհետև սեռավարակների տարածողը հիմնականում տղամարդիկ են: Պետք է նշեմ, որ կանանց մոտ առաջնային անպտղությունը երկու անգամ  ցածր է, քան տղամարդկանց մոտ, իսկ երկրորդային անպտղությունը ավելի բարձր է. դա, թերևս, խոսում է այն մասին, որ Հայաստանում կանայք անուշադիր են իրենց առողջության նկատմամբ»,-ասաց Հայրապետյանը: Նա խորհուրդ է տալիս առնվազն երկու տարին մեկ անգամ ընդհանուր հետազոտություն կատարել:

Գարիկ Հայրապետյանը նաև հայտնեց, որ ՄԱԿ-ը և Հայաստանի կառավարությունը համատեղ ծրագրեր են մշակում անպտղության հետագա աճը երկրում կասեցնելու համար. դպրոցներում համապատասխան կրթական ծրագրեր կներկմուծվեն, ինչպես նաև` անապահով ընտանիքների համար ավելի հասանելի կդարձվեն հակաբեղմնավորիչները:

Անկախ

The Telegraph-ը հայտնում է, որ գիտնականները օգտագործել են մարդկային կլոնավորման տեխնիկաներ` ստեղծելու առողջ ցողունային բջիջներ դիաբետով հիվանդների օրգանիզմից: Գիտնականները հուսով են, որ այդ բջիջները կարտադրեն ինսուլին հիվանդի մարմնում դրանց փոխպատվաստումից հետո:

Մարդու կլոնավորումն օգտագործվել է, որպեսզի ստեղծվեն  ցողունային բջիջներ, որոնք կարող են բուժել շաքարախտով  հիվանդներին  ինսուլինի արտադրությունը խթանելու միջոցով:

Առաջին անգամ  գիտնականները հաջողությամբ 1-ին կարգի հիվանդների վնասված ԴՆԹ-ն փոխարինել են մանկական դոնորի առողջ գենետիկական նյութով:

Հույս կա, որ երբ այս բջիջները նորից հետ ներարկվեն շաքարախտով տառապող հիվանդի օրագնիզմ, դրանք կսկսեն ինքնուրույն արտադրել ինսուլին:

“Սրանով մեկ քայլ առաջ ենք գնում ինսուլին արտադրող սեփական բջիջների միջոցով շաքարախտով տառապող հիվանդների բուժման  ճանապարհին”,- նշել է Դիեթեր Էգլին` Նյու Յորքի Ցողունային Բջիջների հիմնադրամի բժիշկը, ով ղեկավարել է այդ հետազոտոթույունը:

Մարդու ամբողջ կյանքի ընթացքում մազերի «հերթափոխություն» է կատարվում: Յուրաքանչյուրի մոտ 3-4 տարին մեկ երիտասարդ մազ է ծլում, ընդ որում ծեր մազը բարեհաջող թափվում է: Սակայն, եթե թափվող մազերը շատ ավելի են, քան սովորաբար է լինում, ուրեմն պետք է հետազոտվել բժշկի մոտ, ու եթե պարզվի, որ առատ մազաթափությունը հիվանդության հետևանք չէ, սկսել մազածածկույթի վերականգնմանն ուղղված միջոցառումները:
Կանանց մոտ օրական 20-100 մազի թափվելը նորմալ է համարվում, նման քանակի մազաթափությունը չի կարելի որակել առատ մազաթափություն: Սակայն, եթե այդ թափն ավելի է, ապա պետք է սկսել մազաթափությունը կանխող միջոցներ ձեռնարկել:
Մազաթափության պատճառները
Կանանց մոտ մազաթափության ամենատարածված պատճառը սթրեսային իրավիճակն է, ընդ որում, դժվար է սթրեսի պատճառը պարզել, քանի որ ալոպեցիան (մազաթափությունը) կարող է ի հայտ գալ ուժեղ սթրեսից ամիսներ անց:
Ալոպեցիան կարող է նաև այնպիսի ժառանգական հիվանդության հետևանք լինել, որի պատճառը թաքնված է հորմոնալ ֆոնի փոփոխության մեջ, ասենք` վահանաձև գեղձի ֆունկցիայի խանգարում, դաշտանադադար կամ հետծննդաբերական շրջան:
Մազաթափության պատճառ կարող են դառնալ նաև մաշկի զանազան վարակները: Գարնանն օրգանիզմը վիտամինների ու միկրոտարրերի անբավարարություն է ունենում, որն իր հերթին կարող է մազաթափության հանգեցնել: Նման դեպքերի համար խորհուրդ են տալիս մազաթափության դեմ դիմակներ կամ խոտաբույսեր կիրառել:
Սննդակարգեր
Նիհարելուն ուղղված սննդակարգերը ևս մազաթափության վտանգներից են: Անհաջող սննդակարգի դեպքում լրիվ հավանական է, որ օրգանիզմը ճարպերից զրկվի (ճարպն է, որ էսթրոգեն` կանանց սեռական հորմոն է մշակում): Ճարպերի կորստի հետ օրգանիզմում նվազում է էսթրոգենների քանակը, բնականաբար, սկսվում է ուժեղ մազաթափություն: Սննդակարգը «թեթևացնելով»` պակասեցնում ենք երկաթի, կրեմնիումի, ցինկի, ծծմբի, սելենի, կալցիումի ու մազերին անհրաժեշտ մյուս նյութերի աղբյուրը` խորացնելով ստեղծված իրավիճակը: Քաշը նվազեցնելուն միտված ցանկացած սննդակարգ պետք է ճշգրիտ ընտրված լինի: Երբ փորձում ենք արագ արդյունք ստանալ, չպետք է մոռանալ, որ խորհուրդ չի տրվում մեկ ամսում 3 կգ-ից ավելի կորցնել:
Մազաթափության բուժումը
– Նեխուրե թրջոցներ. նեխուրի արմատը լավ մանրացնել ու մեկ բաժակ հյութ ստանալ դրանից: Թանզիֆե անձեռոցը թաթախել այդ հյութի մեջ ու դնել գլխին, ծածկել պոլիէթիլենով կամ թաղանթով ու խավավոր սրբիչ փաթաթել վրայից, որ տաք լինի: Մեկ ժամից հարկավոր է գլուխը լվանալ:
– Հալվեի 2 տերև մանրացնել` օգտագործելով բույսի այն տերևները, որոնք առնվազն 3 տարեկան են (ստորին հատվածից): Հյութը ճզմել ու թանզիֆե անձեռոցիկը թաթախել այդ հյութի մեջ: Ապա դնել գլխին, վրայից ծածկել թաղանթով ու տաք փաթաթել: Զգուշացեք, որ հալվեի հյութն աչքի մեջ չհայտնվի: 30 րոպեից թրջոցը հանել ու գլուխը լվանալ տաք ջրով: Նման թրջոցները կարելի է ու պետք է անել օրական 2 անգամ` առավոտ և երեկո:
Չորացած մազերի դեպքում, երբ մազաթափությունը ներկերի ու գունաբացման հետևանք է, խորհուրդ է տրվում ջրաբաղնիսի պայմաններում 40 աստիճան տաքացնել 100 մլ զեյթունի ձեթը, ապա վրան ավելացնել 50 մլ կիտրոնահյութ: Խառնուրդը ներմերսող շարժումներով քսել գլխին ու փաթաթել, որ տաք լինի, ապա մեկ ժամից լվանալ լավ շամպունով: Նման գործողությունը պետք է կրկնել շաբաթական մեկ անգամ:
Մազերի աճի համար
Հարմար է անել Նոր տարուց հետո, եթե տոնածառ եք գնել: Փշատերևի 100 գ կանաչ ասեղների վրա պետք է 1 լ եռման ջուր լցնել, տաքացնել 20 րոպե ջրային գոլորշու վրա: Հովացնել ու քամել, ապա օրը մեջ այդ եփուկով ողողել մազերը` 15 րոպե ներմերսելով:
Յուղոտ մազերի դեպքում հարկավոր է 15 րոպե 3 ճ. գդալ կաղնու կեղևը եփել մեկ լիտր ջրում ու քամել: Մեկ օր անց գլուխը լվանալ այդ եփուկով. ուժեղ մազաթափությունը ոչ միայն կդադարի, այլև հրաշալի կմաքրվեն թե՛ մազերը և թե՛ մաշկը:
Սոխի դիմակ. սոխը մանրատամ քերիչով անցկացնել ապա քերուկը խառնել զեյթունի ձեթին: 15 րոպե այդ խառնուրդը մատների ծայրերով ներմերսել, ապա թաղանթով ու սրբիչով փաթաթել, 30 րոպեից լվանալ լավ շամպունով:
Այս դիմակը պետք է անել 3 օրը մեկ, 6 ամիս: Այն կօգնի դադարեցնելու մազաթափությունը, ակտիվացնելու քնած մազարմատները:
Տղամարդկանց ու կանանց մազաթափության պատճառները տարբեր են, սակայն դրա դեմ պայքարի միջոցները` նույնը: Գոյություն ունեն խորհուրդներ, որոնք հավասարապես վերաբերում են բոլորին: Սանրվելիս աշխատեք չվնասել գլխամաշկը, ծանր սանրվածքներ չանել, գլխարկներից ազատեք մազերն ու թողեք` հանգստանան: Խնամեք մազերը և ունեցեք հիմնական վարսավիր, որը կնկատի ձեր մազերի վիճակի փոփոխությունը:
Սանր
Սանրը միայն մազերը կոկիկ դարձնելու համար չէ: Այն նաև էական դեր ունի մազերի առողջության գործում: Նախնադարում մարդիկ սանրեր էին պատրաստում կենդանիների ոսկրերից, հետո սկսեցին սանրեր պատրաստել փայտից, ապա` երկաթից: Կար ժամանակ, երբ ձուլածո թանկարժեք քարերով դրվագված սանրերը զարդ էին համարվում:
Այսօր սանրերի բազմազանությունը ոչ ոքի չի զարմացնում. կան տարբեր նշանակության ու տարբեր նյութերից պատրաստված սանրեր:
Առողջ մազերի համար մի քանի րոպե խոզանակով մերսումը բարերար է ազդում գլխամաշկի առողջության վրա: Խոզանակը մազերից ոչ միայն փոշին ու կեղտն է հեռացնում, այլև ակտիվացնում է արյան շրջանառությունն ու խթանում աճը: Մազերը պետք է սանրել ծոծրակից դեպի ճակատ, ապա` բոլոր ուղղություններով: Ի դեպ, սանրելու օգնությամբ կարելի է գլխացավը մեղմել ու հոգնածությունը վանել:
Եթե մազերը փշրվող են, ապա պետք է սանրել ոչ թե խոզանակով, այլ սովորական սանրով:
Եթե մազերը յուղոտ են` ապա խոզանակը ձեզ համար չէ: Պետք չէ նաև գլուխը մերսել, քանի որ մաշկից յուղային շերտը փոխանցվում է մազերին:
Սանր ընտրելիս պետք է ուղղորդվել մազերի տեսակով (առատ, թե նոսր, յուղոտ, թե չոր) և կիրառման նպատակով: Բնական նյութերից պատրաստված խոզանակներն ավելի հիգիենիկ են ու օգտակար, դրանք թեթև մերսում են մաշկն ու սանրում առանց վնասելու ու լիցքավորելու: Շատ կարևոր է, որ սանրի ատամների ծայրերը մշակված լինեն, այլապես դրանք վնասում ու միևնույն ժամանակ` վարակ են փոխանցում մազարմատներին:
Որքան մազերը կոշտ են, այնքան սանրը պետք է պինդ լինի: Թույլ ու բարակ մազերին հարմար են փափուկ խոզանակը կամ փայտե նոսրատամ սանրերը:
Պլաստմասսայե սանրերը շուտ են կեղտոտվում. յուղոտվում են ու փոշոտվում: Ուստի սանրերը պետք է հաճախ լվանալ ու 3 ամիսը մեկ փոխել:
Այսօր հնարավորությունները բազմազան են, ուստի կարելի է միաժամանակ մի քան սանր ունենալ:
Պարզապես սանրվելու նպատակով հարմար են հարթ էբոնիտե կամ փայտե սանրերը` նոսր ատամներով, իսկ սանրվածք անելու նպատակով պետք է հատուկ սանրեր ու խոզանակներ ընտրել:
Եթե որոշել եք տնային պայմաններում մազերը ներկել, ուրեմն հարկավոր է հիշել, որ ոչ մի դեպքում չի կարելի մետաղական սանր կիրառել. ներկի հետ մետաղի քիմիական ռեակցիան հնարավոր է` ազդի մազերի որակի վրա:
Երբեք խնայողություն մի արեք սանր ընտրելիս: Սխալ ընտրված սանրը կարող է մազաթափություն առաջացնել, իսկ ճիշտ ընտրվածը մազերը դարձնում է խիտ ու հնազանդ:

Դեռ հնագույն ժամանակներում էին մարդիկ նկատել, որ մազերի խնամքի համար ամենահարմարը փայտե սանրերն են: Փայտի ջերմությունը հաղորդվում է սանրին, դրա հետ էլ` մազերին` դրանք դարձնելով փափուկ ու մետաքսե: Պարզապես պետք է ընտրել ոչ լաքապատ փայտե սանրեր, որոնց օգնությամբ մազերը կկենդանանան:
Ի դեպ, առաջին սանրերն ի հայտ են եկել քարե դարում, սակայն կովի կոտոշից պատրաստված սանրերն այն հեռավոր ժամանակներում ծառայում էին որպես զարդ:
Հին Հունաստանի գեղեցկուհիների սանրերում հաճախ անուշաբույր նյութերի կամ էլ թույնի պարկուճներ էին տեղադրվում:
Արևելքի հավատալիքներով` սանրը պաշտպանում էր հիվանդություններից, ուստի տարբեր հիվանդությունների դեմ սանրերի հավաքածուները փոխանցվում էին սերունդներին:
Միջնադարյան Եվրոպայում հավատացած էին, որ գիշերը սանրվելը շատ վնասակար է, առավոտյան անպայման գլխացավով կարթնանաս:
XVIII դարում սանրագործ վարպետների գիլդիա ձևավորվեց, կարծիք կար, որ այդ մասնագիտությունը լիարժեք յուրացնելու համար 10 տարի պետք է սովորել: Շատ գնահատվում էին կրիայի պատյանից պատրաստված սանրերը, ինչը կրիաների որոշ տեսակների իսպառ բնաջնջման հանգեցրեց:
Սանրը սովորական պարագայի վերածվեց միայն 1862-ից հետո, երբ հայտնաբերվեց պլաստմասսան:
Իսկ ժամանակակից անգլիացի գործատուները սանրն օգտագործում են որպես վնասակար սովորությունները հայտնաբերելու թեստ: Դիմորդին առաջարկում են սանրել մազերն ու ներկայացել սանրը: Մազերի վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս որոշելու, թե որքան հաճախ է մարդն ալկոհոլ ու թմրանյութ օգտագործել վերջին ամիսներին: Փորձագիտության արժեքը 700 դոլար է, սակայն գործատուն գիտի, որ հարբեցող աշխատակիցն ավելի թանկ է նստում:

Բաղադրությունը
ալյուր 300 գ
լուծվող սուրճ` 250 մլ
սև սալոր` 100 գ
1 բաժակ շաքարավազ
2 ճ.գդալ մեղր
1 թ. գդալ սոդա
մի պտղունց աղ
շաքարափոշի` ձևավորման համար
ընկույզ (ցանկալի է):
Պատրաստման եղանակը
Սուրճը եփել, ավելացնել շաքար ու մեղր: Թեթևակի տաքացնել, խառնել այնքան, որ շաքարն ու մեղրը հալվեն: Կրակից վերցնել, ավելացնել ընկույզի կեսը, սև սալոր, սոդան ու մի պտղունց աղ: Ալյուրը ցանել ու խառնել: Խմորը ստացվում է թանձր թթվասերի խտության: Կլոր` 26 սմ տրամագծով կաղապարի մեջ կալկա փռել ու ալյուր ցանել վրան: Խմորը լցնել կաղապարի մեջ ու դնել 1700 տաքացված ջեռոցը, թխել 70-80 րոպե: Պատրաստ լինելը փորձել լուցկու հատիկով: Պատրաստի կարկանդակը հանել փռից, հովանալուց հետո վրան շաքարափոշի ցանել:

Մայրության և գեղեցկության տոների կապակցությամբ ՀՀ առողջապահության նախարարի հրամանով հանրապետության ողջ տարածքում կազմակերպված «Կանանց առողջության պահպանման միամսյակի» հիմնական նպատակն էր «Բաց դռների օրերի» կազմակերպման միջոցով կանանց շրջանում առավել հաճախ հանդիպող առողջական խնդիրներին (գինեկոլոգիական, ակնաբուժական, սրտաբանական, ուռուցքաբանական, ներզատաբանական,  նյարդաբանական) ուղղված մասնագիտացված բուժօգնության մատչելիության ապահովումը: Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվել նախաքաղցկեղային հիվանդությունների և օստեոպարոզի հայտնաբերմանն ուղղված սկրինինգային հետազոտությունների անցկացմանը։

Մարզերում «Բաց դռների օրերին» նախապես կազմված ժամանակացույցով  արտագնա այցեր են կատարվել Երևանի բազմապրոֆիլ բժշկական կենտրոնների նեղ մասնագետների կողմից` ուռուցքաբանների և ակնաբույժների ուղեկցությամբ։ Միամսյակի ընթացքում «Բաց դռների օրեր» են կազմակերպվել նաև մարզերի մասնագիտական ներուժով։

Միամսյակի շրջանակներում առաջնային օղակի բուժհաստատություններում կանանց տրամադրվել է մասնագիտական խորհրդատվություն, կազմակերպվել է գինեկոլոգիական առաջնակի զննում, ըստ ցուցումների կատարվել են մասնագիտական այլ զննումներ: Անհրաժեշտության դեպքում տեղերում իրականացվել են լաբորատոր-գործիքային հետազոտություններ։ Բժշկական ցուցումներից ելնելով կազմակերպվել է կանանց հիվանդանոցային բուժօգնություն։

Կանանց միամսյակի ընթացքում Երևանում և մարզերում բուժօգնություն է ստացել 45.953 կին, որից 28.896-ը Երևանում, 17.057-ը` մարզերում։

Մարզերում 17.057 կնոջից 1.166-ը (շուրջ 7%) ուղեգրվել է Երևանի մասնագիտացված բժշկական կենտրոններ: 10.177-ը դիմել է մարզային բժշկական կազմակերպությունների մասնագետների ուժերով կազմակերպված «Բաց դռների օրերի» ընթացքում: Նրանցից 400-ն ուղեգրվել է Երևան։

Մարզային բժշկական կազմակերպություններում Երևանից կցված կենտրոնների մասնագիտներին դիմել է 6.880 կին, որոնցից 5790-ին (84%) տրամադրվել է մասնագիտական խորհրդատվություն, 1.994-ին (30%) բժշկական ցուցումներով  կատարվել են տարբեր հետազոտություններ, 5.338 կին (78%) ենթարկվել է  գինեկոլոգիական առաջնակի զննման: 1171 կնոջ մոտ բացահայտվել են առողջական տարբեր խնդիրներ։ Նրանցից 405-ի բուժօգնությունը կազմակերպվել է մարզային բուժհաստատություներում, իսկ 766-ն ուղեգրվել է մայրաքաղաքի մասնագիտացված բժշկական կենտրոններ։

Առաջնային օղակում տրամադրված բուժօգնության նեղ մասնագիտական ուղղվածությունը մարզերում եղել է այսպիսին`  ակնաբուժական ծառայություն` 20%, մանկաբարձագինեկոլոգիան` 18.5%, նյարդաբանական` 18%, ներզատաբանական և սրտաբանական` 16%, ուռուցքաբանական` 4%։

Միամսյակի ընթացքում Երևանի առողջության առաջնային պահպանման բուժհաստատություններ է դիմել 28.896 կին, նրանցից 21.345-ին (74%) տրամադրվել է մասնագիտական խորհրդատվություն, 16.011 կնոջ (55%) բժշկական ցուցումներով  կատարվել են տարբեր հետազոտություններ, 18.906 կին (65%) ենթարկվել է  գինեկոլոգիական առաջնակի զննման, 11.739-ին (41%) ցուցաբերվել է բուժօգնություն տեղում, իսկ 4.008 կին (14%) ուղեգրվել է հիվանդանոցային բուժման:

Մայրաքաղաքի հիվանդանոցներ է դիմել 4.397 կին: Նեղ մասնագիտական խորհրդատվությունների և հետազոտությունների  արդյունքում  1.607 կին (36.6%) ստացել է հիվանդանոցային բուժում, այդ թվում` 1.330 կին (83%) ենթարկվել է վիրահատության, որից 491-ը (37 %) աչքի ախտաբանություններ, 411-ը (31%)` ընդհանուր վիրաբուժական, 345-ը (26%)` գինեկոլոգիական, 88-ը (6.6 %)` ուռուցքաբանական։

Գինեկոլոգիական խնդիրներով դիմել է 1.320 կին, որից 736-ը ստացել է ստացիոնար բուժօգնություն (56%), այդ թվում, գրեթե կեսը` 345-ը ստացել է  վիրահատական (47%), իսկ  391-ը` կոնսերվատիվ բուժում:

Կանանց նախաքաղցկեղային հիվանդությունների և օստեոպորոզի հայտնաբերման նպատակով իրականացվել են կրծքագեղձի սոնոգրաֆիա, մամոգրաֆիա, դենսիտոմետրիա, ինչպես նաև, բժշկական ցուցումներով, դժվարամատչելի այլ հետազոտություններ: Իրականացվել է սկրինինգային 10.902 հետազոտություն, որից կրծքագեղձի սոնոգրաֆիա` 2.582,  մամոգրաֆիա` 379:  Արդյունքում 111 կնոջ մոտ ախտորոշվել է չարորակ նորագոյացություն, որից 98-ը` կրծքագեղձի քաղցկեղ:            Սկրինինգային ընթացակարգով (50տ և բարձր տարիքի) 402 կին անցել է դենսիտոմետրիա, որոնց 80%-ի մոտ հայտնաբերվել են ախտաբանական տարբեր շեղումներ, իսկ 120 կնոջ մոտ ախտորոշվել է օստեոպորոզ:

Ընդհանուր առմամբ, Երևանի բժշկական կազմակերպություններում միամսյակի շրջանակներում բուժօգնության համար պոլիկլինիկական հաստատություն է դիմել 28.896 կին։ Նրանց  կեսից ավելիի մոտ (55%) հայտնաբերվել է որևէ ախտաբանություն, որոնցից 1/3-ը բուժվել է ստացիոնար պայմաններում: Հիվանդանոց դիմած 4.397 կնոջից յուրաքանչյուր երրորդն օգտվել է գինեկոլոգիական ծառայություններից, նրանց 56%-ն ստացել է ստացիոնար բուժում: Այս հիվանդների գրեթե կեսը (47%) ենթարկվել է վիրաբուժական միջամտության:

Հիվանդանոցային պայմաններում բուժված կանանց 80%-ից ավելիին տրամադրվել են վիրաբուժական ծառայություններ: Թե’ ամբուլատոր, թե’ հիվանդանոցային մակարդակում մասնագիտական բուժօգնության տեսակներից առավել մեծ պահանջարկ են ունեցել մանկաբարձագինեկոլոգիական և ակնաբուժական ծառայությունները:

Ի դեպ, միամսյակի ավարտից հետո մայրաքաղաքի մասնագիտացված բժշկական կենտրոններում շարունակվել է մինչ այդ հաշվառված կանանց բուժօգնության տրամադրումը, վիրահատվել է ևս 116 կին։

Ի՞նչ են հուշում միամսյակի արդյունքները

• ՀՀ առողջապահութան նախարարի հրամանով հանրապետության ողջ տարածքում կազմակերպված աշխատանքների շնորհիվ հազարավոր կանանց համար մատչելի դարձան մի շարք բժշկական ծառայություններ, ինչը հնարավորություն տվեց  ստանալու անվճար բուժօգնության այնպիսի տեսակներ, որոնք հասու չեն եղել այդ կանանց համար:
  • Միամսյակի շրջանակներում շուրջ 17.000 կին մարզերում և 30.000 կին Երևանում ստացան մասնագիտական խորհրդատվություն, գրեթե 19.000 կին անցավ գինեկոլոգիական առաջնակի զննում, կազմակերպվեց ավելի քան 10.000 հետազոտություն, որոնցից շուրջ 3.200-ը` սկրինինգային: Արդյունքում հայտնաբերված տարբեր ծանր պաթոլոգիաներով շուրջ 5.000 կին մասնագիտացված բժշկական կենտրոններում ստացավ անվճար բուժօգնություն, նրանցից 1.600-ը` ստացիոնար պայմաններում, այդ թվում 1.330-ը ենթարկվեց վիրաբուժական միջամտության: Սկրինինգային հետազոտությունների շնորհիվ հայտնաբերվեց չարորակ նորագոյացության 111 դեպք, որից 98-ը` կրծքագեղձի քաղցկեղ (հիվանդության համեմատաբար վաղ փուլերում), 100 կնոջ մոտ ախտորոշվեց օստեոպորոզ:
  • Մարզերում և մայրաքաղաքում թե՛ ամբուլատոր, թե՛ հիվանդանոցային մակարդակում բուժօգնության առավել պահանջված տեսակներն էին ակնաբուժական (համապատասխանաբար` 12% և 32%) և մանկաբարձագինեկոլոգիական (18% և 30%) ծառայությունները։
  • Մեծ է նախաքաղցկեղային հիվանդությունների վաղ հայտնաբերմանն ուղղված սկրինինգ ծրագրերի և կանխարգելիչ միջոցառումների պահանջարկը, որոնց ծախսարդյունավետությունը ևս մեկ անգամ ապացուցվեց միամսյակի շրջանակներում ստացված արդյունքներով:

Միամսյակի արդյունքերից ելնելով անհրաժեշտություն է առաջանում`

• ուսումնասիրել ակնաբուժական և գինեկոլոգիական ծառայությունների ֆինանսավորման վերանայման հնարավորությունը,
• դիտարկել կրծքագեղձի քաղցկեղի վաղ հայտնաբերման, ինչպես նաև կանխարգելիչ այլ ծրագրերի մշակման և ներդրման հարցը։

«Guardian Liberty Voice» ռեսուրսը գրում է, որ ավելորդ կիլոգրամներից ազատվելու ու  բարեկազմ դառնալու համար պարտադիր չէ խիստ սննդակարգի հետևել ու պարբերաբար սպորտդահլիճ հաճախել, սակայն շատ անհրաժեշտ է մտքերը կարգի բերել:

Նյու Յորքի Կոլումբիական բիզնես դպրոցի մասնագետների անցկացրած հետազոտությունների արդյունքները ցույց են տվել, որ, եթե մարդը մտածում է, թե որքան կալորիական ու կազմվածքի համար վնասակար է տվյալ սնունդը, նրա նյութափոխանակությունն էականորեն արագանում է: Եթե սննդի օգտագործումն ուղեկցվում է դրա ցածրկալորիականության մասին մտքերով, ապա նյութափոխանակությունը դանդաղում է:

Փորձի ընթացքում մասնակիցների մի խմբին առաջարկվել է  380 կկալորիա պարունակող կաթնային կոկտեյլ, ընդ որում,առաջին խմբին հայտնել են, թե այն 620 կկալորիա է պարունակում, իսկ երկրորդ խմբին ներկայացրել են որպես 140 կկալ պարունակող մթերք: Նյութափոխանակության բարձր մակարդակ է  դիտվել  առաջին խմբի մասնակիցների մոտ: isra.com

Կարելի է նիհարել մտքի ուժով

Ժամանակակից հետազոտողները հետաքրքիր թեզ են առաջ քաշել. արյունը կարող է պատմել մարդու բնավորության մասին:Առաջին խմբի արյուն ունեցողները տարբերվում են մեծ հետաքրքրություններով  և կատարյալի ձգտումով: Երկրորդ խմբի ներկայացուցիչները աչքի են ընկնում ուրախ, բայց եսասեր և էքսցենտրիկ բնավորությամբ: Երրորդ խմբի արյուն ունեցողները հետաքրքրասեր են, առատաձեռն, բայց համառ:Չորրորդ խումբն ունի գեղարվեստական ճաշակ, բայց նրանք անկանխատեսելի են և հանելուկային: Այս բոլոր փաստերը նման են  հորոսկոպի գուշակության; Այնուամենայնիվ անենօրյա կյանքում մարդիկ դրանք օգտագործում են աշխատանքի ընդունելու համար, ամուսին ընտրելու կամ կարևոր պայմանագրեր կնքելու դեպքերում:

Անկախ

Բջջային հեռախոսների միկրոալիքային ճառագայթումը չի կարող քաղցկեղ առաջացնել: «Ո՞վ ասաց, որ չի առաջացնում»,- պնդում են որոշ գիտնականներ՝ ասելով, որ բջջային հեռախոսների և ուղեղի քաղցկեղի միջև կապն ապացուցված է:

Այս հիմնահարցը վերջին տարիներին շատ է շրջանառվում համացանցում: Ոմանք ուշադրություն չեն դարձնում դրան, ոմանք էլ խճճվում են իրարամերժ տեսանկյունների, գիտական եզրահանգումների մեջ: Հայաստանում ուսումնասիրությունները դեռ չեն ավարտվել, իսկ այլ երկրներում գիտնականները հանգել են որոշ եզրակացությունների։ Օրինակ` դանիացի գիտնականները հայտարարել են, որ բջջային հեռախոսն ուղեղի քաղցկեղ չի կարող առաջացնել, իսկ շվեդ գիտնականները համոզված են, որ գոյություն ունի նույնիսկ բջջային ալերգիա։ Նյու Յորքի Սլոան Քեթերինգի ուռուցքաբանական կենտրոնի մասնագետների մշակած մեթոդն էլ հնարավորություն է տալիս մագնիսա-ռեզոնանսային տոմոգրաֆի օգնությամբ գնահատելու բջջայինի ազդեցությունը:
«Ապացույցներ կան, որ բջջային ճառագայթումը կարող է հանգեցնել ուղեղի քաղցկեղի տեսակի՝ գլիոմայի զարգացմանը»,- նշել է ՔՀՄԿ գիտնականների խմբի ղեկավար Ջոնաթան Սամեթը: 2013 թ. հունիսին ԱՄՆ-ում՝ Սան Ֆրանցիսկոյում ընդունված օրենքը պարտադրում է, որ բոլոր վաճառվող հեռախոսների վրա նշված լինի ճառագայթման մակարդակը, իսկ Ֆրանսիայում աշխատում են սահմանափակել բջջային հեռախոսների օգտագործումը, մինչև 12 տարեկան երեխաներին էլ խիստ արգելել բջջայինից օգտվել։ Ամերիկացի երգչուհի Շերլ Քրոուն էլ իր ուղեղի ուռուցքի պատճառը համարում է բջջային հեռախոսից հաճախակի օգտվելը, մինչդեռ Նորվեգիայի փորձագիտական հանձնաժողովը հավաստիացնում է, որ բջջային հեռախոսներն ու անլար ցանցն առողջական վտանգ չեն առաջացնում:
Ըստ որոշ հետազոտությունների՝ բջջայիններից 10-ը միջինը 290%-ով մեծացրել են ուղեղի ուռուցքի զարգացման վտանգը, և այդ ուռուցքի զարգացումը բացահայտվել է գլխի այն կողմում, որտեղ բջջային հեռախոսն ավելի շատ է օգտագործվել: Բջջային հեռախոսն արձակում է մոտ 1-2 վատ էլեկտրամագնիսական ճառագայթ՝ փոխանցելով ռադիոհաճախականության էներգիա՝ ճառագայթման ոչ-իոնիզացնող տեսակ: Իսկ մեր մարմինն այն ներծծում ու դժվարանում է մշակել, ինչն էլ հանգեցնում է բազմաթիվ մարմնական բարդությունների:
Մասնագետները հորդորում են ճառագայթման վնասակար ազդեցությունը նվազեցնելու համար փոքր ճառագայթմամբ հեռախոսներ օգտագործել, օրինակ՝ Samsung Galaxy Note: Խորհուրդ են տալիս կիրառել բարձրախոսով ականջակալներ, քանի որ գարնիտուրայի ճառագայթող հզորությունը 2000 անգամ ավելի ցածր է (1 միլիվատտ), քան բջջային հեռախոսինը (հեռախոսն ավելի շատ ճառագայթում է ինֆորմացիա ուղարկելիս), այն ականջին դնել միացնելուց հետո, որքան հնարավոր է հեռու մնալ հեռախոսից, քնելու ընթացքում հեռու պահել, խոսելու փոխարեն ավելի շատ լսել և տեքստ՝ sms ուղարկել, մեքենա վարելիս էլ բջջային հեռախոս չօգտագործել, քանի որ այդ կերպ հեռախոսն ավելի ակտիվ է ճառագայթում: Խորհուրդ չի տրվում բջջային հեռախոսից օգտվել մետրոյում և այնտեղ, որտեղ կապի որակը թույլ է, հեռախոսը հեռու պահել երեխաներից և հղիներից, որովհետև նրանք ավելի զգայուն են ճառագայթման նկատմամբ, բջջայինը պահել գրպանի կամ պայուսակի մեջ, որովհետև հեռախոսը զանգի ընթացքում է միայն ճառագայթում: Ի վերջո, անհրաժեշտ է տեղադրել էլեկտրամագնիսական դաշտի պաշտպանիչն ու նվազեցնել բջջայինով խոսելը: Հարկ եղած դեպքում էլ օգտագործել Tawkon ծրագիրը, որը կզգուշացնի օգտագործողի ճառագայթման ենթարկվելու աստիճանը:
Այլ գիտնականների կարծիքով էլ բջջային հեռախոսի ճառագայթահարումը վտանգավոր է քաղցկեղածին նյութերի, DDT թույների, մեքենայի արտանետած գազերի նման, քանի որ այն վնասում է նույնիսկ մարդու ԴՆԹ-ի կոդը, թունավոր է դարձնում լյարդի լեղին, ազդում է հորմոնների բաղադրության վրա, թուլացնում մարդու դիմադրողականությունը, նպաստում է վարակահարույց մանրէների զարգացմանը, մեծացնում կենսաբանական տարիքը, բացասաբար ազդում սեռական ֆունկցիաների վրա, ազդում արյունատար անոթների վրա, նվազեցնում արյան մատակարարումը ուղեղին, առաջացնում անքնություն, նևրոզներ, դեպրեսիա, հոգնածություն, վնասում է գլխամաշկի երակները, հիշողությունը՝ ականջներում աղմուկ առաջացնելով, հոտառությունը, մարսողությունը, աչքի և գլխուղեղի քաղցկեղ (գլիոմա) առաջացնում և այլն:
Ճառագայթման հիմնական մասը մարդը ստանում է ճառագայթման հիմնական աղբյուրներից՝ տիեզերքից և երկրակեղևի ռադիոակտիվ նյութերից, իսկ որոշ հեռախոսների մեջ ճառագայթակիրը տատանվում է 1900 մեգահերց (MHz) հաճախականությամբ և վնաս չի հասցնում մարդու առողջությանը: Բայց ավելի շատ հաճախականության ճառագայթման պարագայում արձակվում են զանազան մասնիկներ, օրինակ՝ իոնացնող (տեսանելի լույս), ուլտրամանուշակագույն, ռենտգենյան, գամմա ճառագայթներ, ռադիոալիքներ և այլն: Իոնացնող մասնիկները հանգեցնում են բջիջների քայքայման, արյան բաղադրության փոփոխման և այրվածքների:
Հայ մասնագետների համոզմամբ` տարեկան 620 միլիբեր ճառագայթումը մարդու համար վնասակար չէ, սակայն այն տարիների ընթացքում շատ վատ հետևանքներ կարող է ունենալ: Փրկարար ծառայության տեխնածին վթարների և հակաքիմիական, հակաճառագայթային բաժնի պետ Կարապետ Կարապետյանի կարծիքով` մարդու վրա ճառագայթման բացասական ազդեցությունն անմիջականորեն կապված է նրա օրգանիզմում ջրի 75 տոկոս պարունակության հետ: Ճառագայթումը ջրի կազմության մեջ մեծ փոփոխություններ է առաջացնում, իսկ ճառագայթների հոսքը ստանում է մինչև 500 և ավելի արժեք, ինչն էլ 10-20 տարի անց բացասական ազդեցություն է թողնում առողջության վրա:
Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ) փորձագետներն առաջին անգամ հայտարարել են, որ բջջային հեռախոսների օգտագործումը կարող է կապված լինել ուղեղի քաղցկեղի զարգացման հետ: Մինչդեռ Քաղցկեղի հետազոտության միջազգային գործակալության նիստում 14 երկրներ ներկայացնող 31 գիտնականներից բաղկացած խումբը հայտարարել է, որ բջջային հեռախոսների օգտագործման և քաղցկեղի առաջացման կապը բավականաչափ հստակ ապացուցված չէ ։ Բայց ավելի վաղ ԱՀԿ-ն պնդում էր, որ քաղցկեղի առաջացման և բջջային հեռախոսների օգտագործման կապն ապացուցված չէ, իսկ հետագա եզրակացությունը ԱՀԿ-ին կստիպի վերանայել հեռախոսների օգտագործման վերաբերյալ խորհուրդները։
Թեպետ ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ կարող է կապ լինել բջջայինների ճառագայթման և քաղցկեղի միջև, հետազոտությունները դեռ շարունակվում են: Իսկ բջջային հեռախոս արտադրող ընկերություններն ամեն կերպ փորձում են խոչընդոտել այդ ուսումնասիրությունների արդյունքների հրապարակումը` կաշառելով Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությանը, ՄԱԿ-ին և Կարմիր խաչին: Բջջային հեռախոսների և գլխուղեղի քաղցկեղի սերտ կապը վերջնականապես ապացուցելու պարագայում միայն կարելի է պատկերացնել՝ ինչ վիճակում կհայտնվեն տվյալ ընկերությունները: «Այս ոլորտը դեռ բազմաթիվ ստուգումների կարիք ունի»,- եզրահանգել է համաճարակաբան Փոլ Դիմրսը:

Ելենա Չոբանյան

Անկախ

Վերջին շրջանում Անջելինա Ջոլին նկատելի փոփոխել է իր կենսակերպը: Նա հիմա փորձում է առանց տան ծառայողների յոլա գնալ, պատրաստհում է ինքնուրույն: Ավստրալիայում դերասանուհին խոհարարական դասընթացների է հաճախել, որպեսզի իր երեխաները վերջապես ճիշտ ու լիարժեք սնվեն, առանց ֆասթֆուդի:

Հիմա նա հետևում է Տոսկի Ռենոյի «Eat-Clean Diet» անվանումով սննդակարգի, որն ավելի ճիշտ կլիներ սնվելու պլան կոչել. ըստ այս պլանի, օրգանիզմին պետք է տալ այն ամնեը` ինչ ուզում է, ինչի կարիքն ունի ու պահանջում է:

Այս սննդակարգի կարևոր սկզբունքը օրական 6-անգամյա  սնումն է` յուրաքանչյուր 2-4 ժամը մեկ: Սակայն սննդի չափաբաժինները պետք է փոքր լինեն: Սնունդը պետք է ներառի պրոտեիններ (ձուկ, հավ, սոյայից պատրաստված մթերք  ու լոբազգիներ) և ածխաջրեր:  Պետք է օրական առնվազն 2 լ ջուր խմել, չմոռանալ միրգն ու բանջարեղենը: Սննդաբաժնի մեջ պետք է ներառել ամբողջահատիկ հացաբույսեր, “ճիշտ ճարպեր “, որոնք պարունակվում են ընկույզի, ձկան, սերմերի ու ացահատիկների մեջ: Եվ, որ ամենակարևորն է` հրաժարվել ֆասթ-ֆուդից:

“Ես միշտ էլ նիհարիկ եմ եղել, սակայն դրա համարա առանձնահատուկ ոչինչ չեմ արել: Միայն` եթե դրա անհրաժեշտությունը եղել է ինչ որ դերի համար:

Ես չեմ ցանկանում այդ իմաստով օրինակ դառնալ այն աղջիկների համար, ովքեր ենթադրում են, թե նիհարությունը հավասարազոր է սեքսուալությանը: Բոլորովին չեմ ցանկանում, որ նրանք կենտրոնանան դրա վրա: Նաև դրա համար եմ որոշել առողջ սնվել ու սնել իմ երեխաներին, որպեսզի ոչ ոք մեզանից վատ օրինակ չվերցնի”:

Անկախ

Վիճակագրական տվյալների համաձայն 5 մարդուց  յուրաքանչյուր 3-ը շաբաթական ամենաքիչը մեկ անգամ բախվում է հանգիստ քնի հետ կապված խնդիրների:

Ինչպե ՞ ս մեր քունը դարձնենք առողջ, ի ՞ նչն է նպաստում հանգիստ քնին: Պարզվում է, որ քնի համար պատասխանատու են առանձին հորմոններ, որոնք գիտնականները հայտնաբերել են ոչ վաղ անցյալում:

«Մետալոնին». ասպես է կոչվում է քնի հորմոնը: Այն տիրապետում է ոչ միայն հանգստացնող, այլ նաև հակաօքսիդային, երիտասարդացնող հատկանիշների, ամրապնդում է իմունային համակարգը, անգամ պայքարում քաղցկեղային բջիջների դեմ:

Մեր օրգանիզմում մետալոնինի քանակը անհրաժետության դեպքում հնարավոր է բարձրացնել ՝ շնորհիվ որոշակի մթերքների, որոնք պարունակում են այս հորմոնը:

Այսպիսով, ո ՞ ր մթերքներն են ընդգրկված «հանգիստ քնի ճաշացանկում»:

Բանան: Բանանը նպաստում է մեր օրգանիզմում մելատոնինի, ինչպես նաև մագնեզիումի արտադրությանը, որ պատասխանատու է տրամադրության կայունացման ու մկանների թուլացման համար :

Բալ և կեռաս: Այս հատապտուղները մետալոնինի բնական աղբյուր են: Մասնագետները խորհուրդ են տալիս մի բուռ բալ և կեռաս ուտել քնելուց առաջ: Այս մթերքները կարող եք վերցնել ձեզ հետ նաև ինքնաթիռում և գնացքում քնելու համար:

Կաթ: Կացիումի և տրիպտոֆանի միությունը ևս համարվում է քնի լավ միջոց: Երեխաների համար տաք կաթը՝ մեղրով կարող է հիանալի քնաբեր լինել: Կաթը դրականորեն ազդում է նաև  հոգեկանի վրա: Իսկ Փենսիլվանիայի համալսարանի բժիշկ, հետազոտող Մալքլ Գրանդերը ուսումնասիրելով 3500 չափահասների կենսակերպը, վերջերս նշել է քնին նպաստող ամենաօգտակար սնունդները՝ դրանց մեջ ներառով մեկ բաժակ կաթն ու մի բուռ բրազիլական ընկույզը:

Հնդկահավի միսը, նուշը, սոճու ընկույզը ևս օգտակար են: Գլյուկոզայի ոչ մեծ քանակությունը /մեղրի կամ մուրաբայի տեսքով/ ևս կկասեցնի ավելորդ նյութերի արտադրությունը, որոնք խանգարում են մեզ քնել: Միայն պետք չէ չարաշահել…քաղցրի մեծ քանակությունը ուղեղը ընկալում է որպես ակտիվ գործունեություն սկսելու ազդակ:

Պատահական չէ, որ երիցուկի թեյը ևս քնին նպաստող ըմպելիքների ցանկում է: Քնելուց առաջ մեկ բաժակ երիցուկի թեյը մարմնի և հոգու մեղմ, բնական և իդեալական հանգստացնող միջոց է:

Խորոված կարտոֆիլի ոչ մեծ չափաբաժինը ներծծում է այն թթուները, որ խանգարում են հանգիստ քնին: Արդյունքն ավելի մեծացնելու համար կարտոֆիլը կարելի է խառնել մեկ գդալ տաք կաթի հետ:

Վարսակի շիլան կաթով և մեկ գդալ մեղրով: Այն կունենա հանգստացնող ներգործություն, կբավարարի քաղցի զգացումը: Եթե քնի խանգարման պատճառն է ընկճախտը, անհաջողությունները, փորձե՛ք երեկոյան շիլային ավելացնել 2 գդալ կտավատի սերմ: Այն հարուստ է տրանադրությունը բարձրացնող նյութերով:

Սոխով ապուր: Սոխը պարունակում է «կվերցետին» հանգստացնող նյութը, որի շնորհիվ դեռ Հին Եգիպտոսում սոխը համարվում էր անքնության դեմ պայքարի արդյունավետ միջոց:

Իսկ հանգիստ քունը խաթարող մթերքների մեջ ներառում են՝

Պահածոյացված ու ապխտած միս: Ուշ ժամին վիչինայով սենդվիչն այնքան էլ լավ գաղափար չէ: Բեկոնը, նրբերշիկը և ապխպտած միսը նպաստում են նորեպինեֆրինի արտադրությանը՝ հորմոնի, որ խթանում է ուղեղի աշխատանքը. առաջանում է անքնություն, թեթևակի նյարդային վիճակ:

Զգույշ պետք է լինել նաև շոկոլադի յուրաքանչյուր տեսակի ընտրության դեպքում: Հասուն տարիքի մարդիկ շուտ են ենթարկվում կոֆեինի ազդեցությանը և դրա անգամ ամենաքիչ քանակությամբ ընդունումը օրինակ՝ պաղպաղակի հետ, կարող է անքնություն առաջացնել:

Հետազոտությունները նաև վկայում են, որ առողջ քուն ունենալու համար պետք է զգուշանալ  անգամ օրվա ընթացքում էներգետիկ ընմպելիքների օգտագործումից. դրանք պարունակում են կոֆեին, որն առաջացում է լարվածություն, նպաստում ադրենալինի արտադրությանը:

Կետչուպ: Չիլլի պղպեղը, պիցցան, կծու սնունդը ընդհանրապես դժվարամարս են, հետևաբար, կխաթարեն քունը:

Ալկոհոլ: Երեկոյան մեկ-երկու բաժակ գինին կարող է թուլացնել, նաև կարող է հակառակ ազդեցությունն ունենալ: Ալկոհոլը նպաստում է ջրազրկմանը, որի հետևանքով ստիպված կլինեք հաճախ արթնանալ:

Իհարկե,  հանգիստ քնին նպաստող կամ այն խաթարող մթերքների թիվը չի սահմանափակվում վերը նշված մթերքներով, բայց խորհուրդները, իհարկե, օգտակար են հանգիստ քուն ունենալու և առողջ կենսակերպ վարելու համար:

Այրոցքից կազատի շատ պարզ մի բաղադրատոմս. Մեկ ճաշի գդալ ցորենի ալյուրը պետք է լուծել մեկ բաժակ ջրի մեջ, խմել օրական 3-4 անգամ` մեկ ամիս:

Բուժման ժամանակ պետք է խուսափել կծու, թթու, աղի կերակուրներից ու սոդայից, գրում է econet.ru-ն:

Անկախ

Բաղադրությունը
1 բաժակ սպիտակաձավար
250 մլ մածուն կամ կեֆիր
2 ձու
1 թեյի գդալ սոդա
3 ճաշի գդալ շաքարավազ
վանիլին
մի պտղունց աղ
Պատրաստման եղանակը
Ձուն հարել շաքարավազի հետ, ավելացնել սոդան ու խառնել: Ապա լցնել մածունն ու կրկին խառնել: Դրանից հետո հերթը սպիտակաձավարինն է, որ պետք է ավելացնել աստիճանաբար, սակայն հետն էլ արագ խառնել: Կաղապարների մեջ լցնել այս զանգվածը` վրայից տեղ թողնել ծիրանաչրի համար: Յուրաքանչյուր կեքսի կենտրոնում մեկ ծիրանաչիր տեղադրել, ապա թխել 40 րոպե, 170 աստիճան տաքացված ջեռոցում:

Պատկանում է շուշանազգիների(Liliaceae) ընտանիքին: Հայրենիքը Աֆրիկան է `Բարեհուսո հրվանդան: Ջերմատնային, կախվող խոտաբույս է, որի տերևափունջը, որ շատ նման է վիշապածառի տերևափնջին, սկիզբ է առնում անմիջապես արմատավզիկից: Մշակության մեջ լայն տարածում է գտել Ch.comosum Bak  տեսակը և իր  խայտաբղետ տերևավոր այլատեսակը: Այս բույսի տերևները իրենց ամբողջ երկարությամբ ծածկված են կանաչ դեղնավուն և սպիտակ, զուգահեռ շերտերով: Բույսը երբեմն անվանում են ֆալանգիում:Խլորոֆիտումները արձակում են երկար, կախվող ծաղկասլաքներ, որոնց վրա բացի անդուր, սպիտակ, մանր ծաղիկներից առաջանում են նաև նոր փոքրիկ բուսակներ, իրենց օդային արմատիկներով: Հենց այդ բուսակներն էլ օգտագործում են բազմացման համար, անջատելով ծաղկասլաքից և տնկելով թաղարների մեջ: Բազմացումը կատարվում է նաև թփիկների բաժանումով: Բոյսն ունի հաստ, մսոտ արմատներ, որոնք ուժեղ աճման հետևանքով երբեմն թաղարը ճղում են: Խլորոֆիտումը լուսասեր բույս է: Նորմալ աճն ու տերևների խայտաբղետությունը պահպանելու համար , բույսը պետք է տեղավորել պատուհանի մոտ: Բույսի մշակությունը շատ պարզ է, ամենաաննշան խնամքի դեպքում էլ աճում զարգանում է, պահանջկոտ է խոնավության նկատմամբ : հատկապես լավ է աճում այգու հողում:

Անկախ

Այսօր Հեմոֆիլիայի համաշխարհային օրն է: Ամեն տարի, ապրիլի 17-ին աշխարհի շատ երկրներ միանում են Հեմոֆիլիայի համաշխարհային ֆեդերացիային և ԱՀԿ-ին ու նշում այս օրը: Նպատակը հասարակության ուշադրությունը հեմոֆիլիայի խնդիրներին հրավիրելն է ու հնարավոր ամեն բան անելը` գենետիկ այս հիվանությունն ունեցողներին  ցուցաբերվող բուժօգնության որակը բարձրացնելու համար:

Ապրիլի 17-ը Հեմոֆիլիայի համաշխարհային կազմակերպության WFH հիմնադիր Ֆրենկ Շնայբելի ծննդյան օրն է ու նշվում է 1989-ից:

Հեմոֆիլիան կամ արյան մակարդելիության բացակայությունը ամենածանր գենետիկ հիվանդությունն է, որը արյան մեջ մակարդման VIII և IXգործոնների բնածին բացակայությամբ է պայմանավորված: Որոշ տվյալների համաձայն, աշխարհում հեմոֆիլիայով հիվանդների թիվը կազմում 400 հազար մարդ (10 հազար տղամարդուց մեկը):

Անկախ

Առողջապահության նախարարությունը պարզաբանում է տարածել Հայաստանի Հանրապետության վերահսկիչ պալատի խորհրդի 2014 թվականի մարտի 31-ի «Հայաստանի Հանրապետության վերահսկիչ պալատի 2013 թվականի տարեկան հաշվետվությունը հաստատելու մասին» թիվ 12/1 որոշման վերաբերյալ: Հայտարարությունում ասվում է.

1. Անվճար բժշկական օգնության և սպասարկման իրավունք ունեցող բնակչության սոցիալապես անապահով և հատուկ խմբերում ընդգրկված անձանց մատուցված ծառայություններում արձանագրված խախտումների վերաբերյալ. Համաձայն ՀՀ վերահսկիչ պալատի կողմից 24.03.2014թ. N 9/1 որոշմամբ հաստատված «ՀՀ առողջապահության նախարարության նկատմամբ իրականացված վերահսկողության արդյունքների վերաբերյալ ընթացիկ հաշվետվության» (այսուհետ` Հաշվետվություն) 1-ին կետի, «Ընտանեկան նպաստ» համակարգում ընդգրկված և ՀՀ ԱՆ Պետական առողջապահական գործակալության 2012թ. պետական պատվերի շրջանակներում անվճար բժշկական օգնությունից և սպասարկումից օգտված անձանց վերաբերյալ տեղեկատվական բազաների համադրման, բժշկական հաստատություններում և սոցիալական ծառայություններ մատուցող տարածքային գրասենյակներից  (այսուհետ` ՍԾՏԳ) ստացված փաստաթղթերի ուսումնասիրությամբ արձանագրվել է խախտման 72 դեպք` 25,039.8 հազ. դրամ գումարով»: Հաշվետվության մեջ թվարկվում են այն կենտրոնները, որտեղ հայտնաբերվել են նշված խախտումները: Նշվում է նաև, որ «36.00 և ավելի միավոր ունեցող անձանց պետության կողմից երաշխավորված անվճար բժշկական օգնության և սպասարկման ծրագրերի իրականացման գործում հայտնաբերված խախտումները վկայում են ծրագրի շրջանակներում գործող տարբեր շահագրգիռ պետական մարմինների փոխգործակցության բացակայության մասին, որի արդյունքում միայն ընտրանքով ընդգրկված 6 բժշկական հաստատությունների կողմից  25,039.8 հազ. դրամի պետական բյուջեի միջոցները օգտագործվել են ոչ նպատակային: Ավելին, ծրագիրը պարունակում է ռիսկեր` կապված ՍԾՏԳ-ների կողմից տեղեկանքների տրամադրման գործառույթների իրականացման հետ»:  

Առողջապահության նախարարության համար ընդունելի չեն արված ձևակերպումները, քանի որ դրանց համաձայն «բժշկական հաստատությունների կողմից 25,039.8 հազ. դրամի պետական բյուջեի միջոցներն օգտագործվել են ոչ նպատակային»: Մինչդեռ Վերահսկիչ պալատի կողմից արձանագրված սույն խախտումները և դրանց հետևանքով անարդյունավետ և ոչ նպատակային ծախսերը պայմանավորված են ոչ թե առողջապահության նախարարության աշխատակազմի կամ համակարգի բուժհաստատությունների թերացմամբ, այլ անվճար բուժօգնության իրավունքը հավաստող փաստաթղթերը լրացնող սոցիալական ծառայություններ մատուցող տարածքային մարմինների թերի աշխատանքով: Բժշկական հաստատություններն անվճար բուժօգնության իրավունքը հաստատող փաստաթղթեր են ստանում ոչ միայն սոցիալական ծառայություններ մատուցող տարածքային մարմինների, այլև պաշտպանության և արտակարգ իրավիճակների նախարարությունների, ՀՀ ոստիկանության և պետական այլ մարմինների կողմից և մինչև էլեկտրոնային առողջապահության ներդրումը, գործնականում, հնարավոր չէ վերահսկել ստացվող բոլոր փաստաթղթերի իսկությունը: ՀՀ վարչապետի մոտ ՀՀ վերահսկիչ պալատի ներկայացուցիչների հետ կայացած քննարկման արդյունքում որոշվել է մինչև էլեկտրոնային առողջապահական տեղեկատվական համակարգի ներդրումը ՀՀ առողջապահության նախարարությանը հնարավորություն ընձեռել էլեկտրոնային եղանակով ծանոթանալ «Ընտանեկան նպաստ» ծրագրի շահառուների ցանկին, սակայն դա խնդրին մասնակի լուծում կտա:

2. Տուբերկուլոզի բժշկական օգնության ծառայություններում արձանագրված խախտումների վերաբերյալ.

1) Հաշվետվությունում արձանագրված է, որ տուբերկուլոզի ախտորոշման համար սահմանված է եղել 71.500 դրամ գին 10 օրվա համար, սակայն փոխհատուցումը կատարվել է օրական 8.900 դրամ գնով, որի արդյունքում 2012 թվականին ավելի է վճարվել 24.762,2 հազ. դրամ, իսկ 2013` 24.959,6 հազ. դրամ։        

ՀՀ առողջապահության նախարարի 01.02.2012 թվականի N 162-Ա և 06.02.2013 թվականի N 215-Ա հրամաններով (համաձայնեցված Հայաստանի Հանրապետության ֆինանսների նախարարի հետ) «Հիվանդանոցային բժշկական օգնության և սպասարկման նորմատիվները և միջինացված գները» բաժնի 1.5 կետով «Հետազոտում հիվանդանոցային պայմաններում տուբերկուլոզի ախտորոշման նպատակով» ծառայության գինը սահմանվել է 71.500 դրամ 10 օր բուժման տևողության համար և, ըստ գործող կարգի, ֆինանսավորումը պետք է կատարվեր բուժված յուրաքանչյուր դեպքի համար ամբողջ գնով` 71.500 դրամ: Հաշվի առնելով տուբերկուլոզային ծառայությունում բյուջեի լարված վիճակը և այն հանգամանքը, որ հիվանդների ախտորոշման ընթացքում կատարվում են նաև առանձին բուժական միջոցառումներ և ֆինանսավորման ծավալների կրճատման նպատակով փոխհատուցումը կատարվել է ոչ թե ախտորոշման լրիվ գնով (71.500դրամ), այլ տուբերկուլոզի բուժման օրական գնով (8.900 դրամ), որի արդյունքում 2012 թվականի փաստացի ծախսերը կրճատվել են 13.433,1 հազ. դրամ, իսկ 2013թ. 20.405,0  հազ. դրամ: Տուբերկուլոզային ծառայության փոխհատուցման այս տեսակում, ինչպես ներկայացված է վերահսկիչ պալատի հաշվետվությունում,  49.716,8 հազ. դրամի ավելի վճարում տեղի չի ունեցել, այլ հակառակը` առաջացել է 33.838,1 հազ. դրամի տնտեսում:

2) Բնակչությանը պետության կողմից երաշխավորված անվճար հիվանդանոցային բժշկական օգնության և սապասարկման համար տուբերկուլոզով հիվանդի բուժման արժեքը սահմանվել է առանց գնագոյացման հաշվարկի և կողմնորոշիչ չափաքանակների որոշման, որի արդյունքում հնարավոր չէ գնահատել հատկացվող գումարի ըստ ուղղությունների ծախսման արդյունավետությունը.

Առողջապահության համակարգում տարիներ շարունակ ՀՀ ֆինանսների նախարարության հետ համաձայնեցված հիվանդանոցային բուժօգնության, այդ թվում` տուբերկուլոզային բուժօգնության գները, հաշվարկվել են նույն սկզբունքով` բյուջեում հաշվարկված հիվանդանոցային մեկ օրվա միջին գնի, բուժման բարդության գործակիցների և բուժման տևողության արտադրյալով: Բուժման գնի ծախսերի տնտեսագիտական հաշվարկ ըստ ծառայությունների չի պահանջվել և չի կատարվել: Ծախսերի տնտեսագիտական հաշվարկներ կատարվել են միայն հիվանդանոցային մեկ օրվա միջին գնի համար, որը և ներառված է գների հաշվարկներում: Հաշվետվությունում նշված այն փաստը, որ «հիվանդի բուժման արժեքը սահմանվել է առանց գնագոյացման հաշվարկի և կողմնորոշիչ չափաքանակներով» չի համապատասխանում իրականությանը, քանի որ գործել են  գնագոյացման վերը նշված սկզբունքները:

3) Բյուջետային միջոցների արդյունավետ օգտագործման տեսանկյունից մարդ/օրերի թվից ելնելով ֆինանսավորման մեթոդի կիրառումը հնարավորություն է ընձեռում հաշվետվություններում հիվանդների թվի և նրանց բուժման ու հետազոտման ժամկետների վերաբերյալ ոչ հավաստի տվյալների ներկայացման և այդ գործընթացներն արհեստականորեն երկարաձգելու համար.

Համաձայն Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2004 թվականի մարտի 4-ի N 318-Ն որոշման՝ տուբերկուլոզային բուժման փոխհատուցումը կատարվում է բուժման փաստացի օրերի դիմաց` ՀՀ առողջապահության նախարարի կողմից տվյալ բաժանմունքի, ծառայության և հիվանդության բուժման  համար հաստատված մեկ օրվա գնով, սակայն ոչ ավելի, քան տվյալ ծառայության համար սահմանված բուժման ընդհանուր գինը: Նման ֆինանսավորման մեխանիզմը հնարավորություն է տվել միայն 2012-2013 թվականներին տնտեսել 582.672,1 հազար դրամ: Մասնավորապես, 2012 թվականին ներկայացված 6,162 դեպքի դիմաց լրիվ գնով փոխհատուցման դեպքում գումարը կկազմեր 1.549.078,9 հազար դրամ, իսկ վերը նշված ֆինանսավորման մեխանիզմով այն փաստացի կազմել է 1.268.155,8 հազար դրամ կամ տնտեսվել է 280.923,1 հազար դրամ: Նույն մոտեցմամբ 2013 թվականին ներկայացված 6,508 դեպքի դիմաց 1.249.915,0 հազար դրամի փոխարեն փոխհատուցվել 1.551.664,0 հազար դրամ կամ տնտեսվել է 301.749,0 հազար դրամ:

Չնայած վերը նշվածին, տուբերկուլոզի բնագավառում ֆինանսավորման մեխանիզմների բարելավման և արդյունավետության բարձրացման նպատակով դեռևս 2012 թվականին քննարկվել է ֆինանսավորման մեխանիզմների կատարելագործման հարցը և խնդրի կարգավորման նպատակով ՀՀ կառավարության 2013 թվականի դեկտեմբերի 26-ի N1515 որոշմամբ հաստատված ֆինանսավորման նոր կարգով հստակեցվել են տուբերկուլոզի ֆինանսավորման սկզբունքները և նախատեսվում է այն կատարել. դեղերի և սննդի մասով` փաստացի կատարված հիվանդ օրերի դիմաց հաստատված գներով, իսկ մնացած ծախսերի ֆինանսավորումը կատարել հաստատագրված գումարի եղանակով` տարեկան պայմանագրային գումարի ամսական համամասնությամբ: Ֆինանսավորման նշված մեխանիզմը ենթադրում է, որ ծախսերի հիմնական մասը կապված չի լինի բուժօգնության փաստացի ծավալներից և այն պայմաններ չի ստեղծի արհեստականորեն երկարաձգել հիվանդների բուժման տևողությունը:

4) Դիսպանսերում գնումների գործընթացը.

Դիսպանսերում գնումների վերաբերյալ արձանագրված խախտումները հիմնականում վերաբերում են 2012թ. գնումների գործընթացին: 2013 թվականին հիմնականում բարելավվել է գնումների գործընթացը, չեն կրկնվել 2012 թվականի խախտումները, որի մասին հարցի քննարկման ժամանակ վկայել են նաև վերստուգիչները:

5) Հիվանդներին տրամադրվող սննդի չափաքանակների, էներգետիկ արժեքի և սննդակարգին վերաբերող խախտումները.

Նշված հարցի քննարկման ժամանակ Հանրապետական հակատուբերկուլոզային դիսպանսերի տնօրեն Մ.Սաֆարյանը, ով միաժամանակ հանրապետության գլխավոր ֆթիզիատրն է (տուբերկուլոզի մասնագետ), հայտնել է, որ մեկ հիվանդի օրական միջին էներգետիկ ցուցանիշը կազմել է մինչև 3000 կկալ, որը բավարար է եղել հիվանդների սնուցման համար: Նման պարագայում ընդունելի չէ հաշվետվության մեջ նշված այն տեսակետը, որ տեղի է ունեցել հիվանդների թերսնուցում և հասկանալի չեն սնուցման էներգետիկ արժեքների հաշվարկման սկզբունքները:

Հակատուբերկուլոզային դիսպանսերի գործունեությունը, մինչև վերահսկիչ պալատի կողմից ուսումնասիրություն կատարելը, ստուգվել է ՀՀ առողջապահության նախարարության աուդիտորական ծառայության կողմից, բացահայտվել են մի շարք թերություններ կապված ֆինանսավորման մեխանիզմների, հաշվետվությունների արժանահավատության, գնումների գործընթացի, հիվանդների սննդի կազմակերպման և մի շարք այլ հարցերի վերաբերյալ։ Ուսումնասիրությունների արդյունքների հիման վրա կառուցվածքային փոփոխություններ կատարելու վերաբերյալ առաջարկություն է ներկայացվել ՀՀ կառավարություն, և որոշումն արդեն իսկ ընդունված է, որը ենթադրում է ինչպես կառուցվածքային, այնպես էլ կադրային փոփոխություններ:

Նախարարության կողմից իրականացված վերահսկողության արդյունքներին այլ ընթացք չի տրվել, քանի որ 12.09.2013թ. ՀՀ ԿԱ Ազգային անվտանգության ծառայության քննչական վարչության կողմից առգրավվել են կենտրոնի 2009-2012թթ. հաշվապահական հաշվառման և գնման գործընթացներին վերաբերող փաստաթղթերը: Քննչական վարչության կողմից գործին ընթացք տալուց հետ, նախարարությունն իր իրավասության շրջանակներում աուդիտորական ստուգման ընթացքում բացահայտված խախտումների մասով որոշումներ կընդունի:

3.   ՁԻԱՀ-ի, տուբերկուլոզի և մալարիայի դեմ պայքարի Գլոբալ հիմնադրամի դրամաշնորհային ծրագրի վերաբերյալ.

Անդրադառնալով ՀՀ առողջապահության նախարարության ՁԻԱՀ-ի, տուբերկուլոզի և մալարիայի դեմ պայքարի Գլոբալ հիմնադրամի դրամաշնորհային ծրագրերի ՀՀ վերահսկիչ պալատի խորհրդի 2013թ. հոկտեմբերի 18-ի թիվ 22/1 որոշման համաձայն իրականացված վերահսկողության արդյունքների արձանագրության այն դիտարկմանը, որ Գլոբալ հիմնադրամի ֆինանսավորմամբ ՀՀ առողջապահության նախարարության կողմից 2012 թվականին ձեռք բերված 294,550.0 հազար դրամի  սարքավորումները 21.11.2013թ. դրությամբ չեն օգտագործվում, որն արդյունք է «սխալ և ոչ ճիշտ պլանավորման», հարկ է նշել հետևյալը.

Հիշատակված սարքավորումները ձեռք են բերվել 2012 թվականին փակման շրջանում գտնվող դրամաշնորհային երկու ծրագրով`  5-րդ շրջանի «ՀՀ–ում տուբերկուլոզի դեմ պայքարի ազգային ծրագրի ուժեղացման» և «ՀՀ-ում ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի դեմ պայքարի ազգային ծրագրին աջակցության» առաջին փուլով Հայաստանի Հանրապետությանը հատկացված, սակայն նախորդ տարիներին (2007-2010թթ.) տարբեր պատճառներով չծախսված կամ էլ խնայված դրամաշնորհային միջոցները չկորցնելու նպատակով:

Ըստ Գլոբալ հիմնադրամի ընթացակարգերի` դրամաշնորհային ծրագրի տվյալ փուլի ավարտին կնքված պայմանագրերի բացակայության դեպքում համապատասխան ֆինանսական միջոցները Գլոբալ հիմնադրամի կողմից չեն տեղափոխվում ծրագրի հաջորդ փուլ, այլ կրճատվում են կամ էլ դրամաշնորհառուի կողմից հետ են փոխանցվում Գլոբալ հիմնադրամ:

Տեղեկացնենք, որ նման սարքավորումների տեղադրման և անվտանգ շահագործման համար պահանջվում  են շենքային հատուկ պայմաններ։ Սակայն նշված դրամաշնորհային ծրագրերով պատշաճ պայմաններ ստեղծելու նպատակով շինարարական աշխատանքներ նախատեսված չեն եղել։  Այդ իսկ պատճառով այդ աշխատանքները նախատեսվել են «ՀՀ-ում ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի դեմ պայքարի ազգային ծրագրին աջակցության» դրամաշնորհային ծրագրի հաջորդ փուլում։  Իսկ դատապարտյալների հիվանդանոցի ռենտգեն կաբինետի վերանորոգումն իրականացվել է ՀՀ արդարադատության նախարարության քրեակատարողական վարչության սեփական միջոցների հաշվին: Այժմ ռենտգեն սարքավորումների գործարկման աշխատանքներն ավարտական փուլում են: Հարկ է նշել, որ ՀՀ վարչապետի մոտ կայացած խորհրդակցության ժամանակ Վերահսկիչ պալատի ներկայացուցիչներին տեղյակ է պահվել, որ ՀՀ ԱՆ ՁԻԱՀ-ի կանխարգելման կենտրոնին  տրամադրված լաբորատոր-ախտորոշիչ սարքերն արդեն իսկ շահագործվում են:

      4. Առողջապահության ոլորտի բաժնում ներառված` ԱԾԻԳ ՊՀ կողմից ձեռքբերված ապրանքները չբաշխելու և, հետևաբար, չշահագործելու փաստի վերաբերյալ.

Հիշյալ ապրանքները ձեռք են բերվել «Աբովյանի ԲԿ» ՓԲԸ համար: Բժշկական կենտրոնի շենքը վերանորոգելուց հետո այդ սարքավորումներն անմիջապես տեղադրվել են բժշկական կենտրոնում: Պետք է նշել նաև, որ «Աբովյանի ԲԿ» ՓԲԸ շենքի վերանորոգման ծրագիրը նախատեսված էր մեկնարկել 2011թվականին, սակայն հետագայում այն հետաձգվեց, ինչի արդյունքում  շինարարական աշխատանքներն իրականացվեցին 2013թվականին:

5. Հեմոդիալիզի անցկացման ծառայություններում արձանագրված խախտումների վերբերյալ.

1) Նախարարության կողմից ծախսերը ծրագրավորվել են նախորդ տարվա մակարդակից ցածր: Հաշվարկները ցույց են տվել, որ անգամ նախարարության և նշված կենտրոնի միջև կնքված պայմանագրերով նախատեսված առավելագույն սահմանի չափով ֆինանսավորման արդյունքում  կենտրոնների փաստացի ծախսերը չեն հատուցվի.

Հաշվետվությունում նշված ձևակերպման վերաբերյալ պետք է նշել, որ ծրագրի շրջանակներում 2012 թվականի ճշտված բյուջեն կազմել է 1,528.7 մլն դրամ, որի շրջանակներում իրականացվել է 1,527.0 մլն դրամի ֆինանսավորում: 2013 թվականի պետական բյուջեով նշված ծրագրի համար նախատեսվել է 508 քվոտա՝ ընդհանուր 1,406.8 մլն դրամ կամ 2012 թվականի ֆինանսավորման համեմատ 120,2 մլն դրամ պակաս: 2013 թվականի հունվարին (պայմանագրերի կնքման ժամանակ) ծրագրի շրջանակներում արդեն իսկ բժշկական օգնություն էր ստանում 587 հիվանդ, որոնց բուժման լիարժեք ապահովման համար անհրաժեշտ էր 1,625.6 մլն դրամ (587 հիվանդ*տարեկան 153 սեանս*մեկ սեանսի արժեքը` 18,100 դրամ): Այսինքն՝ տարեսկզբին ծրագրում արդեն իսկ առկա էր 218,8 մլն դրամի դեֆիցիտ: Քանի որ պայմանագրային գումարները պետք է կնքվեն ՀՀ 2013 թվականի պետական բյուջեով տվյալ ծրագրի համար նախատեսված միջոցների շրջանակներում, այդ իսկ պատճառով նշված ծառայություններն իրականացնող կազմակերպությունների 2013 թվականի պայմանագրային գումարները սահմանվել են ավելի պակաս, քան 2012 թվականի ֆինանսավորումն է` պայմանով, որ տարվա ընթացքում կկատարվեն համապատասխան վերաբաշխումներ: Հեմոդիալիզի անցկացման շրջանակներում փաստացի կատարված աշխատանքների փոխհատուցման նպատակով տարվա ընթացքում Հայաստանի Հանրապետության 2013 թվականի պետական բյուջեի «Հեմոդիալիզի անցկացման ծառայություններ» ծրագրի միջոցներն ավելացվել են 249,0 մլն դրամով, ճշտված բյուջեն կազմել 1,655.8 մլն դրամ, որը բավարարել է հեմոդիալիզի ծառայությունն ամբողջությամբ ֆինանսավորելու համար.  մասնավորապես` «Արմենիա» ՀԲԿ ՓԲԸ-ում` 161,0 մլն դրամ, Վանաձորի ԲԿ ՓԲԸ-ում` 110,7 մլն դրամ: Նշված կազմակերպություններում 2012 թվականի համեմատ աճը պայմանավորված է 2013 թվականին փաստացի հիվանդների թվաքանակի ավելացմամբ: Հեմոդիալիզի ծառայության վերաբերյալ հաշվետվությունում նկարագրված իրավիճակը բացասաբար չի ազդել հեմոդիալիզի ծառայության լիարժեք կազմակերպման, ֆինանսավորման և հիվանդների անխափան սպասարկման գործընթացին: Հարցը կապված է եղել ֆինանսական դժվարությունների հետ, որը տարվա ընթացքում ամբողջությամբ լուծվել է:

2) Հեմոդիալիզի ծառայության գնագոյացման վերաբերյալ.

Հայաստանի Հանրապետության առողջապահության նախարարի 2013 թվականի հունիսի 21-ի թիվ 1726-Ա հրամանով հաստատված հեմոդիալիզի մեկ սեանսի 18,100 դրամ արժեքի ձևավորման համար հիմք են հանդիսացել Հայաստանի Հանրապետության ֆինանսների նախարարության աշխատակազմի ֆինանսական վերահսկողության տեսչության կողմից 2012 թվականին «Հեմոդիալիզի անցկացման ծառայություններ» ծրագրի շրջանակներում կազմակերպություններում իրականացված ստուգումների արդյունքները: Ընդ որում՝ վերը նշված հրամանով մեկ ֆիլտրի միջին արժեքը սահմանվել է 6500 դրամ: Այս ցուցանիշը նախատեսվել է ֆիլտրերի ձեռք  բերման փաստացի արժեքներից ելնելով (կազմակերպությունների կողմից ֆիլտրերը փաստացի ձեռք են բերվել 5,500-11,000 դրամ արժեքով): Վերը նշված հրամանով հաստատված հեմոդիալիզի գնի ծախսերի կառուցվածքի չափաքանակները կողմնորոշիչ են, դրանք հաշվարկված են հանրապետությունում նշված ծառայություն իրականացնող կամակերպությունների միջին ծախսերի մակարդակով, որը կարող է շեղվել կոնկրետ կազմակերպությունում փաստացի ծախսերից: Գործող ֆինանսավորման մեխանիզմների համաձայն` հեմոդիալիզի ֆինանսավորումն իրականացվում է մեկ սեանսի համար հաստատված գնով, փաստացի ծախսերի կառուցվածքից անկախ, և փաստացի ծախսերի կատարումը հաշվարկային կողմնորոշիչ ծախսերի շրջանակներում չի պարտադրվում: Ուստի, փաստացի ծախսերի և կողմնորոշիչ չափաքանակների համադրման միջոցով ծախսերի արդյունավետության գնահատումը հիմնավորված չէ: Դեռ ավելին, հեմոդիալիզի ծախսերի արդյունվետության բարձրացման և հիվանդների առողջության անվտանգության նպատակով, ՀՀ առողջապահության նախարարի 29.09.2012թ. N2175-Ա հրամանի համաձայն, 2012թ. նոյեմբերի 1-ից հեմոդիալիզն իրականացվում է միանգամյա օգտագործման պարագաներով:

3) Ծրագրային հեմոդիալիզի իրականացում մեկանգամյա ֆիլտրերով.

Վերահսկիչ պալատի կողմից արձանագրվել է. «Նախարարությունը պատշաճ վերահսկողություն չի իրականացրել առողջապահության նախարարի 28.09.2012թ. N 2175-Ա հրամանի կատարման նկատմամբ, որի արդյունքում արձանագրվել են խախտման դեպքեր»: Այս կապակցությամբ պետք է նշել, որ նախարարության հետևողական աշխատանքի և վերահսկողության արդյունքում է, որ հանրապետության տարածքում գործող բժշկական կազմակերպություններն անցել են միանգամյա ֆիլտրերի օգտագործմանը: Իսկ խախտում թույլ տված կազմակերպությունների նկատմամբ կիրառվել են պայմանագրով նախատեսված պատասխանատվության միջոցներ:

6. ՀՀ առողջապահության նախարարության կողմից բազմաթիվ դեղեր 2012թ. համետությամբ 2013-ին գրեթե կրկնակի կամ կրկնակի և ավելի  քանակության ձեռք բերման վերաբերյալ.

2013 թվականին 2012-ի համեմատ պետության կողմից կենտրոնացված կարգով բոլոր դեղերի գրեթե կրկնակի կամ կրկնակի և ավելի անգամ քանակությամբ ձեռք բերումը, մասնավորապես հակադիաբետիկ դեղերով ապահովվածությունը  2012 թվականի 23-30 %-ի դիմաց  2013-ին հասել  է  57-64%: Ինչ վերաբերում է մնացած դեղերին, ապա 2013թ. կրկնակի կամ կրկնակի և ավելի անգամ քանակությամբ ձեռք բերումը կազմել է ապահովվածության շուրջ 100%, բացառությամբ արյան մակարդելիության վրա ազդող դեղի: Վերահսկողության արդյունքում հաշվի առնված չէ այն փաստը, որ ՀՀ առողջապահության նախարարության գլխավոր մասնագետները, որոնց հայտերի հիման վրա է կազմվում դեղորայքի պահանջարկը, 2012 և 2013թվականներին ներկայացրել են դեղերի անհրաժեշտ այն քանակը, որը առողջապահության նախարարությունը, հնարավորություն չունենալով ամբողությամբ ձեռք բերել 2012թ., ձեռք է բերել 2013-ի համար:

Վերահսկիչ պալատի արձանագրության մեջ նշված 2013թ.` 2012թ. համեմատ մի շարք դեղերի գների նվազելու վերաբերյալ.

 ՀՀ առողջապահության նախարարությունը կենտրոնացված կարգով դեղերի ձեռք բերումն իրականացնում է Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2011 թվականի փետրվարի 10-ի «Գնումների գործընթացի կազմակերպման մասին» N 168-Ն որոշման համաձայն: Պետական միջոցներով ապրանքների ձեռք բերման գործընթացի ժամանակ ՀՀ-ում գործող օրենսդրությամբ ինվոյսային գների վերաբերյալ դրույթներ նախատեսված չեն և նախարարությունն իրավասու չէ միջամտել ընկերությունների կողմից մատակարարվող գների գնագոյացման գործընթացին:

Հարկ է նշել նաև, որ դեղերի գների վերահսկման և դեղագործական ընկերությունների կողմից դեղերի շուկայում մենաշնորհային երևույթների բացառման նպատակով 2012թ. նոյեմբերից ՀՀ առողջապահության նախարարությունը և Տնտեսական մրցակցության պաշտպանության պետական հանձնաժողովն ամսական կտրվածքով տեղեկատվություն են փոխանակում դեղերի շուկայում գործող գների վերաբերյալ:

Դեղերի ծագման երկրների փոփոխության վերաբերյալ.              

Նախ հարկ է նշել, որ ՀՀ վերահսկիչ պալատը մի պարբերության մեջ արձանագրում է. «…2013թ.` 2012թ. համեմատությամբ, մի շարք դեղերի մասով գները նվազել են, սակայն հիմնականում դա պայմանավորված է դեղերի ծագման երկրների փոփոխությամբ» և, որպես օրինակ, նշում է հակադիաբետիկ մեկ դեղի օրինակ: Իսկ մյուս պարբերության մեջ արձանագրվում է. «Որոշ դեղերի մասով ծագման երկրների և մատակարար կազմակերպությունների փոփոխություն չի ունեցել, սակայն 2013թ. դրանք ձեռք են բերվել ցածր գներով» և օրինակ է բերվում երկու դեղ` պրոգրաֆ և ռեկարմոն: Այս պարագայում անհասկանալի է, ինչու է հաշվետվության մեջ դեղերի գների իջեցումը որակավորվում. «հիմնականում պայմանավորված է դեղերի ծագման երկրի փոփոխությամբ»: Միևնույն ժամանակ հարկ է նշել, որ մինչև դեղի շրջանառության թույլտվությունը, ՀՀ օրենսդրության համաձայն, դեղերը պետք է գրանցվեն Հայաստանի Հանրապետությունում, որի ընթացքում արտադրողի կողմից ներկայացված բոլոր փաստաթղթերը ենթարկվում են մանրակրկիտ վերլուծության, իսկ նմուշները` որակի լաբորատորային փորձաքննության, այնուհետև գնահատվում են դեղի որակական ցուցանիշները, և դեղը գրանցվում է: Դեղը գրանցվելուց հետո շրջանառության ընթացքում  ի հայտ եկող դեղի կողմնակի ազդեցության կամ արդյունավետության բացակայության դեպքերի մասին անհրաժեշտ է հայտնել ՀՀ ԱՆ փորձագիտական կենտրոն, ինչպես պահանջվում է օրենսդրությամբ: ՀՀ առողջապահության նախարարությունը կենտրոնացված կարգով դեղերի ձեռք բերումն իրականացնում է Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2011 թվականի փետրվարի 10-ի «Գնումների գործընթացի կազմակերպման մասին» N 168-Ն և 2013 թվականի մայիսի 2-ի «Հայաստանի Հանրապետության  պետական բյուջեի և այլ միջոցների հաշվին գնվող դեղերի տեխնիկական բնութագրերի կազմման չափորոշիչները հաստատելու մասին» թիվ  502-Ն կառավարության որոշումների համաձայն:  Անկախ ծագման երկրից ՀՀ առողջապահության նախարարությունը խիստ հսկողություն է իրականացնում և երաշխավորում է ՀՀ-ում շրջանառվող բոլոր դեղերի որակը, անվտանգությունը և արդյունավետությունը:

7. ՀՀ ԱՆ «ՁԻԱՀ-ի կանխարգելման հանրապետական կենտրոն» ՊՈԱԿ-ում (այսուհետ՝ Կենտրոն) ՀՀ Վերահսկիչ պալատի ստուգման արդյունքների վերաբերյալ.

1)     Ըստ ՀՀ վերահսկիչ պալատի արձանագրության. «Կենտրոնի կողմից մատուցված ծառայությունների ինքնարժեքը հիմնավորված չէ ֆինանսական հաշվարկներով, որի արդյունքում հնարավոր չէ պարզել մի շարք հետազոտությունների արժեքի սահմանման սկզբունքները և ծախսերը: Օրինակ՝ ըստ ներկայացված հաշվարկի, «ՄԻԱՎ վարակի հետկոնտակտային կանխարգելման» մեկ հետազոտության 112.035 դրամ ինքնարժեքի հաշվարկում միայն ուղղակի և անուղղակի աշխատավարձի և պարտադիր սոցիալական ապահովագրության վճարների ծախսը կազմում է 101.939 դրամ կամ ինքնարժեքի 91%-ը: Եթե ծախսանյութերը և հետազոտության համար անհրաժեշտ սարքերն ու սարքավորումները անվճար տրամադրվում են Գլոբալ հիմնադրամի կողմից, ապա զուտ հետազոտության գործառույթի դիմաց 101.939 դրամ արժեքի սահմանումը պահանջում է ստույգ հաշվարկներ, որոնք չեն իրականացվել: Հետևաբար՝ բյուջետային ծախսերի ծրագրավորման և ֆինանսավորման ընթացքում նման հետազոտություններին վերաբերող ծախսերը վերանայման և լուրջ հիմնավորման կարիք ունեն»։

Առարկություն. NՄՁ-01, 08.02.2013թ. Առողջապահական ծառայությունների գնման պետական պայմանագրի հավելված 1-ում Կենտրոնի կողմից իրականացվող ծառայությունների գները ներկայացվել են բժշկական նշանակության ապրանքներով և առանց բժշկական նշանակության ապրանքների:

Ըստ վերը ներկայացված օրինակի՝ ՄԻԱՎ վարակի հետկոնտակտային կանխարգելում ծառայությունը ոչ թե մեկ հետազոտություն է, այլ դեպք է, որն իր մեջ ներառում է մի շարք համալիր լաբորատոր հետազոտություններ. համաճարակաբանական հետազոտություն, բժշկական և հոգեբանական խորհրդատվություններ, կանխարգելիչ բուժման իրականացում: Այսինքն՝ այս ծառայության տրամադրման գործընթացին ներգրավված են Կենտրոնի գրեթե բոլոր բաժինների աշխատակիցները: ՄԻԱՎ վարակի հետկոնտակտային կանխարգելում ծառայության մեկ դեպքի գինը բժշկական նշանակության ապրանքներով 250.000 դրամ է, որի մեջ աշխատավարձը պարտադիր սոցիալական ծախսերի հետ միասին կազմում է 101.939 դրամ, այսինքն՝ 40,8%: Կենտրոնը բժշկական նշանակության ապրանքները ստանում է անհատույց, հետևաբար ծառայությունն իրականացրել է առանց բժշկական նշանակության ապրանքների արժեքի՝ 112.035 դրամով: Հաշվի առնելով այն, որ առանց բժշկական նշանակության ապրանքների ինքնարժեքը ամբողջ ինքնարժեքի մի մասն է, աշխատավարձի և պարտադիր սոցիալական ծախսերը պետք է ավելի մեծ տոկոս կազմեն (91%): Ներկայացված ծառայությունների ինքնարժեքների հաշվարկի համար հիմք են հանդիսացել փաստացի կատարված ծախսերը` ըստ առողջապահության նախարարության կողմից հաստատված նախահաշվով սահմանված ծախսային հոդվածների:

2)               Ըստ Վերահսկիչ պալատի արձանագրության. «Գլոբալ հիմնադրամի և նախարարության հետ 22.11.2009թ. «ՀՀ-ում ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի հակազդման ազգային ծրագրին աջակցություն» դրամաշնորհային համաձայնագրի շրջանակներում Կենտրոնի ֆինանսավորումը 01.04.2012– 25.01.2013թթ. կազմել է 127,446.6 հազ. դրամ: Նշված գումարից 40,374.6 հազ. դրամն ուղղվել է աշխատավարձի վճարմանը, իսկ 86,625.4 հազ. դրամը՝ ծրագրերի իրականացմանը (մոնիտորինգ և գնահատում՝ 66,135.5 հազ. դրամ, պլանավորում և ղեկավարում՝ 9,171.0 հազ. դրամ, դասընթացներ՝ 6,263.1 հազ. դրամ, ենթակառուցվածքներ՝ 5,017.5 հազ. դրամ)»։

«Գլոբալ Հիմնադրամի ֆինանսավորմամբ նախարարության կողմից իրականացվող՝ «ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի հակազդման ազգային ծրագրին աջակցություն» ծրագրի 01.01-30.03.2013թ. և 01.04-31.12.2013թ. ժամանակահատվածներում իրականացումն ապահովելու նպատակով Կենտրոնին հատկացրել է համապատասխանաբար՝ 15,046.8 և 61,888.1 հազ. դրամ: Ծախսերի կառուցվածքում շուրջ 80%-ը կազմել է աշխատավարձը, իսկ զուտ ծրագրի իրականացմանն ուղղվել է հատկացված գումարի ընդամենը 20%-ը:»:

Առարկություն. Աշխատավարձի վճարումը և ծրագրի իրականացումն արհեստականորեն տարանջատված են, այնինչ անձնակազմի աշխատանքն անմիջականորեն ուղղված է ծրագրի միջոցառումների իրականացմանը: Աշխատավարձի վճարման ծախսերը հաստատված են ծրագրի բյուջեով, որը համաձայնեցվել է Գլոբալ հիմնադրամի հետ, կատարված ծախսերը չեն շեղվել հաստատված բյուջեից:

3)        Ըստ Վերահսկիչ պալատի արձանագրության. «Նույն գործառույթի համար Գյումրու և Վանաձորի աշխատանքային խմբերում ընդգրկված հարցազրույց վարողների հետ կնքվել են 1 հարցազրույցի դիմաց 4800-4888 դրամի ծառայությունների մատուցման պայմանագրեր, իսկ Երևանում՝ շաբաթական 10-22.5 ժամ աշխատաժամանակի դիմաց 80.0-290.0 հազ. դրամ աշխատավարձի դրույքաչափով: Արդյունքում, գործարքային սկզբունքով վճարելու դեպքում Երևան քաղաքում անցկացված 900 հարցազրույցի վարման դիմաց պետք է վճարվեր 4,320.0 հազ. դրամ, սակայն վճարումը կատարվել է ժամկետային աշխատանքի վարձատրության սկզբունքով և վճարվել է 4,922,3 հազ. դրամ»։

Առարկություն. Գյումրու և Վանաձորի աշխատանքային խմբերում ընդգրկված հարցազրույց վարողների հետ 1 հարցազրույցի դիմաց 4888 դրամ արժեքով պայմանագրեր չեն կնքվել: Կնքվել են միայն 1 հարցազրույցի դիմաց 4800 դրամի ծառայությունների մատուցման պայմանագրեր:

900 հարցազրույցի վարման դիմաց վճարվել է 4,922,3 հազ. դրամ ոչ թե այն պատճառով, որ վճարումը կատարվել է ժամկետային աշխատանքի վարձատրության սկզբունքով, այլ այն, որ աշխատանքային պայմանագրերով աշխատողներին, համաձայն ՀՀ Աշխատանքային օրենսգրքի, վճարվել են չօգտագործված արձակուրդի փոխհատուցումներ:

Հարցազրույցների գնահատման համար հիմք են հանդիսացել «ՀՀ-ում ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի հակազդման ազգային ծրագրին աջակցություն» դրամաշնորհային համաձայնագրի շրջանակներում Գլոբալ Հիմնադրամի կողմից հաստատված յուրաքանչյուր խմբում մեկ հարցազրույցի համար նախահաշվով սահմանված ծախսերը: Հաշվի առնելով ծրագրի պահանջները` բոլոր աշխատանքներն ունեցել են ժամկետային բնույթ և, անկախ աշխատանքային պայմանագրերի վճարման սկզբունքից` գործարքային կամ ամսական դրույքաչափ, բոլոր պայմանագրերը կնքվել են որոշակի ժամկետով: Աշխատանքային պայմանագրերով աշխատողներին, համաձայն ՀՀ Աշխատանքային օրենսգրքի, վճարվել են չօգտագործված արձակուրդի փոխհատուցումներ:

4)        Ըստ Վերահսկիչ պալատի արձանագրության. «Փաստորեն՝ անկախ թիրախային խմբերի առանձնահատկություններից, բոլոր հարցազրույց վարողների համար աշխատանքային պայմանագրով նախատեսվել են 60%-ի չափով հավելումներ: Ավելին՝ երիտասարդների հետ հարցազրույցի վարման միավորի արժեքը 88 դրամով գերազանցել է մյուս թիրախային խմբերում ընդգրկվածների համար նախատեսված 4800 դրամը»։

Առարկություն. Կենտրոնի աշխատողներն ընդգրկված են ՀՀ կառավարության 2003թ. դեկտեմբերի 11-ի N1907-Ն որոշմամբ հաստատված առողջության համար առանձնապես վնասակար, առանձնապես ծանր աշխատանքների և մասնագիտությունների ցանկում և առողջության համար առանձնապես վնասակար, առանձնապես ծանր աշխատանքի կատարման դեպքում աշխատողին, համաձայն ՀՀ աշխատանքային օրենսգրքի 183 հոդվածի, Կենտրոնը վճարում է հավելում` աշխատողի տարիֆային աշխատավարձի (պաշտոնային դրույքաչափի) 60%-ի չափով: Ուստի, անկախ նրանից, թե թիրախային որ խմբի հետ է անցկացվել հարցազրույցը, աշխատավարձի հավելումի մոտեցումը բխել է օրենսդրության պահանջներից:

Այսօր ԽՍՀՄ Ժողովրդական արտիստուհի Ալլա Պուգաչովան նշում է իր հոբելյանը. լրանում է նրա 65 տարին: Ավելի վաղ նա քանիցս նշել  է, որ իր կենսագրությունը վաղուց ու լայնորեն հայտնի է, այնպես որ, երբեք տարիքը թաքցնելու հարկ չի եղել:

Նա ծնվել է Մոսկվայում, 16 տարեկանում առաջին անգամ դուրս է եկել պրոֆեսիոնալ բեմ:  Թողարկել է 100 ալբոմ, որոնց ընդհանուր տպաքանակը գերազանցել է 250 մլն-ը:

Ուղիղ 5 տարի առաջ, իր 60-ամյակի օրը նա հայտարարեց, որ հեռանում է բեմից: Ասում են` խոսքը չի դրժել:

Անկախ

Ապրիլի 13-ին, ժամը 02.05-ին, հիվանդանոցից ոստիկանության Մասիսի բաժնում հաղորդում է ստացվել, որ «սուր թունավորում անհայտ Էթիոլոգիա» ախտորոշմամբ բուժօգնության են դիմել 1983 թ. ծնված Գոհար Գ.-ն, 1960 թ. ծնված Լուսիկ Գ.-ն և 2004 թ. ծնված Լուսինե Գ.-ն:
Պարզվել է, որ նրանք տանը, անհայտ պայմաններում, թունավորվել են տանը և շտապօգնության ավտոմեքենայով տեղափոխվել հիվանդանոց:
Հանգամանքները պարզվում են:
Կատարվում է հետաքննություն:

Ապրիլի 13-ին, ժամը 03.10-ին, հիվանդանոցից ոստիկանության Կոտայքի բաժնում հաղորդում է ստացվել, որ շմոլ գազի թունավորումով բուժօգնության են դիմել 1964 թ. ծնված Կարինե Մ.-ն, 2005 թ. ծնված Աննա Թ.-ն, 1991 թ. ծնված Ծաղկանուշ Ե.-ն և 1984 թ. ծնված Հարություն Հ.-ն:
Պարզվել է, որ նրանք թունավորվել են խոհանոցում տեղադրված գազի ջրատաքացուցիչի թերայրման հետևանքով առաջացած շմոլ գազից:
Հանգամանքները պարզվում են:
Նախապատրաստված նյութերն ուղարկվել են ոստիկանության քննչական բաժանմունք:

Անկախ

Գիտնականները պարզել են, որ  մանուկ հասակում գլխի վնասվածքը կարող է ազդել մարդու վարքագծի վրա ավելի գիտակից տարիքում: Յանգի համալսարանից գիտական խումբը  3 տարի զբաղվել է այդ խնդրի ուսումնասիրությամբ ու հանգել այն եզրակացության, որ ուղեղի ցնցումն ու գանգուղեղային վնասվածքներն այնքան էլ հասարակ բաներ չեն, ինչպես կարող է թվալ առաջին հայացքից:

Գիտնականները պարզել են, որ գլխի վնասվածքների ամենահաճախ հանդիպող պատճառը ՃՏՊ-ն է: Ցնցման ժամանակ վնասվում են գլխուղեղի որոշ հատվածներ, ինչը կարող է փոխել մարդու վարքն ու սոցիումին հարմարվելու աստիճանը որոշել: Գիտնականներն ասում են նաև հիշողության հնարավոր կորստի, ու իմացական ոլորտի խանգարումների մասին:

Տվյալներն ապացուցվել են  առողջ և գլխուղեղի վնասվածքով երեխաների սոցիալական կյանքի համեմատությամբ:  Հաջողվեց պարզել նաև կապը  գլխուղեղի աշխատանքի շեղումների ու ընկերների թվի միջև:

Շփումը բազմակողմանի պրոցես է, որը պահանջում է լսելու, սեփական միտքը ձևակերպելու ու այն զրուցակցին հաղորդելու ունակություն: Հայտնաբերելով նման փոխկապակցվածություն, գիտնականները հիմա էլ փորձում են պարզել, թե ինչպես կարելի է այդ շեղումը շտկել:

Ի դեպ. Կարծիք կա, որ գլխի վնասվածքները հետագայում կարող են Ալցհյմերի հիվանդության զարգացման պատճառ դառնալ:

Անկախ

Ավանդության համաձայն` Մարիամ Մագթաղինացին ձու է մեկնել կայսր Տիբերիոսին` «Աստված հարություն առավ» խոսքով: Կայսրը կասկածամտությամբ է լսել այդ արտահայտությունն ու հայտարարել, թե ավելի շուտ այդ ձուն կարմիր գույն կներկվի, քան թե կկատարվի Մարիամի խոսքը: Այդ պահին ձուն ներկվել է կարմիր ու հենց այդտեղից է սկիզբ առել ձուն կարմիր ներկելու ավանդույթը:
Ձու ներկելու ամենատարածված ու ավանդական մեթոդը սոխի կեղևով ներկելն է: Սակայն եթե ժամանակին այդչափ կեղև չեք հավաքել, ապա կարելի է այլ միջոցների դիմել: Լավ ներկանյութ է բազուկի հյութը և սոխի կեղևի նման` որքան շատ է դրա քանակը, այնքան վառ գույն է ստացվում: Դրա համար հարկավոր է բազուկը լվանալ, մանրացնել ապա ձվի հետ եփել. ստացվում է վարդագույնից մինչև մուգ կարմիր երանգ:
Ձուն հաճելի կանաչ գույն կստանա եղինջով եփելու արդյունքում: Կապույտ գույն կստացվի կարկադեով եփելու պարագայում: Սև թեյով եփելու արդյունքում կունենաք կարմիր ձվեր, որոնք գույնով գրեթե չեն տարբերվում սոխով ներկածներից: Ի վերջո, ձու կարելի է ներկել կանաչ բրիլյանտինով: Դրա համար հարկավոր է արդեն պինդ խաշած ձվերը դնել մի քանի կաթիլ «զելյոնկա» լցրած ջրի մեջ, սակայն, ձուն այդ լուծույթի մեջ երկար թողնել չի կարելի: