«Հայաստանի քաղաքացիներն այս տարի նախընտրում են հանգստանալ Թուրքիայում,  Արևմտյան Հայաստանում, Վրաստանի ծովափնյա հանգստավայրերում, Արաբական Միացյալ Էմիրություններում», – այսօր լրագրողների հետ հանդիպման ժամանակ ասաց տուրիստական գործակալության տուր մենեջեր Արսեն Ջոմարդյանը:  Այս երկրների կողքին այլընտրանքային տարբերակներ են Թայլանդը և Շրի Լանկան: Հայերի համար ցանկալի վայրերից  մեկը Մալդիվյան կղզիներն են, սակայն հանգիստն այդտեղ բոլորին չէ, որ հասանելի է:

Արսեն Ջոմարդյանը ընդգծեց, որ իրենց ընկերության հիմնադրման օրից ի վեր սկզբունքորեն չեն առաջարկվում տուրիստական փաթեթներ դեպի Թուրքիա, մասնավորապես դեպի Անթալիա: «Այն եկամուտը, որ Թուրքիան  ստանում է տուրիզմից, օգտագործվում է զենքերի ձեռքբերման համար, Ադրբեջանին սպառազինելու համար, այդ պատճառով մենք չենք ցանկանում խրախուսել հանգիստն այդ երկրում» , – նշեց Ջոմարդյանը:

Անդրադառնալով ներգնա տուրիզմին տուր մենեջերը նշեց, որ այստեղ դեռևս շատ ցածր մակարդակի վրա են ծառայությունները, չի լուծվում զուգարանների խնդիրը և երկրի տուրիստական առավելությունները համապատասխան կերպով չեն մատուցվում: Նա ընդգծեց, որ Հայաստան այցելող զբոսաշրջիկներին քիչ է հետաքրքրում Հյուսիսային պողոտան. «Նրանք ասում են ՝ «Դուք 2791 տարեկան մայրաքաղաք ունեք, ցույց տվեք մի բան, որ դա կվկայի»: Մեզ համար դժվար է գտնել 2-3 շենք, որոնք հին Երևանի մասին պատկերացում կտա»:

Հայաստանում բացակայում են զբոսաշրջիկների համար նախատեսված համապատասխան նշաններ, որոնք տարածված են ամբողջ աշխարհում. պատմամշակության վայրերը կամ ճաշարանները մատնանշող  նշաններ չկան: «Եկեղեցիների ծածկերը չեն մաքրվում: Պետք է հասկանալ, որ միայն ասֆալտապատումը բավարար չէ զբոսաշրջիկին գրավելու համար»:

Արսեն Ջոմարդյանը հավելեց, որ Հայաստան այցելում են հիմնականում Իսպանիայի, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, ԱՄՆ-ի, Ռուսաստանի քաղաքացիները. «Սակայն այցելողների 60 տոկոսը սփյուռքահայեր են» , – նշեց նա:

Անկախ

Քիր Ապերի գլխին
Լուսանկարը`One way tour-ի

Ամառային տապը օր օրի սաստկանում է, իսկ այն մարդիկ, որոնք դեռ արձակուրդում չեն, պլանավորում են իրենց առաջիկա հանգիստը: Ոմանք գիտեն, թե ուր են գնալու, ինչքան են ծախսելու: Ոմանք էլ դեռ փնտրտուքի մեջ են` պարզելու, թե որտեղ կարելի է հանգստանալ հնարավորինս մատչելի գներով:
«Անկախը» ևս պրպտել է ու մի քանի առաջարկներ առանձնացրել, որոնք կարող են օգտակար լինել մեր ընթերցողների համար:
Այսպես, ակտիվ հանգստի սիրահարների համար հետաքրքիր փաթեթներ է առաջարկում One way tour կազմակերպությունը: 2011-ից գործող ընկերությունն արդեն հասցրել է 200 արշավ իրականացնել ՀՀ տարածքում, Արցախում, Արևմտյան Հայաստանում, Պարսկահայաստանում, որոնց մասնակցել է շուրջ 4 հազար մարդ:
Արշավների կազմակերպիչ Մաթևոս Բարսեղյանն ասում է, որ հետզհետե ակտիվ հանգստի պահանջարկը մեծանում է, մարդիկ սկսում են գիտակցել, որ հանգստյան մեկ-երկու օրը կարելի է բնության գրկում անցկացնել և լիցքաթափվել: Արշավների կազմակերպիչները պատմաբան-աշխարհագրագետի հետ միասին ընտրում են հետաքրքրություն ներկայացնող վայրեր, երթուղի մշակում ու մարդկանց ծանոթացնում հայրենի բնաշխարհին ու պատմական վայրերին: Բարսեղյանն ասում է, որ հատկապես պահանջված ուղղություններ են Տաթևն ու Լաստիվերը, որտեղ ամեն շաբաթ խումբ է ուղևորվում: Բայց պարբերաբար կազմակերպում են նաև արշավներ դեպի քիչ հայտնի վայրեր, օրինակ` վերջերս այցելել են Ջիլիզա գյուղ և Չախալաբերդ:
«Քայլարշավով տուրերին հիմնականում 18-45 տարեկան անձինք են մասնակցում, բայց ունեցել ենք 2-80 տարեկան մասնակիցներ»,- ասում է Բարսեղյանը:
Նա նշում, է, որ իրենց գործում հիմնական խանգարող գործոնը զուգարանների բացակայությունն է և պատմական հուշարձանների մոտակայքում կուտակված աղբը:
Պասիվ հանգստի սիրահարների համար ևս հետաքրքիր առաջարկներ կան: Օրինակ` Ջերմուկի «Արարատ» մոր և մանկան առողջարանը համացանցում ներկայացված ջերմուկյան առողջարաններից ամենամատչելին է: Այստեղ մեկ անձի հանգստի արժեքը սկսվում է 11 հազար դրամից:
Արզնիում հնարավոր է հանգիստը կազմակերպել օրական 12 հազար դրամով: Նման սակագին է առաջարկում Արզնիի թիվ 1 առողջարանը:
Ծաղկաձորում ևս հանգստի ամենամատչելի առաջարկը սկսվում է 12 հազար դրամից: Ծաղկաձորում նման բացառիկ սակագին է առաջարկում «Ռիպա» առողջարանը:
Եթե ուզում եք Լոռու մարզի հրաշք բնությունը վայելել, ապա կարող եք ընտրել «Օձուն» պանսիոնատը, որտեղ մեկ օրվա հանգստի արժեքը սկսվում է 9 հազար դրամից (միայն նախաճաշով) և 12 հազար դրամից` երեք անգամ սննդի դեպքում:
Դիլիջանում ևս հնարավոր է հանգիստը կազմակերպել` սկսած օրը 12 հազար դրամից: Այստեղ նման սակագին է առաջարկում «Հայք» հանգստյան տունը:
Համեմատաբար մատչելի գներով է հնարավոր կազմակերպել հանգիստը Ստեփանավանում: Այստեղ «Լոռի բերդ» տուրիստական հանգրվանում մեկ անձի համար մեկ օրվա արժեքն է 7-8 հազար դրամ:
Համեմատաբար մատչելի առաջարկներ կան նաև Հանքավանում գործող հանգստյան տներից: Այսպես, Հանքավանի «Խոտորջուր» առողջարանում մեկ անձի մեկօրյա հանգստի արժեքը կազմում է 10000 դրամ, Մարմարիկ հանգստյան տանը` 7000 դրամ:
Այս ամենը` համացանցում ներկայացված ընկերությունների ու հյուրատների առաջարկած ծառայությունների մասին:
Վստահաբար, հնարավոր է ավելի մատչելի սակագներով տարբերակներ գտնել արդեն համացանցից դուրս, կոնկրետ վայրում ունեցած ծանոթների միջոցով: Չէ՞ որ հյուրատների գաղափարը մեզ մոտ նոր-նոր է զարգանում, և շատերը համացանցում ներկայացված չեն, չնայած հաջողությամբ գործում են:
Իհարկե, թվարկված մատչելի սակագների դեպքում դժվար թե ակնկալեք նոր վերանորոգված և գերհարմարավետ սենյակներ, բայց հանգստի գնում եք ոչ թե սենյակի, այլ բնության, մաքուր օդի և աղմուկից կտրվելու համար: Այսպիսով, պարզ է դառնում, որ Հայաստանում էլ հնարավոր է մատչելի գներով հանգստանալ և դրա համար չհասնել հարևան երկիր: Պարզապես պետք է լավ փնտրել: Եվս մեկ կարևոր հանգամանք. քանի որ մատչելի հանգստյան տների նկատմամբ պահանջարկը մեծ է, հարկավոր է գոնե 1-2 ամիս առաջ տեղեր պատվիրել, այլապես վերջին պահին, այն էլ ներկայիս թեժ սեզոնին, հաստատ ազատ մատչելի սենյակներ չեք գտնի:

Հարավային Կորեայում սկսվել է Պորյոնի ցեխի փառատոնը, որին մասնակցող զբոսաշրջիկները ցեխի մեջ պայքարում են միմյանց դեմ:

Պորյոնում կազմակերպվող երկու շաբաթ տևող միջոցառմանը մասնակցելու համար այժմ երկուսից երեք միլիոն զբոսաշրջիկներ են ժամանում ամբողջ աշխարհից:

Փառատոնը ստեղծվել է 1998 թ-ին Պորյոնի ցեխից պատրաստված կոսմետիկ միջոցները գովազդելու համար, սակայն այժմ այցելուները մասնակցում են տարբեր ցեխային ատրակցիոնների:

Ատրակցիոններից են ցեխային ավազանը, ցեխային բլուրները, ցեխի մեջ դահուկներով մրցումները և նույնիսկ ցեխային բանտը:

Մարմինը ներկելու համար նաև գունավոր ցեխ է արտադրվում:

Պորյոնից բերված ցեխը հարուստ է հանքանյութերով, ինչն օգտակար է մաշկի համար:

Ցեխի օգտագործմամբ կոսմետիկ միջոցների արտադրությունը սկսվել է 1996թ-ին:

Անկախ

Նորից ամառ է` մասամբ հանգստի ու արձակուրդների սեզոն, ու դարձյալ արդիական է դառնում այն հարցը, թե ուր գնալ հանգստանալու: Հայաստանում, ինչպես բազմիցս նշել է տուրօպերատորների միության նախկին նախագահ, տուրիզմի ոլորտի մասնագետ Ռոբերտ Մինասյանը, հիանալի նախադրյալներ կան տուրիզմի զարգացման համար: Շնորհիվ մեր երկրի բարդ ու բազմազան ռելիեֆի, մեզ մոտ հանդիպում են կլիմայական մի շարք շերտեր` բուսական ու կենդանական աշխարհի բազմազանությամբ: Բացի այդ, տուրիզմի զարգացման համար կարևոր նախապայմաններից մեկը` Հայաստանի պատմա-մշակութային ժառանգությունը, կարող է լրացուցիչ խթան լինել ոլորտի զարգացման համար:

Նայենք պաշտոնական վիճակագրությանը: Ըստ ԱՎԾ տվյալների` 2014 թ. հունվար-մարտին հանրապետություն է ժամանել 154 հազար 471 զբոսաշրջիկ կամ 2013 թ. նույն ժամանակաշրջանի համեմատ ցուցանիշն աճել է 20.5%-ով: Նույն ժամանակահատվածում զբոսաշրջության նպատակով հանրապետությունից մեկնել է 162 հազար 73 մարդ կամ 2013 թ. հունվար-մարտի համեմատ` ցուցանիշն աճել է 18.2%-ով:

Ըստ ՄԱԿ-ի Զբոսաշրջության համաշխարհային կազմակերպության (ԶՀԿ) մեթոդաբանության` միջազգային զբոսաշրջիկ է համարվում յուրաքանչյուր ոք, որը հանգստանալու, բուժվելու, հարազատներին այցելելու, գործնական, կրոնական կամ այլ նպատակներով ճանապարհորդում է իր հիմնական բնակության վայրից մեկ այլ վայր ոչ պակաս քան 24 ժամ և ոչ ավելի, քան անընդմեջ 1 տարի ժամանակով: Այսինքն` նրա հիմնական նպատակը ճանապարհորդելն է, ոչ թե աշխատանքային գործունեությամբ զբաղվելը, որի դեպքում ուղևորության համար վճարումները կկատարվեին ժամանած վայրում աշխատանքային գործունեությունից ստացված ֆինանսական միջոցների հաշվին:

Ակնհայտ է` հանգստանալու նպատակով Հայաստանից ավելի շատ մարդ է մեկնել արտերկիր, քան այլ երկրներից եկել են Հայաստան: Ուշադրություն դարձնենք մի հանգամանքի ևս. Հայաստան ժամանած 154 հազար 471 զբոսաշրջիկներից միայն 23 հազար 763 են տեղավորվել հյուրանոցներում, մնացած 130 հազար 708-ը տեղավորվել են հարազատի կամ բարեկամի տանը, վարձով տրվող բնակարաններում և այլն:

Հայաստանից մեկնող վերոհիշյալ 162 հազար 73 զբոսաշրջիկներից ընդամենը 1239 հոգին են մեկնել զբոսաշրջային գործակալությունների միջոցով, մնացած 160 հազար 834-ն ինքնուրույն են մեկնել:
Ինչ վերաբերում է ներքին տուրիզմի ցուցանիշներին, ապա նշենք, որ նույն ԶՀԿ մեթոդաբանության համաձայն` ներքին զբոսաշրջիկ է համարվում յուրաքանչյուր ոք, որը ճանապարհորդում է իր հիմնական բնակության վայրի երկրի սահմաններում (սովորական բնակության միջավայրից դուրս), այսինքն` որևէ երկրի բնակիչների ճանապարհորդությունը իրենց իսկ երկրում կամ հիմնական բնակության երկրում, անկախ ճանապարհորդության նպատակից (բացի ուսման նպատակով) ոչ պակաս քան 24 ժամ և ոչ ավելի, քան անընդմեջ 1 տարի ժամանակով, և ճանապարհորդության գլխավոր նպատակը գործունեությամբ զբաղվելը չէ, որի համար վճարվում է այցելած վայրում: ԱՎԾ տվյալների համաձայն, 2014 թ. հունվար-մարտին հանրապետության տարածքում տեղաբաշխված զբոսաշրջիկների կոլեկտիվ և անհատական տեղավորման միջոցներում (կացարաններում) տեղավորվել է 61 հազար 595 զբոսաշրջիկ, ինչը 2013 թ. նույն ժամանակաշրջանի նկատմամբ աճել է 50.7%-ով: Ընդ որում, գործնական նպատակներով մեկնել է 15 հազար 72 հոգի, հանգստի և ժամանցի` 36 հազար 690, բուժմնան` 3 հազար 478 հոգի և այլ նպատակներով` 6 հազար 356 հոգի: Եթե սա էլ դնենք մի կողմ, ապա նույն ԱՎԾ ցուցանիշների համադրություից ստացվում է, որ այս տարվա հունվար-մարտ ամիսների տվյալներով` զբոսաշրջության նպատակով Հայաստանից մեկնել է 2.5 անգամ ավելի շատ մարդ, քան շրջագայել է երկրի ներսում:

Սրա հիմնական պատճառը թերևս գների հետ է կապված: Երևանյան հյուրանոցներում, օրինակ, ըստ «Հյուր սերվիսի» կայքում տեղադրված գների, մեկտեղանոց համարների մեկ օրվա վարձը մայիսից սեպտեմբեր ընկած ժամանակահատվածում, երբ Հայաստանում հիմնականում մարդիկ արձակուրդի են գնում, տարբեր հյուրանոցներում կազմում է 60-270 ԱՄն դոլարին համարժեք դրամ, երկտեղանոցներինը` 85-270 ԱՄՆ դոլար: Նույն սեզոնին մարզերում հյուրանոցային սենյակների գները կազմում են 23-150 ԱՄՆ դոլարին համարժեք դրամ, երկտեղանոցներինը` 45-161 դոլարին համարժեք դրամ: Իհարկե, առավել բարձր գները գործում են հիմնական տուրիստական կենտրոններ համարվող տարածքներում: Սա այն դեպքում, երբ այս սեզոնին կարելի է «վառվող ուղեգրերով»` հատուկ առաջարկներով, օրինակ Իսպանիա` Բարսելոնա մեկնել 7 օրվա համար ընդամենը 600 Եվրո վճարելով կամ Իտալիա` Հռոմ, 8 օրվա համար ընդամենը 490 ԱՄն դոլար վճարելով (իհարկե, առանց ճանապարհածախսի): Այսինքն` արտերկրում, օրինակ` Հռոմում 8 օր հանգստանալը կարող է նույն գումարը, երբեմն էլ ավելի էժան նստել հայ զբոսաշրջիկի վրա, քան Հայաստանում: Դեռ չհաշված, որ ամռան ամիսներին շատերը գերադասում են մեկնել ծով` հարևան Վրաստանի լողափեր, որն էլ ավելի մատչելի է, քան Հայաստանում զբաղվել ներքին տուրիզմով: Սրա համար, չնայած, որոշակի վերապահումներ կան. օրինակ` չի կարելի համեմատել ծովափնյա հանգիստը, որը Հայաստանում չկա, լեռնային կամ առողջարանային հանգստի հետ…
Շատ մասնագետներ են բազմիցս նշել ու դեռ կնշեն, որ Հայաստանում ամենամեծ խնդիրը մատուցվող ծառայությունների որակի ու առաջարկվող գների անհամապատասխանությունն է: Եթե համադրենք զուտ պաշտոնական վիճակագրական տվյալները, Հայաստանում, որտեղ բնակչության մոտ 1/3-ը համարվում է աղքատ, միջին ամսական աշխատավարձը կազմում է 155 հազար 940 դրամ (այս թվի վերաբերյալ, չնայած, վերապահումներ կան), ապա մեկ օրվա համար 50 կամ 100 դոլար միայն հյուրանոցի համար վճարելը, ինչ խոսք, բավականին թանկ հաճույք է ստացվում: Սա նշանակում է, որ ներքին տուրիզմը զարգացման մեծ հավակնություններ ունենալ չի կարող: Իսկ Ռոբերտ Մինասյանը բազմիցս շեշտել է` զարգացած ներքին տուրիզմ չունեցող երկրում տուրիզմը չի կարող զարգացած լինել:

Հավելենք, որ տուրիզմը շատ կարևոր ոլորտ է տնտեսության համար: Այն օգնում է զարգացնելու երկրի ենթակառուցվածքները, օգնում է երկրի ներսում դրամի ավելի արագ շրջանառության ծավալների մեծացմանը, եկամուտներն ավելի համաչափ են բաշխվում տարբեր մարզերի ու մայրաքաղաքի միջև, և բացի բուն տուրիզմի ոլորտին վերաբերող ապրանք-ծառայություններից, ներքին տուրիզմն էապես օժանդակում է հարակից այլ ոլորտների զարգացմանը, օրինակ` հուշանվերների արտադրությանը, սննդի ոլորտին, սպասարկման ոլորտին մատակարարող այլ ոլորտներին և այսպես շարունակ:

Այնպես չէ, որ պատկան մարմիններն այս ամենը չեն տեսնում, չեն գիտակցում, չեն հասկանում ու չեն փորձում ինչ-ինչ լուծումներ գտնել: Բայց փաստը մնում է փաստ` տուրիզմի ոլորտը, որի զարգացման համար Հայաստանում լուրջ նախադրյալներ կան, դեռ զարգացած չէ:

Մարտունի-Եղեգնաձոր ճանապարհով ամեն օր էլ զբոսաշրջիկների ավտոբուսներ անցնում են, հազվադեպ որոշ մեքենաներ կանգ են առնում Սելիմի քարավանատան մոտ, որտեղ զբոսավարը ներկայացնում է մոտակայքում գտնվող մի քանի հուշարձաններ, ու ճանապարհը շարունակում են: Մարտունու չբացահայտված գանձերը զբոսաշրջիկներին ներկայացնելու փորձեր է անում Տիգրան Բաղիշջանյանը: Պատմում է, որ 6 տարեկան հասակից ամռանը սար է գնացել` տատիկին օգնելու: Այստեղից էլ սերն ու կապվածությունը բնության հանդեպ:
Տարիներ առաջ Բաղիշջանյանը տուրիստական մի խմբի է ուղեկցել` դժվար երթուղին դյուրացնելով: Այդ օրվանից արդեն տասը տարի է` Մարտունի այցելած զբոսաշրջիկների հույսը Տիգրան Բաղիշջանյանն է, որ մանրամասն ներկայացնում է ոչ միայն ձեռակերտ ու անձեռակերտ հուշարձանների պատմությունը, այլև պատմում ճանապարհին հանդիպող ամեն կենդանու, քար ու թփի մասին:
«Սարերն ու ձիերն ինձ համար ազատության ու անկախության խորհրդանիշ են: Ու ես որոշեցի անել այն, ինչ ոչ ոք չէր արել Մարտունիում. որոշեցի տուրիզմը զարգացնել»,- պատմում է նա:
Բաղիշջանյանը տուրիստական խմբերի համար իրականացնում է հեծյալ տուրեր, ինչպես նաև քայլարշավներ Արգիճիի սարահարթում, դեպի Արմաղան լեռան գագաթը, ինչպես նաև Սև քարի աստղադիտարան, Սարի սուրբ և Սուրբ Վարդան սրբատեղիներ: Եվ ոչ միայն:
Արգիճիի սարահարթը Հայաստանի տարածքում ամենաբարձրադիրներից է, գտնվում է Վարդենիսի և Գեղամա լեռնաշղթաների անցման վայրում, դեռ ամբողջությամբ չի ուրբանիզացվել, ուստի բնության տեսարաններն այստեղ անկրկնելի են:
Բաղիշջանյանը պատմում է, որ մինչև հուլիսի վերջը Արգիճիի սարահարթը կանաչ դրախտ է հիշեցնում, իսկ խոտհունձից հետո այստեղ թռչնադիտումներ կարելի է կազմակերպել. բազեներն ու արծիվներն ակտիվորեն որսում են խոտհունձից հետո հեշտ որսվող մկներին:
Տուրիստների համար հաջորդ սիրելի վայրը Սև քարի աստղադիտարանն է: «Մեծ սալաքարի վրա պատկերված է արեգակնային համակարգը: Հնում քարերը որոշակի դասավորվածություն են ունեցել, այժմ դրանք տեղափոխել են, խառնել: Բայց հնագետների համար հսկայական գիտական աշխատանք կա այստեղ: Քարերը սկսել են քայքայվել: Վերջին այցելության ժամանակ նկատեցի, որ քարտեզով սալաքարը ճաք է տվել: Եթե լուրջ գիտական ուսումնասիրություններ չկատարվեն այս վայրում, մեր հինգհազարամյա պատմության մի կարևոր էջ կկորցնենք»,- ասում է նա:
Դժվարհասանելի, բայց անկրկնելի վայր է Սարի սուրբ կոչված սրբատեղին: Սա Հայաստանի ամենաբարձրադիր սրբավայրն է, գտնվում է Աստղոնք լեռան գագաթին` 3470 մ բարձրության վրա: Բաղիշջանյանը պատմում է, որ ամեն օր ժամը 15-ից հետո սրբավայրի այցելուները հայտնվում են ամպերից վեր` Զևսի կարգավիճակում: «Դա աննկարագրելի տեսարան և զգացողություն է»,- ասում է նա:
Զբոսաշրջիկների սիրելի վայրերից է նաև Արմաղանը` 2829 մ բարձրություն ունեցող լեռը, որի գագաթին կա խառնարանային լիճ, իսկ կողքին էլ` հին մատուռ, որի տեղում 2009-ին նոր եկեղեցի կառուցվեց:
Դիտարժան վայրեր են նաև Ներքին Գետաշենում գտնվող Կոթավանքի վանական համալիրը, որը կառուցվել է IX դարում, Վանեվան վանքը` կառուցված X դարում հայոց սպարապետ Շապուհ Բագրատունու և նրա քույր Մարիամի կողմից, Ծակքարի բնական կամուրջը, Ձորագյուղի և Ներքին Գետաշենի խաչքարերը, երեք ջրվեժները, որոնք գտնվում են Մարտունի գետի ակունքում ու սկիզբ տալիս գետին, Թեյշեբա աստծուն նվիրված բերդի ավերակները, որ կառուցել է Ռուսա Առաջին արքան, սեպագիր արձանագրությունը և այլն:
Բաղիշջանյանն ասում է, որ Մարտունիում տուրիզմի զարգացմանը խանգարող մի շարք գործոններ կան: Հիմնականը ենթակառուցվածքների բացակայությունն է. չկան ճանապարհներ, հանրային զուգարաններ, հյուրանոցներ ու հյուրատներ:
«Այսօրվա և 10 տարի առաջվա տուրիստը տարբեր են, այժմ ուզում են ջերմ կոնտակտ ունենալ, տեսնել բնակչի կենցաղը, իսկ այդ կուլտուրան դեռ նոր-նոր դուռն է թակում, կենցաղ էլ չի մտել»:
Մյուս խոչընդոտող հանգամանքը անգլերենի ոչ բավարար իմացությունն է բնակչության շրջանում: Ասում է` պատահել է, որ ավտոստոպով շարժվող զբոսաշրջիկը ժամերով հարցրել է, թե ինչպես կարող է Վարդենիս հասնել:
Իսկ հիմնական խոչընդոտը, ըստ Բաղիշջանյանի, աղտոտվածությունն է: Ասում է` սարսափով է լսում, որ այս կամ այն հուշարձանի հարևանությամբ «բիսետկա» են սարքել, որպեսզի մարդիկ կարողանան իրենց հանգիստը «քաղաքակիրթ» պայմաններում վայելել: Որպես կանոն, դա նշանակում է, որ այդ վայրը դրանով վերածվում է աղբանոցի:
«Ամեն անգամ Արմաղան խմբեր տանելիս ողջ ճամփին սարսափով մտածում եմ` Աստված ջան, տեսնես վերջին օրերին Արմաղանի գագաթին հանգստացողներ եղել են, թե ոչ»,- ասում է Բաղիշջանյանը և նշում, որ հանգստացողներն իրենց տարած ողջ աղբը թողնում են բնության գրկում: Այս դեպքում հաջորդ այցելուներն ականատես են լինում աղբանոցի վերածված խառնարանի` պատված քամուց ցաքուցրիվ պոլիէթիլենային տոպրակներով ու մեկանգամյա օգտագործման սպասքով:
Ասում է, որ հարևան համայնքի համայնքապետարանը պարբերաբար տարածքը մաքրում է աղբից, բայց դա էլ չի օգնում, երբ մեկը մաքրում է, իսկ հազարավորները` կեղտոտում:
«Մեր ժողովրդի սիրած առաջին կենացն է` բնությունից անպակաս լինենք, բայց իրենց հետևից թողնում են բնությանն անպիտան իրերի կույտ` աղբ, ու վերադառնում են բնությունից անպակաս լինելու և հաջորդ անգամ նորից այնտեղ գնալու ցանկությամբ»,- ասում է նա:
Բաղիշջանյանի խոսքով` Հայաստանն արկածային տուրիզմի մեծ հնարավորություններ ունի, սակայն աշխարհին այս առումով քիչ է հայտնի, քանի որ չի գովազդվում. «Հայաստան գալիս են հիմնականում տարեցները, որոնք քայլելու քիչ հնարավորություն ունեն, նրանց համար ձի նստելը կամ երկար քայլելը դժվար է: Այստեղից էլ մեր տարածաշրջանի չբացահայտված լինելու պատճառը»:
Իսկ ով էլ դեպքերի բերումով տեղանքում է լինում, առաջին արձագանքը հետևյալն է. «Դուք դրախտում եք ապրում»:
Իր փորձն ամփոփելով` Բաղիշջանյանն ասում է, որ օտարերկրացիներին հատկապես շատ է հետաքրքրում, թե սարերում ինչպես է ապրում հնագույն քաղաքակրթության ներկայացուցյիչ հայ մարդը, ինչպես է մեղր քամում, անասուն պահում, կթում, կաթ զտում, հող մշակում: Ասում է, որ մի քանի տուրիստական ընկերությունների առաջարկել է այս ուղղությամբ աշխատել, բայց ապարդյուն:
Իսկ Մարտունի հիմնականում գալիս են Ֆրանսիայից, Գերմանիայից և Հոլանդիայից, նաև Մեծ Բրիտանիայից և ԱՄՆ-ից: Այս տարի Մարտունիով սկսել են հետաքրքրվել նաև ռուսները:
Բաղիշջանյանն ասում է, որ հատկապես հեծյալ տուրերի մասնակիցների աչքերում վերադառնալու ցանկություն է տեսնում: Ու տարիների ընթացքում պատահել է, որ զբոսաշրջիկները երկրորդ անգամ են Մարտունի եկել: Կրկնայցելուների պնդմամբ` Հայաստանում փոքր տարածքի վրա կտրուկ փոփոխություններն այնքան շատ են, այնքան տեսնելու բան կա, որ անընդհատ ուզում ես նորից վերադառնալ: Բայց Հայաստան գալու ցանկությունը սկսում է աստիճանաբար նվազել, երբ տուրփաթեթի արժեքն են լսում:
Հարցին, թե տարածաշրջանի հուշարձաններից հատկապես որն է հավանում, Բաղիշջանյանը պատասխանում է, որ Մարտունու տարածաշրջանը սիրում է իր ամբողջության մեջ` ձեռակերտ ու անձեռակերտ հուշարձաններով, բնությամբ ու ռելիեֆով. «Սա մեր հոգու քարացած ճիչն է: Մեր բնությունն է մեզ կերտել այնպիսին, ինչպիսին կանք»:
Նա հուսով է, որ իր ջանքերը մի օր արդյունք կունենան, և Մարտունին կդառնա տուրիստական կենտրոն, կգան ոչ միայն օտարերկրացիներ, այլև Հայաստանի բնակիչներ, չէ՞ որ հայրենասիրությունը հենց հայրենաճանաչությունից է սկսվում:

  Չնայած հայ-թուրքական սահմանը շարունակում է փակ մնալ, այնուհանդերձ այդ հանգամանքը չի խանգարում, որպեսզի հայ զբոսաշրջիկների հետաքրքրությունը Թուրքիայի նկատմամբ գնալով աճի: Միայն մայիս ամսվա տվյալներով Անթալիա մեկնած հայերի թիվը աճել է 45 տոկոսով: Ամենից շատ Անթալիա են մեկնում ռուս զբոսաշրջիկները, այնուհետև գերմանացիները, հոլանդացիները, անգլիացիները, ուկրաինացիներն ու շվեդները: Անթալիայի մշակույթի և զբոսաշրջության նահանգային վարչության տվյալների համաձայն՝ մայիս ամսին Անթալիա այցելած զբոսաշրջիկների թիվը նախորդ տարվա համեմատությամբ աճել է 3,68 տոկոսով:

Նշենք, որ Հայաստանից Թուրքիա շաբաթական մեկ թռիչք է գործում՝ այն էլ միայն դեպի Ստամբուլ: Անցած տարի փորձ կատարվեց բացելու Երևան-Վան թռիչքը, սակայն Ադրբեջանի ճնշման ներքո նախագիծը չեղյալ հայտարարվեց:

Նշենք նաև, որ Թուրքիայում զբոսաշրջությունից ստացված եկամտի մի մասն ուղղվում է ռազմական բյուջե: Այնպես որ Թուրքիա մեկնող ամեն հայ զբոսաշրջիկ պետք է հիշի, որ նաև իր միջոցներով է զինվում թուրքական բանակը:

«Ամեն տարի Հայաստան է այցելում մոտ 900 հազար զբոսաշրջիկ և մոտավորապես նույնքան անց է կացնում իր հանգիստը դրսում», – այսօր լրագրողների հետ հանդիպման ժամանակ ասաց տուրիզմի ոլորտի ներկայացուցիչ,  «Armenia travel» տուրիստական կազմակերպության նախագահ Մարինա Կպրյանը, ընդգծելով, որ ամեն տարի ներգնա տուրիզմը 10 տոկոս աճ է գրանցում, և մեծանում է այն երկրների շրջանակը, որտեղից տուրիստներ են այցելում Հայաստանը:

Սա, ինչպես պետության, այնպես էլ մասնավոր ընկերությունների կատարած աշխատանքի արդյունքն է. «Ինչպես պետական կազմակերպությունները, այնպես էլ մասնավոր  ընկերությունները մասնակցում են տուրիստական ցուցահանդեսների, որոնց  ժամանակ ներկայացնում են Հայաստանի տուրիստական պրոդուկտը: Եթե նախկինում միայն մեկ մասնավոր ընկերություն էր մասնակցում նման միջոցառումների, ապա այժմ ավելի քան 10 ընկերություն է ներկայացնում Հայաստանը»:

«Տուրիզմը Հայաստանում կրում է սեզոնային բնույթ: Տուրիստական պրոդուկտը հիմնականում մշակութային է և ճանաչողական: Մեր նպատակն է զարգացնել այլ ուղղություններ` էքստրեմալ, գյուղական և այլն: Աճ տեղի է ունենում, որովհետև տուրիզմը ոչ միայն ազգային խնդիր է, այլև տուրիստական ընկերությունները հասկանում են, որ դա շահավետ աշխատանք է: Այնուամենայնիվ պետությունը պետք է ամենամեծ բեռը կրի Հայաստանը գովազդելու առումով», – ասաց ոլորտի ներկայացուցիչ Գարի Շահինյանը: Ըստ նրա` Հայաստանը գրավում է օտարերկրացիներին նախ քաղաքական կայուն վիճակով: «Մեր երկիրը ունի երկար տարիների պատմություն, հարուստ մշակույթ, ինչը գրավում է եվրոպացի ինտելեկտուալ զբոսաշրջիկներին: Ժողովրդի հյուրասիրությունը ևս միշտ հաճելի է տուրիստներին: Մեծ դեր ունի նաև խոհանոցը: Զբոսաշրջիկները սիրում են հայկական սեղանների լիությունը. Եվրոպայում դա ընդունված չէ: Մենք միշտ նրանց առաջարկում ենք ազգային ուտեստներ` տոլմա, քյուֆթա, խորոված, բանջարեղեն»,-ասաց նա:

Ակտիվ տուրիստական շրջանը Հայաստանում սկսվում է մարտ-ապրիլ ամիսներից և ավարտվում է նոյեմբերի սկզբում: Ամառային սեզոնի ժամանակ ավելի շատ այցելուներ են լինում, իսկ ձմեռային տուրիզմի առումով Հայաստանը դեռ պետք է շատ աշխատանքեր տանի: «Ձմեռային սեզոնի ժամանակ Հայաստանը այնքան էլ գրավիչ չէ օտարերկրացիների համար: Այդ շրջանում Հայաստանը միայն կորպորացիոն և էստրեմալ տուրիզմ կարող  է առաջարկել», – նշեց Մարինա Կպրյանը:

Հայաստան են այցելում հիմնականում Արևմտյան Եվրոպայից, այդ թվում ` Գերմանիա, Ավստրիա, Շվեյցարիա, Մեծ Բրիտանիա, Իտալիա, Պորտուգալիա: Քիչ չեն տուրիստները Ճապոնիայից: ԱՄՆ-ից ակտիվություն չի նկատվում: Վերջին տարիներին Հայաստանով սկսել են հետաքրքրվել Հարավային Ամերիկայի բնակիչները: Կայուն է Սփյուռքից այցելությունների թիվը:

Արտերկրից եկած զբոսաշրջիկի համար Հայաստանում հանգիստը արժե մոտ 500-1000 եվրո:

Արդիական խնդիր է շարունակում մնալ հյուրանոցների սակավաթիվ լինելր: Ակտիվ սեզոնի ընթացքում հյուրանոցներում ազատ տեղեր չեն լինում, ինչի պատճառով տուրգործակալությունները հավելյալ տուրիստներ չեն կարողանում ընդունել:

«Հասարակական զուգարանների խնդիրը այժմ այնքան էլ արդիական չէ, քանի որ, բացի այն, որ շատ տեղերում արդեն զուգարաններ տեղադրվել են, տուրիստական ընկերությունները այնպես են փորձում կազմակերպել իրենց երթերը, որ նման խնդիր չառաջանա»,- ասաց Կպրյանը:

Կպրյանի կարծիքով, զարմանալի չէ, որ հայերը հիմնականում այլ երկրներում են հանգստանում:. «Բնական է, որ Հայաստանի քաղաքացիները այլ երկրներում են գերադասում հանգստանալ: Դա միայն ֆինանսների հարցը չէ: Մարդիկ ցանկանում են նոր երևույթներ բացահայտել: Հայերը, օրինակ, սիրում են ծովային երկրներ, իսկ ծովային երկիր Իտալիայի քաղաքացիները ևս այլ երկրներում են հանգստանում»:

 Անկախ

Այս տարի` ապրիլի 14-ին, լրացավ խորհրդային ժամանակաշրջանի պետական և հասարակական անվանի գործիչ, Հայաստանում արտասահմանյան տուրիզմի հիմնադիր Իլյա Կևորկովի 100-ամյակը:

Այս անունը երիտասարդներին գուցե ոչինչ չասի, սակայն ավագ սերունդը, մասնավորապես` մտավորականությունն ու պետական պաշտոններ զբաղեցրած անձինք̦ լավ գիտեն նրա արժեքը: Ու այսօր առիթ է երիտասարդ սերուդներին ներկայացնելու պետական-հասարակական գործչի մի կերպար, որը թերևս անհամատեղելի է մերօրյա իրականության հետ, սակայն համեմատելն ու գնահատելը կարևոր է և օգտակար:

1915 թ. կոտորածներից փրկված և Հին Նախիջևանից Ռուսաստան հասած Գևորգյանների ազգանունը ցարական ռուս պաշտոնյաների թեթև ձեռքով վերափոխվեց Կևորկովի, սակայն դա նրանց չխանգարեց լինել ու մնալ իսկական հայ:

Փոքրիկ Իլյան մանկուց աչքի էր ընկնում իր բացառիկ ունակություններով: Աշխատանքային գործունեությունը շատ վաղ հասակից է սկսում` համատեղելով քիմիա-տեխնոլոգիական ինստիտուտում ուսանելու հետ: Եվ պատահական չէր, որ դեռևս 24 տարեկանում նրան են վստահում քիմիական մեծ կոմբինատի տնօրենի պաշտոնը:

Մասնակցելով ֆիննական, ապա Հայրենական մեծ պատերազմին և պարգևատրվելով ԽՍՀՄ զինվորական բազմաթիվ պարգևներով՝ նա ընդունվում և ավարտում է Երևանի պետական համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը: Պետանվտանգության մինիստրության կենտրոնական ապարատում աշխատելուց հետո նշանակվում է ՀԽՍՀ նախարարների խորհրդի հատուկ բաժնի պետ, 1951 թ. ընտրվում Վանաձորի քաղկոմի առաջին քարտուղար: Այս վերջին պաշտոնում նրա կատարած գործունեությանը մենք դեռ կանդրադառանք: Իսկ մինչ այդ ներկայացնենք նրա գործունեության ամենակարևոր ժամանակաշրջանը՝ 1955 թ. մինչև կյանքի վերջը` 1977 թ., երբ Իլյա Կևորկովը գլխավորում էր Հայաստանի արտասահմանյան տուրիզմի համակարգը:

Հենց նրա շնորհիվ այդ 22 տարիների ընթացքում զրոյից ստեղծվեց տուրիզմի հզոր նյութատեխնիկական բազա, կառուցվեցին «Արմենիա», «Անի», «Դվին» հյուրանոցները, Սևանի առափնյա մոթելը և այլն:

Ստեղծվեց Հայաստանում զբոսաշրջության և սպասարկման դպրոց, մշակվեցին զբոսաշրջային երթուղիներ, որոնք կիրառվում են առ այսօր, ծավալվեց ճանապարհների և տրանսպորտի լուրջ վերահսկողություն, մեծ ուշադրություն դարձվեց պատմամշակութային հուշարձանների պահպանմանն ու վերականգնմանը, կազմակերպվեցին լայնածավալ տուրիստական ցուցահանդեսներ Եվրոպայի և Ասիայի երկրներում՝ ներկայացնելով Հայաստանը: Այս ամենի արդյունքում, 1955 թ. զբոսաշրջային ուղեգիր ունեցող արտասահմանյան զբոսաշրջիկների թիվը 3 հոգուց 70-ական թվականներին հասավ ավելի քան հարյուր հազարի:

Կևորկովը մեծ հեղինակություն ուներ ոչ միայն Հայաստանում, այլև Մոսկվայում: ԽՍՀՄ արտասահմանյան տուրիզմի գլխավոր վարչությունում որևէ կարևոր որոշում չէր կայացվում առանց Կևորկովի մասնակցության: Մոսկվայում նրան անվանում էին «Տուրիզմի ակադեմիկոս»:

«Նա հոյակապ հայր էր,- հիշում է ավագ դուստրը՝ Նինա Կևորկովան,- մեզ՝ երկու քույրերիս, մանկուց վերաբերվում էր որպես իրեն հավասար մարդու: Չափազանց մեծ վստահություն ու հարգանք կար մեր միջև: Հետո եմ գիտակցել, որ դա էր ամենաճիշտ դաստիարակությունը»:

Տիկին Նինան հիշում է, որ իրենց տունն իսկական մշակութային կենտրոն էր. մայրը երաժիշտ էր, հայրն էլ մեծ սեր ուներ արվեստի նկատմամբ և բազմաթիվ արվեստագետ ընկերներ ուներ՝ նկարիչ Խաչատուր Եսայան, կոմպոզիտորներ Առնո Բաբաջանյան, Ղազարոս Սարյան, էդվարդ Միրզոյան, Ալեքսանդր Հարությունյան, Ադամ Խուդոյան և ուրիշներ: Իսկ նրա կուռքը քեռորդին էր՝ աշխարհահռչակ կոմպոզիտոր Արամ Խաչատրյանը, որի հետ նույնպես շատ մտերիմ էր:
«Մեր տանն անընդհատ հյուր կար, անց էին կացվում յուրօրինակ մշակութային երեկոներ, և բոլորի համար շատ կարևոր էր հորս կարծիքը, քանի որ նա խորապես զգում ու հասկանում էր արվեստը»:

Կևորկովը պետական չինովնիկին ոչ բնորոշ այլ հատկանիշներ էլ ուներ: Ֆանտաստիկ հումորի տեր մարդ էր: Մի վայրկյանում կարող էր իր ընկերների, ծանոթների գլխին մի այնպիսի զավեշտալի պատմություն սարքել ու հետո այնքան անկեղծորեն ու լիաթոք ծիծաղել, որ ոչ ոք չէր նեղանում:

Անդրադառնալով հոր՝ արտասահմանյան տուրիզմի վարչությունը գլխավորած տարիներին՝ Նինա Կևորկովան նշում է, որ հոր ջանքերով Հայաստանը Մոսկվայից հետո դարձավ Խորհրդային Միությունում երկրորդ քաղաքը, որտեղ արտասահմանցի տուրիստների համար նախատեսված երեք հյուրանոց կար: Դուստրը շատ լավ է հիշում հատկապես «Անիի» կառուցումը, քանի որ անձամբ է մասնակցել մի շարք աշխատանքների:

Անին արդեն կար, սակայն 14 տարի էր անցել, դեռ կիսակառույց էր, միջոցներ չկային ավարտին հասցնելու համար: Իսկ «Ինտուրիստին» օդ ու ջրի պես անհրաժեշտ էր քաղաքի կենտրոնում ունենալ երկրորդ հյուրանոցը «Արմենիայից» հետո:

Կևորկովը դիմում է քաղխորհրդին՝ առաջարկելով իրենց տրամադրել «Անիի» շենքը՝ խոստանալով կարճ ժամկետում հանձել շահագործման: Քաղխորհրդում համաձայնում են, բայց մի պայմանով` եթե նա միջոցներ հայթայթի կառուցելու նաև Երաժշտական կոմեդիայի թատրոնը, որը նախատեսված էր կառավարության ծրագրով, սակայն դարձյալ ֆինանսական միջոցների բացակայության պատճառով հետաձգվում էր: Կևորկովը շտապ մեկնում է Մոսկվա՝ գլխավոր գրասենյակ` համաձայնություն ստանալու, իսկ այնտեղ նրա խոսքը շատ էին հարգում: Նա կարողանում է գումար հայթայթել և՛ «Անիի» համար, և՛ թատրոնի համար: Այդպիսով, Երևանն ունենում է Հակոբ Պարոնյանի անվան երաժշտական կոմեդիայի թատրոնը:

Ինչ վերաբերում է «Անիին», ապա շատ հետաքրքիր է հյուրանոցի բացմանը նախորդած ժամանակահատվածը: 1970 թվականն էր: «Անին» պետք է բացվեր նոյեմբերի 29-ին: Մնացել էր ընդամենը մեկուկես ամիս, սակայն աշխատանքը հսկայական էր, քանի որ 14 տարի առաջ անցկացված խողովակներն արդեն փտել էին ու ամբողջությամբ պետք է փոխվեին: «Հայրս անելանելի վիճակում էր,- հիշում է տիկին Նինան,- սակայն որոշում էր կայացրել ամեն գնով հասցնել: Ամեն օր բանվորական հագուստով գնում էր հյուրանոց և բանվորների հետ հավասար գործ անում»: Երբ աշխատակիցները դա տեսան, իրենք էլ միացան նրան: Ես այդ ժամանակ նոր էի ավարտել Բրյուսովի ինստիտուտը և աշխատանքի էի անցել «Անի» հյուրանոցում որպես թարգմանիչ: Ես էլ որոշեցի օգնել ու ամեն օր գնում էի հյուրանոց, բանվորական շորեր հագնում և անցնում գործի»:

Հիշում է՝ վերելակը դեռ միացված չէր: Մեկ էլ հայրը 12-րդ հարկից ձայն էր տալիս, թե շուտ արի, էստեղ աղբ է հավաքվել: Դույլը ձեռքին հևալով բարձրանում էր այդ 12 հարկը, մաքրում, իջնում, հետո՝ նորից: Այնքան էր հոգնում, որ երբ հասնում էր տուն, ո՛չ կարողանում էր հաց ուտել, ո՛չ շարժվել, ողջ մարմնի մկանները բռնված էին լինում: Մի օր էլ հյուրանոցի պահակներից մեկը, տեսնելով աղջկա ժրաջան աշխատանքը, չիմանալով, որ նա հենց Կևորկովի դուստրն է ու այդ ամենն անում է հոր համար, ասում է, որ կդիմի Կևորկովին, որպեսզի հատուկ պարգևատրեն:

Ջանքներն ապարդյուն չանցան: Նշանակված օրն «Անին» բացեց դռներն արտասահմանցի հյուրերի առջև:

«Հայրս արտակարգ հայրենասեր մարդ էր: Նա համարում էր, որ իր երկիրը գանձ է, և բոլորը պետք է տեսնեն ու ճանաչեն այն: Լինելով շուրջ 60 արտասահմանյան երկրներում՝ նա հասկացել էր, որ ոչ բոլորը գիտեն Հայաստանի մասին, երբեմն հենց իրենից էլ լսում էին, որ նման երկիր կա: Սակայն նա վստահ էր, որ եթե տուրիզմը ճիշտ զարգացնեն, երկիրը կարող է հենց միայն դրանով ապրել»:

Ցավոք, 1977-ին կյանքից հեռանալով, նա չհասցրեց իրագործել մի շարք կարևոր ծրագրեր: Օրինակ` Մոսկվայից հրավիրել էր հատուկ մասնագետների, որոնք մի քանի ամիս Հայաստանում աշխատելով և ուսումնասիրություններ անելով՝ ներկայացրել էին իրենց եզրակացությունը, թե ինչպես պետք է զարգացնել տուրիզմը, ինչ փուլերով, որ ժամանակահատվածում ինչ հաջողություն ակնկալել և այլն: Հետաքրքիր է, որ նրա մահվանից հետո մի տարի այդ պաշտոնում որևէ մեկին չէին նշանակում. համապատասխան մարդ չկար:

Ինչ վերաբերում է 1951 թ. Կիրովականի նորաստեղծ քաղկոմի առաջին քարտուղարի պաշտոնում նրա գործունեությանը, դրա մասին լավագույնս վկայում է 1988-91 թթ. Քաղկոմքարտուղար Կառլեն Դանիելյանը: «Իլյա Կևորկովը, օժտված լինելով կազմակերպչական բացառիկ ունակություններով, ունենալով խոր ու բազմակողմանի գիտելիքներ, տիրապետելով ղեկավարման դժվարին արվեստին, կարողացավ կարճ ժամանակահատվածում աննախադեպ արդյունքներ գրանցել Կիրովականի համար. աննախադեպ արդյունքներ ոչ միայն քաղաքի բարեկարգման, կառուցապատման, այլև մշակույթի, սպորտի բնագավառներում: Ես և իմ սերնդի կուսակցական ակտիվիստերս հպարտ ենք, որ եղել ենք նրա ժամանակակիցն ու հնարավորություն ենք ունեցել նրանից քաղելու ոչ միայն մասնագիտական, այլև կյանքի դասեր»:

Լուսահոգի Արաքսի Սարյանը նրա մասին իր հիշողություններում գրել է. «Բոլորը գիտեին, որ իրենց կյանքի դժվար պահերին Իլյուշան կհասնի, կկարողանա օգտակար լինել: Մարդու բարոյական նորմերի լավագույն չափանիշներով է հիշվում Իլյա Կևորկովը։ Եվ եթե նա այսօր լիներ մեր մեջ, անտարակույս է, որ կհաղորդեր իր շրջապատին գործի նույն իմացությունը, մարդկային փոխհարաբերության և վարքագծի նույն ընդգրկուն կուլտուրան, որի պակասն այնչափ զգալի է այսօր մեր հասարակության մեջ»։

Մոնտենեգրոն աշխարհի ժողովորդներին հայտնի է իր ծովափնյա լավագույն հանգստավայրով: Նախկին Չեռնոգորիան` այժմյան Մոնտենեգրոն, այդ առավելության շնորհիվ կարողանում է ամեն տարի զբոսաշրջային մեծ հոսքեր ապահովել: Պարզվում է, որ Հայաստանն այս պետության հետ վաղեմի բարեկամ է: Մեր երկրները միմյանց նման են թե՛ իրենց պատմությամբ և թե՛ մշակութային ընդհանրությամբ:

Սև լեռների և դաշտերի երկրները տարիների տարբերությամբ են հռչակել իրենց անկախությունը: Սերբիան առաջիններից է ճանաչել հարևան Չեռնոգորիան, իսկ Ադրբեջանը՝ պատերազմ սկսել Արցախի դեմ:
Ընդամենը 8-ամյա անկախություն ձեռք բերած Մոնտենեգրոյի հետ մեր հարաբերությունները նոր-նոր են սկսում աշխուժանալ: Չեռնոգորիան մտադիր է զարգացնել Հայաստանի հետ հարաբերությունները տնտեսության տարբեր ոլորտներում, ներառյալ` զբոսաշրջությունը: Նշենք, որ մինչ օրս այս պետության հետ, որը շուրջ 650 հազար բնակչություն ունի, Հայաստանը երբևէ տնտեսական հարաբերություններ չի ծավալել:

Թերևս առաջին քայլը, որ արվել է երկու երկրների համագործակցության ձևավորման
ուղղությամբ, անցած տարվանից դեպի այդ երկիր վիզային ազատ ռեժիմի մեղմացման գործընթացն է, հատկապես` ամռան ամիսներին:

Անցյալ տարի, Երբ Մոնտենեգրոյի փոխվարչապետ, ԱԳ նախարար Իգոր Լուկշիչը Հայաստանում էր, զբոսաշրջային հոսքերի փոխանակման ցանկություն հայտնեց: Անցյալ տարի Հայաստանի գործարար պատվիրակությունն առաջին անգամ մեկնել էր Բուդվա` մասնակցելու գործարար համաժողովի: Այն տեղի է ունեցել հուլիսի 12-14-ը՝ հայկական շուրջ 25 հոգուց բաղկացած պատվիրակության մասնակցությամբ:

Պատվիրակության կազմում ընդգրկված էին տնտեսության տարբեր ճյուղեր ներկայացնող գործարարներ` սկսած ՏՀՏ ոլորտից, բանկային համակարգից մինչև ոսկերչության և զբոսաշրջության ոլորտները: Իսկ հյուրընկալ երկրի գործարար կազմում մոտ 75 նեկայացուցիչներ էին, այդ թվում նաև տնտեսության տարբեր ճյուղեր ներկայացնող պաշտոնյաներ: Նրանք հայ գործընկերներին ներկայացրել են իրենց տնտեսական իրավիճակը՝ ընդգծելով հատկապես տնտեսության այն ճյուղերը, որոնք երկրում առաջնահերթ զարգանում են և կարող են փոխշահավետ գործակցության ոլորտներ դիտարկվել:
Այս տարվանից Հայաստան և Մոնտենեգրո ուղղությամբ նաև զբոսաշրջային ուղերթներ կձևավորվեն: Տուրիստական ընկերություններն աշխատում են, որ դեպի այդ երկիր հետաքրքիր, մատչելի զբոսաշրջային երթուղիներ մշակեն: «Այդ երկիրը հայ զբոսաշրջիկի համար իսկապես կարող է մի շարք տեսանկյուններից գրավիչ լինել թե՛ իր կլիմայով, թե՛ հայերի նկատմամբ բարյացկամ վերաբերմունքով, թե՛ հյուրընկալ գործոնով»,- ասում է Հայաստանից մեկնած գործարար պատվիրակության ղեկավար Հովիկ Մուսայելյանը: Նա ուրախությամբ փաստում է, որ Մոնտենեգրոյի բնակիչները հայերի նկատմամբ ընդգծված վերաբերմունք ունեն և շատ լավ են տրամադրված մեր երկրի նկատմամբ:
Երկու երկրների ժողովուրդների ամենամեծ ընդհանրությունն այն է, որ նրանք լեռնցի են և դարեր շարունակ պայքարել են օսմանայն կայսրության դեմ, պահպանել իրենց ազգային նկարագիրը, մշակույթն ու ավանդույթները: «Նրանք նույնպես հավատացյալ ժողովուրդ են, պահպանում են իրենց ազգային արժեքները և պատկառելի գործոն են համարում նաև մեր՝ առաջին քրիստոնյա երկիր լինելու հանգամանքը»,- ասում է Հովիկ Մուսայելյանը՝ վստահեցնելով, որ երկու ժողովուրդների ընդհանրությունները նաև ազգային խոհանոցով են պայմանավորված: Ի դեպ, կան շատ ուտեստներ, որոնք բավական նման են հայկականին:

Մոնտենեգրոն, բացի զբոսաշրջային գործոնից, Հայաստանին կարող է հետաքրքրել նաև հյուրանոցաշինության ոլորտով: Այժմ այնտեղ ընթանում են հյուրանոցների և ամառանոցների աշխույժ շինարարական աշխատանքներ՝ ելնելով զբոսաշրջիկների օրեցօր աճող հոսքից և առկա պահանջարկից:
Մոնտենեգրոյում նաև հայկական համայնք կա: Հայերն այնտեղ հիմնականում զբաղված են անշարժ գույքի բնագավառում, որն ամենապահանջվածներից է: Երկրում բավական զարգացած է նաև սննդարդյունաբերությունը, և հնարավոր է, որ հետագայում այս ոլորտում ևս համագործակցության եզրեր գտնվեն, քանի որ Մոնտենեգրոն հայտնի է հատկապես պանրի արտադրությամբ: Տնտեսական համագործակցության հիմքերը դրված են, որոնց ընթացքն ավելի պարզորոշ կդառնա առաջիկայում:
Լ.Ն

Անկախ

Հայաստանից արտագնա տուրիզմի ամենամեծ մասը բաժին է հասնում Թուրքիային ու Վրաստանին. ահազանգում են տուրիզմի ոլորտում առաջատար ընկերությունների ներկայացուցիչներ Մարսել Եղիազարյանը, Անի Մանեսյանը և Գրետա Գուրգենյանը : Այսօր լրագրողների հետ հանդիպման ժամանակ նրանք կոչ արեցին հայկական տուրիստական կազմակերպություններին վերջ տալ Թուրքիայի տնտեսությունը զարգացնելուն և փորձել զարգացնել ներգնա տուրիզմը:

«Տարիներ շարունակ, Թուրքիա տուրիստներ ուղարկելով, մենք նրանց տալիս ենք գումար, որից իրենք պատրաստում են փամփուշտներ մեզ սպանելու համար: Մենք՝ մի շարք տուրիստական ընկերություններ, համատեղ կոչով ենք հանդես գալիս և ունենք նպատակ՝ չուղարկել տուրիստներ Թուրքիա», – իր խոսքում նշեց  Մարսել Եղիազարյանը: Անի Ասլանյանը տեղեկացրեց, որ Քեսաբի վերջին դեպքերից հետո  «Կան» տուրը պաշտոնապես խզել է իր հարաբերությունը թուրքական հանգստավայրերի հետ և այլևս չի իրականացնելու դեպի Թուրքիա տուրեր, դրա փոխարեն «Կան»-տուրը իրականացնելու է ներգնա զբոսաշրջության խթանման ծրագրեր:

Պատասխանելով լրագրողների հարցին, թե տարիներ առաջ նման նախաձեռնությամբ հանդես էին եկել նաև ՀԿ-ները, բայց նախաձեռնությունը կյանքի չէր կոչվել,  Մարսել Եղիազարյանը նշեց, որ  այստեղ խնդիրը միայն տուրիստական ընկերություններինը չէ, մեծ նշանակություն ունեն նաև ԶԼՄ-ները, որովհետև տուրստական սեզոնի բացման օրվանից նրանք ամեն օր գովազդվում են դեպի Անթալիա տուրերը:

Չինաստանի Մեծ պատի հսկայական հատված կառանձնացվի գրություններ քանդակելու համար, որպեսզի զբոսաշրջիկները չաղավաղեն կառույցի մյուս հատվածները:

Իշխանությունները հնագույն կառույցի հայտնի հատվածներից մեկը հատկացրել է այցելուներին իրենց անունները քանդակելու համար՝ հուսալով, որ այս կերպ կկանգնեցեն ամբողջ պատի երկայնքով քանդակների տարածման գործընթացը:

Պատի այդ հատվածը գտնվում է Հուայժոու համայնքում՝ Պեկինից 69 կմ հեռավորության վրա և հանդիսանում է զբոսաշրջիկների շրջանում պատի ամենահայտնի հատվածներից մեկը:

Քանդակների համար նախատեսված հատվածը գտնվում է մարտական աշտարակներից մեկի վրա, որի վրա զբոսաշրջիկները սովորաբար գրություններ են թողնում:

Այստեղ յուրաքանչյուր տարի միլիոնավոր զբոսաշրջիկներ են այցելում, որոնց 40 տոկոսը օտարերկրացիներ են, ինչն էլ բացատրում է այն փաստը, որ գրությունների մեծ մասը անգլերեն են:

Ինչու՞ նվազեցին զբոսաշրջային այցելություններն այդ երկրից

Զբոսաշրջությանը թերթերը հաճախակի է անդրադառնում` ներկայացնելով այդ ոլորտում մեր երկրի ունեցած հնարավորությունները: Անընդհատ մեջբերվում են ցուցանիշներ այն մասին, որ ավելանում են զբոսաշրջային այցելությունները տարբեր ուղղություններով: Նշենք, որ ըստ վիճակագրական տվյալների` մեր երկրում 2013 թ. զբոսաշրջության ոլորտում արձանագրվել է 9,7 տոկոս աճ` կազմելով 924 965 զբոսաշրջային այցելություն: Իսկ ըստ կանխատեսումների` այս տարի նախատեսվում է ապահովել տուրիստական այցելությունների շուրջ 10 տոկոս աճ:

Վերջերս շատ էր խոսվում այն մասին, որ Իրանից Հայաստան զբոսաշրջային այցելությունները նվազել են` ազդեցություն ունենալով ընդհանուր զբոսաշրջային ցուցանիշների վրա: Այս հանգամանքը բացատրվում էր ամենատարբեր պատճառներով:
Մասնագիտական գնահատականների համաձայն` վերջին տարիներին Իրանից զբոսաշրջային այցելությունները դինամիկ աճ էին արձանագրում, որոնք հետագայում սկսեցին կրճատվել:

Սկսած 2009-ից` զբոսաշրջային այցելությունները դեպի Իրան աճել էին` հասնելով նույնիսկ 130 հազարի: Անցած տարի Իրան այցելած հայ զբոսաշրջիկների թիվը կազմել է 5400, իսկ Իրանից Հայաստան ժամանած զբոսաշրջիկների թիվը` 110 հազար: Այցելությունների կտրուկ անկում է արձանագրվել հատկապես 2012-2013 թթ.: Ըստ մասնագետների` այդ նվազումը պայմանավորված է Իրանում տարադրամի փոխարժեքի անկմամբ, ինչն առհասարակ հանգեցրել է Իրանից արտագնա զբոսաշրջության կրճատման:

Բացի այդ, դիտարկելով վիճակագրական տվյալները, պարզ է դառնում, որ հակառակ ուղղությամբ զբոսաշրջային հոսքերի բավական մեծ անհամամասնություն կա: Այսինքն` Իրան ուղևորվող զբոաշրջիկների թիվն անհամեմատ քիչ է երկրից մեկնողներից: Այս հանգամանքն Իրանի զբոսաշրջային ոլորտի ներկայացուցիչները պայմանավորում են մի քանի գործոններով և մասնավորապես ինֆորմացիայի պակասով: Այդ խնդիրը քննարկելու, զբոսաշրջության ոլորտում երկուստեք փոխշահավետ համագործակցություն սկսելու նպատակով օրերս Հայաստանում էր գտնվում ԻԻՀ-ի պատվիրակությունը: Պատվիրակության ղեկավար, Իրանի մշակութային ժառանգության, ձեռարվեստի և զբոսաշրջության կազմակերպության մարկետինգի և զբոսաշրջության զարգացման գրասենյակի գլխավոր տնօրեն Սեյեդ Մոհամմադ Քազեմ Խոլդի Նասաբը կարծիք է հայտնել, որ ժամանակն է նոր խթան հաղորդել երկու երկրների միջև զբոսաշրջության զարգացմանը:

Նշենք, որ երկու երկրներն էլ ունեն զբոսաշրջության և մշակութային որոշ ընդհանրություններ, որոնք հաշվի առնելով` զբոսաշրջային ոլորտի ներկայացուցիչները հայտնել են իրենց պատրաստակամությունը հաղթահարելու և վերացնելու առկա բոլոր խնդիրները, նպաստելու զբոսաշրջիկների փոխադարձ այցելություններին: Իրանի ներկայացուցիչը նշել է, որ այս տարիների ընթացքում միտումները փոխվել են նաև զբոսաշրջության ոլորտում, և իրենք նպատակադրված են զբոսաշրջության ուղղությամբ համագործակցությունը հասցնել առավել բարձր մակարդակի: Նախկինում, իհարկե, փոխըմբռնման հուշագիր է ստորագրվել երկու երկրների միջև զբոսաշրջության ոլորտում համագործակցելու վերաբերյալ, որը, սակայն, վերանայման կարիք ունի:

Իրանի զբոսաշրջային ոլորտի ներկայացուցիչը նշել է, որ հատկապես հիմա, Իրանի նոր կառավարության ձևավորման պարագայում, շեշտը առավելապես դրվելու է Իրանի և հարևան երկրների միջև զբոսաշրջությունն ընդլայնելու վրա: «Այս խնդիրը հատկապես կարևորվում է հասարակական դիվանագիտական քաղաքականության համատեքստում: Հայկական կողմի հետ հանգել ենք համաձայնության` ներկայացնելու մեր կարևորագույն նպատակները զբոսաշրջության բնագավառում» – նշել է Սեյեդ Մոհամմադ Քազեմ Խոլդի Նասաբը:
Հակառակ ուղղությամբ զբոսաշրջային այցելությունների միջև առկա այս տարբերությունը Իրանի զբոսաշրջության ոլորտի ներկայացուցիչը վերագրում է ոչ բավարար տեղեկացված լինելու հանգամանքին: Ըստ նրա` հայ քաղաքացիներից շատերը տեղեկացված չեն Իրանի հանգստի վայրերի և զբոսաշրջային բազմազանության ու արժեքների մասին: Նշենք, որ Իրանն ունի 7-հազարամյա պատմություն ու քաղաքակրթություն և իր պատմամշակութային գործոնով դասվում է աշխարհի 10 երկրների շարքը, իսկ էկոտուրիզմի զարգացման առումով ներառված է աշխարհի 5 երկրների մեջ:
Հայկական կողմի հետ հանդիպման ժամանակ ներկա են գտնվել նաև մասնավոր հատվածի ներկայացուցիչները, որոնք հայտնել են իրենց կարծիքը, առաջարկներն ու դժգոհությունները: Հայկական կողմի հետ հանդիպումների ընթացքում առանցքային է եղել հատկապես հակառակ ուղղությամբ զբոսաշրջային այցելությունների հավասարակշռության պահպանման թեման:
Հայ և իրանցի զբոսաշրջիկների շրջանում տեղեկատվության փոխանակման նպատակով Իրանի զբոսաշրջության ոլորտի պատասխանատուները որոշել են այս տարվա ընթացքում երկու երկրներում էլ կազմակերպել բազմազան ծրագրեր և միջոցառումներ, այդ թվում նաև`
ցուցահանդեսներ ու փառատոներ: Բացի այդ, ձեռք է բերվել պայմանավորվածություն վերականգնելու զբոսաշրջության կայուն աճը, նպաստելու միասնական զբոսաշրջային արդյունքի ձևավորմանը և միջազգային շուկայում պատշաճ ներկայացմանը: Ստորագրվել է նաև մի փաստաթուղթ, որով ամրագրվել են բոլոր գործողություններն ու իրականացվելիք միջոցառումները:

Լ.Ն

Անկախ

 Թուրքական մամուլում հայտնվել է Ուչման Բալաբանի հեղինակած «Made in Turkey» 48 վայրկյան տևողությամբ անիմացիոն տեսահոլովակը, որտեղ ներկայացված են 2013 թվականին և ընդհանրապես վերջին մի քանի տարիներին Թուրքիայում տեղի ունեցած առավել ուշագրավ իրադարձությունները: Մասնավորապես անդրադարձ է կատարվել ալկոհոլի վաճառքի արգելման մասին օրենքին, «Գեզի» այգու ցույցերին, ուսանողական հանրակացարանների առանձնացման խնդրին, կոռուպցիոն սկանդալին և այլն: Տեսանյութը սոցիալական մեդիայում ստացել է «Այլընտրանքային Թուրքիայի ներկայացում» անվանումը: Սա մի յուրատեսակ պատասխան է հունվար ամսին Թուրքիայի մշակույթի և զբոսաշրջության նախարարության հրապարակած տեսանյութին, որտեղ Թուրքիան ներկայացվում է միայն իր մշակույթով ու պատմական վայրերով:

 Թուրքական «Անադոլու» գործակալությունը ներկայացնում է վիճակագրական տվյալներ, անցած 2013 թվականի ընթացքում զբոսաշրջության ոլորտում Թուրքիայի գրանցած հաջողությունների վերաբերյալ: Այսպես,  աշխարհի երկրների շարքում Թուրքիան 6-րդն է անցած տարի ընդունած զբոսաշրջիկների թվով: Այս ցուցանիշը աճել է 7,6 տոկոսով՝ մոտ 40 մլն մարդ: Զբոսաշրջիկների մոտ 34 տոկոսը՝ 11 մլն մարդ, նախընտրել է Անթալիան: Վերջինիս հաջորդում է Ստամբուլը: «Արաբական գարունից» հետո Ստամբուլ այցելում են հիմնականում արաբական երկրների և Պարսից ծոցի պետությունների քաղաքացիները:

2013 թվականին զբոսաշրջությունից ստացված եկամուտը աճել է 11,4 տոկոսով՝ կազմելով մոտ 33 մլն դոլար:

Անկախ

Նախորդ տարի զբոսաշրջային ոլորտը բեկումնային էր մեր երկրի ճանաչելիության առումով: Վերելք է արձանագրվել ոչ միայն ներքին զբոսաշրջության, այլև նոր ենթակառուցվածքների զարգացման, ինչպես նաև սոցփաթեթների իրականացման առումով: Ոլորտի պատասխանատուները նշում  են, որ տարեցտարի մեծանում է միջազգային շուկայում մեր երկրի ներկայացվածությունը, ինչը հնարավորություն է տալիս  ավելացնելու նոր զբոսաշրջիկների հոսքը:

Զարմանալիորեն մեր փոքր երկիրը դառնում է նախապատվելի աշխարհի տարբեր վայրերում ապրող զբոսաշրջիկների համար:  Դրա վկայությունն այս տարի միջազգային խոշոր ցուցահանդեսներին մեր երկրի մասնակցությունն էր: Եթե տարիներ առաջ հազվադեպ էր բախտ վիճակվում ընդգրկվել նման հեղինակավոր ցուցահանդեսներում, ապա այժմ մեծանում է ոչ միայն մասնակցության հնարավորությունը, այլև պատվավոր մրցանակներ շահելը:

Միայն այս տարի Հայաստանը մասնակցել է 15 խոշոր միջազգային ցուցահանդեսների, կազմակերպվել են 14 ճանաչողական այցեր զբոսաշրջային օպերատորների, լրագրողների համար։

Նախորդ տարվա ապրիլին ազգային մրցունակության հիմնադրամի հրավերով ճանաչողական նպատակով Հայաստանում էր National Geographic Traveler-ի խմբագրակազմը՝ գլխավոր խմբագրի մասնակցությամբ։ Ինչպես նշում է Հայաստանի ազգային մրցունակության հիմնադրամի տնօրեն Արման Խաչատուրյանը, National Geographic Traveler-ի խմբի ճանաչողական այցը մի շարք նոր հնարավորություններ բացեց մեր երկրի համար՝ խթանելով զբոսաշրջության ոլորտը և նրա ներկայացվածությունը միջազգային շուկայում։ Ինչպես վստահեցրեց հիմնադրամի տնօրենը, իրենք այդ ժամանակահատվածում հնարավորություն ունեցան լավագույնս ներկայացնելու մեր երկիրը՝ որպես զբոսաշրջային ուղղություն։ Նրանք կարողացել են ծանոթանալ մեր երկրի մշակույթին, ավանդույթներին, պատմությանը և իրենց տպավորությունները հրապարակել Natinonal Geographic Traveler-ում։ Այնուհետև մեր երկիրն ընդգրկվել է National Geographic Traveler-ի կազմակերպած «Լավագույն զբոսաշրջային ուղղությունների» մրցույթում և հաղթող ճանաչվել։

Մրցույթի արդյունքները ստացվել են առցանց անցկացված քննարկումներով, որոնց մասնակցել է շուրջ 65 հազար մարդ։  Եվ ինչպես ուրախությամբ արձանագրում է ՀԱՄՀ–ի տնօրենը, Հայաստանը «Տարվա հայտնություն» անվանակարգով ճանաչվել է լավագույնը միջազգային զբոսաշրջային շուկայում։

Հաջորդ մրցանակին մեր երկիրն արժանացել է Լոս Անջելեսում ՄԱԿ-ի զբոսաշրջության կազմակերպության հովանու ներքո անցկացված միջազգային պաստառների մրցույթում, որտեղ «Եվրոպա» անվանակարգում աշխարհի 44 երկրներից դարձյալ Հայաստանը ճանաչվել է լավագույնը: «Հայերի սիմֆոնիա» պաստառը, ինչպես նկատում է Արման Խաչատուրյանը, բազմիցս հրապարակվել և ցուցադրվել է տարբեր տեսահոլովակներով։

ՀՀ Էկոնոմիկայի փոխնախարար Արա Պետրոսյանի տեղեկացմամբ, «ժողովրդի քվեարկություն» անվանակարգում 2011 թ. Հայաստանը ևս զբաղեցրել է առաջին տեղը։ Նշենք, որ այս մրցույթը կազմակերպվում է երկու տարին մեկ, իսկ այդ ժամանակահատվածում անընդհատ խոսվելու և գովազդվելու է մեր երկրի մասին, մինչ նոր մրցույթի անցկացումը: «Միջազգային մրցույթներում լավագույն տեղերը զբաղեցնելը դեռ առաջիկայում ունենալու է իր դրական անդրադարձը»- համոզված է փոխնախարարը:

Հաջորդ ձեռքբերումը, որն արձանագրվել է զբոսաշրջության ոլորտում նախորդ տարի, աշխարհի  լավագույն 10 առաջարկվող երկրների ցանկում Հայաստանի հայտնվելն է: Նշենք, որ  գործում է Globe spots. com էլեկտրոնային կայքը, որը ստեղծել է ակտիվ ճանապարհորդների մի խումբ, որը զբաղվում է զբոսաշրջիկների շրջանում նոր զբոսաշրջային ուղղությունների լուսաբանմամբ։ Շրջագայելով և նկարագրելով աշխարհի տարբեր երկրներից իրենց ստացած տպավորությունները` նրանք որակավորում են դրանք և ըստ առաջնահերթությունների տեղադրում կայքում: Այդ էլեկտրոնային կայքում ներառվել է նաև  Հայաստանը` հայտնվելով Կուբայի, Պանամայի, Կանադայի, Պորտուգալիայի, Մոզամբիկի և այլ երկրների կողքին։  Ճանապարհորդների այդ խումբն առաջին հերթին գրավիչ է համարել Հայաստանի` առաջին քրիստոնյա երկիր լինելու հանգամանքը, հոգևոր տուրիզմի առկայությունը, գեղեցիկ բնաշխարհը, մարդկային գործոնը և հյուրընկալությունը։ Բացի այդ, նրանք համոզված են, որ հայերը բավական հմուտ են բաժակաճառերի և գեղեցիկ սեղան պատրաստելու տեսանկյունից:

Իսկ Ամերիկյան Forbes ամսագրի հրապարակումներից մեկում նախորդ  տարվա սկզբում արդեն ագրոտուրիզմի ոլորտում ամենագրավիչ երկրների ցանկում դարձյալ ընդգրկվել է  Հայաստանը՝ հայտնվելով Շրի–Լանկայի, Չեխիայի, Խորվաթիայի, ԱՄՆ–ի, Կիպրոսի, Իտալիայի, Լեհաստանի և այլ երկրների կողքին։ Այսինքն՝ ագրոտուրիզմի զարգացման տեսանկյունից զբոսաշրջիկներին սկսել է հետաքրքրել նաև Հայաստանը։

Մասնագետների դիտարկմամբ` միայն այդ ցուցահանդեսների շնորհիվ այս տարի գուցե ոլորտում աճը հասնի մինչև 22 տոկոսի:

Նախորդ տարվա հունվար-հունիսն ընկած ժամանակահատվածում Հայաստան է ժամանել 321279 զբոսաշրջիկ, իսկ զբոսաշրջության նպատակով հանրապետությունից մեկնել է 343 263 մարդ։ Ամփոփվել են նաև վիճակագրական տվյալները մինչև նախորդ տարվա սեպտեմբեր ամիսն ընկած ժամանակահատվածում: Ըստ այդմ, ոլորտում անցյալ տարի արձանագրվել է 12, 4 տոկոս աճ տուրիստական ներգնա այցելությունների առումով, իսկ Հայաստան ժամանած զբոսաշրջիկների թիվը կազմել է 677 906՝ նախորդ տարվա 603 հազար զբոսաշրջիկի դիմաց։ Աճ է արձանագրվել նաև ներքին և արտագնա տուրիզմում՝ կազմելով 11,6 տոկոս։ Նախորդ նույն ժամանակահատվածի 608 հազարի փոխարեն անցյալ տարի շրջագայությունների է մեկնել շուրջ 675 հազար մարդ։

Լ.Ն

Անկախ

«ՏաԹեւեր» ճոպանուղին տեղեկացնում է, որ ս.թ. հունվարի 18-ից մինչեւ 31-ը չի գործելու` ամենամյա պրոֆիլակտիկ աշխատանքների իրականացման պատճառով:

Այդ աշխատանքները տարվա ընթացքում ճոպանուղու անխափան աշխատանքի ու ուղեւորների անվտանգության ապահովման կարեւոր բաղադրիչներից են:

Ս.թ. փետրվարի 1-ից «ՏաԹեւեր» ճոպանուղին կվերսկսի աշխատանքը:

Անկախ

2002թ.-ին Քեյփթաունում կայացած շրջակա միջավայրի հանդեպ պատասխանատու տուրիզմի վերաբերյալ գիտաժողովի ընթացքում 20 երկրներից ժամանած տուրիզմի բնագավառի ավելի քան 280 ներկայացուցչի մասնակցությամբ ընդունվեց պատասխանատու տուրիզմի վերաբերյալ դեկլարացիան:

2013թ. նոյեմբերի 6-ին ՄԱԿ-ի համաշխարհային տուրիզմի կազմակերպության աջակցությամբ (UNWTO) տուրիստական կազմակերպությունների, տեղական համայնքների կողմից արդեն 7-րդ տարին է նշվում է Պատասխանատու տուրիզմի համաշխարհային օրը (WTM World Responsible Tourism Day): Աշխարհի տարբեր երկրներում իրականացվում են բազմաբնույթ միջոցառումներ, որոնք նպատակ ունեն իրազեկել հասարակությանը պատասխանատու տուրիզմի նպատակների և ձեռքբերումների մասին:

Պատասխանատու տուրիզմի համաշխարհային օրը նպատակ ունի.

• Աջակցել զբոսաշրջության ընթացքում շրջակա միջավայրի հանդեպ ավելի պատասխանատու վարքի դրսևորմանը՝ կրթության միջոցով,
• բացահայտել զբոսաշրջային վայրերի և երկրների կայունության ապահովման խնդիրները,
• նպաստել տուրիստական շուկայի կրթական մակարդակի բարձրացմանը բնապահպանական խնդիրների մասին իրազեկվածության համատեքստում,
• օգտագործել Համաշխարհային զբոսաշրջության շուկան (World Travel Market) որպես գործիք՝ պատասխանատու տուրիզմի գաղափարների առաջխաղացման համար:

«Էկոտուր» զբոսաշրջային գործակալությունը հանդիսանում է Պատասխանատու տուրիզմի համաշխարհային օրվա (WTM World Responsible Tourism Day) պաշտոնական աջակիցը և օրվա շրջանակներում իրականացնում է մի շարք միջոցառումներ:

«Էկոտուր» զբոսաշրջային գործակալություն

Այն արտահայտությունը կամ դժգոհությունը, թե սեփական հայրենիքում հանգստանալը թանկ արժե, ամեն տարի լսվում  է հայաստանաբնակներից: Առաջին հայացքից զարմանք հարուցող այս միտքը թվում  է անհավանական:  Որքան էլ նոր կառուցվող շքեղ ու օտարահունչ հյուրանոցների ու հանգստյան տների թիվն օրեցօր մեծանում է, միևնույն է, չի նպաստում մրցակցությանը և առաջարկվող ծառայությունների սակագների մատչելիությանը: Ընդհակառակը, յուրաքանչյուր նորակառույց համալիր փորձում է մյուսներից ավելի բարձր գնային ռեկորդ սահմանել:

                       Փոքրիկ ճամփորդության մեծ բացահայտումները

Ինչևէ, այս տարի դարձյալ երկմտանքի  մեջ էի. որտե՞ղ անցկացնել ամառային արձակուրդս: Դարձյալ պրպտեցի համացանցը հետաքրքիր առաջարկներ փնտրելու նպատակով: Խոստովանեմ, որ վերջին երկու երեք տարում Հայաստանից դուրս չէի եկել, հանգիստս անցկացրել էի Հայաստանի տուրիստական կենտրոններում: Ուստի այս տարի որոշեցի ընտրել ծովափնյա հանգիստը, բայց այնպիսի վայրում,  որտեղ համեմատաբար սակավամարդ կլիներ: Ուստի գների և համարավետության առումով  գրավիչ էր հարևան երկիրը՝ Աջարիան,  բայց ընտրությունից դուրս էին աղմկոտ ու հայաշատ Քոբուլեթն ու Ուրեկին: Իսկ Չակվիի մասին լսել էի բազմիցս, ասում են, որ այնտեղ կլիման բարենպաստ է և բավական առողջարար, բացի այդ՝ սակավամարդ:  Եվ գնային առաջարկներն էլ գրեթե չէին տարբերվում: Մեկ անձի դիմաց յոթնօրյա հանգիստը  միջին պայմաններում Քոբուլեթում սկսվում և տատանվում էր 80-110  հազարի միջև՝ ներառյալ ճանապարհածախսն ու նախաճաշը: Ուրեկիում, որտեղ համեմատաբար մերձափնյա հատվածն ավելի նպաստավոր ու առողջարար է, գները մի փոքր ավելի բարձր են, բայց ոչ այնքան, որքան մեր երկրում: Հաջորդ վայրը, ուր հայերը նախընտրում են հանգստանալ, Գոնիոն է, որը բացի ծովափնա հանգստից,  լեռնային գոտում է և տուրիստներին գրավում է իր հրաշալի բնությամբ: Այստեղ ևս վերջին տարիներին նոր հյուրատներ են կառուցվել, հենց ծովի մերձակայքում և բավական մատչելի պայմաններում հազարավոր զբոսաշրջիկների են ընդունում: Այս տարի զբոսաշրջիկների համար բոլորովին նորույթ  էր Անակլեան, որը տեղակայված է հարևան Վրաստանի և Աբխազիայի սահմանամերձ գոտում և բավական բարենպաստ կլիմա և մաքուր ու ավազուտ լողափ ունի: Այս վայրում միայն մեկ տարվա ընթացքում երեք հյուրանոց է  կառուցվել,  այստեղ, ի դեպ, գնտվում  է նաև Վրաստանի նախագահի նորակառույց ամառանոցը: Տուրիստական ընկերություններից տեղեկացանք, որ ուղեգրված հայերից մի քանիսը գոհ են եղել այնտեղ անցկացրած հանգստից, և միակ դժգոհությունը կապված է եղել ծառայությունների և ապրանքների թանկ  գների հետ: Լինելով նոր բացահայտված հանգստավայր` այն ամենուր գովազդվում  է և ներդրումների համար  բարենպաստ վայր համարվում:

Այսպիսով, ընտրությունս կանգ առավ Չակվի տանող ուղերթի վրա:  Կարծում էի, որ այս վայրում իսկապես հանգիստս կվայելեմ, կկտրվեմ քոբուլեթյան հայաշատ իրարանցումից, հայկական համարանիշներով արտասահմանյան մակնիշի ավտոմեքենաներից և ամենուր հնչող հայկական ռաբիս երաժշտությունից: Համացանցից գտա մի բանուկ հատվածում տեղակայված հյուրանոցային համալիր և որոշեցի ուղևորվել այնտեղ:

Չակվին բավական  փոքր ավանատիպ գյուղակ էր, Բաթումի քաղաքից մի քանի կմ հեռու: Հյուրանոցը կառուցված էր անտառի գողտրիկ անկյունում՝ շրջապատված կանաչապատ պուրակներով և ծառախիտ այգիներով: Սակայն զարմանքս հարուցեց կայանատեղիում բեռնաթափվող հայկական ավտոմեքենաներիից հնչող հայկական երաժշտությունը: Իսկ ավելի ուշ, ճաշարանում պարզ դարձավ, որ նախաճաշում եմ միայն այզգությամբ հայ զբոսաշրջիկների հետ: Քսան հյուրանոցային համար ունեցող այս հյուրանոցի գրեթե բոլոր համարները զբաղեցրել էին հենց հայ քաղաքացիներ: Ի դեպ, մի քանիսը Հայաստանի մարզերից էին. երկու ընտանիք ժամանել էր Կապանից, երեքը՝ Եղեգնաձորից: Պարզվեց, որ մեր ցանկությունները համընկել էին, և նրանք ևս այս գողտրիկ հանգստավայր էին եկել ամենօրյա աղմուկից զերծ մնալու նկատառումներով:

Մի քանի օր այստեղ հանգստանալուց հետո, զբոսնելու նպատակով մեկնեցի հայաշատ Ուրեկի: Բացահայտեցի, որ շատ հյուրանոցային համալիրներ շատ ավելի մատչելի պայմաններով են պատրաստ տուրիստների ընդունել, քան առաջարկում են հայկական տուրիստական ընկերությունները: Մի քանի հյուրատներ էլ նոր էին կառուցվել, որտեղ զբոսաշրջիկներին ժպիտով ընդունում ու ծառայությունների մասին տեղակացնում էին ազգությամբ հայ աղջիկներ: Հետաքրքիր էր նաև շրջիկ վրաց-ուկրաինական համատեղ կրկեսի առկայությունը, որը մի քանի ամսով տեղակայվել էր ավանի կենտրոնում, և ցուցադրությունները հիմնականում անցկացվում էին հայ զբոսաշրջիկների պատվերով:

Բազմամարդ Ուրեկին լի էր հայերով, իսկ հայկական երաժշտությունը հատկապես` երեկոյան ժամերին, ցնծում էր մեր հայրենակիցների գավաթների զրնգոցների և բազմատեսակ կենացների ներքո: Կենտրոնական հրապարակում` ռեստորաններից մեկում,   երեկոները  հայրենակիցների պատվերով հնչեցվում էին հայրենասիրական երգեր, հատկապես` Անին ու «Երևան դարձած իմ Էրեբունին»: Քայլում էի այդ բազմամարդ նեղ փողոցով ու ամենուր տեսնում հայկական համարանիշով մեքենաներ, որոնք համարձակ սուլոցներով ազդարարում էին իրենց երթը և ճանապարհ խնդրում: Նույնիսկ առևտրի կենտրոններից շատերում վաճառողուհիները ազգությամբ հայ էին, մի քանիսը ժամանակավոր աշխատանքի նպատակով այնտեղ էին տեղափոխվել Քութաիսիից և Թբիլիսիից:  Որոշ հյուրանոցային համալիրների ղեկավարների հետ զրուցելով` տեղեկացա, որ հատկապես այս տարի էլ ավելի է մեծացել հայ զբոսաշրջիկների հոսքը, ինչը, ըստ նրանց, պայմանավորված է առաջարկի մեծացմամբ և նոր ծառայությունների ավելացմամբ:

Այս տարի հարևան Վրաստանում զբոսաշրջիկների 45-50 տոկոսը եղել են հայեր:

Այս թիվը  իսկապես մտահոգիչ է ներքին տուրիզմի վիճակագրության նվազեցման պարագայում: Որքան էլ մեր երկրում անընդհատ խոսվում է ցուցանիշների բարելավման, հյուրատների առաջարկի մեծացման, ճանապարհների վերանորոգման, ենթակառուցվածքների զարգացման մասին, հայաստանաբնակների մեծամասնության համար դեռևս սեփական հայրենիքի զբոսաշրջային բարիքներից օգտվելը մնում է անմատչելի: Դրանք կարծես կառուցվում և գործարկվում են միայն որոշակի խավի պահանջները բավարարելու և որոշ վճարունակ օտարերկրյա հայրենակիցների համար:

Եթե պարզ հաշվարկ կատարենք, որպեսզի իմանանք, թե մեկ հայ զբոսաշրջիկը որքան գումար է ծախսում իր հանգիստը հարևան երկրում կազմակերպելու համար, ապա տվյալներն էլ ավելի մտահոգիչ կդառնան: Բացի հյուրանոցային և սննդի ծախսերից, զբոսաշրջիկը գումար է վատնում նաև երթևեկության, ժամանցային կենտրոններից օգտվելու, սրճարանների ու ռեստորանների մատուցած ծառայությունների դիմաց: Չմոռանանք նշել նաև, որ առևտրային կենտրոններից ևս զբոսաշրջիկը օգտվում է թե՛ սննդամթերք, թե՛ ծովափնա պարագաներ գնելու նպատակով: Այսինքն՝ հարևան երկրում միայն ամռան այս ամիսներին մեկ հայաստանցի զբոսաշրջիկը միջին հաշվարկով ծախսում է 110-130 հազար դրամ: Հայ զբոսաշրջիկների ծախսած գումարները ամեն տարի շրջանառվում են հարևան երկրի տնտեսության մեջ:

Եվ պատահական չէ, որ դեպի Վրաստան հայ զբոսաշրջիկների հոսքը նվազեցնելու համար այս տարի ստահոդ լուրեր էին շրջանառվում, թե  այդ երկրում հանգստանալը վտանգավոր է տարատեսակ վիրուսների  տարածման պատճառով: Փոքր ճշգրտում անելուց հետո հասկացա, որ լուրերը չեն համապատասխանում իրականությանը, այլ հերթական խայծն են ներքին տուրիզմը զարգացնելու համար: Այս երկրի հյուրատների առաջարկած մեկ օրվա միջին գինը համազոր է մեր երկրի  ամենասովորական հյուրանոցային համարների առաջարկած գներին: Բայց հաշվի առնենք այն հանգամանքը, որ մենք ծով չունենք, և միայն մի փոքրիկ լճով հայ զբոսաշրջիկին զարմացնելն ու սեփական ծածկի տակ պահելը խրթին գործ է:

Բացի Վրաստանից, այս տարի մեծ է եղել հոսքը նաև դեպի Արաբական Էմիրություններ: Թեպետ ամռան այս ամիսներին դեպի այդ պետություն մեկնողների հոսքը նվազում է բարձր ջերմաստիճանի պատճառով, այս տարի, զարմանալիորեն հաղթահարելով տապը, հայ զբոսաշրջիկներից շատերը ուղևորվել են նաև դեպի Դուբայ, Շարժա, Աբու Դաբի: Դեպի Անթալիա և Վառնա չվերթները  նույնպես աշխույժ են եղել,  մանավանդ հուլիս ամսվա վերջին: Իսկ օգոստոսի սկզբներին փոքր-ինչ աշխուժացել է դեպի Հունաստան և Շրի Լանկա մեկնողների հոսքը: Չվերթներ են եղել նաև դեպի Ֆրանսիա և Թաիլանդ:

Լ. Ն

Ամռան ջերմաստիճանի բարձրացմանը զուգահեռ բարձրանում է նաև ամառային արձակուրդներն անմոռանալի կազմակերպելու հարցը: Ու սա, անկախ սոցիալական, հասարակական դիրքից, կարգավիճակից ու կարողություններից: Այսինքն` յուրաքանչյուրն էլ փորձում է իր հանգիստը կազմակերպել` սեփական գրպանի պարունակությանը համապատասխան: Ամառային հանգստի աժիոտաժի մեջ արդեն մի քանի տարի է, ինչ իր ուրույն տեղն ունի հարևան Վրաստանը, մասնավորապես, Աջարիայի ծովափնյա բնակավայրերը` Բաթումին, Քոբուլեթին, Ուրեկին, Սարփին և այլն: Սրա համար մի շարք պատճառներ կան, իսկ առաջինը` հենց այդ ուղղությամբ է ամենակարճ, ամենաէժան ճանապարհը դեպի ծով: Սրանում կարելի է համոզվել ամենահասարակ` հայտարարությունների կայքերում ու սոցցանցերում հանգստի կազմակերպման համար համապատասխան որոնումների ընթացքում. նման կայքերում արդեն պարզ է դառնում, որ ծովափնյա հանգստի բոլոր առաջարկվող ուղղություններից Աջարիայի լողափերի համար, հիմնականում, ամենաքիչ ծախսերն են պահանջվում: Երբեմն, նույնիսկ, ավելի քիչ, քան հենց Հայաստանում հանգստի անցկացման համար: Թողնենք Հայաստանի ու Վրաստանի տուրիստական ոլորտների գների ու ծախսերի համեմատությունը ու անցնենք ոչ պակաս կարևոր խնդրի:

Բոլոր նրանք, ովքեր առաջին անգամ են պատրաստվում ամառային արձակուրդն անցկացնել Աջարիայում, մի բնական ու տրամաբանական հարց է ծագում. իսկ արդյոք առաջարկվող ծառայություններն ու գները համապատասխանո՞ւմ են իրականությանը, թե՞ իրականությունն այլ է` արդյոք չե՞ն խաբում իրենց:

Այս առումով տուրիզմի համար մի հին ասացվածք կա. «Էլ ի^~նչ տուրիստ, որին չեն խաբել…»: Աջարիայում հանգստի որակի, առաջարկվող ծառայությունների գների ու, առհասարակ, ծախսերի վերաբերյալ տարաբնույթ կարծիքներ են հնչում միշտ: Բայց նաև բավական հաճախակի են հանդիպում այնպիսիք, ովքեր պնդում են, որ Աջարիայում խաբեությունը շատ է:

Հանուն արդարության նշենք, որ խաբեություն, իհարկե, պատահում է, ինչպես և Հայաստանում: Մասնավորապես, հաճախակի են դեպքերը, որ Հայաստանում Աջարիայի հյուրանոցների ուղեգրեր վաճառողները հաճախորդներին վաճառում են մի փաթեթ, բայց հաճախորդները տեղում հանդիպում են այլ պայմանների: Օրինակ` հենց այն հյուրանոցում, ուր կանգ էինք առել մենք, նույն օրը եկան նաև 3 այլ հայ ընտանիքներ: Միջանցքում հանդիպեցինք ընտանիքների տղամարդկանց հետ, ովքեր ինչ-որ բանից դժգոհ էին ու «ակտիվ բանակցությունների» մեջ էին հյուրանոցի ադմինիստրացիայի հետ: Պարզվեց, որ նրանք Երևանում տուրիստական ընկերությունում պատվիրել են 3 հատ 4 տեղանոց համարներ, բայց Քոբուլեթիի հյուրանոցում նրանց ասում էին, թե իրենց պատվիրել են 4 հատ 3 տեղանոց համարներ:

Հայերից Կարենը, արդեն հայերենով, ասաց, որ եթե տուրիստական ընկերության աշխատակցուհին հենց իր ներկայությամբ զանգած ու ճշտած չլիներ պատվերի մանրամասները, ապա ինքը կհավատար, թե իրոք տուրիստական ընկերությունն է վրիպել: Մի խոսքով` նրանց փորձում էին պարտադրել 4 համարներն էլ զբաղեցնել, քանի որ պատվերն այդպիսին է եղել: Հետո, իհարկե, համաձայնության եկան, սակայն երևույթը ամենևին էլ հաճելիներից չէր: Նման «պատահական թյուրըմբռնումներ» վրացիների մոտ, կարծես, շատ են պատահում: Օրինակ` մենք էլ, ծանոթ լինելով այդ հյուրանոցին, քանի որ արդեն մի քանի տարի է, ինչ հենց այնտեղ ենք հանգրվանում, պատվիրել էինք երկու տեղանոց մեկ համար` անպայման պատշգամբով: Բայց մեզ առաջարկում էին համար առանց պատշգամբի: Մեր դեպքում, որպես հին հաճախորդների, հարցը շատ արագ լուծվեց, սակայն էլի վրիպակի համար հղում կատարեցին տուրիստական գործակալությանը: Համենայն դեպս, մասնավոր զրույցներից դատելով էլ, բավական շատ են դժգոհությունները, որ վրացի հյուրանոցատերերը շատ են խաբում, այլ բան են ներկայացնում, այսպես ասած` վաճառքի, սակայն վերջում փորձում են այլ բան վաճառել: Ի դեպ, եթե հյուրանոցում համարն էլ նախօրոք չես պատվիրել ու դրա համար վճարել, տեղում կարող է պարզվել, որ բոլորովին այլ գին պետք է վճարել: Սա նույնպես, կարծես, օրինաչափություն է, որը հունից հանում է հատկապես նրանց, ովքեր առաջին անգամ են Աջարիայում անցկացնում իրենց հանգիստը: Մի փոքր այլ է պատկերը մասնավոր բնակարաններ կամ տներում սենյակներ վարձելու առումով: Սակայն այստեղ էլ հալած յուղի տեղ չի կարելի ընդունել բնակարանատիրոջ կողմից նախօրոք` առանց կացարանը տեսնելու առաջարկած պայմանները, քանի որ վրացիները, ինչպես արևելյան բոլոր ժողովուրդները, իրենց ապրանքը գերագնահատելու սովորությունից զերծ չեն: Մի խոսքով, փոքրիկ աչալրջությունը ոչ ոքի էլ, բոլոր դեպքերում, չի խանգարում:

Այլ տեսանկյունից նայենք Աջարիայում հանգստի անցկացմանը. «Էժան գներով բնակարան չե՞ք ուզում, մատչելի գներով տաքսի~, լավ պայմաններով տուն` հենց ծովի ափին, 100 մետր հեռավորությամբ…»,- ու էլի բազմաթիվ նման` կոտրած ռուսերենով բացականչություններ, որ լսում են Աջարիայի ծովափնյա բնակավայրերում ավտոբուսներից, մեքենաներից, գնացքից իջնող հայերը: Արևի այրող ճառագայթների ու ծովի խոնավ օդի հետ միախառնվելով` այս բացականչություններն արևելյան խառնաշփոթ շուկայի կերպարանք են ստանում երկար ճանապարհից հոգնած, մի քանի օր ինքնամոռաց ծովի ալիքներին ու ափի արևին տրվել ցանկացող հովեկների համար, ովքեր դեռ չեն էլ հասցրել թոթափել ճանապարհի փոշին ու հոգնությունը: Ծով, ծովափ ու արև երազող հայացքները ավտոբուսների, գնացքի, մեքենաների դռների հետևում հանդիպում են ոչ թե տուրօպերատորների կեղծավոր, արհեստական, բայցևայնպես քաղաքավարի ու բարեհամբույր ժպիտներին, այլ մարդկային դեմքերի մի ամբողջ հեղեղի` իր գունեղ առաջարկություններով և վրացական առոգանությամբ ռուսերենի տարափով. «զդայուտցա կվարտիրի, խառոշի կոմնատ, ս կոնդիցիոներ, պո սամոյ նիզկոյ ցենե, տաքսի, բիջո, նե խոչիշ տաքսի, դավայտե յա բուդու պամագատ վաս ս վեշամի»: Հովեկները չեն էլ հասցնում ուշքի գալ, թե արևախանձ դեմքով վրացին ինչ է ուզում իրենցից` բերանում կարծես տաք կարտոֆիլ պահած ինչ-որ անհասկանալի բառեր արտաբերելով:

Ու մեկ էլ տեսնում ես, որ ճամպրուկներդ արդեն, անկախ քո կամքից ու ցանկությունից, հենց այդ «բիջոյի» թեթև ձեռքով ուղևորվում են դեպի իր «տեխնիկայի վերջին ճիչ» ավտոմեքենան, իսկ վրացին էլ դեռ գոռգոռում է. «Դավայ, յա պամագու, բիջո…»: Մեզ մի անգամ «բախտ» վիճակվեց նկատել, թե ինչ ջանասիրությամբ է մեր ճամպրուկները իր` նախորդ դարի 80-ականների արտադրության փոքրիկ ԲՄՎ-ի մեջ խցկում մի կարճլիկ վրացի, ընթացքում վրացերեն շաղակրատելով ու աչքերը խորամանկորեն փայլեցնելով: Փորձեցի առարկել, թե մեզ իր տաքսին պետք չէ, քանի որ շատ փոքր է, ես մենակ չեմ, այլ ևս հինգ հոգու ուղեկցությամբ, որ բոլորի իրերը տեղավորելուց հետո մեզ էլ տեղ չի մնա և այլն… Վրացին էլ` իր ջանասիրությամբ ու գործնականությամբ «համոզեց», թե իր մեքենան մենք իրենից լավ չգիտենք, ու դեռ կարող ենք մի երկու հոգու էլ կողքից հրավիրել` միասին տեղ հասնելու համար: Հետո, երբ փորձում էի առարկել, նա վճռականորեն շրջվեց, թե բոլոր տաքսիստներին ինքը կասի, որ մեզ չտանեն, եթե մենք իր մեքենայով չուղևորվենք հյուրանոց, քանի որ ինքը, զբաղված լինելով մեզանով ու մեր իրերով, չի կարողացել իր համար այցելու «ապահովել»:

Լուրջ չընդունեցինք ու սկսեցինք կայարանի մեծ ավտոկանգառում, ուր այդ պահին մոտ 20-30 տաքսի կանգնած կլիներ, այլ մեքենա փնտրել: Բայց, ո^~վ զարմանք, ոչ ոք չի համաձայնում մեզ տեղափոխել` բոլորը հայացքով ցույց են տալիս մեր «հին բարեկամի» ուղղությամբ: Ստիպված համաձայնեցինք ու մի կերպ` խցկված, հասանք հյուրանոց: Բայց տեղում էլ պարզվեց, որ պետք է վճարենք ոչ թե նախօրոք պայմանավորված գումարը, այլ կրկնակին, քանի որ վարորդը միանգամից երկու մեքենայի ուղեբեռ և ուղևոր է տեղափոխել…

Նման տարաբնույթ առաջարկություններից առաջին անգամ օգտվողները, ովքեր ծանոթ չեն տեղական գներին, վրացիների կողմից դիտարկվում են ճիշտ այնպես, ինչպես պարսիկ տուրիստները` հայ տաքսիստների աչքին` որպես փողի քսակ: Նման դեպքերում, իհարկե, տաքսին, օրինակ, 1 վրացական լարի վերցնելու փոխարեն հանգստացողից վերցում է 2-3, երբեմն էլ 4 կամ 5 լարի: Եվ համեստ ու ամոթխած հովեկները շատ են ընկնում այս թակարդը:

Հատուկ ուշադրության է արժանի Աջարիայում` Հայաստանից տուրիստական հոսքի մեծանալուն զուգընթաց դիտարկվող «գնային վարիացիաների» երևույթը: Օրինակ` հուլիսի կեսին, երբ տուրիստական հոսքերը դեռ փոքր են, շուկայում 1 կիլոգրամ լոլիկն արժեր 70-80 տետրի (վրացական մանրադրամ, մոտ 175-200 ՀՀ դրամին համարժեք), արդեն հուլիսի երկրորդ տասնօրյակում լոլիկի գինը հասավ 1 լարիի (250-260) դրամ, իսկ հուլիսի վերջին, երբ արդեն սկսվում է Հայաստանից տուրիստների ամենամեծ հոսքը, նույն վաճառողի մոտ լոլիկն արդեն արժեր 1,5 լարի (մոտ 360-370 դրամ): Այսինքն` ընդամենը 10 օրում գինը բարձրացավ 50 տոկոսով ու դեռ ավելի կբարձրանա օգոստոսին: Նշեցինք միայն լոլիկի օրինակը, սակայն նույնը վերաբերում է բոլոր տեսակի ապրանքներին:

Բոլոր հայ տուրիստներն էլ, ովքեր մեկնում են Աջարիա, պետք է հաշվի առնեն մեկ հանգամանք. նույն ապրանքը տուրիստների համար մի գին ունի, տեղացիների համար` մեկ ուրիշ: Անձնական օրինակից ելնելով` նշեմ, որ, օրինակ` վաճառողը խաշած եգիպտացորենը մեզ վաճառեց 2 լարիով (50-520 դրամ), իսկ անմիջապես մեր հետևից մոտեցած վրացուն, աչքով-ունքով հասկացրեց, որ թաքուն տա 1 լարի: Սա արդեն խաբեություն էլ չէ, այլ հայերի համար` աջարական առօրյա…

Գևորգ ԱՎՉՅԱՆ, Երևան-Քոբուլեթի-Բաթումի-Երևան