Շիմոն Պերես
«Մարդիկ նախընտրում են հիշել, բայց ոչ երևակայել: Հիշողությունը ծանոթ բանի հետ գործ ունի, իսկ երևակայությունը` անհայտի: Երևակայությունը կարող է սարսափելի կերպարներ ստեղծել, երևակայությունը պահանջում է, որ մարդը ռիսկի դիմի ու բաժանվի փորձածից: Նոր Իսրայելի սերմերը ծլել են այն մարդկանց երևակայությունից, որոնք եղել են տարագրության մեջ: Տարագրություն, որ երկար է տևել, մոտ 2 հազարամյակ; Տարագրությունը հրեաներին թողել է աղոթքով, առանց հայրենիքի: Սակայն այդ երբեք չընդհատված աղոթքով նրանք հույս են փայփայել ու պահել իրենց նախնյաց հողի հետ կապը:
Իսրայել պետության ստեղծման հետ այդ մեծ աղոթքը սերմանվեց մի բուռ հողակտորի վրա: Հողը քիչ էր, իսկ շրջապատը` թշնամական: Հինկտակարանային Եգիպտոսից Իսրայել ուղևորության ժամանակ մենք հատել ենք հսկայական անապատը: Նոր ժամանակներում կրկին մեր հայրենի հողն ենք վերադարձել, որը նույնպես հիմնականում անապատ էր: Մենք պետք է նորից վերստեղծեինք մեզ: Աղքատների պես, որոնք վերադառնում են տուն` իրենց խղճուկ հողակտորը, մենք պետք է հասկանայինք, թե ինչպես պետք է կարիքի պայմաններում հարստանայինք:
Միակ կապիտալը, որ ունեինք, մարդկային կապիտալն էր: Չորային հողը ոչ թե ֆինանսական ներդրումներ էր ներգրավում, այլ միայն պիոներների, որոնք բավարարվում էին քչով, համաձայնում շատ աշխատելուն: Նրանք նոր կենսակերպ հայտնագործեցին` կիբուցներ, մոշավներ, ձեռնարկեցին քաղաքների զարգացում և ընկերակցություններ այն վայրերում, որտեղ ոչինչ չկար: Նրանք ջուր գտնելու որոնումներով հորատում էին հողը, աշխատում էին, իրենցից շատ բան պահանջում, հետն էլ երազում ու նորարարություններ հղանում:
Նրանք իդեալիստ էին ու ինտելեկտուալ, սակայն ձգտում էին հողը մշակել սեփական ձեռքերով: Երբ հասկացան, որ հողը բերրի չէ, ջուրն էլ բավարար չէ, գնացին հայտնագործությունների ու տեխնոլոգիաների ստեղծման ուղղությամբ:
Կիբուցը դարձավ ինկուբատոր, իսկ ֆերմերը` գիտնական: Իսրայելում բարձր տեխնոլոգիաները սկսվում էին գյուղատնտեսությունից: Նույնիսկ ոչ մեծ տարածքով հողակտորներով ու ջրի սակավությամբ իսրայելացիները դարձան գյուղատնտեսության առաջատար:
Իսկ շրջակայքի թշնամությունը չէր թուլանում: Իսրայելն իր գոյության առաջին 62 տարում 7 անգամ հարձակման է ենթարկվել և դիվանագիտական ու տնտեսական լայնածավալ պատժամիջոցների թիրախ է եղել: Օտարերկրյա զորքերը օգնության չեն հասել: Մենք կարողացել ենք թվային առավելություն ունեցող ուժերին հաղթել մեր զինվորների խիզախության ու տեխնոլոգիաների շնորհիվ:
Իսրայելը երկրի չափսերին ոչ համապատասխան ու դիմակայած վտանգներին հակակշիռ ստեղծելու ունակություն է զարգացրել:
Իսրայելը միշտ էլ կլինի փոքրիկ երկիր և՛ տարածքով, և՛ բնակչության թվով: Ուստի երբեք չի կարող խոշոր շուկա դառնալ կամ արդյունաբերության խոշոր ճյուղեր զարգացնել: Բայց եթե չափսը քանակական առավելություն է տալիս, ապա փոքր չափսը հնարավորություն է տալիս կենտրոնանալու որակի վրա: Իսրայելի միակ հնարավորությունը որակին ձգտելն է…
Ինչպես Իսրայելի առաջին վարչապետ Դավիդ Բեն Հուրիոնն է ասել, բոլոր փորձագետներն այնտեղ են, որտեղ կատարվել է, փորձագետներ չկան այնտեղ, որտեղ դեռ պիտի կատարվի:
Որպեսզի ապագայի փորձագետ դառնաս, պետք է փորձը փոխարինվի տեսնելու ունակությամբ: Ես համոզված եմ, որ հաջորդ տասնամյակն ամենազարմանալին կլինի թե՛ գիտության թե՛ արդյունաբերության համար հետևյալ ճյուղերի համաժամանակյա զարգացման շնորհիվ:
Դրանցից առաջինն արհեստական ինտելեկտի զարգացումն է: Վերջին 25 տարում համակարգիչների հնարավորությունները միլիոն անգամ են աճել:
Երկրորդը գիտական հայտնագործությունների բռնկումն է, որոնք տեղի են ունենում աշխարհում ժամանակակից տեխնոլոգիաների առավելությունների համադրման ու գիտնականների թվի ավելացման հետ (հիմնականում Հնդկաստանում ու Չինաստանում):
Երրորդ ուղղությունը նանոտեխնոլոգիայի ոլորտում հայտնագործություններն են, որոնք հնարավորություն են տալիս գաղտնազերծելու բնության ամենահրաշալի արարածի` մարդու ուղեղի կառուցվածքը: Դա հնարավորություն կտա բացահայտելու մարդու ներուժն ու կհանգեցնի սոցիալական մարտահրավերների, որոնց մասին անգամ չենք էլ երևակայում:
Մենք կկարողանանք կանխել ու բուժել հիվանդությունները, շրջանցել խոչընդոտները, ուղևորվել տիեզերքի հեռուներն ու թափանցել օվկիանոսների խորքերը:
Ներկայումս Իսրայելն իրեն նախապատրաստում է այդ ուղևորությանը` օգնելով մյուս ճամփորդներին ու օգնություն ստանալով նրանցից:
Գյուղատնտեսությունն ավելի հեղափոխական է, քան արդյունաբերությունը. 25 տարում Իսրայելը գյուղատնտեսական արդյունաբերությունը մեծացրել է 17 անգամ: Մարդիկ չեն հասկանում, սակայն գյուղատնտեսության 95%-ը գիտություն է և միայն 5%-ն է աշխատանք»: Շիմոն Պերես
Բեն Հուրիոն և Գոլդա Մեիր
Իսրայելը փորձարարական հրաշալի հարթակ է: Թշնամական միջավայրում երկիրը վերածվել է գաղափարների փորձարկման հրաշալի լաբորատորայի: Իսրայելացիները հասկացել են, թե ինչ է նշանակում իրենց համար նավթից կախվածություն չունենալը թե ֆինանսական և թե շրջակա միջավայրի պահպանության տեսանկյունից:
«Նավթն է ֆինանսավորում միջազգային ահաբեկչությունն ու անկայունություն ստեղծում» Շիմոն Պերես
Դուբայի շեյխ Ռաշիդի`«Իմ պապը ուղտով էր ճանապարհ գնում, հայրս` նույնպես, ես Mercedes եմ վարում, իմ որդին` Land Rover, նրա որդին նույնպես Land Rover կվարի, իսկ որդու որդին նորից ուղտ կնստի» արտահայտությունը հանգեցնում է այն գիտակցության, որ նավթային պաշարներն անսպառ չեն, և դա Իսրայելին ստիպում է հսկայական գումարներ ներդնել բնական պաշարների այլընտրանքային միջոցներ գտնելու նպատակով:
Շայ Ագասի. նա համոզված էր, որ եթե մի երկիր անգամ կարողանա լրիվ անկախանալ նավթից, ապա աշխարհը կհետևի նրան: Նա մինչ այդ արդեն ուսումնասիրել էր մի քանի էկզոտիկ տեխնոլոգիաներ, սակայն որոշեց ավելի հասարակ համակարգի վրա կենտրոնանալ` էլեկտրամոբիլների, որոնք սնվում էին հանվող մարտկոցներով: Նա կարծում էր, որ դա լուրջ քայլ է էկոլոգիական շարժիչների ու տրանսպորտի ստեղծման ճանապարհին: Ահա այս գաղափարն է, որ Շայ Ագասիին ստիպեց տեխնոլոգիական նորարարությունների ներդրումով զբաղվել հիբրիդային շարժիչների ու էլեկտրաշարժիչների ոլորտում:
Շվադ Շաքեդ. երբ նա էլեկտրոնային վճարման համակարգի` PayPal-ի նախագահ Սքոթ Թոմսոնին երկար թախանձելուց հետո հասավ իր նպատակին, այն է` 20 րոպեով հանդիպման, Թոմսոնը չէր էլ պատկերացնում, թե իսրայելցի գործարարն ինչ է առաջարկելու իրեն: Իսկ երիտասարդ Շաքեդը հայտարարեց, որ կարող է լուծել օնլայն մեքենայությունների խնդիրը: Այն հարցին, թե ինչպես դա կարելի է անել, պատասխանեց. «Լավ մարդիկ հետք են թողնում համացանցում, թվային հետքեր, քանի որ նրանք թաքցնելու բան չունեն, իսկ վատ մարդիկ հետք չեն թողնում, քանի որ փորձում են թաքցնել իրենց այցելությունը: Եթե կարողանանք այդ հետքերը հայտնաբերել, ապա կարելի է այդ ռիսկը հնարավորինս նվազեցնել ու հայտնաբերել նրանց: Դա շատ պարզ է»: «Այլևս չպետք է հապաղել»,- մտածեց Սքոթ Թոմփսոնը:
Նրա ընկերությունում 2 հազար աշխատակից կա (50-ը գիտությունների դոկտոր են), որոնք գիշերուզօր աշխատում են, որ ավազակներին հաղթեն: Նրա այն հարցին, թե ինչպես է Շաքեդը սովորել դա անել, երիտասարդը պատասխանեց` ահաբեկիչներին որսալու ընթացքում: Համաձայնություն տալով Թոմփսոնը վստահ էր, որ որոշ ժամանակով կազատվի այդ հանդուգն փորձարարից: Սակայն 3 օր անց Շաքեդը զանգահարում է Թոմփսոնին ու ասում, որ ամեն ինչ պատրաստ է: Արդյունքը գերազանցեց սպասումները. Թոմփսոնը Շաքեդին տեխնոլոգիաների ներդրման համար առաջարկեց 79 մլն: Շաքեդը հրաժարվեց. երկար բանակցություններից հետո համաձայնության եկան 169 մլն դոլարի շուրջ:
Դրանից հետո Թոմփսոնը ուղևորվում է Իսրայել` իր նոր ձեռք բերած ընկերություն:
Առաջինը, ինչին նա բախվեց այս երկրում, իսրայելական խուցպան էր. ըստ հրեա գիտնական Լեո Ռոստենի` այս բառը ժամանակակից եբրայերենը (իվրիտ) փոխառել է իդիշից, նշանակում է հանդուգն, անամոթ, համարձակ, բացառիկ կամքի տեր, ինքնավստահություն` գումարած մեծամտություն: Որևէ ուրիշ լեզվում չկա համարժեք բառ, որը լրիվ արտահայտի այս իմաստները: Կողքից դիտողի համար Իսրայելում այս բառի իմաստի դրսևորումն ամենուրեք է. թե ինչպես են ուսանողները խոսում իրենց դասախոսների հետ, ինչպես են աշխատողները շփվում իրենց ղեկավարի հետ: Դա նրանց ապրելու ձևն է: Տանը, դպրոցում թե բանակում իսրայելցին սովորում է, որ ինքնավստահությունը նորմ է: Եթե նստած եք իսրայելցի գեներալների կողքին, ու բոլորը մտածում են, որ վատ չէր լինի սուրճ խմել, ով ամենից մոտ է նստած սրճեփին, նա էլ սուրճ է պատրաստում: Ու սովորական բան է, որ գեներալները սուրճ եփեն իրենց զինվորների համար: Իսրայելի բանակը լավագույն օրինակն է հիերարխիայի բոլոր օղակների համար: Այստեղ կողք կողքի ծառայում են միլիոնատերերի, քաղաքական էլիտայի, տաքսիստների ու խոհարարների երեխաները: Ու զարմանաի չէ, որ Իսրայելի բանակը սոցիալական ամենաամուր ցանցն է, հետագա գործնական հարաբերությունների հիմքը:
Գործարար Ջոնաթան Մեդվեդն ասում է. «Շատ բան կարելի է ասել հասարակության մասին` հիմնվելով այն բանի վրա, թե ինչպես է այդ հասարակությունը խոսում իր էլիտայի մասին: Իսրայելն այն միակ տեղն է, որտեղ յուրաքանչյուր մարդ, որ իշխանություն ունի, այդ թվում նաև վարչապետը, բանակի գեներալները, մականուններ ունեն, որոնք օգտագործում են բոլորը, ներառյալ` ժողովրդական զանգվածները»: Օրինակ` Բենյամին Նաթանյահուին ու Արիել Շարոնին Բիբի ու Արիկ մականուններով են կնքել: 1980-ականներին գլխավոր շտաբի պետ Մոշե Լևիին անվանում են Մոշե Վա-Խեցի (կես Մոշե), քանի որ կարճահասակ է:
Իսրայելացիները անհաջողություններից չեն հուսահատվում: Նրանք կարծում են, որ առանց «կառուցողական կամ ինտելեկտուալ անհաջողությունների», ինչպես իրենք են ասում, չի կարելի իսկական նորարարության հասնել: Այն իսրայելցի գործարարը, որը մի շարք անհաջողություններ է ունեցել, անհաջողակ չի համարվում: Նրա բացասական փորձն էլ արժեքավոր ակտիվ է համարվում:
Պետության հիմնադրումից սկսած` իսրայելացիները խորապես գիտակցել են, որ մոտ և հեռավոր ապագան միշտ էլ հարցականի տակ է: Եթե իսրայելցի գործարարը մի գործնական գաղափար է ունենում, ապա անմիջապես սկսում է իրագործել այն: Դա, իհարկե, լավ է գործի համար: Եթե երկար ես մտածում, ապա դա կարող է հանգեցնել մի վիճակի, երբ սկսում ես կասկածել` գուցե ինչ-որ բան այն չէ:
Եթե իսրայելացին տարվա վերջին ռադիոյով լսում է, որ ներհոսքը նվազել է, ապա դա ընկալվում է որպես վատ նորություն, ասես խոսքը տեղումների քանակի նվազման մասին է: Ընտրությունների շրջանում տարբեր կուսակցությունների թեկնածուները հայտարարում են, որ իրենց պաշտոնավարման ժամանակ կկարողանան ևս 1 մլն ներգաղթողների հրավիրել երկիր: Իսրայելի բնակչությունն իր գոյության 60 տարիների ընթացքում աճել է 12 անգամ, իսկ տնտեսությունը մեծացել է 50 անգամ: 1968-1989 թթ. Իսրայելի կառավարությունը 112,5 մլն դոլար է վճարել Ռումինիայի բռնապետ Նիկոլաե Չաուշեսկուին ավելի քան 40,5 հազար հրեաներին ազատ արձակելու համար (յուրաքանչյուր հրեայի համար` 2,8 հազար դոլար):
Իր բոլոր խնդիրներով հանդերձ, իսրայելացին մի շատ կարևոր առավելություն ունի` նպատակի զգացողություն: Իսրայելը նավթ կամ բարեբեր հող չունի, ոչ մի ցամաքային սահման չունի, որով հնարավոր լինի արտաքին առևտուր անել: Բոլոր նյութական արժեքները ստեղծում է գործարարների բանակը:
«Հրեա ժողովրդի ամենամեծ ներդրումը մարդկության պատմության մեջ չբավարարված լինելու զգացումն է: Դա վատ է քաղաքականության համար, սակայն շատ լավ` գիտության համար: Անընդհատ ցանկանում է փոխել ու փոխվել»: Այս թեզով Շիմոն Պերեսն ընդգծում է, որ գիտական ու շուրջգիտական վեճերը, սովորելու մշտական ցանկությունն ու նույնիսկ կատարյալը ստիպում են տնտեսությանը շարժվել դեպի վեր ու ամենակարևորը` բարձրացնել աշխատանքի արտադրողականությունը: Իսրայելցի մայրիկը երջանիկ կլինի, եթե իր երեխան դոկտոր կամ իրավաբան դառնա, սակայն առնվազն կհպարտանա, եթե իր զավակը ձեռներեց, գործարար դառնա: Իսրայելական ընտանիքը երեխային խանձարուրից գիտությունների դոկտոր, գործատեր է մեծացնում: Երկուսն էլ պատվավոր դերեր են արագ զարգացող հասարակության համար:
Բեն Հուրիոն` Իսրայել պետության ստեղծողն ու առաջին վարչապետը
Նա սիոնիստական շարժման հիմնադիրն է, որը համաշխարհային պատմության մեջ մտել է նաև որպես նոր Իսրայել պետության հիմնադիր: Նրա ողջ կյանքը ստորադասված էր իր նախնիների երկրում հրեական պետության վերածնմանը: Կառավարություն է ստեղծել ու պայքարել Իսրայելի ճանաչման համար, հեռացել է ու կրկին վերադարձել մեծ քաղաքականություն: Իր նպատակին հասել է 1948-ին: Ժամանակակից քաղաքական գործիչները նրան Չերչիլի, Շառլ դը Գոլի և Ռուզվելտի շարքն են դասում: Նրա պատվին է անվանակոչվել միջազգային օդանավակայանը Թել Ավիվում, նրա անունով փողոց կա Երուսաղեմում և համալսարան` Նեգևում:
Նրա իսկական անունը Դևիդ Գրին է: Ծնվել է Վարշավայից ոչ հեռու, լեհական հրեաների ընտանիքում: Նրա հայրը քաղաքական սիոնիզմի հիմնադիր Թեոդոր Գերցելի ընկերն էր: Պատահական չէ, որ նա փոքր հասակից սիոնիզմի գաղափարներով էր տարված: 20-ամյա իրավաբանը 1906-ին Լեհաստանից արտագաղթեց ու նախնյաց հողին ոտք դնելով` փոխեց իր անունն ավելի հրեական Բեն Հուրիոնով («երիտասարդ առյուծ»)` ի պատիվ հռոմեական դարաշրջանի հրեա զորավարի: Իսրայելում նա իսկույն առաջ գնաց: Նրա մասին Ամոս Օզը գրել է, որ «պետության այն վաղ ժամանակաշրջանում շատ իսրայելցիներ նրա մեջ տեսնում էին Մովսեսին, Ջորջ Վաշինգտոնին, Գարիբալդիին ու Բարձրյալին»:
Առաջին աշխարհամարտի ժամանակ նա մեկնեց Ամերիկա, ուր երիտասարդ հրեաներին համոզում էր պատմական հայրենիք վերադառնալ:
1947-ին Հուրիոնը կազմակերպեց հրեական Պաղեստինի մարտական պատրաստության ուսումնասիրությունը, քանի որ գիտեր, որ Իսրայելի անկախության հռչակումը կհանգեցնի պատերազմի: Նա օրեր ու գիշերներ էր անցկացնում զինվորական գործի մասնագետների հետ, լսում նրանց ու քննում նրանց կարծիքները: Ավելի քան 6 ամիս անց ՄԱԿ-ը կյանքի կոչեց Պաղեստինը հրեական ու արաբական պետությունների բաժանելու որոշումը: Բեն Հուրիոնը դարձավ Իսրայել պետության ժամանակավոր վարչապետը: Նա նպաստեց հրեական ժողովրդի ինքնիշխանության վերականգնմանը: Արաբական պետությունները խիստ դժգոհ էին դրանից ու սկսեցին Իսրայելի դեմ մարտական գործողություններ ծավալել: Բեն Հուրիոնը գլխավորեց երիտասարդ պետության սահմանների պաշտպանությունը:
Նա հրեական պետության տեսիլքը վերածեց գործող ազգային պետության: Բեն Հուրիոնն է գլխավորել այն գործողությունները, որոնց արդյունքում կառուցվել է երկիրը: Նրա առջև ծառացած խնդիրները շատ բարդ էին: Դրանցից մեկն էլ 1930-ականներից մինչև Հոլոքոստի ավարտը ներգաղթյալների հոսքն ընդունելն էր: Նրանց մի մասը համակենտրոնացման ճամաբարներում էր, մի մասին հաջողվել էր փախչել Պաղեստին, մյուսներին տարբեր երկրներում մերժել էին կացարան տրամադրել, և նրանք ստիպված էին թաքնվել: Իսկ 1939-ին, երբ Բրիտանիայի կառավարությունը գաղութարարություն էր իրականացնում Պաղեստինում, սահմանափակեց հրեաների ներգաղթը: Այդ քաղաքականությունը հայտնի է «Սպիտակ թուղթ» անվամբ:
Դրան ի պատասխան` Հուրիոնը երկու կազմակերպություն ստեղծեց, որոնք առաջին հայացքից իրար հակասող էին: Սկզբում նա ոգեշնչեց ու կազմակերպեց շատ հրեաների հետդարձը Եվրոպա, որ նրանք բրիտանական բանակի «հրեական գումարտակներ» մտնեին ու բրիտանացիների հետ կռվեին նացիստների դեմ: Միաժամանակ նա ընդհատակյա գործակալություն էր ստեղծել, որի խնդիրն էր Եվրոպայի հրեա փախստականներին գաղտնի Պաղեստին ուղարկել` հակառակ Բրիտանիայի արտագաղթի քաղաքականության: Այդպիսով, Հուրիոնը Եվրոպայում կռվում էր բրիտանացիների հետ ու Պաղեստինում էլ պայքարում էր նրանց դեմ:
Բեն Հուրիոնը սևեռվել էր ցանկացած պայմանով պետություն ստեղծելու գաղափարի վրա: Նա բավականաչափ համբերություն չուներ, որ փորձեր կատարեր քաղաքականության մեջ, որը նրա համոզմամբ ստեղծված էր միայն մարքսիստական գաղափարախոսությունն իրականացնելու համար: Նա համոզված էր, որ գաղութացման ծրագրի իրականացումը Իսրայելի ինքնիշխանության միակ հնարավոր երաշխիքն էր, հակառակ պարագայում չբնակեցված կամ թույլ բնակեցված շրջանների վրա թշնամին աչք կդներ ու միջազգային ընկերակցության միջոցով տարածքները կվիճարկեր: Մյուս կողմից` խիտ բնակեցված քաղաքները կարող էին թշնամական օդուժի համար թիրախ դառնալ: Այդ հանգամանքը պատճառ դարձավ, որ բնակչությունը երկրով մեկ ցրված բնակություն հաստատեր: Բեն Հուրիոնը հասկանում էր նաև, որ մարդիկ սեփական կամքով չէին գնա բնակություն հաստատելու քաղաքային կենտրոններից հեռու, եթե կառավարությունն ինքը գաղութացման ծրագիրն իր ձեռքը չվերցներ ու վերաբնակների համար զեղչեր չնախատեսեր:
Բեն Հուրիոնը վարչապետ էր մինչև 1953 թ., կուսակցության ներքին հակասությունները ստիպեցին նրան հեռանալ:1955-ին նա ընտրութուններում հաղթեց ու կրկին վարչապետ դարձավ: Մեծ քաղաքականությունից նա հեռացավ 1970-ին ու գրական գործունեություն սկսեց:
Բեն Հուրիոնը մահկանացուն կնքեց 1973 թ. դեկտեմբերի 1-ին:
Հատվածներ «Խելացի մարդկանց ազգը» գրքից
Այսօր տեղի է ունեցել ՀՀ կառավարության հերթական նիստը, որը վարել է ՀՀ վարչապետ Տիգրան Սարգսյանը:
