Ազգային հատկությունների և արժեքների վրա է հիմնված ազգային զարգացումը...

Երվանդ Լալայանին իրավամբ կարելի է համարել հայ ազգագրության հիմնասյունը: Իսկապես անգնահատելի է նրա վաստակը Հայաստանում ազգագրության` որպես գիտության զարգացման գործում: Նրա մեծածավալ հետազոտությունները, ուսումնասիրությունները Հայաստանում գիտության այդ ճյուղի հիմքը դրեցին:

Ապագա գիտնականը ծնվել է 1864 թ. մարտի13-ին Ալեքսանդրապոլում, բանվորի ընտանիքում:

Նախնական կրթությունը ստացել է տեղի դպրոցում, ապա 1885 թ. ավարտել Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը: Նա շատ էր ցանկանում շարունակել ուսումը, սակայն նյութական միջոցների սակավությունը ժամանակավորապես հետ պահեցին այդ մտքից:

Դպրոցն ավարտելուց հետո, Լալայանն աշխատանքի է անցել նախ Ախալքալակում և Ախալցխայում, ապա` հայրենի Ալեքսանդրապոլում: Այս տարիներին նա ամուսնանում է Հասմիկ Հալայանի հետ` երիտասարդ ու ուսումնատենչ մի հայուհու, որի հետ 1890 թ. մեկնում է Եվրոպա` կյանքի կոչելու ուսման բաղձանքը:  Լալայանն ու կինն ընդունվում են Ժնևի համալսարան: Կինը սովորում է բնագիտական բաժանմունքում, Լալայանը` Ժնևի ինժեներական համալսարանի հասարակագիտության բաժնում:

1894 թ. Երվանդ Լալայանը ավարտում է համալսարանը` ստանալով սոցիալական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճան: Սակայն նրա կոչումը սոցիոլոգ դառնալը չէր:

1895 թ. նա աշխատանքի է ընդունվում Վիեննայի Մխիթարյան միաբանությունում, ինչը նրան հնարավորություն է ընձեռում ծանոթանալու Մխիթարյանների  հարուստ գրադարանին ու արխիվին: Այնտեղից նա շուտով տեղափոխվում է Փարիզ և աշխատանքի անցնում Մարդաբանական դպրոցում: Շուտով, սակայն, Լալայանը թողնում է այս աշխատանքը ևս ու վերադառնում հայրենիք: Նա հաստատվում է Արցախում և դասավանդում  Շուշիի թեմական դպրոցում:

Հենց Շուշիում աշխատելու տարիներին Երվանդ Լալայանը հղացավ «Ազգագրական հանդեսի» լույսընծայումը: Այդ գործում նրան մեծ աջակցություն ցույց տվեցին Թորոս Թորոմոնյանը, Մանուկ Աբեղյանը, Սերգեյ Զելինսկին, Լևոն Մելիքսեթ-Բեկը, Ստեփան Լիսիցյանը, Հրաչյա Աճառյանը, Խաչիկ Սամուելյանը, այլ անվանի գիտնականներ:

Եվ 1896 թ. լույս տեսավ «Ազգագրական հանդեսի» առաջին համարը, որը հայ գիտական մտքի նոր խոսք էր: «Ազգագրական հանդեսը» նվիրված էր հայ ազգագրությանը, բանահյուսությանն ու պատմությանը: «Ազգագրական հանդեսի» առաջին համարում Լալայանը գրում է. «Րոպեական ազդեցության տակ չենք վճռել մի այդպիսի հանդեսի հրատարակության ձեռնամուխ լինել, ոչ էլ պատահմամբ ենք ընտրել այն: Եվ մեզ ճանաչողները գիտեն, թե որքան ժամանակից ի վեր փայփայել ենք այս միտքը և որքան արգելքներ ենք հաղթել փոքր ի շատե նախապատրաստվելու այս գործի համար։ Այսօր մենք հանդես ենք գալիս ոչ թե միայն մեր ուժերի վրա վստահացած, այլ ազգի ինքնաճանաչության զգացման։ Թերթերի մեջ սփռված և աոանձին լույս տեսնող ազգագրական հոդվածներն արդեն ա֊պացուցանում են, որ հայոց ազգն էլ վերջապես զարթել է խոր քնից և ցանկանում է կատարել գիտության ամենիմաստ խոսքը»:

Հանդեսի  մատչելի և ուրույն ոճն այն սիրելի  դարձրեց հասարակական լայն խավերին: Տարիների ընթացքում «Ազգագրական հանդեսի» էջերում տպագրվեցին հազարավոր նյութեր հայոց ազգագրության, պատմության, ճարտարապետության, կենցաղի, սովորույթների մասին: Այդ առումով «Ազգագրական հանդեսը» հարուստ շտեմարան դարձավ ժամանակի և հետագայի ուսումնասիրողների համար, քանզի հայոց կենցաղում կորչող և վերացող բարքերն իսպառ անհայտ կմնային, եթե չլիներ Երվանդ Լալայանի այդ հրաշալի նախաձեռնությունը:

Իր խոսքում նա գրում է, որ ազգային հատկությունների և արժեքների վրա է հիմնված ազգային զարգացումը, և կոչ է անում հայ մտավորականությանը ձեռնամուխ լինել բանահավաքչության:

«Ազգագրական հանդեսը» տպագրվեց շուրջ 26 տարի (20 գիրք):

«Ազգագրական հանդեսում» տարբեր տարիներին լույս տեսան «Ջավախք», «Վարանդա», «Սիսիան», «Ղափան», «Գանձակի գավառ», «Բորչալուի գավառ», «Վասպուրական», «Գողթան գավառե», «Վայոց ձոր», «Նախիջևան կամ Նախճավանի ոստիկանական շրջան», «Զանգեզուր», «Նոր Բայազետի գավառ կամ Գեղարքունիք», «Ծիսական կարգերը հայոց մեջ»  աշխատությունները: Լալայանը հավաքել և հրատարակել է չափազանց արժեքավոր բանահյուսական նյութեր. «Ազգագրական հանդես», առանձին գրքերով՝ «Ջավախքի բուրմունք», «Հոբոս», «Մոլլա-Նասրէդոինը», «Պառավաշունչ», «Մարգարիտներ հայ բանահյուսության»  գործերը, գրի է առել հազարավոր հեքիաթներ, առակներ, առածներ: Լայնածավալ պեղումներ է կատարել Շարուր-Դարալագյազի, Նախիջևանի, Նոր Բայազետի գավառներում, Շրեշ բլուրում, Նուխի գավառի Նիժ և Վարդաշեն գյուղերում, Էլարում (Կոտայք):

Երվանդ Լալայանը 1900 թ. Թիֆլիսում կազմակերպում է «Ազգագրական հրատարակչական ընկերությունը», որի նպատակը հայ ուսումնասիրողների նորահայտ նյութերի տպագրությունն ու տարածումն էր: Շատ չանցած` 1906 թ., նրա նախաձեռնությամբ Թիֆլիսում հիմնադրվում է «Հայոց ազգագրական ընկերությունը»: Ըստ կանոնադրության` այս նոր ընկերության նպատակն էր ուսումնասիրել Կովկասը, կից երկրներր և հայկական գաղութները, մասնավորապես` ազգագրական և ընդհանրապես մարդաբանական գիտությունների տեսակետից: Այս ընկերությունը կարճ ժամանակամիջոցում արդյունավետ ու բեղմնավոր գործունեություն ծավալեց: Ընկերության հովանավորն անվանի հայ գործարար, բարեգործ Միքայել Արամյանցն էր, որ առատորեն բացում էր իր քսակը ընկերության գործունեությանը սատարելու համար: Ընկերությունը հնագիտական պեղումներ և ուսումնասիրություններ կատարեց Հայաստանի տարբեր վայրերում, իսկ նրա կատարած ամենաշնորհակալ աշխատանքն, ինչ խոսք, Անի մայրաքաղաքում հնագիտական պեղումներն ու ուսումնասիրություններն են:

Լալայանը մեծ ավանդ ունի ոչ միայն հայագիտության, այլև առհասարակ կովկասագիտության զարգացման բնագավառում: 1907 թ. նա Թիֆլիսում կովկասագիտական մեծ գրադարանի հիմքը դրեց, որը հետագայում մեծացավ և հարուստ գիտական կենտրոնի վերածվեց: Նա տարբեր ամբիոններից  դասախոսություններ է կարդացել հայերի, վրացիների, քրդերի, թուրքերի ծագումնաբանության և մշակույթի մասին:

Լալայանը նաև նկարազարդ ալբոմներ հրատարակեց Հայաստանի պատմական հուշարձանների վերաբերյալ հայերեն, ռուսերեն և ֆրանսերեն: Իր հետազոտությունների արդյունքում հավաքած արձանագրությունները հրատարակեց առանձին գրքով:

Կարճ ժամանակ անց Հայ ազգագրական ընկերությունն արդեն Թիֆլիսում բավական մեծ թանգարան էր ստեղծել: Թանգարանի առաջին ցուցադրությունը կազմակերպվեց 1913 թ. ապրիլի 24-ին Թիֆլիսում:

Հայաստանում և Վրաստանում խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո հենց Երվանդ Լալայանի ջանքերով թանգարանը Թիֆլիսից տեղափոխվեց Երևան, որի հիմքի վրա էլ ձևավորվեց Հայաստանի պատմության պետական թանգարանը, իսկ Լալայանը դարձավ նրա առաջին վարիչ-տնօրենը:

Նա նաև արժեքավոր գիտական թարգմանություններ է կատարել ռուսերենից և ֆրանսերենից:

Վաստակաշատ և երախտավոր գիտնականը մահկանացուն կնքեց 1931 թ. փետրվարի 24-ին, Երևանում: Ինչպես նշել է խաչիկ Սամվելյանը Լալայանին նվիրված մահախոսականում, թե՛ արտասահմանում, թե՛ Ռուսաստանում Լալայանի կատարած աշխատանքը կարող էին կատարել միայն հսկա ընկերություններ, գիտական մեծ հաստատություններ, մինչդեռ ականավոր նվիրյալը գրեթե միայնակ հիմքը դրեց հայ ազգագրության:

Գայ ֆոքսի դիմակներով «Անոնիմուսների» երթը Երևանում վերածվեց ոստիկանության հետ բախումների:

«Ցեղակրոն» կուսակցության առաջնորդ Շանթ Հարությունյանը  նոյեմբերի մեկից  Ազատության հրապարակում նստացույց էր անում` «Ես սկսում եմ հեղափոխություն» գրությամբ: Նրա խոսքով` մտադիր է Հայաստանում արժեքների հեղափոխություն անել, որը ենթադրում է նաև  իշխանության տապալում: «Հայաստանում, եթե լավ տղերք չկան էդ իշխանություններին տապալելու, ուրեմն սաղ Հայաստանում բարոյազրկվածներն են ապրում: Ավելի լավ է մեռնեմ, բենզինի շշերը ձեռքիս գնամ ու մեռնեմ, սնայպերը ինձ խփի: Չեմ ուզում Կիևյանից ինձ գցեմ, Հայաստանից չեմ ուզում գնամ: Ես այդպես եմ ապրելու: Չեմ ուզում աշխարհում իմ ազգի մասին ասեն՝ էնտեղ սաղ փչացած են, ժողովուրդ չկա: Նրանց ինչ անում են, էդ ժողովուրդը հանդուրժում է»,- այսպես է նա բացատրել իր արաքի դրդապատճառները:

Նոյեմբերի 5-ին  նա գլխավորեց  դիմակավոր «հեղափոխականների» երթը:  Հարությունյանն իր շուրջ 100 համակիրների հետ երթը մեկնարկելուց առաջ հայտարարեց, որ ամեն գնով, անգամ մահվան գնով հեղափոխություն է իրականացնելու:  Ապա հայտարարեց, որ իրենք զինված են մահակներով և բենզինով լի շշերով: «Հեղափոխականների» նպատակակետը նախագահի նստավայրն էր:

Երթի մասնակիցների և ոստիկանների միջև բախումներ են սկսվել, երբ «հեղափոխականները» փորձել են Մաշտոցի պողոտան հատել ոչ ճիշտ տեղից: Պայթեցվել են ինքնաշեն նռնակներ:

Ոստիկանությունը ձերբակալել է 20 մարդու, այդ թվում և Շանթ Հարությունյանին: Նրա որդուն ևս ոստիկանություն բերման էին ենթարկել, սակայն նոյեմբերի 6-ի առավոտյան նրան ազատ են արձակել:

Ոստիկանության 4 աշխատակիցները հիվանդանոցում են և բուժում են ստանում:

Նշենք, որ նոյեմբերի 5-ին ողջ աշխարհում Անոնիմուսների 443 երթ է տեղի ունեցել:

Նոյեմբերի 5-ը աշխարհում նշվում է որպես Վառոդային դավադրության և Գայ Ֆոքսի օր: Վերջինս  ձերբակալվել է 1605 թ. նոյեմբերի 5-ին: Նա փորձում էր պայթեցնել Մեծ Բրիտանիայի Լորդերի պալատը` Ջեյմս արքային սպանելու նպատակով: Նրա մտադրությունները բացահայտվեցին անանուն նամակի միջոցով, որն ուղարկվել էր բրիտանական պաշտոնյաներին: Ֆոքսին կտտանքների են ենթարկում, իսկ 1606 թ. հունվարի 31-ին` մահվան են դատապարտում:

Գայ Ֆոքսի դիմակները, որոնք կրում են ցուցարարները, ստեղծվել են 2005-ին` «Վ` Վենդետայի համար» ֆիլմի համար: Դրանք դարձել են հակաավտորիտար խորհրդանիշ համացանցային Անոնիմուս շարժման համար, որի անդամները մարդիկ են,ովքեր համակարգիչն օգտագործում են քաղաքական գաղափարների առաջխաղացման, խոսքի ազատության և մարդու իրավունքների  պաշտպանության և ինֆորմացիայի ազատության ապահովման համար:

Աշխարհի մասշտաբով միջոցառումը ձեռնարկողները իրադարձության  ֆեյսբուքյան էջում գրել են. «Հիշեք, թե ովքեր են ձեր թշնամիները. միլիարդատերերը, որոնք բանկեր ունեն, և կորպորացիաները, որոնք կոռումպացնում են քաղաքական գործիչներին, որոնք ստրկացնում են անարդարության մեջ գտնվող մարդկանց»:

Հայոց պատմությունը հարուստ է փառահեղ, հայրենանվեր գործիչներով: Ցավոք, հայոց պատմության մեջ ունեցել ենք նաև թուլամորթ ու անկամ, անփառունակ գործիչներ, որոնք պատասխանատու պահին, չկարողանալով վեր դասել հայրենյաց շահը անձնական հավակնություններից, ձախողվել են` դառնալով մեծ ողբերգության գլխավոր դերակատար:

Նման գործիչներից էր Բագրատունյաց Հայաստանի Հովհաննես-Սմբատ Գ թագավորը (1020-1041):

Հովհաննես-Սմբատը հորից` Գագիկ Ա Բագրատունուց (990-1020) ժառանգեց մեծ ու հզոր թագավորություն: Իր երկարատև գահակալման շրջանում Գագիկ Ա-ն կարողացավ նվաճումներով մեծացնել իր տերության սահմանները, ամրապնդել հայոց թագավորության դիրքերը: Գագիկ Ա-ն իր ժամանակի հզոր տիրակալներից էր և արտաքին քաղաքականության մեջ կարող էր անգամ արհամարհել Բյուզանդիայի շահերը: Նա կարողացավ Կովկասում իր գահերեցությամբ ստեղծել մի հզոր դաշնակցություն, որն ի զորու էր դիմագրավելու ցանկացած մարտահրավերի:

Ահա այսպիսի պետություն պիտի ժառանգեր Հովհաննես-Սմբատը:

Գագիկ Ա-ն երեք որդի ուներ` Հովհաննես-Սմբատ, Աշոտ և Աբաս: Աբասի մասին պատմությանը քիչ բան է հայտնի:

Ավագության իրավունքով հայոց գահը պետք է ժառանգեր Հովհաննես-Սմբատ Գ-ն: Սակայն, ինչպես պատմիչներն են նշում, Հովհաննես-Սմբատն ամենևին էլ արքայավայել կեցվածք չուներ: Նա հսկայամարմին էր, թանձրամորթ, թուլակամ ու ոչ պատերազմիկ: Հովհաննես-Սմբատը հմուտ էր միայն եկեղեցիական գրքերի ուսումնասիրման ու ընթերցանության մեջ: Չեր սիրում սուր գործածել և առհասարակ հմուտ չէր պատերազմի և երկիր կառավարելու գործում:

Նրա հակապատկերն էր կրտսեր եղբայրը` Աշոտը, որ ժամանակակիցների հավաստմամբ` քաջ էր ու պատերազմիկ, հմուտ մարտիկ էր, խոր ու սուր մտքի տեր անձնավորություն և չէր երկնչում երբևէ:

Ահա երկու եղբայրների միջև Գագիկ Ա-ի մահից հետո պայքար է ծավալվում հայոց գահին տիրելու համար: Պետք է նշել, որ երկփեղկված էր նաև հայոց ավագանին: Հայոց զինվորականությունը` ռազմատենչ Պահլավունի իշխանների հրամանատարությամբ, համակրում էր Աշոտ արքայազնին:

Հովհաննես-Սմբատի կողմնակիցն էին իշխանների մի մասը և հայ կղերականությունը` կաթողիկոս Պետրոս Ա Գետադարձի (1019-1058) գլխավորությամբ:

Հայ կղերականությունը բավական ազդեցիկ էր Հայաստանում: Բանն այն է, որ հոգևորականությունը ցանկացած իշխանից պակաս հզոր չէր իր սոցիալական դիրքով ու ունեցվածքով: Հայ եկեղեցին ուներ անհամար հարստություն` կալվածքներ, ագարակներ, սեփական գյուղեր…

Հայ եկեղեցին նաև ողջ հայությունից տասնորդ էր գանձում և դարերի ընթացքում ժողովրդի հաշվին կուտակելով  մեծ հարստություն` մեծ ազդեցություն ու իշխանություն էր ձեռք բերել երկրում: Դրան գումարած` հայոց կաթողիկոսի ձեռքին էր երկրի դատական իշխանությունը, որը նրան տալիս էր նաև որոշ վարչական իրավասություններ և հիմք` միջամտելու երկրի ներքին և արտաքին գործերին:

Այս պայմաններում, բնականաբար, հայոց հոգևորականության համակրանքը պիտի Հովհաննես-Սմբատ թուլամորթ ու անկարող թագաժառանգի կողմը լիներ, քանզի նրա գահակալման դեպքում հայոց ռազմատենչ զինվորականությունը հետին պլան կմղվեր և կաթողիկոս Պետրոս Ա-ի դիրքերը հայոց արքունիքում էլ ավելի կամրանային:

Ինչևէ: Այս հակամարտությունները զինված բախման են հանգում և Հայաստանում քաղաքացիական պատերազմի տեղիք են տալիս: Պետք է նշել, որ եղբայրասպան այս պատերազմին պետական բանակը չի մասնակցել: Համենայն դեպս, դրա մասին հիշատակություններ չկան: Վասակ Պահլավունի սպարապետը, չնայած իր համակրանքին առ Աշոտ Բագրատունին, հետ է քաշում հայոց զորագնդերն այդ  կործանարար կռվից: Պետք է ենթադրել, որ ռազմական բախում եղել է երկու թագավորազուն եղբայրների անձնական զորագնդերի միջև:

Շուտով պատերազմը դուրս է գալիս Բագրատունյաց տիրույթների սահմաններից, քանզի Աշոտ Բագրատունին օգնական զորք է խնդրում Վասպուրականի թագավոր Սենեքերիմ Արծրունուց, որը, ի դեպ, հայոց արքայազների հետ կապված էր խնամիական կապերով և ստանում է օգնական զորք:

Սենեքերիմ Արծրունին շահագրգռված էր Աշոտի հաղթանակով, քանզի նրան ևս ձեռնտու էր հայոց գահին տեսնել քաջ ու պատերազմիկ Աշոտին, քան թուլակամ Հովհաննես-Սմբատին: Վասպուրականի թագավորությունը մշտապես բյուզանդական և սելջուկյան սպառնալիքի տակ էր, և Սենեքերիմը հուսալի ու հզոր դաշնակցի կարիք ուներ:

Ամբողջ մեկ տարի արքայազուն եղբայրները ավերում են միմյանց կալվածքները: Ի վերջո, վճռական ճակատամարտում Աշոտ Բագրատունին հաղթում է: Հովհաննես-Սմբատի բանակը փախչում է` լքերով իր տիրոջը, որը գերվում է և հանձնվում եղբոր ողորմածությանը: Աշոտ արքայազնը անողոք է գտնվում եղբոր նկատմամբ. նրան հանձնելով Ապիրատ Պահլավունի իշխանին` կարգադրում է մահապատժի ենթարկել և փութալ Անի` կազմակերպելու այնտեղ Աշոտի հանդիսավոր ընդունելությունը:

Սակայն Ապիրատ իշխանը Աշոտի հրամանը կատարելու փոխարեն շտապում է Անի և այնտեղ ազատ է արձակում Հովհաննես-Սմբատին:

Հովհաննես-Սմբատը վերակազմավորում է իր բանակը, և կռիվը նոր թափ է ստանում:

Ի վերջո, գործին միջամտում են հայոց ավագանին, կաթողիկոսը և վիրա-աբխազական թագավոր Բագարատ Դ-ն: Եվ պատերազմը դադարում է:

Անիում կողմերի միջև կնքվում է համաձայնություն, ըստ որի` Հովհաննես-Սմբատ Գ-ն հռչակվում է թագավոր Անիի և շրջակա տարածքների վրա, իսկ Հայաստանի մնացյալ հատվածում թագավորում է Աշոտ Դ-ն (1020-1041):

Պատմիչները չեն ավանդում, թե եղբայրներից ով է ժառանգում «շահնշահ հայոց և վրաց» տիտղոսը: Հավանաբար դա ժառանգել է Աշոտ Դ-ն, քանզի նա թագավոր էր «ի դրուց աշխարհի»` այսինքն` Անիից դուրս գտնվող աշխարհի վրա:

Պայմանագրի համաձայն` Աշոտ Դ-ն իրավունք չուներ երբևէ մուտք գործելու Անի մայրաքաղաք մինչ Հովհաննես-Սմբատ Գ-ի մահը:

Ինքը` Հովհաննես-Սմբատը, ժառանգ չուներ: Պատմիչ Արիստակես Լաստիվերցու վկայությամբ, Հովհաննես-Սմբատ Գ-ն որդի է ունեցել Երկաթ (հավանաբար` Աշոտ) անունով, որ մահացել է մանկահասակ տարիքում: Եվ եղբայրների միջև կնքված համաձայնագրի համաձայն` Հովհաննես-Սմբատ Գ-ի մահից հետո հայոց երկիրը պետք է վերամիավորվեր Աշոտ Դ-ի թագի ներքո:

Հավանաբար վաղաժամ է մահացել նաև Հովհաննես-Սմբատ Գ-ի կինը, քանզի հետագայում` 1032 թ. նա ամուսնացավ Բյուզանդիայի Ռոմանոս Գ Ագիրոս կայսեր եղբոր դստեր հետ, սակայն այդպես էլ ժառանգ չունեցավ:

Ահա այսպիսի տհաճ իրադարձություններով սկսեց Հովհաննես-Սմբատ Գ-ն իր անփառունակ թագավորությունը Հայաստանում:

Շուտով մեծ բանակով Արևելք է արշավում բյուզանդական հայազգի կայսր Վասիլ Բ Բուլղարասպանը: Սկսված վրաց-բյուզանդական պատերազմում ջախջախվում է վրացական բանակը: Հովհաննես-Սմբատ Գ-ն անխոհեմ է գտնվել և զինական աջակցություն է ցուցաբերել վրացիներին: Բյուզանդիայի կայսեր ցասումը կանխելու համար նա 1022 թ. Տրապիզոն` կայսեր մոտ արտակարգ լիազորություններով բանակցելու է ուղարկում իրենից ոչ պակաս անփառունակ գործչի` ամենայն հայոց կաթողիկոս Պետրոս Ա-ին, որն աչքի էր ընկնում ոչ միայն իր հունասիրությամբ, այլև` արծաթասիրությամբ:

Գերազանցելով իր լիազորությունները` Պետրոս կաթողիկոսը Տրապիզոնում Հովհաննես-Սմբատ Գ-ի անունից կտակ է գրում, որի համաձայն` հայոց արքայի մահից հետո հայոց թագավորությունը կտակվում էր Բյուզանդիային:

Հայ առաքելական եկեղեցու առաջնորդ կաթողիկոսը դավաճանում է հայրենիքը:

Կաթողիկոսի դավաճանությունը կոծկելու համար շուտով եկեղեցին հորինում և շրջանառության մեջ է դնում այն հեքիաթը, թե իբր, 1022 թ. հունվարի 6-ին` Ջրօրհնեքի օրը, կայսրն անձամբ է խնդրում կաթողիկոսին, որ վերջինս կատարի Ջրօրհնեքի ծեսը: Եվ երբ Պետրոս Ա դավաճանը խաչը ջուրն է գցում, իբր գետը սկսում է հոսել իր հոսանքին հակառակ: Այդ իսկ պատճառով Պետրոս Ա-ն պատմության մեջ մտավ Գետադարձ մականվամբ:

Ինչևէ, պատմությունը փաստում է, որ նման հեքիաթախառն առասպելները միշտ ծնվում են որևէ ծանր հանցանք քողարկելու համար: Իսկ հայոց կաթողիկոսի դավաճանությունն աններելի էր: Նրան չներեց անգամ Հովհաննես-Սմբատ Գ-ի պես թուլամորթ ու ապիկար գահակալը: Երբ կաթողիկոսը չորս տարի բյուզանդական Հայաստանում մնալուց հետո վերադարձավ հայրենիք` վայելելու իր դավաճանության արդյունքում ստացած Գետադարձ տիտղոսը` թագավորը նրան կարգալույծ անել տվեց, արգելափակեց Բջնիի ամրոցում` Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունու կալվածքում և նրա փոխարեն կաթողիկոս օծել տվեց Դիոսկորոս Սանահնեցուն:

Սակայն Պետրոս Ա Գետադարձի ազդեցությունը մեծ էր, և նրա հետևորդները չընդունեցին Դիոսկորոս կաթողիկոսին: Նրան շարունակ անարգում էին, անգամ եկեղեցում հարձակցեցին նրա վրա, պատռեցին նրա վեղարը: Դիոսկորոս Սանահնեցին, որ գիտնական էր, աստվածավախ ու բարոյական մարդ, ի վերջո, հրաժարվեց կաթողիկոսական գահից: Հայ եկեղեցին նրան այդպես էլ կաթողիկոսների անվանացանկում չներառեց: Պետրոս Գետադարձ դավաճանը 1045 թ. խաբեությամբ Գագիկ Բ արքային (1042-1045) ուղարկեց Բյուզանդիայի մայրաքաղաք` Կոստանդնուպոլիս և նրա հետևից` Անիի բանալիները` այն գրավելու հրավերով:

Հետագայում Հովհաննես-Սմբատը որևէ արժանահիշատակ գործ չկատարեց: Հայտնի է միայն, որ նա 1038 թ. նորոգել է Հռոմոսի վանքը և 1040 թ. զինական աջակցություն ցուցաբերել Լոռվա Տաշիր-Ձորագետի գահակալ Դավիթ Ա Անհողինին` (990-1048) Դվինի էմիրության դեմ պայքարում: Երբ Դվինի ամիրան հարձակվում է Լոռվա թագավորության վրա, Դավիթ Անհողինը սպառնալիքով օգնական զորք է պահանջում Հովհաննես-Սմբատից` ասելով, որ եթե նա մերժի, կմիանա Դվնո ամիրային և իր երկիրը կխավարեցնի: Ահաբեկված Հովհաննես-Սմբատ արքան 4000-անոց օգնական բանակ ուղարկեց Լոռվա թագավորին:

Հովհաննես-Սմբատ արքան թագավորեց 21 տարի և մահացավ 1041 թ.:

Պետք է նշել, որ հենց նրա գահակալման օրոք սկսվեց Բագրատունյաց թագավորության անկումը, որի հոգեվարքը արագացրին հենց դավաճան կաթողիկոսն ու թուլամորթ թագավորը:

26 հոկտեմբերի, 2013թ., Երևան

Հայ ոսկերիչների համաշխարհային ասոցիացիայի բարեգործական հիմնադրամը (AJF) հայտարարում է, որ հոկտեմբերի 29-ին Կարեն Դեմիրճյանի անվան մարզահամերգային համալիրում անցկացվելիք «Ոսկերչական ճյուղի արդի վիճակը. Խնդիրներ և հեռանկարներ»  գիտաժողովի շրջանակներում Հայ ոսկերիչների համաշխարհային ասոցիացիայի բարեգործական հիմնադրամի նախագահ Պիեռ Աքքելյանը կներկայացնի հիմնադրամի գործունեության հիմնական նպատակները և ընթացիկ ծրագրերը: Մասնավորապես, հիմնադրամը Սանկտ Պետերբուրգի Էթնոգրաֆիայի պետական թանգարանի հետ համատեղ նախատեսում է 2014թ.-ին հրատարակել և միջազգային հանրությանը ներկայացնել 20-րդ դարի հայտնի գիտնական Ալեքսանդր Միլլիերի 1916թ.-ի Վանի և Վասպուրականի հայերի կենցաղն ու մշակույթը հավաքածուի կատալոգը:
Ռուս պրոֆեսոր Ալեքսանդր Միլլիերը հավաքել է հայ կենցաղի և մշակույթի 255  նմուշներ,  որոնք ներառում են 1916թ. Արևմտյան Հայաստանի՝ Վասպուրականի, Վանի, Մուշի և Բիթլիսի ոսկյա զարդեր, հագուստ, ասեղնագործություն: Ավելի քան 95 տարի հավաքածուն պահվում էր Սանկտ Պետերբուրգի Էթնոգրաֆիայի  թանգարանում:  2012թ.-ին թանգարանում բացվել է մշտապես գործող «Հարավային Կովկասի բնակչությունը. մշակույթի նմուշներն ու հայերի կենսակերպը» ցուցահանդեսը:

Հիմնադրամի ծրագրերի շարքում է հայ ոսկերչության պատմության մանրամասն ուսումնասիրումը, հայ ոսկերիչների գործունեության հետազոտումն ու բացահայտումը:

Հայ ոսկերչության հազարամյակների ժառանգության մի հսկա մասն այսօր աշխարհի տարբեր թանգարանների պահոցներում է: Դրանք պետք է ներկայացնել հանրությանը, որպեսզի մեր սերունդներն իրենց պապերի թողած ժառանգությունը իմանալու և դրանով հպարտանալու հնարավորություն ունենան:
Հիմնադրամի գործունեության շրջանակներում կրթաթոշակներ կտրամադրվեն հայ երիտասարդներին ՝ աշխարհի համապատասխան կրթական լավագույն հաստատություններում սովորելու համար:

Հայ ոսկերիչների հիմնադրամն այս պահին ներկայացնում է 25000 և 15000 դոլար արժողությամբ երկու հովանավորչական փաթեթ: Հովանավորները կհիշատակվեն Հիմնադրամի բոլոր հրապարակումներում: Յուրաքանչյուր հովանավոր ձեռք կբերի հանրահայտ Franck Muller-ի ժամացույցը: 38 ոսկե և 38 պողպատե ժամացույցները նվիրված են հայոց այբուբենին և նրանցից  յուրաքանչյուրը կրում է մի տառ: Ոսկերչության ոլորտում հայտնի մի շարք գործիչներ արդեն գնել են Franck Muller ժամացույցները և դարձել են մեր բարեգործական ծրագրերի հովանավորներ:

Հոկտեմբերի 30-ին Yerevan Show 2013 ոսկերչական միջազգային ցուցահանդեսի շրջանակներում հիմնադրամն անցկացնելու է ոսկյա և պողպատե ժամացույցների խաղարկություն:

Գիտաժողովին հետևելու է մամլո ասուլիս, որին ներկա են լինելու Հայ ոսկերիչների համաշխարհային ասոցիացիայի նախագահ Գագիկ Գևորկյանը, Հայ ոսկերիչների համաշխարհային ասոցիացիայի բարեգործական հիմնադրամի նախագահ Պիեռ Աքքելյանը, ՀՀ սփյուռքի նախարար Հրանուշ Հակոբյանը, ՀՀ մշակույթի նախարար Հասմիկ Պողոսյանը և Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի տնօրեն Հայկ Դեմոյանը:
Մամլո ասուլիսը տեղի կունենա, հոկտեմբերի 29-ին, ժ.՝ 12:30-ին:

Արման Հարությունյանը 32 տարեկան է և կյանքի ուղիղ կեսն անց է կացրել առանց արևի լույսի:

Ընդամենը 6 տարեկան էր, երբ մանկապարտեզի ուսուցչուհին ձեռքով հարվածեց ծոծրակին, որի հետևանքով կամաց-կամաց մի աչքը կուրացավ: Երկու անգամ վիրահատվեց, սակայն ապարդյուն: Իսկ երբ 16 տարեկան էր, երկրորդ աչքն էլ կուրացավ, ու նա լրիվ զրկվեց տեսողությունից:

Սակայն բարձրահասակ, հաղթանդամ, կյանքով ու էներգիայով լի երիտասարդը չհուսահատվեց ու չկորցրեց ինքնավստահությունը: Նա կարողացավ գերել անգամ սիրած աղջկա սիրտը:

«Ես օծանելիքների խանութում էի աշխատում,- պատմում է Մարգարիտան,- Արմանը հաճախակի էր գալիս այնտեղ: Զուտ գործնական հարաբերություններ էին: Մի օր էլ ինձ համար Ռաֆաելլո ուղարկեց, հետո` ռոմանտիկ երգերի դիսկ, մի օր էլ` մի մեծ ծաղկեփունջ, բայց չէր խոստովանում…»:

Անգամ այն օրը, երբ Արմանը եղբոր ու նրա կնոջ հետ Մարգարիտային սրճարան է հրավիրում և անակնկալ ձևով ծաղկեփունջ նվիրում, կրկին չի խոստովանում, որ սիրահարված է: Բայց ի վերջո համարձակվում է:

«Երբ խոստովանեց, ինձ համար շատ դժվար էր, ճիշտն ասած` բացարձակապես մտքովս չէր անցնի, որ ինձ նման բան կպատահի: Իսկ երբ ծնողներս իմացան, կտրականապես դեմ եղան: Ստիպում էին, որ հարաբերությունները չշարունակեմ, չխորացնեմ: Երբ հասկացան, որ ուզում եմ ամուսնանալ նրա հետ, ուղղակի չէին ուզում հավատալ, ասում էին` ո՞նց կարող է նման բան լինել, ի՞նչ կմտածեն հարևանները, բարեկամները, կմտածեն` ուրեմն դու էլ որևէ թերություն ունես…»:

Բայց Մարգարիտան նրան սիրում էր ոչ գեղեցիկ աչքերի համար: Նա Արմանի մեջ էր գտել մարդկային այն բոլոր արժանիքները, որոնց համար պատրաստ էր անգամ նրա հետ կապել իր ողջ կյանքը: Բայց այդ ամենը միայն ինքն էր զգում, որովհետև ճանաչում էր Արմանին, իսկ շրջապատի համար դա ուղղակի զարմանալի էր ու անհեթեթություն:

Մարգարիտան ծնողներին խնդրում է հնարավորություն տալ գոնե ծանոթացնելու սիրած տղայի հետ: Համոզված էր, որ եթե տեսնեն, մի քիչ կփափկեն: Հանդիպումը տեղի է ունենում, սակայն ծնողները մնում են անդրդվելի և ստիպում մոռանալ Արմանին: Անցնում է որոշ ժամանակ, և աղջկա ծնողները կամաց-կամաց համակերպվում են այն մտքի հետ, որ նրա որոշումը վերջնական է: Նրանք տեղի են տալիս: «Երևի թե Աստված նրանց սրտի հետ խոսեց, և ճանապարհը հարթվեց»,- ասում է Մարգարիտան:

Ի վերջո, մեկուկես տարի պայքարից հետո` 2011 թ. մարտի 26-ին` Արմանի ծննդյան օրը, նրանք ամուսնանում են ավանդական հայկական հարսանիքով: Մարգարիտան խոստովանում է, որ բարեկամներից շատերն այդպես էլ չեն իմանում, որ փեսացուն կույր է: «Ես էլ էնքան հուզված էի, ոնց որ հարսը ես լինեի»,- կատակում է Արմանը և հպարտորեն ավելացնում,- բայց հիմա ամենասիրված փեսան եմ»:

Ծնվում է նրանց որդին` Ռաֆայելը: Նրա ծնունդից հետո Արմանը հասկանում է, որ լիարժեք երջանկության համար իրեն մի բան է պակասում` տեսնել որդուն և ոչ միայն զգալով, այլև տեսնելով վայելել իր երջանկությունն ու իր սիրո պտուղը: Սկսում է հետաքրքրվել տեսողության վերականգնման հնարավորություններով: Դիմում է Գերմանիայի բժիշկներին, որոնք անհրաժեշտ բոլոր փաստաթղթերն ուսումնասիրելուց հետո հայտնում են, որ կարող են վերականգնել նրա տեսողությունը: Դա իսկական հրաշք էր, բայց ոչ հասանելի: Վիրահատությունն արժե 50-70 հազար եվրո, 10 հազար եվրո էլ` ճանապարհածախսն ու հիվանդանոցային ծախսերը: Ընդամենը 18.000 դրամով և մի փոքրիկ առևտրային բիզնեսով ապրող առաջին կարգի հաշմանդամն արդյոք կարո՞ղ է գնալ իր երազանքի հետևից: Բայց Արմանը հավատում է, որ եթե Աստված ցանկանա, ապա իր երազանքն անպայման իրականություն կդառնա:

Հարազատները դժվարությամբ են նրան համոզում, որ համապատասխան գումարը հայթայթելու համար դիմի նաև մարդկանց: «Դա ինձ համար շատ դժվար քայլ է եղել, ճիշտն ասած` դա արել եմ կնոջս և որդուս համար, թե չէ չէի անի: Ինձ համար ընդունելի չէ խնդրել, որ ինձ օգնեն, չեմ ուզում, որ ինձ խղճան, համ էլ մարդիկ պարտավոր չեն, բայց հիմա ես պատրաստ եմ նաև այդ քայլին գնալ, դիմել բոլորին և խնդրել` օգնեք ինձ տեսնել որդուս….»:

Հ.Գ.

Եթե կլինեն մարդիկ, որոնք կցանկանան օգնել Արմանին, կարող են գումար փոխանցել Ինեկոբանկի Երևանի մասնաճյուղի հետևյալ հաշվեհամարներին.

2051252553771020 USD

2051252553771001 AMD

2051252553771040 EUR

Կարող են նաև զանգահարել հետևյալ հեռախոսահամարով` /094/ 00 44 05

Քիչ են պատահում մարդիկ, որոնք դառնում են լրագրողների սիրելի կերպարը: Այդ քչերի շարքում է երևի  «Փարիզյան սուրճ» սրճարանի նախկին հիմնադիր-սեփականատեր, ֆրանսահայ գործարար Վալերի-Աշխեն Գործունյանը:

Սփյուռքահայ կինն իր բարեհամբույր վերաբերմունքով միշտ էլ պատրաստ է պատասխանել լրագրողների հարցերին: Իսկ հարցադրումները կարող են բազմազան լինել՝ քաղաքականությունից մինչև բիզնես, ընտանեկան հարաբերություններից մինչև Հայաստան-Սփյուռք կապեր:

Ավելի քան 17 տարի Վալերին ապրեց ու աշխատեց Հայաստանում: Իր ասելով` կատարվեց երազանքը: Աբովյան փողոցում գտնվող «Փարիզյան սուրճ» սրճարանին էլ հարազատի պես էր նվիրված, բայց կյանքի բերումով ստիպված էր վաճառել ու հեռանալ Հայաստանից՝ իր ապագա ծրագրերը կապելով հայրենի Ֆրանսիայի հետ:

Վալերին արդեն բավական ժամանակ է, ինչ ապրում է Փարիզում՝ իր ընտանիքի հետ: Նա թաքուն հետևում է Հայաստանում կատարվող իրադարձություններին, հաճախ էլ զարմանքն ու զայրույթը ֆեյսբուքյան իր էջի միջոցով հայտնում:

 – Աշխեն, այնուամենայնիվ, Դուք նախանձելի կյանք եք ապրել. այն եղել է շքեղ, հարուստ, հետաքրքիր:

– Այո՛, համաձայն եմ: Ես լավ եմ ապրել ու ապրում եմ, իմ կյանքը հարուստ է, լեցուն է վառ հիշողություններով, սիրով: Հիշո՞ւմ ես, մի անգամ պատմել եմ Աֆրիկայի սքանչելի հիշողությունների մասին, պատմել եմ, որովհետև շատ սիրուն էր և տպավորիչ: Վաղ երիտասարդության տարիներն էին, Եգիպտոսում էինք և հաճախ Ալեքսանդրիա էինք գնում ու հիանում այնտեղի մշակույթով: Եկավ ամուսնանալու ժամանակը: Ինձ հարս տարավ Առնո Բաբաջանյանը: Արա Բաբաջանյանի հետ ամուսնացա ու չորս տարի սիրով ապրեցինք մի հարկի տակ՝ Առնոյի երաժշտության տակ: Այդ տարիներն իմ երիտասարդության սքանչելի տարիներն էին. պատիվ ունեցա հանդիպելու շատ ու շատ հայ և ռուս արվեստագետների հետ: Անգամ ռուսերենին էի լավ տիրապետում: Հետո ամուսնացա լիբանանահայի հետ, որ ինձ ծանոթացրեց Բեյրութի պատերազմական խնդիրներին, պաղեստինյան պայքարին: Այս անգամ էլ, բնականաբար, ամուսնացա հայի հետ: Տհաճ հիշողություններ ունեմ այս առիթով: Բայց ես ուզում էի գալ Հայաստան ու աշխատատեղեր հիմնել, օգնել: 17 տարի ապրեցի Հայաստանում, ու աչքովս շատ բան տեսա, շատ բան հասցրեցի սովորել:

– Ձեր ամուսինները կարծես մի բանով էին միայն իրար նման. նրանց երակներով հայի արյուն է հոսում…

– Այո՛, երեքն էլ հայ են եղել: 16 տարեկան էի, զբոսաշրջիկի կարգավիճակով եկա Հայաստան,  սիրահարվեցի Հայաստանին: Երբ Արային հանդիպեցի, մտածում էի, որ Հայաստանում պիտի ապրեմ, դա ինձ համար շատ կարևոր էր: Դժբախտաբար, Մոսկվայում ապրեցի: Իսկ երկու տղաներիս հորն էլ պայքարի մեջ հանդիպեցի: Դրանք այն տարիներն էին, երբ հայկական բանակը պայքարում էր: Հիանում էի տղաներով, նրանք պատրաստ էին իրենց կյանքը զոհաբերել: Ես էլ իրենց հետ միասին պայքարում էի: Երրորդ ամուսնուս միամտորեն հավատացի, թե սիրում է ինձ: Ես արդեն որոշել էի Հայաստանում գործ դնել: Ինքն այդ ժամանակ ԱՄՆ-ում էր, հետո եկավ Փարիզ, ու չնայած համաձայն չէր` ես Հայաստանում գործ դրեցի ու սխալվեցի:

– Լսել եմ, որ եղել եք նաև Հայկական գաղտնի բանակի՝ ԱՍՍԱԼԱ–ի անդամ, ինչպե՞ս հայտնվեցիք այնտեղ:

– Ես գործում էի Փարիզում և իրականում հայկական պայքարի անդամ էի: Մի օր ինձ նամակ տվեցին, մարդ չկար, որ այն Բեյրութ հասցներ, ես այն տարա, և այդպես մտա ԱՍՍԱԼԱ: Դա արդեն դարձել է պատմություն: Գիտես, այդ շրջանն իմ կյանքում ճիշտ պայքար էր և ինձ հնարավորություն տվեց հանդիպելու իմ տղաների հորը: Այդ ժամանակ ես հանդիպեցի Մոնթե Մելքոնյանին, Ալեք Ենիգոմշյանին, Մարտիրոս Ժամկոչյանին և այլ մարդկանց, որոնք պայքարում էին միմիայն հայության համար: Սա ես երբեք չեմ կարող մոռանալ: Նրանք են ինձ ուժ տվել:

– Աշխեն, նորություններ ունեք, բայց չեք ցանկանում բարձրաձայնել: Ֆեյսբուքում գրել էիք, որ Ձեզ հաջողվել է հանդիպել այն տղամարդուն, որը Ձեզ քաջալերում է: Ի վերջո, ո՞վ է նա:

– Այո՛, ճիշտ է: Ես ընկեր ունեմ, որ ինձ համար ճիշտ տղամարդու սիմվոլն է: Երբ նա ինձ հաճոյախոսություններ է անում, գիտեմ, որ հաստատ սուտ չի ասում: Ես ինձ գեղեցիկ կին եմ զգում: Նա ինձ միշտ ուժ է տալիս, միշտ քաջալերում է: Նա միշտ ասում է` դու այն կինը չես, որ տղամարդու միջոցով է կին, այլ դու կին ես՝ հենց քո ուժերով: Նա ինձ կարող է պաշտպանել, երբ դրա կարիքը լինի: Նա իդեալական տղամարդ է ինձ համար:

– Հետաքրքիր է իմանալ՝ ինչով են զբաղվում Ձեր երկու զավակները:

– Մեծ տղաս մենեջմենթի կրթություն է ստացել և աշխատում է մի ընկերությունում, որը 80 երկրների գազ է մատակարարում: Իսկ կրտսեր որդիս` Վահագնը, աշխատում է Փարիզի հյուրանոցներից մեկում, բայց շուտով, եթե Աստված կամենա, իր սեփական սրճարանը կհիմնի:

– Ժամանակն ինչպե՞ս է անցնում սիրո քաղաքում:

– Պետք է անկեղծ խոստովանեմ, որ իրականում բավականին դժվար էր Փարիզում  նորից դասավորվել: 17 տարի ապրել եմ Երևանում, հասկացեք: Բայց արդեն մտել եմ իմ նորմալ կյանքի մեջ, հանդիպում եմ ընկերներիս հետ, փնտրում եմ այն դերը, որով Փարիզում պետք է գործեմ, շարունակում եմ իմ հայկական կյանքը` մասնակցելով տարբեր բարեգործական միջոցառումների:

– Կարծիք կա, որ կինը պետք է լինի խոհանոցում ու չզբաղվի բիզնեսով: Հայկական լրագրերից մեկը վերջերս հրապարակման մեջ տեսակետ էր ներկայացրել, թե կին գործարարները վաղ թե ուշ տապալում են բիզնեսը…

– Քանի տարի է` կինն անդադար պայքարում է իր սահմանադրական իրավունքների համար: Այո՛, ցանկանում է վերականգնել իր խախտված իրավունքները, բայց մեկ է, չի հաջողվում: Եվրոպայում բավականին առաջ են գնացել այս առումով, բայց դեռևս ամեն ինչ արդար չէ: Հայաստանում կինը երկար ճանապարհ պետք է անցնի, որ կարողանա իր գիտելիքներով, արժանիքներով հավասարվել տղամարդուն, չնայած միշտ նկատել եմ, որ այդտեղ կինն ավելի շատ է աշխատում, քան տղամարդը:

Հայ կինը նախևառաջ պետք է իրեն հարգի, որ կարողանա առաջ գնալ: Շատ կարևոր է, որ այն սխալ սովորությունները, որոնք հասարակության մեջ կան, վերանան, որ առողջ հասարակություն լինի, և կինն իրեն մարդ զգա:

 – Աշխեն, հիշում եմ՝ երբ գնում էիք Հայաստանից, ասացիք. «Ես հեռանում եմ, պարոն պետություն, ես չեմ ենթարկվում ձեր ճնշումներին»:

– Հայաստանի մեջ եթե իրենց օրենքներով չլինես, չես կարող գործել: Եթե իրենց պես կաշառակեր չլինես կամ կաշառակերությամբ չզբաղվես, չես կարող աշխատել: Գիտես, Հայաստանում շատ դժվար է այդ օրենքներով աշխատելը: Ես չգիտեմ ու չեմ կարող կաշառել մարդկանց, ոչ էլ ուզում եմ, մտքովս անգամ չի անցել:

– Երբ դեռ Հայաստանում էիք, շատ ակտիվ մասնակցում էիք ֆեյսբուքյան քննարկումներին: Մեկնաբանություններ էիք անում և հիմա էլ շարունակում եք անել՝ թիրախ ընտրելով քաղաքական զարգացումները…

– Ես կարծում եմ, որ Հայաստանն այսօր էլ ցավալի վիճակում է: Եվ դրա մեղավորը քաղաքական մարդիկ են: Այն օլիգարխներն են, որոնք երկրի հարստությունը մոնոպոլ են դարձրել և ուրիշ երկիր սարքել:

Եթե մարդ ինձ նման հայասեր է և պայքարում է հայության համար, նրան օգտագործում են ուրիշ նպատակներով: Ուղղակի զզվելի է, հոգնել եմ արդեն: Եթե հարցազրույց են ուզում, ու զրուցում եմ, հետո հայկական լրատվամիջոցները վատաբանում են ինձ: Կա՛մ երևի ես անչափ կարևոր մարդ եմ նրանց համար, կա՛մ էլ չգիտեմ…

 – Դուք պայքարում էիք նաև այն ժամանակ, երբ Առնո Բաբաջանյանի հա՞րսն էիք:

– Երբ Առնո Բաբաջանյանի հարսն էի, պայքար չկար: Բայց պայքարողներ եղել են, ես էլ եղել եմ նրանց կողքին: Եվ դա բոլորը գիտեն: Չպետք է մտածել, որ ես հայ եմ դարձել այն ժամանակ, երբ եկել եմ Հայաստան: Ես եկա Հայաստան, որովհետև հայասեր էի, թե չէ Փարիզում շատ ավելի լավ էի ապրում: Երանի չգայի: Այդքան փող չէի կորցնի, իմ կյանքս կշարունակեի, ոչ էլ այդքան մարդու կհանդիպեի, որ ինձ «քցեին» ու դավաճանեին:

Կյուրիկե Բ-ի դրամը

Երբ կալանվածներին բերում են Բագարատի մոտ,  նա Լոռվա թագավորից պահանջում է Սամշուլդե բերդաքաղաքը, որը թագավորության երկրորդ քաղաքն էր Լոռեից հետո: Կյուրիկեն, բնականաբար, մերժում է Բագարատի ապօրինի պահանջը:

Տաշիր-Ձորագետի Կյուրիկյան թագավորության երրորդ գահակալը` Կյուրիկե Բ արքան (1048-1090), XI դարի նշանավոր ռազմա-քաղաքական գործիչներից է: Կյուրիկե II-ը հորից` Լոռվա թագավոր Դավիթ Ա Անհողինից (990-1048) ժառանգեց մեծ ու բարգավաճող պետություն: Դավիթ Անհողինն իր երկարատև թագավորության ընթացքում կարողացել էր երիցս ջախջախել իր թագավորությանը սպառնացող Գանձակի և Դվինի էմիրություններին, նվաճումներ կատարել Աղվանքում, Վիրքում, ընդարձակել իր պետության սահմանները: Դավիթը նաև նվաճել էր Թիֆլիսը և հարկատու դարձրել տեղի էմիրին, գրավել էր Կախեթը և այնտեղ գահ բարձրացրել կրտսեր որդուն` Գագիկին:

Հոր քաղաքականությունը շարունակեց նաև Կյուրիկե II-ը, ով պայքար էր մղում ոչ միայն իր հայրենական ժառանգությանը` Անիին տիրելու համար, այլև Անդրկովկասում առաջնության համար: Ընդգծելու համար իր համահայկական նկրտումները` Կյուրիկե II-ն անգամ դրամ հատեց, ինչը եզակի է Բագրատունյաց թագավորության պատմության մեջ:

Կյուրիկե II-ի գահակիցն էր նրա եղբայրը` Սմբատը, սակայն վերջինիս գահակալությունը սոսկ անվանական բնույթ ուներ:

Փաստորեն, 1045 թ. Անիի Բագրատունյաց թագավորության անկումից հետո Կովկասում առաջնության համար պայքար էր ծավալվել Տաշիր-Ձորագետի Լոռվա Կյուրիկյան և Վիրա-աբխազական թագավորությունների միջև:

Վիրա-աբխազական թագավորությունը վերելք էր ապրում Բագարատ IV-ի (1027-1072) տիրապետության օրոք: Կյուրիկե II-ը և Բագարատ IV-ը բարեկամներ էին: Երկուսն էլ Բագրատունյաց տոհմից էին, ավելին` Կյուրիկե II-ի կինը` Շերիկը, Բագարատ IV-ի քույրն էր, ինչը, սակայն, չէր խանգարում, որ այս երկու պետությունները բախվեին:

Շուտով այս պայքարը նոր փուլ է թևափոխում Անդրկովկասում սելջուկ-թուրքերի ի հայտ գալու պատճառով:

1064 թ. սելջուկների առաջնորդ Ալփ-Ասլանը գրավում է Անին և շարժվում դեպի Անդրկովկաս: Կյուրիկե II-ը և Բագարատ IV-ը հպատակություն են հայտնում սելջուկներին` իրենց երկրները ավերածություններից փրկելու համար: Թուրք սուլթանն ընդունում է նրանց հպատակությունը և պահանջում, որ Կյուրիկե II-ն իրեն կնություն տա դստերը: Կյուրիկե II-ը մերժում է: Խնդիրը լուծելու համար Ալփ-Ասլանը դիմում է Բագարատ IV-ին, որի քրոջ աղջիկն էր Կյուրիկե II-ի դուստրը: Բագարատը հարցի շուրջ բանակցելու նպատակով Լոռի է ուղարկում իր ազդեցիկ իշխաններից Վարազ-Բակուր Գամրեկելուն: Կյուրիկեն մերժում է նաև Բագարատի պատգամավորին:

Սելջուկյան սուլթանին հաճոյանալու նպատակով Բագարատ IV-ը դավ է նյութում ազգակցի դեմ: Նա բանակցությունների է հրավիրում Կյուրիկեին և Քվեշի անտառում կալանավորում է նրան ու իր եղբայր Սմբատին:

Երբ կալանվածներին բերում են Բագարատի մոտ, նա Լոռվա թագավորից պահանջում է Սամշուլդե բերդաքաղաքը, որը թագավորության երկրորդ քաղաքն էր Լոռեից հետո: Կյուրիկեն, բնականաբար, մերժում է Բագարատի ապօրինի պահանջը:

Այդ ժամանակ Բագարատ IV-ի հրամանով խաչափայտեր են կանգնեցնում Սամշուլդեի դեմ և Կյուրիկեին խաչ հանում, որպեսզի Սամշուլդեն պաշտպանող Ատրներսեհ արքաեղբայրն անձնատուր լինի և քաղաքը հանձնի վրացիներին:

Դեպքերը նկարագրող Մատթեոս Ուռհայեցին և վրաց պատմիչները չեն նշում, թե հայոց արքան որքան է խաչափայտին մնացել գամված: Միայն նշվում է, որ դեպքին միջամտում են Կյուրիկեի իշխանները` Լոքի և Կաքավաբերդի տերերը: Արդյունքում Կյուրիկե II-ը որպես փրկագին զիջում է Սամշուլդեն, իսկ Սմբատը` Օփրեթը, Կոշկը և Վարազաքարը:

Սակայն վրաց աղբյուրները հավաստում են, թե Բագարատը հայոց թագավորներին խաչափայտից իջեցրել է խղճահարությունից և մարդասիրությունից դրդված և որպես գլխագին վերցրել է միայն Սամշուլդեն:

Փոքր-ինչ այլ կերպ է նկարագրում դեպքը Ուռհայեցին: Եթե վրաց վարկածի համաձայն` Կյուրիկեն մերժում է սուլթանի` դստեր ձեռքը տալու առաջարկը, ապա ըստ Ուռհայեցու` Կյուրիկեն համաձայնվում է ի սկզբանե: Իսկ Բագարատ IV-ը Կյուրիկեին դավում է սոսկ Սամշուլդեն նրանից առնելու համար:

Բանակցությունների ընթացքից երևում է, որ Սամշուլդեի մոտ խաչափայտին է գամվել սոսկ Կյուրիկեն և ոչ նրա եղբայրը: Սա տարակուսանքի տեղիք է տալիս: Նախ, եթե եղբայրները հանդես են գալիս միևնույն դիրքերից և գահակից էին, ինչո՞ւ է Բագարատ IV-ը տարբեր մոտեցումներ ցուցաբերում նրանց նկատմամբ:

Հետաքրքիր է նաև վրաց մատյանի հիշեցումը, թե հայերը խաղաղություն խնդրեցին և տվին Սամշուլդեն:

«Ապա եկել էին հայոց թագավորի երկու իշխանները` Լուկիայի (Լոքի) իշխանը և Կաքավաքարինը, Կյուրիկեի եղբայր Սմբատը առաջարկում էր ու համաձայն էր հանձնել երեք բերդ` Օբրեթը, Կոշկը և Վարազաքարը»: Ասվածից կարելի է ենթադրել, որ Լոքի և Կաքավաքարի իշխանների միջամտությունից հետո Կյուրիկեն համաձայնել էր տալ Սամշուլդեն, իսկ Սմբատը սկզբից ևեթ որպես իր փրկագին առաջարկել էր վերոհիշյալ ամրոցները:

Հավանաբար այս երեք ամրոցները Սմբատի սեփականներն էին ու նրա` խաչափայտին չգամվելը ցույց է տալիս, որ Բագարատը եղբայրների հետ բանակցել է առանձին:

Ի վերջո, Բագարատը զիջում է բոլոր ամրոցներն ու իրեն է պահում միայն Սամշուլդեն:

Անդրադառնալով հարցի մյուս կողմին, թե ինչու Բագարատի և Կյուրիկյանների բանակցություններում չի արծարծվում Կյուրիկյան արքայադստեր խնդիրը, պետք է ենթադրել, ճշմարտացի է Ուռհայեցին, ըստ որի` սուլթանն անմիջապես դիմել է Կյուրիկեին և պահանջել նրա դստեր ձեռքը:

Եվ Կյուրիկեն ոչ միայն տվել է դստերը, այլև դաշինք է կնքել նրա հետ: Հավանաբար այդ պատճառով է, որ Բագարատը, օգտվելով սելջուկների` Անիում գտնվելու հանգամանքից, փորձել է հաշվեհարդար տեսնել Կյուրիկեի ու սելջուկների հետ: Վարկածի օգտին է խոսում նաև այն փաստը, որ Բագարատն իր քույր Մարթային հետագայում ամուսնացրեց բյուզանդական կայսր Տուկիծի հետ, որ սելջուկների ոխերիմ թշնամին էր: Շատ չանցած` Բագարատը արշավեց Կախեթ, ուր իշխում էր Կյուրիկեի եղբորորդի Աղսարթանը: Պատմիչն ուղղակի նշում է, որ Բագարատը արշավել է Կախեթը նվաճելու համար, բայց լսելով սելջուկների գալստյան մասին` վրացիները նահանջում են: Վրաց պատմիչը հավաստում է, որ Աղսարթանը ոչ միայն միացավ սելջուկներին, այլև հավատափոխ եղավ` պահպանելով իր իշխանությունը և ստանալով վրաց թագավորի հպատակների լքած բերդերը: Ապա Ալփ-Ասլանը արշավեց Բագարատի վրա: Նրան միացան Կախեթի արքան, Կյուրիկե II-ը, Տփղիսի էմիրը:

1064-ին Ալփ-Ասլանն անցնում է Արաքսը և Նախճավանի վրայով շարժվում Վրաստան` բանակի մյուս մասը հանձնելով Մելիքշահին:

Նա մտնում է Գուգարք, ապա Թռեղք, որտեղից մեկ օրում հասնում է Ղվելիս-Ղար: (Մեսխեթում է): Այստեղից սուլթանն անցնում է Կղարջք, մի խոշոր շրջան կատարելով Հյուսիսային Հայաստանով, մտնում է Տայք, ապա դարձյալ վերադառնում Թռեղք: Բագարատ IV-ը փախչում է Քարթլի:

1068 թ. Ալփ-Ասլանը հարձակվում է Բագարատ IV-ի տիրույթների վրա: Նրան են միանում Կյուրիկե II-ը, Աղսարթանը և Տփղիսի ամիրան: Պատմիչի շարադրանքից երևում է, որ հայերն այս պատերազմում երկրորդական դեր չեն կատարել: Ըստ վրաց պատմիչի` հայերը «ներխուժեցին Քարթլի Զաճվիթի (Զվարի վանքի) կողմից, լուսաբացին ասպատակողներ արձակեցին, և սգով լցվեց ողջ Քարթլին»:

Նույն թվականին Բագարատ IV-ն Ատրպատականի և Առանի վրայով ներխուժեց Շաքի: Շաքին այդ ժամանակ գտնվում էր Կախեթի թագավոր, Կյուրիկյան Աղսարթանի իշխանության տակ:

Նույն ժամանակ Աղսարթանը Ալփ-Ասլանի ճնշումներին դիմանալու համար իսլամ ընդունեց, միացավ սելջուկներին և դաշնակցած Կյուրիկե II-ի և Տփղիսի ամիրայի հետ, հարձակման անցավ: Դաշնակիցները գրավեցին Տփղիսը: Բագարատը ստիպված էր հաշտություն խնդրել և Ալփ-Ասլանի մոտ ուղարկեց Լիպարիտ իշխանի որդի Իվանե Լիպարիտյանին:

Վրաստանը հարկատու է դառնում Ալփ-Ասլանին, իսկ վերջինս Տփղիսն ու Ռուսթավը հանձնում է Գանձակի Փատլուն ամիրային:

1069 թ. Բագարատը ջախջախում է Փատլուն ամիրային և գրավում է սելջուկների հետ դաշնակցած Կյուրիկեի  մի քանի տիրույթներ: «Էառ ի նմանէ զՏփղիս, եւ զԳագ, եւ զՔօզինն` զոր առեալ էին Պարսք ի Հայոց եւ Վրաց»:

Սրանից հետո, երբ կրկին ապստամբում է Իվանեն, Աղսարթանը չի միանում նրան, ավելին, միանալով Բագարատ IV-ին հաջորդած Գեորգի Բ արքային` Իվանեի որդի Լիպարիտից խլում է Լոծոբանը: Փաստորեն, Աղսարթանի գործուն աջակցությամբ Գեորգին կարողացավ ճնշել ապստամբներին:

Շուտով արևելք է արշավում սելջուկյան սուլթան Մելիքշահը (1072 – 1092): Նա ասպատակում է ողջ Քարթլին: Կյուրիկյան թագավորությունը հպատակվեց Մելիքշահին, իսկ Աղսարթանը դաշնակցեց Գեորգի II-ի հետ: Երբ Մելիքշահը հեռացավ Անդրկովկասից, զորք թողնելով Գանձակի էմիր Սարհանդի մոտ, որպեսզի վերջինս հպատակեցնի շրջակա երկրները, Գեորգին արշավեց նրա վրա և ջախջախեց:

1088 թ. Կյուրիկե II-ը Բարսեղ կաթողիկոսի հետ այցելում է սուլթան Մելիքշահին և հպատակություն է հայտնում նրան: Մինչ այդ սուլթանին հպատակություն էր հայտնել Գեորգի II-ը: Այրիվանեցին այդ մասին գրում է. «Թագաւորն Հայոց Կիւրիկէ եւ վրաց Դեմետրէ եւ կաթողիկոսն Հայոց տէր Բարսեղ գնացին առ Մելիք Շահ սուլտանն եւ դարձան պատուու»: Ասվածից պետք է ենթադրել, որ Կյուրիկեն վերջին ապստամբության ժամանակ միացել էր Գեորգիին: Այլապես հարկ չէր լինի կրկին հպատակություն հայտնել սելջուկներին: Մյուս կողմից` հնարավոր է, որ Կյուրիկեն դարձյալ սելջուկների մոտ գնաց որպեսզի կանխի վրացիների հնարավոր դավադրությունն իր դեմ:

Կյուրիկե Բ հայտնի է նաև իր մշակութային գործունեությամբ: Նրա հովանավորչությամբ է Հաղբատում ընդօրինակվել ու նկարազարդվել Մուղնու ավետարանը: Բազում արձանագրություններ վկայում են, որ Լոռիում եկեղեցիներ է կառուցել և վերանորոգել:

Ձգտելով համահայկական իշխանության` նա նաև միջամտել է հայ եկեղեցու գործերին: 1067 թ. հայոց կաթողիկոս Գևորգ Բ Վկայասերը ուղևորվում է Բյուզանդիա և Եգիպտոս, ուստի իշխանների համաձայնությամբ իրեն փոխարինող է նշանակում Գևորգ Լոռեցուն: Սակայն Գևորգ Լոռեցին գործում է կամայականորեն և առաջացնում է իշխանների դժգոհությունը: Այդ պատճառով 1081 թ. Կյուրիկե II-ը հրավիրում է Աղվանից Ստեփանոս կաթողիկոսին և Հաղբատում հայոց կաթողիկոս է օծել տալիս Բարսեղ Անեցուն:

Կյուրիկե II-ը մահացավ 1090 թ. ծեր հասակում` իր գահը ժառանգություն թողնելով երկու զավակներին` Դավիթ Բ-ին և Աբաս Ա-ին:

Սյունիքի մարզում գործող «Իրավունքների տեղեկատվական կենտրոն» ՀԿ-ն նյութ է հրապարակել, որում անդրադառնում է Գորիսի քաղաքապետարանի հայտարարած գնումներին ու այդ մրցույթներում հաղթողին:  Ըստ հրապարակման` ստացվում է, որ Գորիսի քաղաքապետը մրցույթ է հայտարարում և ինքն էլ շահում է այն:

Ըստ հրապարակման` որում հղում է կատարվում Gnumner.am կայքին, նշվում է, որ «Գորեր» ՍՊԸ-ն է հաղթել ներքոնշյալ բոլոր մրցույթներում.

ՀՀ Սյունիքի մարզի Գորիս քաղաքի Գ. Աշոտի և Սյունիքի փողոցների մայթերի հիմնանորոգման աշխատանքների մրցույթում (գինը` 3 մլն 797 հազ.դրամ),

ՀՀ Սյունիքի մարզի Գորիս քաղաքի Գ. Տաթևացու անվան հրապարակի կանաչապատ տարածքների բարեկարգման՝ լուսավորության, ոռոգման և ջրավազանի շատրվանի հիմնանորոգման աշխատանքների իրականացման  մրցույթում (գինը 12 մլն 348 000 դրամ),

Գորիս քաղաքի ներհամայնքային ճանապարհների Ա/Բ ծածկի փոսային նորոգման աշխատանքների իրականացման մրցույթում (գինը 19 մլն. 30 հազ.դրամ),

Գորիս քաղաքի Ղաթրինի Ձոր և Սաթյան 2-րդ նրբանցքի հեղեղատարների վերջնամասերի կառուցման աշխատանքների մրցույթում (գինը`3 մլն 323 հազ դրամ)

ՀՀ Սյունիքի մարզի Գորիս քաղաքի Գ. Նարեկացի ու Մամիկոնյան խաչմերուկի ջրընդունիչի կառուցման և Մ. Խորենացի փողոցում սելավատարին միացման աշխատանքների ձեռքբերման մրցույթում (գինը՝ 1 656 980 դրամ) :

«ԳՈՐԵՐ» ՍՊԸ-ի հիմնադիրը, ըստ կազմակերպությունների գրանցման ռեգիստրի` Գորիս համայնքի ներկայիս ղեկավար Նելսոն Ոսկանյանն է:

Հոկտեմբերի 7-ին, ժամը 07.05-ին ԱԻՆ-ում տեղեկատվություն է ստացվել , որ Դիլիջան-Սևան ավտոճանապարհին՝ թունելի մոտակայքում, տեղի է ունեցել ՃՏՊ:
Դեպքի վայր է մեկնել մեկ մարտական հաշվարկ:
Դեռևս չբացահայտված հանգամանքներում Սևան-Դիլիջան ավտոճանա­պարհի 19-րդ կմ-ի մոտակայքում «ԲՄՎ» մակնիշի 33 LP 339 պետհամարանիշի ավտոմեքենան, դուրս գալով ճանապարհի երթևեկելի հատվածից, ընկել է Ձկնագետ գետը:
Հրշեջ-փրկարարները դուրս են բերել ՀՀ ՊՆ զինծառայողներ՝ 1973 թ. ծնված փոխգնդապետ Ս. Խ.-ին, 1988 թ. ծնված ավագ լեյտենանտ Լ. Ա.-ին, 1995 թ. ծնված Գ. Մ.-ին և 1995 թ. ծնված Վ. Գ.-ին, ովքեր տեղափոխվել են Սևան քաղաքի բժշկական կենտրոն:
Ըստ բժիշկների՝ Ս.Խ.-ի առողջական վիճակը գնահատվել է միջին ծանրության, մյուսներինը՝ բավարար:

ԼՕԺ. այսպես է 1937-ին «ինքնախոստովանական» ցուցմունքի տակ ստորագրել Վահագն Ազատյանը, որին մեղադրում էին ԽՍՀՄ առաջնորդ Իոսիֆ Ստալինի դեմ մահափորձ իրականացնելու մեջ:

Ազատյանը ծագումով մեղրեցի է, ծնվել է 1901-ին: Հայրը, որ Լայպցիգում էր տնտեսագիտություն ուսումնասիրել, քաջ գիտակցում էր կրթության կարևորությունը: Ուստի երբ հիմնվում է Երևանի պետական համալսարանը, ավագ որդուն՝ Վահագնին Երևան է ուղարկում՝ տնտեսագիտություն ուսանելու: Հետո Վահագնը կրթությունը շարունակում է Մոսկվայում:

Խորհրդային Միության կազմավորման տարիներին որակյալ կրթությամբ կադրերի պահանջարկ կար: Այնպես որ Վահագնը նախ Երևանում ռայկոմի քարտուղար է նշանակվում, ապա Մոսկվա մեկնում՝ նշանակվելով ԽՍՀՄ վիճակագրական ծառայության պետ:

Խորհրդային Միության բոլոր ծայրերից տնտեսական ցուցանիշներն Ազատյանի ղեկավարած կառույցում էին կուտակվում ու ամփոփվում, ուստի նա պարբերաբար Ստալինին զեկույց էր ներկայացնում:

«Ստալինի բոլոր ելույթները տնտեսական թեմաներով գրում էր իմ քեռին, հետո Ստալինը կարդում էր, իր շտկումներն անում, ու ելույթը պատրաստ էր»,- ասում է Լյուսյա Միխայելյանցը՝ Վահագն Ազատյանի քրոջ դուստրը:

Ստալինի հետ հաճախակի հանդիպումները նաև որոշ մտերմիկ, ընկերական կապ էին ստեղծել երկուսի միջև: Հետագայում Ազատյանն իր հարազատների հետ զրույցում կհիշի, որ չնայած մտերմությանը` իրենց մեջ միշտ որոշ պատնեշ է եղել. Ստալինը խիստ մարդ էր ու չէր սիրում խառնել անձնական և գործնական հարաբերությունները:

1937-ին, երբ սկսվում են ռեպրեսիաները, ձերբակալվում է նաև Ազատյանը: Գրեթե ամեն օր Ստալինի հետ ժամերով մեկուսի աշխատող Ազատյանին մեղադրում են ԽՍՀՄ առաջնորդին սպանելու փորձի մեջ: Կարճ ժամանակ անց Մեղրիում ձերբակալում են նաև Ազատյանի հորը՝ 67-ամյա Ավետիս Ազատյանին և գնդակահարում նրան որպես ժողովրդի թշնամի, որը հակառակվում է կոմունիստական կուսակցության որոշումներին: Ավետիսը դեմ էր, որ շերամի որդերին նաև ամռանը թթի ճյուղերով կերակրեն երկրորդ  բերք ստանալու համար: Ասում էր, որ այդպիսի շահը կարճաժամկետ է, թթենիները չեն հասցնի վերականգնվել և  կչորանան նման պայմաններում:

Որդուն, սակայն, հորից տարբեր ճակատագիր էր սպասում: Նրան զանազան խոշտանգումներով ու կտտանքներով փորձում էին ստիպել, որ ընդունի մեղքը:

Լյուսյա Միխայելյանցը

«Քեռուս խոշտանգումների միջոցով  ստիպել են, որ խոստովանի իր մեղքը: Ծեծ ու ջարդից բացի, նաև հատուկ խոշտանգման միջոցներ են ունեցել: Օրերով չեն  թողել, որ քնի, սոված են  պահել: Օրերով անշարժ վիճակում ջրի կաթոցի տակ են թողել, եղունգների տակ ասեղներ են մտցրել: Այդ ամենը մենք իմացանք, երբ նա ազատվեց ու վերադարձավ: Մինչ այդ ոչինչ չգիտեինք,- ասում է Լյուսյա Միխայելյանցը հավելելով,- քեռուս ձեռքերի ու ոտքերի եղունգները մեծ էին: Որ ասում էինք՝ քեռի, թող կտրենք, չէր համաձայնում, թե մի արեք, ինձ թվում է, որ էլի նույն ցավը կլինի»:

Եվ ահա, Ազատյանը ելք է գտնում, թե ինչպես և՛ ազատվի խոշտանգումներից, և՛ իր վրա չվերցնի մեղքը մի արարքի համար, որը չի  արել: Նա ռուսերեն «սուտ» բառը գրում է հայերեն տառերով՝ ասելով, թե դա իր ստորագրությունն է:

Մեղքն ընդունելուց հետո Ազատյանին 25 տարվա ազատազրկման են դատապարտում:

1954-ին, երբ Ստալինի մահից հետո դատապարտվածների գործերն էին վերանայվում, Խրուշչովը Ազատյանին իր մոտ է կանչում (Խրուշչովի հետ ևս վաղեմի ծանոթներ էին):

Երբ Մուրմանսկում բանտապետը հրամայել է Ազատյանին լողանալ, վարսավիրը մազերն է կտրել և կոստյում են հագցրել, վախեցած հարցրել է, թե ինչ են ուզում իրեն անել: Պարզվում է, որ պետք է Մոսկվա ուղարկեն՝ Խրուշչովի հետ հանդիպման:

Նիկիտա Խրուշչովին Ազատյանը ասել է, որ իրեն զուր տեղն են դատապարտել, ինքն անգամ չարածի համար մեղքը չի ընդունել: Որպես ապացույց պահանջել է, որ գործերից հանեն իր մեղայականը և հայերենի թարգմանիչ կանչեն:

Այսպես իրողությունը բացահայտվել է, և Ազատյանին 17 տարվա ազատազրկումից հետո արդարացրել ու ազատ են արձակել:

Նրան նորից Վիճակագրական ծառայությունում են աշխատանքի նշանակում, բայց այժմ որպես տնտեսության զարգացման բաժնի պետ:

Այս ամենից տուժում է նաև Ազատյանի ընտանիքը: Նրա երկու դուստրերն ու որդին այդպես էլ չեն կարողանում բարձրագույն կրթություն ստանալ: Համարվում էր, որ ազգի թշնամու երեխաներին միջնակարգ կրթությունն էլ բավարար է:

Ազատվելուց հետո` 1956-ին, Ազատյանը Հայաստան է գալիս՝ այստեղի իր հարազատներին տեսակցելու: Հենց նման այցելությունների ըթնացքում էլ նա հարազատներին պատմել է իր գլխին եկած ողջ եղելությունը:

Նրա քրոջ դուստրը՝ Լյուսյա Միխայելյանցը, ասում է, որ քեռին մինչև կյանքի վերջը՝ 1973-ը,  վստահ էր, որ լավագույն և ամենակատարյալ  հասարակարգը սոցիալիզմն է, կուսակցական էր   և Ստալինին էլ չէր մեղադրում իրեն պատահածի համար: «Ասում էր, որ դա արել են իր շրջապատի մարդիկ, որ նրա աչքը մտնեն: Ասում էր՝ Ստալինը չի մեղավոր, ոչ էլ պարտիան, ժամանակն է մեղավոր»,- հիշում է տիկին Լյուսյան:

Մութ ու ցուրտ տարիներն էին: Ավարտելով դպրոցը` Սյուզանն ընդունվում է Բրյուսովի համալսարանի ֆրանսերենի բաժին: Ինստիտուտն ավարտելուց հետո, ինչպես շատերը, կանգնում է  մասնագիտությամբ աշխատանք  գտնելու խնդրի առջև: Համապատասխան աշխատանք չկար, բայց գտավ մեկ այլ բնագավառում` հեռուստատեսությունում: Սակայն 3 տարի անց`  2001 թ., հնարավորություն է ստեղծվում ուսումնական ծրագրով Ֆրանսիա մեկնելու, և քանի որ հեռուստատեսությունում ապագա չէր տեսնում, որոշում է գնալ և վերականգնել ֆրանսերենի գիտելիքները: Մեկնում է արցունքն աչքերին, չնայած մտքում որոշել էր մեկ տարվա դասընթացին ամբողջությամբ չմասնակցել, ու 3-4 ամիս անց վերադառնալ:

«Երբ վիզա ստանալու համար հյուպատոսի մոտ հարցազրույց էի, այդ մարդը նայեց ինձ և վստահ ասաց, որ ես հետ չեմ գալու: Զարմացա, ինչպե՞ս թե հետ չեմ գալու, ես անկեղծ համոզված էի, որ վերադառնալու եմ, ասացի` ինձ պետք չի ձեր երկիրը, ես հետ եմ գալու, և այլն: Հյուպատոսն ասաց. «Դուք հիմա էդպես եք ասում, որովհետև չգիտեք Ֆրանսիան: Դա այն երկիրն է, որը մեծ հնարավորություններ է տալիս, իսկ ես, տեսնելով Ձեզ, համոզված եմ, որ Դուք այդ հնարավորությունները բաց չեք թողնի»: Փաստորեն հյուպատոսը, համոզված լինելով, որ հետ չեմ գա, ինձ թույլ տվեց գնալ: Ես էլ մտածեցի` էս խենթին ինչպե՞ս են  հյուպատոս նշանակել: Բայց 5 տարի Ֆրանսիայում ապրելուց հետո հասկացա, թե այդ մարդն ինչ իմաստուն էր…»:

25-ամյա Սյուզանի համար Ֆրանսիան միանգամայն նոր իրողություն էր, իսկ Փարիզում միայնակ ապրելը` բավականին դժվար: Գիտեր միայն լեզուն, մնացած ամեն ինչ նոր էր ու անսովոր: Դժվարամատչելի մի քանի ամիսը հաղթահարելուց հետո, գալիս է Հայաստան վերադառնալու ժամանակը, բայց նա որոշում է մնալ մեկ տարի, քանի որ 4 ամիսը բավական չէր թե՛ լեզվի, թե՛ Եվրոպան ճանաչելու առումով: Իսկ մեկ տարի անց վերադառնալով Հայաստան` հասկանում է, որ Փարիզը կրկին ձգում է իրեն: Երկու ամիս անց վերադառնում է Ֆրանսիա: Հյուպատոսի խոսքերն իրականություն էին դառնում…

6 տարի հետո Սյուզանն արդեն Ֆրանսիայի լիիրավ քաղաքացի էր, որին հասել էր իր ջանքերի շնորհիվ: Այսօր նա վարձով ապրում է Փարիզի կենտրոնում, աշխատում ֆրանսիական ընկերությունում, կարգին վարձատրվում:

Սակայն երիտասարդ աղջկա հաջողությունը միայն կողքից դիտողին կարող է դրախտային թվալ: Իրականում նա դրան հասել է մեծ դժվարությունների գնով, որոնց շատերն այսօր ի վիճակի չեն դիմանալ: «Հիմա շատ ուսանողներ են գնում, բայց հետ են գալիս, չեն դիմանում դժվարություններին,- ասում է նա,- դա նրանից է, որ հիմա Ֆրանսիայում կյանքն այն չէ, ինչ 13 տարի առաջ, շատ ավելի բարդ է, փոխարենը Հայաստանում կյանքն այնքան վատ չէ, որքան 13 տարի առաջ»:

Սակայն զգալով հաջողության բերկրանքը` Սյուզանը միաժամանակ խորը հիասթափություն է ապրում. ի վերջո ինչի՞ համար էր այդ պայքարը, և ինչո՞ւ են բոլորը ձգտում դրան. «Ֆրանսիայի քաղաքացի դառնալուց հետո մեծ հաշվով իմ կյանքում էական փոփոխություն չեղավ: Փոխվեց այն, որ ամեն տարի մի մեծ թղթապանակ չեմ հավաքում այդ հարցով դիմելու համար: Նյութական բարեկեցությունս էլ չփոխվեց, ընդհակառակը, սկսեցի շատ ավելի հարկեր վճարել: Այնտեղ ամեն ինչի համար հարկ ես վճարում, անգամ աշխատավարձիցդ են եկամտահարկ պահում: Ճիշտ է, տարին մեկ անգամ կարող ես քեզ թույլ տալ հանգստանալու մեկնել, բայց ոչ եվրոպական երկրներ, որովհետև դա շատ թանկ է, այլ Թունիս, Մարոկկո և այլ երկրներ, որոնք էժան տուրեր են առաջարկում: Ինչ վերաբերում է մարդկային հարաբերություններին, մտածելակերպին, ապա միևնույն է, քեզ համար շատ բաներ խորթ են մնում, որովհետև դու հայ ես»:

Հայի համար, ըստ Սյուզանի, ֆրանսիացին  մարդու անհեթեթ տեսակ է` հաշվարկող, ոչ էմոցիոնալ, ոչ մարդկային, անխիղճ, անհատապաշտ, միայն իր ես-ն առաջ տանող: Որպես օրինակ բերում է ընկերությունը. «Մեզ համար լավ ընկերը նա է, որի վրա դու միշտ հույս ես դնում, որը քո դժվար պահին միշտ քո կողքին է: Ֆրանսիացու համար լավ ընկերը նա է, ով երբեք իր խնդիրներով քեզ չի անհանգստացնում: Երկուսն էլ յուրովի լավն են, բայց արմատապես տարբեր են: Դրա համար էլ ես ունեմ ֆրանսիացի լավ ծանոթներ, բայց չունեմ ֆրանսիացի ընկերներ: Իմ ընկերները Ֆրանսիայում ապրող հայերն են, որոնք, իհարկե, մի քիչ տարբերվում են հայաստանցի հայերից»:

Սյուզանի խոսքով` Ֆրանսիայում մարդկային մոտեցում ասվածը գոյություն չունի, բայց օրենքն էլ կատարյալ չէ, կան բազմաթիվ անօրեն երևույթներ: «Օրինակ` ջրի ծորակը փչացել է, զանգում ես մի մասնավոր ընկերություն, որ գա նորոգի: Եթե այդ ընկերությունը նկատում է, որ գործից բան չես հասկանում, լավ գումարներ է աշխատում, այսինքն` քեզ գցում է: Իսկ դատի տալը հեշտ բան չէ, դրա համար փող և մեծ ջանքեր են պետք»:

Նման հարցերում, ասում է, անգամ ֆրանսիացիները չեն պայքարում իրենց իրավունքների համար և իրեն էլ հաճախ խորհուրդ են տալիս չխորանալ և չբարդացնել կյանքը: «Օրինակ` տան համար պարտադիր ապահովագրություն են պահանջում, որի դիմաց ամեն ամիս վճարում ես, բայց որ մի բան է լինում, ամեն կերպ փորձում են փոխհատուցումից խուսափել: Եթե մինչև վերջ չգնաս, չպայքարես` ոչնչի չես հասնի: Նման դեպք ինձ հետ պատահել է, մեկ տարի պայքարելուց հետո, երբ ի վերջո ասացի, որ դատարան եմ դիմելու` փոխհատուցեցին»:

Սյուզանը պատմում է, որ եթե Ֆրանսիայի քաղաքացի չես, ապա որոշակի չափորոշիչներ պետք է  հաղթահարես, որպեսզի ֆրանսիացին քեզ վերցնի աշխատանքի: Գործատուն պետք  է պետությանն ապացուցի, որ հենց քո կարիքն ունի, և ֆրանսիացին այդ գործն անել չի կարող: Ի դեպ, ֆրանսիացու փոխարեն արտասահմանցու աշխատանքի ընդունելու համար գործատուն պետությանը տույժ է վճարում:

Անհեթեթ օրենք կա ժառանգության մասին: Ասում է, որ Ֆրանսիայում երիտասարդները հիմնականում 30 տարեկանում են կարողանում բնակարան գնել, այն էլ` հիփոթեքով: Փարիզում մեկսենյականոց բնակարանը մոտ կես միլիոն եվրո արժի: Սովորական բնակարանի մեկ քմ-ի արժեքը 13-15 հազար եվրո է: Մարդը բնակարան է գնում, 20 տարի վարկով գումարը փակում, իսկ իր մահից հետո իր երեխաներն այն ժառանգելու համար պետք է բնակարանի 40 տոկոսը պետությանը վճարեն, հակառակ դեպքում ժառանգությունից կզրկվեն: Բայց քանի որ շատերն այդ 40 տոկոս գումարը կանխիկ չունեն, ստիպված բնակարանը վաճառում են, պետության հարկը վճարում, իրենց մնացած գումարից մի որոշ մաս էլ եկամտահարկ տալիս և տակը մնացածը պահում իրենց: Արդյունքում ծնողներից ժառանգություն ստացած բնակարանն իրենց չի հասնում:

Օրենքի գերակայության մասին խոսակցությունը լեգենդ է: Սյուզանը պատմում է, որ ժամանակին աշխատում էր մի մասնավոր ընկերությունում, որը համագործակցում էր առողջապահության նախարարության հետ: Ականատես է եղել, թե ինչպես են պետության գումարներն անխնա և անարդյունավետ մսխվում, ինչի հետևանքով ընդամենը որոշ մարդիկ մեծ գումարներ են իրենց գրպանը դնում, և այդ ամենը քողարկվում է պետական կառույցի մակարդակով:

Կա նաև կոռուպցիա, կաշառակերություն, կան նաև օլիգարխներ.  «Պարզապես սովորական ֆրանսիացին իր երկրի օլիգարխներին չի տեսնում, չի առնչվում, իսկ մեր օլիգարխները մեր աչքի առջև պտտվում են»:

Սյուզանը, իր կյանքի փորձից ելնելով, խորհուրդ է տալիս չհրապուրվել Եվրոպայով, քանի որ կյանքն այնտեղ այնպիսին չէ, ինչպիսին պատկերացնում են դրսից. «Այնտեղ նվազագույն աշխատավարձը 1000 եվրո է, որը մեզ համար զարմանալի թիվ է, բայց եթե հաշվի առնենք ֆրանսիացու ծախսերն ու հարկերը, համարյա նույն բանն է ստացվում: Ֆրանսիացին հայից ավելի լավ չի ապրում, բայց դու էդ ամեն ինչի մասին իմանում ես տարիներ հետո, երբ արդեն գնացել ես,  հաղթահարել բազմաթիվ դժվարություններ և Հայաստան վերադառնալ չես կարող, որովհետև քեզ համար արդեն Հայաստանն է օտար, որտեղ ամեն ինչ պիտի զրոյից սկսես»:

Կարճ ասած` Եվրոպան դրախտ չէ, պարզապես մարդիկ գնում են, որովհետև  ամեն մի նոր բանում հույս են փնտրում, իսկ Հայաստանում հույս արդեն չկա:

 Գագիկ Ա թագավորը (990-1020) Բագրատունյաց Հայաստանի թերևս ամենազորեղ տիրակալն էր: Նրա գերիշխանությունը, պատմական Հայաստանի տարածքում գտնվող առանձին թագավորություններից ու իշխանություններից զատ, ճանաչում էին նաև Վրաստանը, Աղվանքը: Գագիկ Առաջինի լրիվ տիտղոսը «Շահնշահ հայոց և վրաց» էր:

Գագիկ Առաջինի գահակալումը մշուշով է պատված: Նա հաջորդեց եղբորը` Սմբատ Բ Տիեզերակալին (977-990), որը, չնայած իր մեծադղորդ մականվանը, թուլակամ էր և իր թագավորության ընթացքում թերևս մեկ մեծագույն գործ կատարեց` Անիի ընդարձակումն ու Սմբատաշեն պարիսպների կառուցումը:

Գագիկ Բագրատունին, ենթադրաբար, Աշոտ Գ Ողորմած արքայի (954-977) կրտսեր որդին էր: Աշոտ Շահնշահի որդիներից երկուսը` Սմբատը և Կյուրիկե-Գուրգենը, թագ ունեին: Վերջինս հիմնադիրն էր Լոռու կամ Տաշիր-Ձորագետի թագավորության: Գագիկը հորից ժառանգություն չի ստացել: Նրա պատանեկության և երիտասարդության տարիների մասին պատմությանը ոչինչ հայտնի չէ:

Սմբատ Բ-ի գահակալման վերջին տարիները լի էին քաղաքական փոթորիկներով: Հայաստանին սպառնում էին արաբական էմիրությունները: Պատմիչները փաստում են, որ Սմբատը փորձում է պատերազմ սկսել արաբական էմիրությունների դեմ, սակայն նրան դավում է արքաեղբայր Գագիկը, որ արդեն Անիում էր հաստատվել:

Սմբատ արքայի դեմ մայրաքաղաք Անիում մեծ դժգոհություն կար: Նա ամուսնացել էր հարազատ քրոջ դստեր հետ, ինչը առաջացրել էր բնակչության և հոգևորականության դժգոհությունը: Գագիկ արքաեղբայրը, օգտվելով այդ դժգոհություններից, իր շուրջը հավաքեց հայոց ավագանուն և պետական հեղաշրջում կատարեց. սպանելով եղբորը` գրավեց հայոց գահը: Այդ մասին ակնարկում է Գագիկ Առաջինի պալատական պատմիչ Ստեփանոս Ասողիկը, որ ընդհանուր առմամբ գովաբանելով Գագիկ Առաջինին` գրում է. «Ավաղ, միում չարին, որ արգել զբանս գովեստի իւրոյ…»

Ինչևիցե, Գագիկ Առաջինը դավադրաբար սպանում է եղբորը և տիրանում հայոց գահին: Նրա այդ քայլն ընդվզում է առաջացնում երկրում: Քանի որ Սմբատ Բ-ն անժառանգ էր, նրանից հետո ավագության կարգով գահը պիտի ժառանգեր Լոռվա թագավոր Գուրգեն-Կյուրիկե Առաջինը (962-990) կամ նրա որդի Դավիթ Ա Անհողինը, որ թագավորեց Լոռիում 990-1048 թթ.: Սա էլ պատճառ դարձավ Լոռվա թագավորության ապստամբության: Գագիկի դեմ ապստամբեցին նաև Սյունիքի թագավորությունը և Վանանդը: Վանանդի թագավորության արքայազն Ծիթվասանը Հաղբատում թողած մի արձանագրության մեջ Դավիթ Անհողինին կոչում է ինքնակալ արքա: Սա նշանակում է, որ Վանանդի տունը ևս ճանաչում է Գագիկի անօրինությունը և Դավթի օրինական պահանջը:

Գագիկ Առաջինի դեմ մեծ հուզումներ առաջացան նաև Անիում: Ժողովուրդն ըմբոստանում է: Անգամ լուրեր են շրջում, թե Սմբատ արքան չի մահացել, ողջ է: Ժողովրդական հուզումները հանդարտեցնելու համար Գագիկ Առաջինը կարգադրում է բացել Սմբատ Բ-ի շիրիմը և ի ցույց դնել ժողովրդին, որ բոլորը համոզվեն արքայի մահվան հարցում և հանդարտվեն: Սա ևս մեկ վկայություն է, որ Գագիկը պետական հեղաշրջմամբ է տիրացել հայոց գահին, քանզի կարգադրել էր անհապաղ թաղել Սմբատի դին և արագ թագադրվել էր` առանց պաշտոնական արարողակարգի:

Գահ բարձրանալով` Գագիկ Առաջինը նախ և առաջ փորձեց ամրապնդել իր իշխանությունը: Նա ամրացրեց հայոց բանակը` թվաքանակը հասցնելով 100 հազարի: Մատթեոս Ուռհայեցին Գագիկի բանակի մասին գրում է. «Եւ յայնմ աւուր լինէր հանդէս զօրաց նորա հարիւր հազարաց վառելոց ընտիր արանց ի մարտ պատերազմաց անուանեաց և քաջ կորովեացէ վասն զի որպէս զկորիւնս առիւծուց կամ որպէս զձագս արծուեաց յուզէին զօր պատերազմին»։

Կառավարման առաջին տարիներն անցկացրեց շարունակական պատերազմների մեջ: 992 թ. նա արշավեց Սյունիք և մի շարք գավառներ գրավեց Սյունյաց թագավորությունից և Փառիսոսից: Ապա որոշ նվաճումներ  ունեցավ Վասպուրականում` իր թագավորությանը միացնելով Ծաղկոտն և Կոգովիտ գավառները, գրավեց նաև Վայոց ձորը, Բասենը: Մի խոսքով, Գագիկ Առաջինն Անիի թագավորության տարածքն ընդլայնեց հայկական մյուս թագավորությունների տարածքների հաշվին:

Շուտով` 998 թ. Գագիկի թագավորությանը սպառնաց Ատրպատականի Մամլան ամիրան, որը մեծ զորքով շարժվեց Հայաստանի վրա: Գագիկը զորահավաք հայտարարեց, դաշինք կնքեց Տայքի զորեղ տիրակալ Դավիթ Կյուրոպաղատի, վիրա-աբխազական թագավորության հետ և Ծումբի ճակատամարտում ջախջախեց թշնամուն: Այս հաղթանակը ամրապնդեց Գագիկի դիրքերը:

1001 թ. Գագիկ Առաջինի դեմ ապստամբեց եղբորորդին` Լոռվա երիտասարդ թագավոր Դավիթ Ա Անհողինը, որն ուզում էր տիրանալ իր հայրական ժառանգությունը համարվող Անիին: Գագիկը մեծ զորքով շարժվեց Լոռի, սակայն երեք ամիս այնտեղ անցկացնելուց հետո այդպես էլ չհանդիպեց Դավթի բանակին: Պատմիչներն առհասարակ մշուշոտ են ներկայացնում այս դեպքերը: Հավանաբար Դավիթն իր բանակով նույն միջոցին ներխուժել էր Շիրակ` Գագիկ Առաջինի տիրույթները: Ամեն դեպքում, գործը բախման չհասավ և կողմերը նստեցին բանակցությունների: Ցավոք, Շիրակավանի բանակցությունների մասին էլ շատ բան հայտնի չէ: Պարզ է մեկ բան. արդյունքում Գագիկ Առաջինը Լոռիում ձեռք բերեց Կայան և Կայծոն ամրոցները:

Արտաքին հարաբերություններում Գագիկ Առաջինն իրեն բավական ամուր էր զգում: Օրեցօր Բյուզանդիայի ճնշումը մեծանում էր հայոց թագավորությունների դեմ: Բյուզանդիան, ձգտելով դեպի արևելք, փորձում էր գրավել Հայաստանը: Այդ նպատակով 1000 թ. Արևելք է ժամանում բյուզանդական հզոր միապետ Վասիլ Բ Բուլղարասպանը: Շատ հայ գահակալներ և իշխաններ ընդառաջ գնացին և դիմավորեցին Բյուզանդիայի կայսերը: Բայց Գագիկ Առաջինն իր պատվից վեր համարեց դա և արհամարհեց Վասիլին:

Գագիկ Առաջինի թագավորությունը բավական ընդարձակ էր և ուժեղ: Անիի թագավորությունը միջազգային մեծ ճանաչում և հեղինակություն ուներ:

Նրա օրոք երկրում ծաղկում էր տնտեսությունը: Անիի փառքն ու գեղեցկությունը առավել մեծացան հենց Գագիկի թագավորության շրջանում: 1001 թ. նրա և Կատրամիդե թագուհու հովանավորությամբ Անիի կենտրոնում վեր խոյացավ Կաթողիկե տաճարը` Տրդատ ճարտարապետի գլուխգործոցը, որ կառուցել էր Կաթողիկեն Զվարթնոցի նմանությամբ: Բացի Կաթողիկե տաճարից, նրա օրոք Անիում ու թագավորության տարածքում այլ շքեղաշուք աշխարհիկ ու հոգևոր շինություններ էլ կառուցվեցին:

Գագիկ Առաջինը մահացավ 1020 թ., ծեր հասակում: Նա երեք որդի թողեց` Հովհաննես-Սմբատ, Աշոտ և Աբաս: Աբասի մասին պատմությանը գրեթե ոչինչ հայտնի չէ: Ավագության իրավունքով հայոց գահը պիտի ժառանգեր Հովհաննես-Սմբատը: Սակայն նա հսկայամարմին, բայց թուլակազմ մարդ էր, չէր սիրում զենք բռնել: Նրա հակապատկերն էր եղբայրը` Աշոտը, որ խիզախ էր ու քաջ:

Հայոց ավագանու մի մասը ցանկանում էր հայոց գահին տեսնել քաջ Աշոտին, իսկ մյուս մասը, որին ձեռնտու էր թագավորական իշխանության թուլացումը, Հովհաննես-Սմբատին:

Շուտով երկու եղբայրների միջև պատերազմ է սկսվում հոր թողած ժառանգությանը տիրանալու համար: Աշոտը հաղթող է դուրս գալիս, ճակատամարտի ժամանակ գերում ավագ եղբորը և հանձնում իր իշխաններից Ապիրատ Պահլավունուն` հրամայելով նրան մահվան դատապարտել: Սակայն Ապիրատ իշխանը Հովհաննես-Սմբատին հասցնում է Անի և ազատ է արձակում:

Պատերազմը եղբայրների միջև շարունակվում է, ի վերջո հայ իշխանների միջամտությամբ խաղաղություն է հաստատվում և պայմանագիր կնքվում: Համաձայն պայմանագրի` Անին իր շրջակայքով ժառանգում է Հովհաննես-Սմբատ Գ-ն (1020-1041), իսկ թագավորության մնացյալ հատվածի վրա թագավորում է Աշոտ Դ-ն (1020-1041): Քանի որ Հովհաննես-Սմբատը ժառանգ չուներ, նրա մահից հետո թագավորությունը պիտի ժառանգեր Աշոտը: Սակայն 1041 թ. գրեթե միաժամանակ մահանում են Հովհաննես-Սմբատ Գ-ն և նրա եղբայրը` Աշոտ Դ-ն: Մեկ տարի անց հայոց ավագանու աջակցությամբ գահ է բարձրանում Աշոտ Դ որդին` 18-ամյա Գագիկ Բ Կրտսեր (1042-1045) արքան:

Նրա օրոք ավելի է մեծանում բյուզանդական ճնշումը Հայաստանի վրա: Գագիկը Վահրամ Պահլավունի սպարապետի աջակցությամբ մի քանի անգամ ջարդում է բյուզանդական բանակները Անվո պարիսպների տակ: Բյուզանդիան, չկարողանալով զենքով ծնկի բերել Հայաստանը, դիմում է խարդախության:

Դավաճան կաթողիկոս Պետրոս Գետադարձի աջակցությամբ ու խորհրդով Գագիկ Երկրորդին հրավիրում է Կոստանդնուպոլիս և արգելափակում: Միայն այդ գնով Բյուզանդիան կարողացավ ծնկի բերել հայոց թագավորությունը, և արյան գնով ձեռք բերված անկախությունը հայոց կաթողիկոսը վաճառեց Բյուզանդական կայսրությանը:

Արմանն արդեն 27 տարեկան է, որից 13 տարին անցկացրել է Հայաստանի քրեակատարողական հիմնարկներում: Դեռևս անչափահաս` ուղղիչ գաղութում էր, բայց կյանքի մրուրը ճաշակած տղային չուղղեցին  գաղութի կանոնները: Հաջորդ  հանգրվանը պատժիչն էր…

Վարույթը բացվեց մի կիսատ ընտանիքի պատմությամբ: Պարզվեց, որ դեռևս դպրոցական` Արմանը (անունը փոխված է իր խնդրանքով) առաջին անգամ իր աչքերով է տեսել, թե ինչպես է սեփական հայրը ծեծում մորը. հարբեցող հայրը կյանքից շուտ հեռացավ: Դպրոցականի մանկական հոգին միանգամից մթագնեց, և  երևան եկան կյանքի դառնությունները:

Արմանը դպրոցում լավ էր սովորում, և՛ մատյանով էր առաջին համարը, և՛ գիտելիքներով: Բայց կյանքը մի թվականով փոխվեց. սովորական 1999-ին փոխարինեց «պատմական» 2000-ը:

– Հայրս միշտ խորհուրդ էր տալիս, որ լավ կրթություն ստանամ: Դպրոցում գերազանց եմ սովորել: Ծնողական ժողովներին մայրս գնում էր հպարտությամբ, որովհետև գիտեր՝ տուն է վերադառնալու հատուկ տրամադրությամբ: Դասղեկի ամենասիրելի աշակերտն էի, դասարանում միակ օրինակելի տղան: Բայց կյանքս, չգիտեմ ինչու, միանգամից փոխվեց: Դա ամենածանր տարին էր, երբ կորցրեցի հորս:

– Հայրդ ցանկանում էր, որ լավ կրթություն ստանաս…

– Այո՛, ես էլ էի ցանկանում, մայրս էլ էր ցանկանում, բայց սովորեցի այնքան ժամանակ, որքան կարողացա: 14 տարեկան կլինեի, որ առաջին անգամ թմրադեղ օգտագործեցի: Հորս մահը սարսափելի հարված էր ինձ համար: Վերջին տարիներին նա աշխատանք չուներ ու իր նյարդայնությունը մեր վրա էր կոտրում կամ էլ այդ նյարդային վիճակը  խեղդում էր օղու շշի մեջ:

Դպրոցական տարիներին իմ ամենասիրելի առարկան գրականությունն էր: Հանձնարարված գրքերից բոլորը մեկ առ մեկ կարդացել եմ: Անգամ հիշում եմ՝ ամառային արձակուրդին գրադարանից գրքեր էի վերցնում ու կարդում: Խնկո Ապոր անվան գրադարանի լավագույն դպրոցական ընթերցողն էի. գրադարանավարուհին արդեն ինձ վստահում էր, ու քանի որ կենտրոնից մի քիչ հեռու էինք ապրում, ինձ միանգամից մոտ 5 գիրք էր տալիս, հետո գրքերը վերադարձնելիս նրան պատմում էի իմ տպավորությունները:

– Գրքի հանդեպ սերդ մարեց ու սկսվեց ա՞յլ կյանքով ապրելու ցանկությունդ:

– Դա այնքան արագ ստացվեց, որ անգամ չեմ էլ կարողանում հասկանալ: Լինելով դեռ անչափահաս` միանգամից անսպասելի ապտակ ստացա կյանքից: Դա իմ կյանքում տիրող խառնաշփոթից էր: Պատճառը երևի հետաքրքրասիրությունն էր: Սուտ է, որ ասում են՝ ըհը, վատ շրջապատ ընկավ, նարկոման դարձավ: Եթե տղան չուզենա, շրջապատի ընկերները նրան զոռով դեղեր չեն ներարկի:

– Եվ ի՞նչն էր հետաքրքիր:

– Հետաքրքիրն էն էր, թե մարդ ինչ զգացողություններ է ունենում, ինչ է իրենից դա ներկայացնում: Դա ծխելու պես մի բան ա, ու որ առաջինը ծխում ես, էլ չես մտածում, որ կգայթակղվես ու կցանկանաս երկրորդ կամ երրորդ անգամ:

– Առաջին անգամ դու հայտնվեցիր անչափահասների ուղղիչ քրեակատարողական հիմնարկում, ու որքան տեղյակ եմ, ոչ թմրադեղերի համար:

– Այո՛, փառք Աստծո, որ մեկ երկու անգամ փորձելուց հետո գլխիս խփեցի ու հասկացա, որ դա իմը չէ: Ղումարբազ էի դարձել ու պարտվել, փող էր անհրաժեշտ: Ընկերներիցս հարցուփորձ արեցի, ու խորհուրդ տվեցին գողություն անել: Հենց առաջին փորձն անհաջող էր: Ինձ սխալ ինֆորմացիա էին տվել, ու արագ բռնվեցի: Բայց փողն ամեն դեպքում ճարեցի, տվեցի: Դասարանցիներս ինձ շատ օգնեցին: Ոստիկանության քննիչները դպրոցից բնութագիր էին վերցրել: Հիշում եմ՝ այնպիսի արտահայտություններ էին գրված, որ ես էլ էի զարմացել: Դպրոցի տնօրենը գրել էր, որ ուղղակի չի հավատում կատարվածին, ու մեղադրում էր ոստիկաններին անմեղ երեխային բերման ենթարկելու համար: Քննիչն ինձ ձերբակալեց, իսկ դատախազն ասաց. «Այ այլանդակ, դու նստելու ես գողության համար, սրիկայի մեկը»: Դատավորը մի քիչ մարդ էր ու հաշվի առավ, որ երեխա եմ դեռ ու գուցե չմտածված եմ արել դա: 

– Ու սկսվեց անազատությո՞ւնը:

– Սկսվեց դաժան անազատությունը: Ես երբեք քյարթու չեմ եղել ու չեմ էլ կարող լինել, գողական էլ երբեք չեմ ձևացել ու չեմ ցանկացել լինել: Առաջին անգամ կյանքում տեսա անարդարություն: Սիրտս մի տեսակ փշրվեց, հասկացա, որ այնքան գրքերը, որ քարոզում էին բարություն, այնքան էլ երևի ճշմարիտ չէին:

Այնտեղի օրենքները մի քիչ այլ էին. կա՛մ պետք է ենթարկվեիր ռեժիմին, կա՛մ պատժվեիր հենց ներսում: Մայրս այդ ժամանակ ամեն հնարավոր տարբերակ օգտագործում ու այցելում էր ինձ: Երևի միակ մարդն էր, որ  իրեն էր մեղադրում անուշադրության համար: Ասում էր՝ անցումային տարիքում ամեն ինչ էլ երեխաներն անում են: Փաստորեն, սփոփում էր ինձ: Հիմա մամայի առողջականն այնքան էլ լավ չէ: Աշխատում եմ անել ամեն հնարավորը, լավ է՝ արդեն մամայի տրամադրությունը մի քիչ փոխվել է: Երևի ներել է ինձ:

– Ինչպե՞ս էր անցնում ժամանակը քրեակատարողական հիմնարկում: 

– Ժամանակն ինձ համար գոյություն չուներ: Ես ինձ մեղավոր էի համարում ու որևէ մեկին չէի ցանկանում տեսնել: Ֆիզիկայի դասատու ունեի, ինձ շատ էր սիրում, մամային խնդրել էր, որ գա տեսնի ինձ: Ես չէի ուզում, բայց նա եկավ: Ասաց, որ շատ երկար ժամանակով չի եկել: Մի քանի թանկ խորհուրդներ տվեց կյանքի հետ կապված ու մի գիրք նվիրեց: Այդ գիրքը մինչև այսօր իմ կողքին է: Դա Աստվածաշունչն է: Ես կարդում էի ու հասկանում, որ, այո՛, եթե ես մեղավոր եմ եղել, ուրեմն պետք է պատժվեմ դրա համար: Բայց ես կյանքում երևի շատ ավելի թանկ վճարեցի:

– Ինչպե՞ս էին քեզ վերաբերվում:

– Ես խցի գիտունիկն էի, բոլորը տարբեր հարցերով ինձ էին դիմում, սիրում էին ինձ, բայց երբ գալիս էր քնելու ժամանակը, անտանելի էր: Անգամ սկզբնական շրջանում վախենում էի: Հասկանում ես՝ դու մեն-մենակ ես, մի խցում ու կրում ես քո պատիժը: «Ներսում» էի, երբ իմացա, որ ինձ մեղադրող դատախազին հանել են գործից, սիրտս ընկավ տեղը: Գաղութի պետը միջնորդություն էր տվել մի քանի տարի անց, և ինձ ազատ արձակեցին: Եկա տուն, տեսա մորս ու խոստացա, որ էլ երբեք գաղութ չեմ ընկնի:

– Եվ պահեցի՞ր քո խոստումը:

– Պահեցի, բայց որոշ ժամանակով: Ավելի շուտ ես խոստացա, որ էլ երբեք հանցագործություն չեմ անելու: Մի քանի ամիս աշխատում էի, մամային էի օգնում: Որոշեցի անգամ բարձրագույն ընդունվել: Դասատուները ստուգեցին գիտելիքներս ու ասացին, որ անգամ անվճար էլ կարող եմ սովորել: Բայց ինչպես ասում են՝ ուրբաթը շաբաթից շուտ եկավ:

– Էլի գողությո՞ւն:

– Բանակից նոր էի եկել: Սիրած աղջիկ ունեի` Մարիաննան, ու նրա սիրո համար պատրաստ էի համարյա ամեն ինչի: Միասին գծել էինք մեր ապագան ու ցանկանում էինք միասին լինել: Իմ կյանքի ամենաերջանիկ ժամանակներն էին:

Մի օր իմացա, որ «երրորդ ավելորդ» է հայտնվել ու Մարիշի սրտում տեղ է փնտրում: Խոսեցինք ու հասկացանք իրար: Տղան շատ համարձակ էր ու ամեն ինչ անում էր, որ Մարիշն ինձնից հիասթափվի: Ասել էր՝ ընկերդ նարկոման ա, գող ա, նստած-հելած ա, մերն էլ՝ հավաքարարություն ա անում, դու է՞դ աղջիկն ես, որ իրան ընտրես: Մարիշն օր օրի փոխվում էր, սկսել էինք հաճախ կռվել: Այդ տարի նա գործերը համալսարան էր տալու: Մոնումենտի այգում նստած էինք, ու նա այս ամենի մասին պատմեց ինձ, պատմեց ուղղակի, առանց հետին մտքի, անգամ չմտածեց էլ, որ կարող եմ հաշվեհարդար տեսնել: Իմ ու մորս արժանապատվությանն էր կպել, տաքացել էի, ու վերջը դանակահարեցի: Ծնողները բողոքեցին ու ինձ էլի նստացրին: Մամայի տրամադրությունն էլի ընկել էր, իսկ մինչ այդ անշիրիմ հորս գերեզմանի մոտ երդվեցի, որ կպաշտպանեմ մամային:

– Խոստումդ կատարեցիր, բայց էլի անազատության գնով…  

– Այս անգամ չփոշմանեցի, որովհետև ինձ այլ բան չէր էլ մնում անելու: Բոլորն էլ իմ կողմից էին, այս անգամ՝ նաև հուսալքված մայրս: Եթե առաջին անգամ ամաչում էի նայել ընկերներիս ու բարեկամներիս աչքերին, վախենում էի, ապա այս անգամ ներքին հպարտություն ունեի, ու մի տեսակ ապահով էի ինձ զգում:

«Ներսում» անցկացրած տարիների մասին հիմա չեմ էլ ուզում խոսել, պատմել: Դա որքան դաժան էր, անմարդկային, այնքան էլ՝ ուսուցանող: Ես «ներսում» էի իմ ճիշտ քայլի համար, ու չէի էլ զղջում:

– Իսկ ի՞նչ ես զգում հիմա` արդեն ազատության մեջ:

– Տղան, որին դանակահարել էի, եկավ գաղութ ու ներողություն խնդրեց ինձնից: Իմ ամենածանր հանդիպումն էր, չէի ուզում լսել ու տեսնել նրան: Խորհուրդ տվեց Մարիշից հեռու մնալ ու ասաց, թե ինչեր գիտի: Հանցագործությունը պետք է կրկնվեր, բայց կանխեցին հսկող ոստիկանները: Օրերն էի հաշվում, որ դուրս գամ ու… Սեփական աչքերով տեսա, որ իմ սիրած աղջիկը մարմնավաճառ է դարձել ու փողի դիմաց անում է ամեն ինչ: Ոչինչ չեմ խոսել նրա հետ: Երիտասարդ կյանքս էլի թունավորման ճանապարհին էր, որոշել էի խմել: Մանկության ընկեր ունեմ՝ Տիգրանը, հիմա ծրագրավորող է, նա ինձ կարողացավ «վերակենդանացնել», ու ես դարձա հին Արմանը, որի մանկության երազներում գիրն ու գրականությունն էին, որը լիդեր էր ուսման մեջ ու հարգված ընկերական շրջապատում:

«Ներսում» ապրած ժամանակն ու անցած-գնացած օրերը ստիպեցին ինձ հասկանալ կյանքն ամբողջությամբ, ստիպեցին, որ անկախ ամեն ինչից չկորցնեմ հավատը ու գնամ առաջ: Հիմա ես աշխատում եմ ու չեմ դժգոհում: Ուղղակի ցանկացա պատմել, որ մարդիկ իմանան` հնարավոր է ուղղվել, հնարավոր է ինքնամաքրվել ու չկործանվել… Աստվածաչնչում է գրված. «Երանի նրան, ով առանց տեսնելու հավատում է»:

 «Սրտիցս արյուն է կաթում»,- «Զվարթնոց» օդանավակայանի հին համալիրի կամ, ինչպես ժողովուրդն է ասում,  կլոր շենքի քանդման մասին լուրերին այսպես է արձագանքում Դմիտրի Աթբաշյանը, որը ժամանակին Հայաստանի Հանրապետության քաղավիացիայի վարչության պետն էր և անձամբ է մասնակցել համալիրը կյանքի կոչելու ողջ գործընթացին:

Աթբաշյանը մասնագիտորեն է բացատրում, թե որքան ճիշտ և որքան մտածված էր համալիրը  նախագծված և կառուցված` ի տարբերություն նոր մասնաշենքի: Նա անգամ կարծում է, որ նոր շենքի կառուցման անհրաժեշտություն ընդհանրապես չկար, այլ կարելի էր հինը զարգացնել, որի շուրջ 90-ականների սկզբին լուրջ բանակցություններ են վարվել Ճապոնիայի, Կորեայի և այլ երկրների հետ:

Այսօրվա պես հիշում է. 1971 թվականն էր, նոր էր Ռուսաստանից հայրենիք եկել և ստանձնել քաղավիացիայի վարչության պետի պաշտոնը, երբ մի քանի օր անց իրեն զանգահարեցին և ասացին, որ օդանավակայանում նոր համալիր կառուցելու նախագծեր կան: Անտոն Քոչինյանը (ՀՀԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղար) ուզում է լսումներ անցկացնել դրանց վերաբերյալ և ցանկանում է լսել իր կարծիքը:

«Ներկայիս արտգործնախարարության շենքում, որն այն ժամանակ պետշինի շենքն էր, մի դահլիճ էին վերցրել, պատերին կախել այդ գծագրերը և տակը շարել նախագծերի մակետները: Վեց նախագիծ, վեց մակետ` յուրաքանչյուրն իր ճարտարապետական խմբով»,- հիշում է նա:- Վեցն էլ ելույթ ունեցան և իրենց պրոյեկտները գովեցին, բայց իմ կարծիքով` ոչ մեկն էլ չէր համապատասխանում քաղավիացիայի այդ ժամանակվա պահանջներին: Ասացի, որ նախ և առաջ պետք է գծել տեխնոլոգիան, հետո դրա շուրջ շարել պատերը, իսկ դուք արել եք ուղիղ հակառակը:  Այդ միտքը Քոչինյանին շատ դուր եկավ, և նա իմ ելույթից հետո ասաց, որ հասկացել է ինձ: Հետո Քոչինյանը հարցրեց, թե այդ վեց նախագծերի մեջ չկա՞ն գոնե երկուսը, որ խելքին մոտ են: Այո, կային, և այդ երկուսից մեկը Արթուր Թարխանյանինն էր: Քոչինյանը հանձնարարեց, որ այդ երկու նախագծերը ներկայացրած բյուրոները միանան և համատեղ աշխատեն: Դրանից հետո գնացի արտերկիր, ուսումնասիրեցի տարբեր օդանավակայաններ, որտեղից մի քանի ճամպրուկ գծագրեր բերեցի»:

Աթբաշյանը պատմում է նաև, որ շենքի նախագիծն ուղարկել էին Մոսկվա այն ճարտարապետների մոտ, որոնք աշխարհի ամենաբարձր հեռուստաաշտարակներից մեկը` Մոսկվայի «Օստանկինոն» էին նախագծել; Երբ նրանք ամրության տեսանկյունից ուսումնասիրել էին «Զվարթնոցի» շենքի նախագիծը, ասել էին, որ այն «Օստանկինոյից» երկու անգամ ավելի ամուր է:

Եվ այդպես 1961 թ. հիմնադրված «Զվարթնոց» միջազգային օդանավակայանի համար 1974 թ. ճարտարապետներ Ա. Թարխանյանի, Ս. Խաչիկյանի, Ժ. Շեխլյանի և Լ. Չերքեզյանի  ձեռքով նախագծվեց և 1982 թ. շահագործման հանձնվեց օդանավակայանի կլոր շենքը, որը մեծ իրադարձություն էր Հայաստանի համար: Դրա բացմանը Մոսկվայից հատուկ պատվիրակություն էր եկել` Խորհրդային Միության ավիացիայի նախարարի առաջին տեղակալի գլխավորությամբ:

Կլոր շենքը դարձավ Հայաստանի այցեքարտերից մեկը և ներառվեց պատմա-մշակութային հուշարձանների ցանկում: Ամենակարևորը` սիրվեց ժողովրդի կողմից:

Այսօր արդեն ՀՀ կառավարությունն ու «Զվարթնոց» օդանավակայանի կառավարիչ հանդիսացող «Արմենիա միջազգային օդանավակայաններ» ՓԲԸ-ն քննարկում են կլոր շենքը քանդելու հարցը` պատճառաբանելով, որ կոնստրուկցիաները վնասված են: Բացի այդ, ընկերության ղեկավարությունը հայտարարել է, որ իրենք զարգացման ծրագիրն են ներկայացրել, և եթե նախատեսեն մեծացնել օդանավակայանը, ապա հին մասնաշենքը կարող է խանգարել:

Հիշեցնենք, որ համաձայն ՀՀ կառավարության և արգենտինյան «Corporacion America» ընկերության միջև կնքված կոնցեսիոն պայմանագրի` «Զվարթնոց» միջազգային օդանավակայանը 2002 թ. հունիս ամսից 30 տարի ժամկետով կոնցեսիոն կառավարման հանձնվեց «Արմենիա միջազգային օդանավակայաններ» ՓԲԸ-ին:

Վաստակավոր ճարտարապետ Սաշուր Քալաշյանը մեզ հայտնեց, այս տարեսկզբին շենքը քանդելու հարցը բերվել է Երևանի քաղաքապետարանի քաղաքաշինության խորհուրդ, որի անդամ է նաև ինքը, և Նարեկ Սարգսյանը, որն այդ ժամանակ դեռևս Երևանի գլխավոր ճարտարապետն էր, անգամ հարցը քննարկման չի դրել` ասելով, որ միևնույնն է, քաղաքապետարանը պետք է մերժի, քանի որ չպետք է թույլ տալ այդ շենքը քանդել: «Դրանք Նարեկ Սարգսյանի խոսքերն են: Նա անգամ ասաց, որ Ծածկած շուկայի շուրջ աղմուկը քիչ է, հիմա էլ լրացուցիչ աղմուկ այս շենքի շուրջ չի կարելի հանել»,- ասում է Քալաշյանը` նշելով, որ դրանից հետո քաղաքապետարանը գրավոր մերժել է դիմումը:

Բայց ինչպես երևում է, օդանավակայանի ղեկավարությունը մտադիր չէ հանձնվել, և օրեր առաջ նույն հարցով Հանրային խորհուրդ է դիմել Քաղավիացիայի գլխավոր վարչության պետը և առաջարկել համատեղ քննարկել հարցը, որպեսզի նախքան վերջնական որոշում կայացնելն իրենք ունենան այն գնահատականներն ու մոտեցումները, որոնք առկա են հանրության շրջանում, և ներկայացնեն կառավարություն:

Հանրային խորհրդից տեղեկացրին, որ եկող շաբաթվա ընթացքում հարցը քննարկման է դրվելու խորհրդի մի շարք ենթահանձնաժողովներում` քաղաքաշինության, քաղավիացիայի, մշակույթի և այլն, որից հետո հանրային լայն քննարկում է կազմակերպվելու:

Քալաշյանի խոսքով, ժամանակին, ինչպես շատ այլ արժեքավոր կառույցներ, կլոր շենքը նույնպես պատմա-մշակութային հուշարձանների ցանկից հանվել է, որպեսզի հեշտությամբ սեփականաշնորհվի, որից հետո այլևս չի ներառվել այդ ցանկում: «Անկախությունից հետո, երբ օլիգարխները սկսեցին իրենց «վաստակած» գումարները մարմնավորել բետոնի մեջ, որ կորստի չենթարկեն, որոշեցին շենքեր գնել, բայց երբ իմանում էին, որ դրանք հուշարձան են, հրաժարվում էին, դրա համար էլ հուշարձանների ցանկից հանում էին»:

Ճարտարապետը համամիտ է, որ ժամանակները փոխվել են, և օդանավակայանի  հին շենքը միգուցե չի համապատասխանում նոր պահանջներին, քանի որ խորհրդային տարիներին օդանավակայանն արտասահմանյան չվերթներ չէր սպասարկում, չկար մաքսակետի, այլ ծառայությունների կարիք, բայց նաև կարծում է, որ այն կարելի է այլ նպատակի ծառայեցնել:

Դմիտրի Աթբաշյանն էլ առաջարկում է կոնկրետ նպատակն ու լուծումը. առանց որևէ փոփոխության այդ շենքն օգտագործել որպես տրանզիտային օդանավակայան կամ, ինչպես դրսում է ընդունված ասել, «հաբ» օդանավակայան: «Բերել, տրանզիտային չվերթները Հայաստանում իջեցնել, և այն ուղևորները, որոնք պետք է մի քանի ժամ անցկացնեն օդանավակայանում և շարունակեն իրենց ճանապարհը, այդ ժամանակահատվածը կարող են անցկացնել կլոր շենքում, որտեղ բնականաբար պետք է լինեն տարբեր ծառայություններ` հյուրանոց, ռեստորան և այլն: Ուղևորներից յուրաքանչյուրն ամենապակասը 60-100 դոլար կթողնի այնտեղ»:

Աթբաշյանը համոզված է, որ դրա պահանջարկը կա, «Զվարթնոցն» էլ աշխարհագրական առումով հիանալի դիրքում է` տեղակայված է Եվրոպայի և Ասիայի խաչմերուկում: Ասում է, որ 90-ականների սկզբին, երբ ինքը կրկին քաղավիացիայի վարչության պետն էր, այդ հարցը քննարկվել է: Օրինակ, Ֆրանսիայի հետ, որը պատրաստակամ է եղել տրանզիտային չվերթներ իրականացնել Հայաստան, բայց գործը, ցավոք, կիսատ է մնացել:

Սաշուր Քալաշյանին ցավ է պատճառում, որ XX դարի մեր ճարտարապետական նվաճումները հերթով հօդս են ցնդում: «Ոչ մի երկրում էդպիսի բան չկա, որ ճանաչում ստացած օբյեկտները քանդեն ինչ-ինչ պատճառներով: Դրանք պահպանվում են` անկախ  այն հանգամանքից` հնացել են, թե ոչ, կորցրել են իրենց պիտանիության արժեքը, թե ոչ: Դրանք արդեն մշակութայի՛ն արժեքներ են»:

Էդվարդ Տունականիձեի հետ ծանոթացանք Հայաստանի սահմաններից դուրս: Նա ծնվել ու մեծացել է հենց Վրաստանի սրտում: Ասում է` սիրում է իր երկիրը ու եթե բացակայում է, ապա ամենաշատը մի շաբաթով:

Նա զրույցի հենց սկզբում խորն ակնածանքով արտահայվեց հայերի մասին: Դա պատահական չէր, նրա երակներով նաև հայի արյուն է հոսում:

 Բացի այդ, Էդվարդի կյանքի երկրորդ կեսը հայուհի է` Թամարան:

– Էդվարդ, ասում եք` Վրաստանը Ձեզ համար կյանք է: Ինչո՞վ կբացատրեք ձեր այս տեսակետը:

– Գիտեք, ապացույցը ծովն է, հետո` օդը: Վրաստանում մարդիկ հոգատար են, սիրում են օգնել միմյանց: Մեր ընտանիքում էլ է այդպես: Լուսահոգի հայրս շատ մարդասեր էր ու սիրում էր «լավություն» անել դիմացինին:

Հորս պարտադրանքով ես այս բառը երևի կասեմ չակերտների մեջ, երկու բան պետք է անեի կյանքում: Առաջինը հայուհու հետ ամուսնանալն էր, երկրորդը` ամենաքիչը 4 երեխա ունենալը (Էդվարդն այժմ երեք երեխա ունի):

Մենք հայրենադարձ չենք: Տատիկս հայ է: Պապիկի հետ ընտանիք են կազմել դեռ անցյալ դարի սկզբին ու երջանիկ ապրել: Այնպես որ` երակներումս հայի արյուն էլ կա:

– Ձեր կինը հայուհի է, Դուք` բնիկ վրացի: Հետաքրքիր է` ազգությունների բախում տեղի չի ունենում:  

– Չէ՛, երկուսս էլ հանդուրժող ենք: Շատ ենք սիրում միմյանց ու շատերի համար էլ օրինակ ենք ծառայում: Մեր ընտանիքում բախումներն ընդհանրապես բացառված են, հա, հնարավոր է, որ կենցաղային մանր-մունր հարցերով վիճենք, բայց, դե, առանց դրա էլ չի լինի: Թամարը հրաշալի հոգի ունի ու մի բառից հասկանում է ինձ: Մենք քաղաքականությունից կիլոմետրերով հեռու մարդիկ ենք: Անգամ հեռուստատեսության լուրերի թողարկումներին այդքան պատրաստակամությամբ չենք հետևում, գործերը չեն թողնում:

– Հենց Ձեր գործերի մասին էլ ցանկանում եմ զրուցենք:

– Ո՞ր գործերի:

– Հյուրանոցի, սրճարանի…

– Այո՛, դա մեր ապրուստի միակ միջոցն է: Սրճարանը աշխատում է արդեն 15 տարի և ունի իր մշտական հաճախորդները: Իսկ ինչ վերաբերում է հյուրանոցին, ասեմ, որ ես այս շինությանն այնքան էլ հյուրանոց չէի անվանի: Սա առանձին շենք է` առանձին համարներով, որ զբոսաշրջիկներն օրավարձով վարձակալում են: Հյուրանոցը ենթադրում է շատ շքեղություն, սպասարկում, բայց մեզ մոտ սպասարկում չկա:

– Սեզոնայի՞ն է «հյուրանոցի» գործը:

– Պատկերացրեք` չէի ասի, թե սեզոնային է: Զբոսաշրջիկները շատ-շատ են, ու ոչ միայն ամռան տապին: Օրինակ` այս օրերին շատ են հայերը: Որ իմանում եմ հայեր են եկել, աշխատում եմ նվազագույն գներով տրամադրել համարները: Այստեղ ներքին համոզմունք կա, որ եթե մարդիկ վրացերեն չեն խոսում, ապա պետք է մի քիչ ավելի վճարեն (կեսկատակ ասում է Էդվարդը,-հեղ.): Բայց իմ դռները հատկապես բաց են հայերի համար:

– Այո՛, ես զգում եմ, որ ամեն ինչի համար վճարում եմ կրկնակի, եթե, ասենք, ապրանքներին գնապիտակներ չկան…

– Դե, այստեղ այնքան էլ թանկ չէ: Հնարավոր է` տուրիստներին մերոնք մի քիչ ավելի թանկ վաճառեն, բայց հաստատ Հայաստանի գներին չի հասնի: Դուք հարուստ եք: Մի տարի առաջ եմ եղել Հայաստանում, ընտանիքով էինք եկել, ու պատկերացրեք` բավական գումարներ ծախսեցինք: Օրինակ` նույն սրճարանների գները ձեզ մոտ կրկնակի բարձր են: Ես դեռ խոսում եմ սովորական, շարքային քաղաքացիների մասին: Շքեղություն մեզ մոտ էլ կա, ձեզ մոտ էլ կա, ուղղակի դա մեզ պես մարդկանց համար չէ:

– Հե՞շտ է հայերի հետ լեզու գտնելը: Գիտեմ, որ զբոսաշրջիկ հայերին այնքան էլ չեն սիրում:

– Գիտեք, շատ հակասական է: Հիմա միանշանակ չեմ կարող պատասխանել. դա լավ է, թե վատ է: Հայերի հատուկ տեսակ կա, որ ամեն ինչից դժգոհ է: Օրինակ` երկու տարի առաջ մի հայ ընտանիք էր եկել. օգնեցի, տեղավորեցի լավագույն համարներից մեկում, բայց գոհ չէին: Պատճառը նույն շենքում թուրք ընտանիքի ներկայությունն էր:

Հետաքրքիր է, որ թուրք ընտանիքին չէր էլ հետաքրքրում, թե ովքեր են հանգստանում, որ ազգից են, փաստորեն, հայերին դա ամենից շատ էր հետաքրքրում: Հայ ընտանիքի կինը դժգոհել էր, թե դիտավորյալ եք նման բաներ կազմակերպում, որ էլ այստեղ էլ չգանք:

– Իսկ ընդհանրապես շատ բան է փոխվել, չէ՞:

– Այո՛, անշուշտ: Հինն ու նորը խառնվել են իրար ու հետաքրքիր բան է ստացվել: Թբիլիսին, օրինակ, մնացել է իր հետաքրքիր ձևաչափով: Քաղաքում պահպանվել է հինը, որը հիշեցնում է հին ժամանակները, և կողքին կա նաև նորը, որը չի խանգարում հնին: Վրաստանի իշխանություններն ավելի մարդկային վերաբերմունք ցուցաբերեցին ու չվերացրեցին Վրաստանի սիրտը. ասեմ, որ շատ զբոսաշրջիկների հետաքրքրում է Թբիլիսիի հին տեսքը, այն, ինչ իրենք կարդում են, տեսնում հին նկարներում: Թե չէ նորը, շքեղը միշտ էլ կա: Հարուստ եվրոպացիներ կան, որոնք նախընտրում են ավելի շատ հանգստանալ համեստ տնակներում, քան շքեղ հյուրանոցներում:

Մի փողոց այն կողմ «Ջորջիա փալասն» է, որը շատ շքեղ հյուրանոց է, ու ասեմ` ամեն մեկի բանը չէ: Շատ հարուստ մարդը միայն կարող է իրեն թույլ տալ հանգստանալ «Ջորջիա փալասում»:

– Էդվարդ, մեկ–երկու հարց քաղաքականությունից: Ասում են` Վրաստանի վարչապետ Բիձինա Իվանիշվիլին մեդիա բիզնես ունի:

– Հա, լսել եմ նման բան: Բայց կարծեմ իր ընտանիքին է պատկանում: Դա այստեղ հեռարձակվող «9-րդ ալիքն» է: Մի քանի օր առաջ լուրերով տեսա, թե ինչպես էր երկրի նախագահը խոսում մեդիայի մասին: Նա ասաց, որ լավ է շատ հեռուստաալիքներ ունենալը, դա հնարավորություն կտա իմանալ ճշմարտությունը: Ասում են նաև, որ Իվանիշվիլիի ընտանիքն իր մեդիա գործունեությունը պետք է դադարեցնի:

 – Առաջիկայում նախագահի ընտրություններն են, ո՞ւմ է վստահում վրացի ժողովուրդը:

– Նա, ով իրոք մտածում է ժողովրդի մասին: Գիտեք, տրամադրությունները շատ տարբեր են: Դեռ բավական ժամանակ կա մինչև ընտրությունները, իսկ մինչև այդ մենք մտածում ենք գումար վաստակելու մասին: Այս օրերին մեր քաղաքը լեփ-լեցուն է զբոսաշրջիկներով:

Բասկերը Արևմտյան Եվրոպայի հնագույն ժողովուրդն են: Նրանց գոյությունը տարածաշրջանում ավելի քան երեք հազար տարվա պատմություն ունի: Նրանց թվաքանակը աշխարհում հասնում է մեկ միլիոնի, և այժմ բնակվում են իսպանական Ալավա, Հիպուսկոա, Բիսկայա նահանգներում և ֆրանսիական Նավարայում:

Տեսակով, մշակույթով, լեզվով բասկ ժողովուրդն էապես տարբերվում է Արևմտյան Եվրոպայի մյուս ժողովուրդներից: Որտեղի՞ց են նրանք. տեղաբնա՞կ են, եկվո՞ր… Հարցեր, որ արդեն քանի հարյուրամյակ մտատանջում են ուսումնասիրողներին: Համենայն դեպս, նրանք Եվրոպայի մյուս ժողովուրդներից շատ առաջ զբաղվել են մետաղագործությամբ և ցորեն են աճեցրել:

Բասկերի հայկական ծագման մասին շատ է խոսվել. և դա սոսկ հայկական սնափառության դրսևորում չէ: Այդ մասին առաջինը բարձրաձայնեցին հենց օտարազգի գիտնականները: Դեռևս 1610 թ. իսպանացի պատմաբան Գասպար Էսկոլանոն Վալենսիա քաղաքի մասին իր պատմության մեջ գրում է, որ համաշխարհային ջրհեղեղից հետո ոմն Տուբալի Հայաստանից իր ընտանիքով հաստատվել է Իսպանիայի արևելքում: Ըստ Էսկոլանոյի` հենց հայերն են եղել ներկայիս Իսպանիայի առաջին բնակիչները:

Էսկոլանոյից հետո այդ մասին երկար ժամանակ այլևս ոչ ոք չխոսեց, սակայն երկու հարյուրամյակ անց բասկերի հայկական ծագման մասին մի քանի աշխատություններ հրատարակվեցին: Առաջինն այդ մասին XIX դարավերջին արտահայտվեց հանրահայտ բասկագետ, անգլիացի գիտնական Էդվարդ Սպենսեր Դոջսոնը: Հենց նա իր հետազոտության արդյունքում առաջ քաշեց բասկերի հայկական ծագման մասին տեսությունը: Իր տեսակետի հիմնավորման համար Դոջսոնն անգամ Փարիզի հատուկ դպրոցում հայերեն ուսումնասիրեց: Դոջսոնն իր  տեսության հիմքում դրել է հայերենի և բասկերենի շատ ընդհանրություններ: Շատ չանցած` «Էուսկերա» ամսագրում նա հրատարակեց իր սենսացիոն նյութը` «Բասկերեն բառերը հայոց լեզվում» վերնագրով: Հոդվածի մեջ Դոջսոնը բերում էր հայերենի և բասկերենի ընդհանրական հիսուն բառ:

Հոդվածի մեջ, ճիշտ է, Դոջսոնը զերծ է մնացել որևէ բացատրություն կամ եզրահանգում տալուց:

Առհասարակ հայերենի և բասկերենի հարյուրավոր բառեր են համընկնում. ելք, եթե, ժառանգ, մռնչալ, որմ, տեղ, թույլ, լայն, երեք, հաստատուն, գարի, աճել, ընկույզ, հերկել, հորթ, այծ, հոտ, մածուն…

Սակայն Դոջսոնն իր ուսումնասիրության նյութը չզարգացրեց, և թվում էր` գիտական աշխարհը մոռացավ նրա տեսության մասին:

Միայն 1920-ականներին բասկերի հայկական ծագման թեմային անդրադարձավ ազգությամբ բասկ, ակադեմիկոս Բեռնարդո Էստորնես Լասան, որ Վիեննայում ֆրանսերեն լույս ընծայեց բասկ ժողովրդի մասին իր աղմկահարույց աշխատությունը: Ինքը՝ Լասան, իր ուսումնասիրության նյութերը քաղել է մինչ այդ Նավարայում բանահավաքչության աշխատանքներ կատարելիս և հանգել հետաքրքիր եզրահանգման:

Նա իր ուսումնասիրության մեջ շատ ավելի հեռուն գնաց և առաջ քաշեց այն տեսությունը,  որ հայերը հնում վերաբնակեցրել են Ֆրանսիայի Նավարա նահանգը, որտեղից էլ առաջացել է բասկ ժողովուրդը: Նավարայում հայերի առաջին բնակավայրը Լասան համարում է Իսաբա գյուղը: Լասան անգամ հայտնում է առաջին հայի անունը, որ հաստատվել է Նավարայում: Նա Այթորն է, որ իր յոթ զավակներով և ընտանիքով Հայաստանից տեղափոխվել է Նավարա և հաստատվել Իսաբայում` այնտեղ միաժամանակ յոթ բնակավայր հիմնելով: Նա էլ համարվում է բասկ ժողովրդի նախահայրը: Համաձայն Լասայի` հենց Այթորն է Եվրոպա բերել մետաղի մշակման գաղտնիքները և Եվրոպայում մետաղագործության հիմքը դրել: Հետաքրքիր է, որ բասկերենում Իսաբա գյուղի անունը թարգմանվում է հենց «նախնյաց հետք»: Ավելին` մինչ օրս Իսաբայում Էրմինիա անունով ճանապարհ (փողոց) գոյություն ունի, և բասկերի ազգային ավանդույթը պատմում է, որ հենց այդ ճանապարհով է Այթորը եկել Հայաստանից և հաստատվել Նավարայում: Լասան իր աշխատության մեջ բերեց շուրջ 300 բառ, որոնք համընկնում են հայերենում և բասկերենում: Հենց շնորհիվ Լասայի աշխատության հետին պլան մղվեց բասկերի վրացական ծագման մասին տարածված վարկածը: Իսկ այս վարկածի ջատագովների, հիմնական խաղաքարտը բասկյան այբուբենի նմանությունն է վրացական այբուբենին. բասկյան այբուբենը, ինչպես և վրացականը, մեծատառեր չունի:

Գործին խառնվեցին նաև լեզվաբանները: Նրանց ուսումնասիրությունն առավել ցնցող էր. պարզվում է` հին բասկերենում «Այթոր» բառը թարգմանվում է` «Հայա-ից եկածներ»: Բառը կարելի է ստուգաբանել նաև հայերենով` հայի թոռ… Այս վերջին տեսակետն ավելի ուշ առաջ քաշեց գերմանացի տեսաբան և լեզվաբան Յոզեֆ Կարստը:

Բասկյան ավանդույթից պարզում է, որ վերոհիշյալ առեղծվածային Այթորն իսկապես թոռ է ունեցել Պասկամ անունով, որից էլ հնարավոր է՝ առաջացել է բասկ էթնանունը:

Բասկերենում մինչ օրս առկա է «այթորեն սէմէ» արտահայտությունը, որ նշանակում է զտարյուն բասկ: Միգուցե դա կարելի է վերծանել որպես Այթորից սերվա՞ծ, ինչը տառացի համընկնում է արտահայտության բասկերեն իմաստի հետ:

Սակայն սա դեռ հայտնագործության չնչին մասն էր: Կարստը նաև ուսումնասիրողների ուշադրությունը հրավիրեց այն փաստի վրա, որ բասկերն իրենց մարդաբանական տեսակով արմենոիդ են:

Առհասարակ Կարստը, որ լավ ուսումնասիրել էր հայոց լեզուն, կարծում էր, որ հենց հայերենն է հնդեվրոպական մայր լեզուն… Նրա տեսությունը, ինչ խոսք, լուրջ դիմադրության հանդիպեց եվրոպացի այլ ուսումնասիրողների կողմից, և Կարստն այդ պատճառով շատ թշնամիներ վաստակեց:

Ազգությամբ բասկ Էստեբան դե Գարիբայը և Բալթազար դե Էչավեն բասկերի հայկական ծագումը հիմնավորեցին տեղանունների նույնացման փաստերով: Մասնավորապես Բասկոնիայում կա Արաքս գետ, որը ինչպես հայերի, այնպես էլ բասկերի համար սրբազան գետ է համարվում: Բասկերն ունեն նաև իրենց Արարատ սարը` Արալարը:

Սա դեռ բոլորը չէ: Բասկոնիայում կան Աշտարակ (Ֆրանսիայի հարավում), Գորիս, Դեբա (գուցե Դեբե՞դ), Շուբրիա (հիշենք Արմենիա-Շուպրիա), Առան, Կառկառ, Կարբի բնակավայրեր… Սա, ինչ խոսք, չի կարող պատահականության արգասիք լինել:

Ուսումնասիրողներն անգամ Միջերկրական ծովի ափին գտնվող Տարագոնա քաղաքի հիմնադրումը համարում են հայերի գործը: Միգուցե Տարագոնան Տարոնն է, որը հնագույն աղբյուրներում հայտնի է Տարավնա անվամբ:

Սիրիայի մանկական հագուստի արտադրության խոշորագույն ընկերություններից մեկի` «Յուպիտերի» հիմնադիր, սիրիահայ Պերճ Մսրլյանն արդեն մեկ տարուց ավելի է` կնոջ ու երկու զավակների հետ Հայաստանում է:

Մանկական հագուստի արտադրության ոլորտում 20 տարիների ընթացքում իր ուժերով լուրջ հաջողությունների հասած 40-ամյա սիրիահայ գործարարը ցավով է պատմում, թե քանի արտադրամաս է լքված ու անտեր թողել ու հեռացել Սիրիայից: «Գործվածքի ֆաբրիկան առանձին էր, ջինսինը` առանձին, բամբակյա հագուստինը, բրդյա հագուստինը` առանձին, մեծածախ առևտրի կենտրոնը` առանձին»,- թվարկում է նա:

«Յուպիտերի» արտադրանքը սպառվում էր գրեթե ողջ արաբական աշխարհում:

Երբ Սիրիայում իրադրությունը լարվեց, բիզնեսն անմիջապես անկում ապրեց և ի վերջո կաթվածահար եղավ: Պերճ Մսրլյանը ստիպված էր կամաց-կամաց արտադրամասերը փակել: Արդեն 6-7 ամիս է` փակ են բոլորը, իսկ արտադրանքը բարձիթողի վիճակում է պահեստներում, և հայտնի էլ չէ` պահեստները թալանվա՞ծ են, թե՞ ոչ:

Գործարարը նշում է, որ Սիրիայում ոչ ոք չէր կարող պատկերացնել, որ իրադարձություններն այդքան արագ կզարգանան: «Չես կարող համակերպվել, որ մեկ օրում այդ ամենը, այդ անունը, որ շուկայի համար ստեղծել ես, թողնես և գնաս ուրիշ տեղ` սկսելով մի բան, որը չգիտես` կհաջողվի՞, թե՞ ոչ»,- ասում է նա:

Հագուստի ոլորտում թրծված գործարարը, ուսումնասիրելով հայաստանյան շուկայի այդ ոլորտը, մեծ հիասթափություն է ապրում` հասկանալով, որ չի կարող նույն գործը դնել նաև այստեղ, քանի որ բարենպաստ պայմաններ չկան. «Զարմանքով իմացա, որ այստեղ ոչ մի հումք չկա այդ բիզնեսը սկսելու համար,- ասում է նա,- ամեն ինչ ներկրվում է դրսից, ինչը շատ թանկ է: Իսկ Սիրիայի առավելությունն այն էր, որ այնտեղ ամեն ինչի արտադրությունը կար, հումքի գերակշիռ մասը տեղում էր արտադրվում և շատ էժան էր»:

Նրա խոսքով` Սիրիայում մոտ 30 հազար հագուստի արտադրամաս կար, և այդ ոլորտը բավականին զարգացած էր:

Պերճ Մսրլյանը, սակայն, ուսումնասիրելով հայաստանյան շուկան, երկու ընկերների` Հմայակ Սանոսյանի և Վիգեն Փիլիպոսյանի հետ որոշում է սննդի բիզնեսով զբաղվել. «Քանի որ ես առայժմ ծանոթ չեմ հայաստանյան բիզնես միջավայրին, քաղաքին, օրենքներին, ընտրեցի այդ բիզնեսը` մտածելով, որ այն համենայն դեպս ավելի քիչ ռիսկային կլինի. սնունդը մարդիկ փորձում են, և եթե լավն է, որակով է, ապա օգտվում են»:

Այս ոլորտում էլ երիտասարդ գործարարը շատ արագ իր հմտությունները ցուցաբերեց: Ընդամենը երեք ամիս է անցել, սակայն Սայաթ-Նովա 20 հասցեում գտնվող «Միսթեր Բարբիքյու» արագ սննդի կենտրոնը հասցրել է գրավել երևանցիների ուշադրությունը. «Առաջընթաց կա,- ասում է Պերճը,- օրեցօր հաճախորդների թիվն ավելանում է, մենք էլ մեր կողմից ենք բիզնեսը զարգացնում: Տեսնենք` մինչև ուր կարող ենք հասնել: Ամեն ինչի սկիզբն էլ դժվար է, մանավանդ որ մենք այստեղ օտար ենք, չնայած որ սա մեր հայրենիքն է»:

Ինչպես Հայաստանում բիզնես սկսող բոլոր սիրիահայերը, այս դեպքում էլ գործարարները հարկերից են նեղվում. «Շատ բարձր են, տարբերություն չկա` նոր ես բիզնես դնում, թե արդեն կայացած ես: Ամեն բիզնեսի պարագայում պետք է նորին որոշ ձևով օգնեն,- կարծում է Պերճ Մսրլյանը` նշելով, որ Սիրիայում, օրինակ, այդպես էր,-հատկապես արտադրության պարագայում. բաներ կային` երեք տարի, բաներ կային` հինգ տարի հարկ չէիր մուծում: Համաձայնություններ կային արաբական աշխարհի տարբեր երկների միջև առանց մաքսի առևտուր անելու, մի խոսքով` շատ առավելություններ կային»:

Գործարարի հույսերը քիչ են, իսկ ցանկությունը` մեծ, որ Սիրիայում իրավիճակը լավանա, և իրենք կարողանան վերականգնել կորցրածը: «Եթե հնարավոր չլինի վերականգնել, գոնե կարողանանք բիզնեսի փակման գործընթացը նորմալ կազմակերպել»,- ասում է նա:

Որպես գործարարի` հայաստանյան շուկայում ամենից շատ նրան զարմացրել են արտահանման չնչին տոկոսներն ու ներկրման հսկայական չափերը. գրեթե ամեն ինչ դրսից է բերվում, ինչը, ըստ նրա, երկրի տնտեսության ամենամեծ սխալներից մեկն է: «2-3 մլն ժողովուրդ ունեցող պետությունն իրավունք չունի աղքատ լինելու,- կարծում է սիրիահայ գործարարը,- տարածքներ կան, հողեր կան, սովետից մնացած բազմաթիվ գործարաններ, ո՞ւր են դրանք: Պետք է լուրջ քայլեր ձեռնարկեն, որ տնտեսությունը զարգանա, և մարդիկ չհեռանան»:

Կատակով նշում է, որ իրենցից մեծ ջանքեր չի պահանջվել, ոչ էլ արևելահայերենի չտիրապետելն է խանգարել, որպեսզի արագ նկատեն Հայաստանում երկու ծայրահեղ խավերի գոյությունը` չափազանց հարուստներ և չափազանց աղքատներ:

Եվ տեսնելով հայաստանյան իրողությունը` հատկապես արտագաղթը, նրանց էլ առաջին հերթին անհանգստացնում է իրենց երեխաների ապագան Հայաստանում մնալու դեպքում. «Մենք Սիրիայում ամեն ինչ ունեինք, չէինք զգում, որ օտար երկրում ենք, որևէ խնդիր չկար: Ընդհակառակը, եթե հայ ես, ուրեմն առավելություն ունես, ինչը երևի մեր պապերից է եկել:  Այնտեղ գիտեին` հայն ինչ անում է, լավ է անում, կամ չի անում: Դրա համար էլ մեզ մեծ հարգանքով էին վերաբերվում»:

Ինչ վերաբերում է նոր միջավայրին, նոր բարքերին, ապա Պերճ Մսրլյանը կարծում է, որ հարմարվողը պետք է իրենք լինեն, քանի որ իրենք են եկել Հայաստան: Որքան էլ դժվար լինի, նրանք ցանկանում են համակերպվել այն մտքի հետ, որ սիրիական պատերազմը ոչ թե վատ երազ էր, այլ իրողություն, որը խլեց իրենց բոլոր ձեռքբերումներն ու կայուն ապագայի հույսերը: Ուստի հաղթահարելով հոգեկան ճգնաժամը` պետք է առաջ գնալ. «Եթե պիտի աչքդ մնա ետև, որևէ քայլ անել չես կարող: Մյուս կողմից էլ 40 տարվա եղածը կոմպյուտերի նման դիլիթ անել չես կարող: Մի խոսքով, մեր վիճակը հիմա շատ դժվար է: Բայց մեկ է, ուր էլ գնայինք, զրոյից էլ նվազով պիտի սկսեինք: Ես ընտրեցի Հայաստանը: Եթե ամեն ինչ լավ լինի, ապա այստեղ էլ կմնանք: Հիմա կարծես զրոյին մոտեցել ենք»,- ծիծաղում է նա:

Արաբկիր և Քանաքեռ Զեյթուն վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության դատարանի շենքի դիմաց այսօր Կոմիտասի  5-ի դեպքերի հետ կապված հատուկ հայտարարությամբ հանդես եկավ ակտիվիստ Եղիա Ներսիսյանը:

Նա ԶԼՄ ներկայացուցիչների մոտ հայտարարեց, որ սույն ամսի 23-ին, երբ իրեն բերման ենթարկեցին  Կոմիտասի 5  հասցեից, ոստիկանության Արաբկիրի բաժնի պետ Ամիրխանյանը իրեն ընդունեց սեփական գրասենյակում, վիրավորեց և սպառնաց:

«Ցանկանում եմ տեղեկացնել, որ, եթե ինձ կամ իմ ընտանիքի անդամներին որևէ բան պատահի, դրա պատասխանատուն է ոստիկանության Արաբկիրի բաժնի պետը, ով սպառնացել է, որ եթե չդադարեցնեմ ակտիվիստական գործունեությունս,  կվնասեն նախ ինձ, ապա  ակտիվիստ ընկերներիս», – հայտարարեց Եղիա Ներսիսյանը:

Հարվածին հարվածով պատասխանելու մարտավարությունը պետք է համարել դրական քայլ` հայ ազատագրական շարժման տվյալ փուլում, երբ հայությունը պառակտված էր և ոչ միասնական:

 Հայ ազատագրական պայքարի որոշ դրվագներ, ցավոք, միշտ չէ որ ստացել են ճշգրիտ և արժանի գնահատականներ: Եղել են դեպքեր, երբ նախանշած գործողությունը չի տվել իր սպասված արդյունքը և ուսումնասիրողները տվյալ գործողությունը համարել են սխալ, ժամանակավրեպ և այլն: Նման գործողություններից է 1896 թ. օգոստոսի 14-ին Բանկ Օտոմանի գրավումը մի խումբ հայ զինյալների կողմից: Գործողության կազմակերպիչները ՀՅԴ անվանի գործիչներ, հայ ազատամարտի նվիրյալներ Արմեն Գարոն և Բաբկեն Սյունին էին: Ուսումնասիրողներից շատերը Բանկ Օտոմանի գործողությունը համարում են սխալ` մտածելով, որ այն Արևմտյան Հայաստանում հայերի նոր կոտորածների առիթ դարձավ: Այս տեսակետը հնարավոր չէ  արդարացի համարել, քանզի արդեն 1895 թ. Արևմտյան Հայաստանում սոսկալի ջարդեր էին: Եվ առհասարակ պատմությունը ցույց է տալիս, որ օսմանյան կառավարության համար հայերին կոտորելու  համար առանձնապես առիթներ պետք չէին: Դա նպատակադրված պետական ծրագիր էր, որ թուրք սուլթաններն իրականացնում էին ջանադրաբար: Հետևաբար հարվածին հարվածով պատասխանելու մարտավարությունը պետք է համարել դրական քայլ հայ ազատագրական շարժման տվյալ փուլում, երբ հայությունը պառակտված էր և ոչ միասնական: Արտաքին ակնկալվող ազդեցությունից զատ, ՀՅԴ-ի որդեգրած այդ քաղաքականությունը նաև ներքին խնդիր ուներ` բարձրացնել հայի ազատատենչ ոգին:

Դեռևս 1895 թ. Ռուսաստանի և եվրոպական տերությունների ճնշման տակ Օսմանյան կառավարությունն ընդունեց մայիսյան բարեփոխումների ծրագիրը, որով նախատեսված էր ողջ Օսմանյան կայսրության տարածքում, հատկապես` Արևմտյան Հայաստանում բարեփոխումներ իրականացնել, որոնց արդյունքը պետք է լիներ ազգային ճնշումների դադարեցումը, տեղական կառավարման մարմիններում տեղաբնակների ներգրավումը, տնտեսական բարեփոխումները և այլն:

Սակայն թուրքական կառավարությունն ամենևին մտադիր չէր կյանքի կոչել Մայիսյան բարեփոխումների ծրագիրը, ավելին` 1895 թ. Արևմտյան Հայաստանում հետևեցին նոր կոտորածներ, որոնց զոհ գնաց ավելի քան 300 հազար հայ:

Եվ ահա ՀՅԴ որոշմամբ` 1896 թ. օգոստոսի 14-ին 31 հայ զինյալներ, որոնց թվում`  Վարդան Շահպազը (Մինաս Տոնիկյան), Ավոն (Ավետիս Մաղաքյան), Զարեհ Խաչիկյանը, Մուշեղը (Ենովք Անուշյան), Հաճին (Հակոբ Խոճիկյան), Միհրան Կարապետյանը, Արմեն Գարոն (Գարեգին Փաստարմաջյան), Բաբկեն Սյունին (Պետրոս Փարյան), Հրաչը (Հայկ Թիրաքյան), Բաբկեն Սյունու և Արմեն Գարոյի ղեկավարությամբ Կոստանդնուպոլսի կենտրոնում գրավում են օսմանյան կայսրության կենտրոնական դրամատունը և պատանդ վերցնում բանկի 150 աշխատակիցների: Հայ զինյալներն այս քայլով փորձում էին օտարերկրյա տերությունների ուշադրությունը բևեռել Հայկական հարցի վրա և ճնշում գործադրել Օսմանյան պետության վրա` կյանքի կոչելու Մայիսյան բարեփոխումների ծրագիրը:

Հայ վրիժառուները նախապես որոշել էին, որ բանկի գրավման օրը միաժամանակ մի քանի այլ գործողություններ էլ իրականացնեն Կոստանդնուպոլսի տարբեր հաստատություններում, սակայն վերջին պահին այդ պլանը մերժվում է:

Բանկը գրավելով` հայ զինյալները հայտագրեր ուղղեցին Կոստանդնուպոլսում հավատարմագրված եվրոպական դիվանագետներին` կոչ անելով ճնշում գործադրել Պոլսի կառավարության վրա` հակառակ դեպքում սպառնալով պայթեցնել բանկը:

Հայ վրիժառուների հետ օսմանյան կառավարության և եվրոպական դիվանագետների անունից բանակցությունների մեջ է մտնում ռուսական դեսպանատան թարգմանիչ Մաքսիմովը:

Հետագայում Բանկ Օտոմանի գործողության վերաբերյալ իր հուշերն է տպագրել նրա առաջնորդներից Արմեն Գարոն. «Կը բաւեր, որ 8-10 հոգի մտնէին բանկը եւ դռներ ներսէն գոցեին, եւրոպական պատերազմական նաւերը անմիջապես զինուոր պիտի հանէին ցամաք… թուրք զօրքին եւ խուժանին դէմ… եթե մեր յուսացածին պէս ձեռնարկը յաջող դուրս գար, 24 ժամէն Պոլիսը գրաւուած կը լինէր եւրոպական զինուորներով, եւ Հայկական Հարցը կը ստանար իր ցանկալի լուծումը»:

Գրվածը վերլուծելով` կարելի է ենթադրել, որ նախքան գործողությունը  կազմակերպիչները որոշ խոստումներ ու հավաստիացումներ էին ստացել եվրոպական կամ ռուսական դիվանագիտական ներկայացուցիչների կողմից: Նույն նոթերում Արմեն Գարոն գրում է. «Մեզ խաբեցին եւրոպական պետութեանց ներկայացուցիչները»: Նենգ Եվրոպան ըստ երևույթին հերթական անգամ օգտագործեց հայ ազատագրական շարժումը, հայի արյունը իր տնտեսական, դիվանագիտական նպատակների համար` միգուցե ինչ-որ զիջումներ խլելով Թուրքիայից:

Շուրջ 13 ժամ տևած բանակցությունների արդյունքում զինյալները և Մաքսիմովը գալիս են համաձայնության, ըստ որի` եվրոպական դիվանագետները պարտավորվում են հետամուտ լինել, որ օսմանյան կառավարությունը իրագործի Մայիսյան բարեփոխումների ծրագիրը, իսկ վրիժառուներն իրենց տրամադրված ֆրանսիական «Ժիրտ» նավով մեկնում են Մարսել:

Օսմանյան բանկի գրոհի ժամանակ հայ վրիժառուներից զոհվում են Բաբկեն Սյունին և մի քանի այլ զինյալներ:

Այս գործողությունը ծանր հարված էր Օսմանյան Թուրքիայի միջազգային հեղինակությանը և բարոյականից զատ ուներ նաև տնտեսական նշանակություն, քանզի եվրոպական տերությունները մեծ ներդրումներ էին կատարում օսմանյան տերության մեջ և հետայսու նրանք անվստահությամբ կվերաբերվեին օսմանյան դրամատանը:

Վահե ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ