Հայկական կողմը գնահատում է ԵԱՀԿ Մինսկի խմբին եւ համանախագահների ջանքերը, հատկապես հրադադարը պահպանելու ուղղությամբ: Այս մասին հայտարարել է ՀՀ հանրային խորհրդի նախագահ Վազգեն Մանուկյանը ռումինական AGERPRES լրատվական գործակալությանը տված հարցազրույցում,հաղորդում է  lurer.com-ը : «Որպես նախկին պաշտպանության նախարար կարող եմ հավաստել, որ ամենավատ խաղաղությունը լավ է պատերազմից: Իսկ դրա վտանգը միշտ կա, որը կարող է կործանարար հետեւանքներ ունենալ ոչ միայն Հայաստան ի եւ Ադրբեջանի, այլեւ ողջ տարածաշրջանի համար: Ուստի մենք համաշխարհային հանրությունից եւ գործընկեր երկրներից, որոնց մեջ է նաեւ Ռումինիան, ակնկալում ենք այդ վտանգի գիտակցություն, իրավիճակի սթափ գնահատում եւ համապատասխան վարքագիծ»,- նշել է Մանուկյանը:

Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության կարգավորման շուրջ բանակցությունները վարում են դրա մանդատն ունեցող երեք միջնորդ երկրները’ ԱՄՆ-ը, Ֆրանսիան եւ Ռուսաստանը, եւ, Վազգեն Մանուկյանի դիտարկմամբ, որեւէ այլ երկրի կողմից, հատկապես ԵՄ անդամ, ամենաճիշտ պահվածքը կլիներ հետեւել համանախագահների ընդհանուր դիրքորոշմանը: «Այս հարցում, երբեմն այստեղ ու այնտեղ արտահայտվող միակողմանի հայտարարությունները ոչ միայն վնաս են հասցնում բանակցային գործընթացին, այլեւ փչացնում երկկողմ հարաբերությունները»,-նկատել է նա:

ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահներն առաջարկում են հարցը լուծել երեք հիմնարար սկզբունքների հիման վրա’ ուժի եւ ուժի սպառնալիքի չկիրառում, տարածքային ամբողջականություն եւ ժողովուրդների ինքնորոշման իրավունք: «Այստեղ է, որ Ադրբեջանը համառում է եւ չի ուզում ճանաչել Լեռնային Ղարաբաղի ժողովրդի ինքնորոշման իրավունքը: Եվ առավել, դեմ է բուն բանակցություններին Լեռնային Ղարաբաղի անմիջական մասնակցությանը: Այդ դեպքում ինչպե՞ս եք պատկերացնում հարցի լուծումը. արդեն 25 տարի է Լեռնային Ղարաբաղը փաստացի ինքնուրույն է, այսօր 30-40 տարեկան սերունդը չի է լ հիշում, որ երբեւէ եղել են ադրբեջանական վարչական ենթակայության տակ, եւ հանկարծ ինչպե՞ս եք պատկերացնում, որ երրորդ երկրներ, այդ թվում Հայաստանը, Ադրբեջանը եւ համանախագահ Ֆրանսիան, ԱՄՆ-ը եւ Ռուսաստանը, թղթի տակ ստորագրությամբ նրանց զրկում են իրենց ինքնուրույնությունից»,-ընդգծել է Վազգեն Մանուկյանը:

Շարունակությունը՝ սկզբնաղբյուր կայքում:

Անկախ

Գործող վարչատարածքային բաժանումը, ինչպես նշվում է Տարածքային կառավարման նախարարության (ՏԿՆ)` «Համայնքների խոշորացման միջհամայնքային միավորումների ձևավորման հայեցակարգում», լուրջ և էական խոչընդոտ է համայնքների կարողությունների ամրապնդման և տեղական ինքնակառավարման համակարգի հետագա զարգացման համար: Ստեղծված իրավիճակի հիմնական պատճառը, ըստ հիշյալ փաստաթղթի, տեղական ինքնակառավարման համակարգի մասնատվածության բարձր աստիճանն է` փոքրաթիվ բնակչությամբ գյուղական համայնքների գերակշռող թվով:

ՏԿՆ–ում հարցի լուծում են համարում համայնքների խոշորացումը: 

Անդրադառնալով վարչատարածքային բարեփոխումներին` տարեսկզբին տարածքային կառավարման փոխնախարար Վաչե Տերտերյանը լրագրողներին ասաց, որ տարածքային կառավարման  նախարարությունում քննարկվել է համայնքների խոշորացման պիլոտային երկու տարբերակ` ծրագրային և վարչական: Առաջինը ենթադրում է համայնքների խոշորացում որևէ ծրագրի, օրինակ` արդյունավետ բյուջետավորման շուրջ: Իսկ վարչականը  ենթադրում է համանքների միջև կարճ հեռավորությունը, բնակիչների համատեղելիությունը և այլ հանգամանքներ  հաշվի առնելը:

 Կառավարությունը պիլոտային ծրագիր է անցկացնելու, և Մեղրին դիտվել է որպես ստրատեգիական կարևոր ուղղություն: Առաջարկվել է  Մեղրի քաղաքը, Ագարակը, հարակից բնակավայրերը մեկ խոշոր համայնք դարձնելու գաղափարը:

Մեղրու տարածաշրջանի բնակիչները դժգոհ են, որ Մեղրին, Ագարակը և տարածաշրջանի գյուղերը պետք է միավորվեն մեկ համայնքում, և հայտարարել են, որ պատրաստավում են բողոքի ակցիաներ անցկացնել: 

Այս հարցերի առնչությամբ «Անկախը» դիմեց կառավարման փորձագետ Հարություն Մեսրոբյանին:

Մեզնից անկախ` դարձանք անկախ 

– Պարո՛ն Մեսրոբյան, Ձեր դիտարկմամբ, ինչպիսի՞ մոտեցում է համայնքների խոշորացումը:

– Կառավարման մեջ իրոք կա այնպիսի մոտեցում, որ չի կարելի կառավարման համակարգը շատ մանրացնել, առավել ևս, երբ խոսքը տարածքային կառավարման մասին է: Բայց կա նաև մյուս կողմը` շատ էլ չի կարելի խոշորացնել: Երբ շատ է մանրացված, այդ տարատեսակ, տարբեր կառավարման օղակները, անձնակազմի տեսանկյունից, դառնում են բյուրոկրատացված համակարգեր: Իսկ ցանկացած բյուրոկրատացված համակարգ շարունակում է աճել: Այսինքն` տարածքները փոքր են, բայց այն անձնակազմը, որը պետք է տարբեր հարցերով սպասարկեր այդ տարածքները, քայլ առ քայլ մեծանում է: Մյուս կողմից` շատ խոշորացնել էլ պետք չէ, որովհետև այդ դեպքում էլ կառավարման տեսադաշտից դուրս են գալիս տեղային` լոկալ խնդիրները, սկսում են ավելի գլոբալ, իբր ստրատեգիկ հարցեր լուծել: Ես նշեցի կառավարման մեթոդաբանությունը:

– Կառավարման օպտիմալության տեսանկյունից Հայաստանում տարածքային կառավարման մեխանիզմները, կառուցվածքն ու պատկերն ինչպիսի՞ն են:

– Բավականին անհաջող: Եթե զրուցենք այս կամ այն համայնքի բնակիչների հետ, կպարզվի, որ խախտվել են պատմականորեն ձևավորված կապերը: Օրինակ` դիտարկենք Արագածոտնի մարզը: Այդ մարզում` Երևան-Ապարան ճանապարհին, որոշ գյուղերում մարդիկ իրենց համարում են ապարանցի, բայց վարչական այդ տարածքները ենթարկվում են Աշտարակին: Եվ այստեղ արդեն որոշակի խնդիրներ են սկսում առաջանալ: Օրինակ` նույն տարածքում գյուղացիները կարծես բաժանված են Աշտարակի և Ապարանի միջև կոնկրետ կենսական խնդիրները լուծելու իմաստով:

Այն վարչական բաժանումները, որոնք կան, չեն արտահայտում պատմականորեն ձևավորված միջհամայնքային կապերը: Եթե մենք կարողանանք վարչատարածքային բաժանումը ճիշտ կատարել` առավելագույնս մոտեցնելով պատմականորեն ձևավորված այդ կապերին, իհարկե, շատ լավ կլինի: Ես միայն մեկ օրինակ բերեցի, նման բան մենք ունենք նաև Սյունիքում և այլ մարզերում:

– Նման խնդիրներ լուծելու համար ինչպիսի՞ մոդելներ կան:

– Վարչատարածքային բաժանման աշխատանքներին պետք է մասնակցեն պատմաբաններ, սոցիոլոգներ և այլք, մարդիկ, որոնք տիրապետում են Հայաստանում պատմականորեն ձևավորված ներքին համայնքային ու միջհամայնքային կապերին և աշխատում են տարածքային կառուցվածքը մաքսիմալ մոտեցնել այդ իրական կապերին: Հակառակ դեպքում ամենաառօրյա հարցերում մարդն ունենում է խնդիրներ, պատկերավոր ասած, հոգով-սրտով կապված է մի կենտրոնին` քաղաքին, բայց պետք է հարցեր լուծի այլ կենտրոնի հետ: Այս իմաստով մենք պետք է ուշադիր լինենք:

– Համայնքների, այսպես ասած` «աշխարհագրական չափերի» առումով Հայաստանում ի՞նչ խնդիրներ կան:

– Սարսափելի մեծ տարբերություններ չկան: Բայց, օրինակ, շատ հավանական է, որ եթե մենք պատմականորեն ձևավորված ավանդույթների ու կապերի մոտեցումը կիրառենք, որոշ փոփոխություններ ունենանք վարչատարածքային կառուցվածքի մեջ: Ես էլ չեմ ասում, որ բավականին լուրջ խնդիր ունենք Արցախում, այնտեղ ունենք շատ ավելի սարսափելի վիճակ, քան այստեղ` Հայաստանում:

– Կառավարությունը, ինչպես գիտեք, իրականացնում է համայնքների խոշորացման պիլոտային ծրագրեր:  Դրանք այժմեակա՞ն են, դրանց կարիքը կա՞:

– Կրկնում եմ` վարչատարածքային բաժանումը պետք է համապատասխանի պատմականորեն ձևավորված կապերին: Չի կարելի միայն մի խնդիր դնել` խոշորացնել կամ ընդհակառակը` տրոհել: Պետք է համապատասխանեցնելու խնդիր դնել, մենք ուզում ենք ստեղծել տարածքային օպտիմալ կառավարման համակարգ:

Երկրորդ խնդիրն այն է, որ ես բավականին սկեպտիկ եմ վերաբերվում ցանկացած փոփոխության, եթե պետության կառավարման համակարգն անհաջող է: 1991 թ. մենք պետական կառավարման իմաստով ստեղծեցինք շատ անհաջող պետություն, որը, որպես կանոն, աշխատում է իրավիճակային խնդիրներ լուծել «յոլա գնալու» կարգավիճակով: Իսկ եթե ամբողջական կառավարման համակարգն անհաջող է, այս կամ այն հարցում ուղղել կառավարման համակարգը անհնարին է, գոյություն չունի այդպիսի լուծում: Պետք է ամբողջովին փոխել կառավարման համակարգը,  դրա շնորհիվ զուգահեռ լուծել նաև մյուս  խնդիրը:

– Ճի՞շտ հասկացա, համայնքների խոշորացման ծրագիրն իրավիճակային լուծո՞ւմ եք համարում:

– Ես դա չեմ կարող ասել, բայց հստակ կարող եմ ասել, որ դա ստրատեգիկ լուծում չէ: Որովհետև ստրատեգիկ լուծումը սկսվում է ամբողջական կառավարման համակարգը փոխելուց, ոչ թե պետական կառավարման համակարգը մի կողմ դնելով` տարածքների կառավարումն առանձնացնելուց: Եթե փորձում ես մասնավոր դեպքով լավացնել ընդհանուրը, անհնարին է: Ես սկզբունքն եմ նշում: Մարդկությունը հազարամյա պատմության ընթացքում դա ապացուցել է: Կառավարման տեսությունն էլ է դա ասում` մասնավորից չի լինում շտկել ու կարգավորել ընդհանուրը: Միշտ պետք է ընդհանուրը փոխել: Իսկ մեզ մոտ, փաստորեն, 1991 թ. փորձ արվեց Խորհրդային Միությունից եկած կառավարման համակարգը հարմարեցնել անկախ պետության կառավարման համակարգին: Նման բան չեն անում:

– Պարո՛ն Մեսրոբյան, իսկ ինչպե՞ս են անում:

– Ամբողջական պետական կառավարման համակարգը պետք է փոխվի` վերից վար: Հայաստանում, ըստ իս, մի քանի մահացու վտանգներ կան: Առաջին` մեր պետական կառավարման համակարգը վարակված է այսպես կոչված Պարկինսոնի հիվանդությամբ, այսինքն` ստեղծվում են բազմաթիվ նոր կառավարող օղակներ, գերատեսչություններ, կոմիտեներ, հանձնաժողովներ և այլն, որոնք ծանրացնում են ամբողջ  կառավարման համակարգը: Եթե նայենք 1991-ից առ այսօր ինչքանով է մեծացել մեր պետական կառույցների ու չինովնիկների թվաքանակը` կսարսափենք: Սա նշանակում է, որ մեր կառավարման համակարգը շատ ծանր հիվանդ է: Երկրորդ վտանգն այն է, որ նույնպես 1991-ից մեզ մոտ հաղթեց այսպես կոչված «բացասական ընտրասերումը»` negative selection-ը: Ինչքան բարձր է պաշտոնը, այնքան մեծ է  հավանականությունը, որ այդ պաշտոնը կզբաղեցնի ոչ արժանի թեկնածուն: Եվ երրորդ վտանգն այն է, որ որպես կանոն, նոր ստեղծվող կառույցները պարտադրված են լինում դրսից, կոպիտ ասած, «քոփի-փեսթ» ենք անում: Նման ձևով կառավարման համակարգ չեն ստեղծում: Եթե հարցերի լուծումը սկսվի իմ նշած եղանակով, դա կլինի ճիշտ ճանապարհը:

– Իսկ տարածքային ու տեղական ինքնակառավարման հարցերում Հայաստանն ի՞նչ պետք է  անի, ո՞րը կլինի ամենաօպտիմալ տարբերակը կամ լուծումը:

– Նախ` պետք է հասկանանք, որ իրականում Հայաստան հասկացության տակ չպետք է հասկանանք միայն Հայաստանի Հանրապետությունը, նաև Արցախը` իր ազատագրված տարածքներով, և չպետք է վախենանք, թե միջազգային հանրությունը չի հասկանա և այլն: Ում որ պետք է, թող աշխատի, որ հասկանա… Ու չի կարելի դե ֆակտո եղած ընդհանուր հանրագումարը տրոհել մասնիկների ու փորձել միայն մի տեղում լավացնել իրավիճակը, իսկ մյուս տեղին ձեռք չտալ: Չի կարելի  վերցնել ու վերափոխել Հայաստանի Հանրապետությունն ու համապարփակ մոտեցմամբ դա չանել Արցախում:

Երկրորդ` մենք պետք է պարզ սահմանագիծ տանենք, թե որոնք են այն հարկատեսակները և տուրքերի տեսակները, որոնց եկամտային մասը մնում է տեղական ինքնակառավարման  մարմիններին, ու ավելացնել ՏԻՄ-երի պատասխանատվությունը: Այսինքն` հզորացնելով տեղային բյուջեները` մենք նաև, որպես տրամաբանական շարունակություն, պետք է տեղական իշխանություններից պահանջենք ավելի մեծ պատասխանատվություն ու ավելի մեծ խնդիրների ցանկ: Այս դեպքում ստացվում է, որ կենտրոնական իշխանությունը, որը գտնվում է  Երևանում, ավելի շատ վերահսկողական դեր պետք է կատարի` տարածքների զարգացման իմաստով: Իսկ երբ կենտրոնական իշխանությունն աշխատում է ամեն ինչ կենտրոնացնել պետբյուջեում, իսկ հետո մասհանումներով բաժանել, դա փողի լրացուցիչ պտույտ է,  բացի այդ, տեղերում ավելի լավ գիտեն իրենց խնդիրները, քան այստեղ` Երևանում: Միայն մի խնդիր է առաջանում նման մոտեցման դեպքում` կենտրոնական իշխանությունը պետք է շատ արդյունավետ վերահսկողություն իրականացնի: Գործողությունները տեղափոխվում են դեպի տեղերը, իսկ վերահսկողությունը կենտրոնանում է կենտրոնական իշխանությունների մոտ:

– Եթե Ձեր նշած մտահոգությունները, մոտեցումները համադրենք այսօրվա առաջարկվող համայնքների խոշորացման ծրագրերին, ի՞նչ կարող ենք ասել. դադարեցնե՞ն այդ ծրագրերն ու ավելի ընդգրկուն ու լուրջ ծրագրեր մտածեն, թե՞…

– Առաջարկը հետևյալն է. մենք մի խնդիր ունենք, մնացած խնդիրները դրա ածանցյալներն են: Հայաստան պետությունը, ոչ թե  Հայաստանի Հանրապետությունը, այլ Հայաստան պետությունը վերադիրքավորել որպես ժամանակակից, ագրեսիվ զարգացող և մրցունակ պետություն: Եթե դնում ենք նման նպատակ, հիմնովին պետք է փոխենք մեր պետական կառավարման համակարգը; Այդ խնդիրը լուծելուց հետո նոր Ձեր ասած հարցերն են: Նորից եմ ասում` չի կարելի ամբողջությմաբ հիվանդ օրգանիզմ ունեցող մարդու միայն ձախ ոտքը բուժել, նման բան չեն անում, եթե ամբողջ օրգանիզմն է վարակված, հիվանդ: Գտնում են հիվանդության պատճառներն ու դրանք են վերացնում, ոչ թե վերցնում են մարդու առանձին օրգան և սևեռվում դրա վրա: Այդպես մարդը կմահանա:

Կառավարման մեջ մի շատ պարզ օրենք կա. եթե չգիտես ինչ անել` ոչինչ մի արա:

Շարունակում ենք ընթերցողների ուշադրությանը ներկայացնել “Հայոց աշխարհ օրաթերթի” լրագրող Արմինե Սիմոնյանի հարցազրույցը Հանրային խորհրդի նախագահ, ԱԺՄ նախագահ Վազգեն Մանուկյանի հետ:

-Մինչ մասնագետները թվում են արտագաղթի տարբեր պատճառները, քաղաքական ուժերն էլ վիճում թվերի շուրջ, մի բան փաստ է. երեւույթը մեզանում կա ու շարունակվում է: Վտանգը նաեւ այն է, որ երկիրը թողնել-գնալը կարծես վերաճել է հոգեբանության: Ի՞նչ անել այս մտածողությունը թոթափելու, արտագաղթ կոչվող վտանգը կանխելու համար: 
-Արտագաղթի պատճառները ե՛ւ իրական են, ե՛ւ հոգեբանական: Իրական պատճառն այն է, երբ մարդիկ աշխատանք չգտնելով, չկարողանալով ընտանիք պահել՝ թողնում, գնում են:

Մինչդեռ կան նաեւ մարդիկ, որոնց սոցիալական վիճակը շատ լավ է, բավական հարուստ են, բայց դարձյալ մտածում են թողնել-գնալու մասին: Անկեղծ ասած, այդ մարդկանց չեմ հասկանում եւ չեմ ընդունում: Մանավանդ երբ փող ունեցողը երկրից հեռանալու իր մտադրությունը պատճառաբանում է՝ «էս ի՜նչ իշխանություն է, էս ի՜նչ օրինազանց երկիր է» խոսքերով:

Ես մեղադրում եմ այս կերպ մտածողներին, որովհետեւ այդպիսիք հիմնականում հարստացել են ի հաշիվ նրա, որ օրենքները շրջանցել են, քանի որ ամենեւին այն կարծիքին չեմ, որ նրանք «սուպեր» ազնիվ ճանապարհով են ձեռք բերել իրենց հարստությունը, հիմա էլ դժգոհում են, թե այս ինչ ոչ իրավական երկիր է:

Արտագաղթին, իհարկե, նպաստում է նաեւ իրավական դաշտի անկատարությունը, մարդկանց զայրացնում է, որ երկրում կան անձինք, որոնք օրենքից վեր են դասում իրենց:

Բայց կա մեկ այլ կարեւոր գործոն. տեսլականի բացակայությունը: Մենք դիմացանք պատերազմին, դիմացանք՝ շատ դժգոհ լինելով ՀՀՇ իշխանությունից, իսկ սոցիալական վիճակն այն ժամանակ անհամեմատ վատ էր: Բայց դիմացանք, որովհետեւ կար տեսլական: Իսկ այսօր չկա, եւ եթե խոսքը միայն լավ ապրելու մասին է, այդ դեպքում գործում է «որտեղ հաց, այնտեղ կաց» սկզբունքը:

Մի բարձրաստիճան պաշտոնյա համաձայնելով իմ դիտարկմանը՝ նկատեց, թե՝ տեսեք, Վրաստանն ունի իր տեսլականը, դա Եվրամիության անդամ դառնալն է, ու դրա համար պատրաստ է զրկանքների գնալ, դա համախմբում է այդ ժողովրդին, նրան կորով տալիս: Չնայած այդ պայքարում վրացիները կորցրին երկու Ղարաբաղի չափ տարածք, բայց, ճիշտն ասած, մտածում եմ, որ այդ կորուստը իրենց համար այնքան էլ մեծ չէ, որովհետեւ դրանք Ստալինի ժամանակ արհեստականորեն միացված տարածքներ էին, ուր վրացիներ չէին էլ ապրում։

Երբ Վրաստանում իշխանություն են ընտրում, նայում են, թե նոր իշխանությունը երկիրը որքանով է մոտեցնում իրենց տեսլականին: Այսինքն՝ չափանիշ ունեն:

Ադրբեջանն էլ ունի իր տեսլականը, իր համար ստեղծելով ոխերիմ թշնամու կերպար՝ ի դեմս հայերի, նպատակ է դրել բոլոր ասպարեզներում առաջ անցնել մեզանից ու դրա համար մեծ գումարներ է ծախսում, նպատակ ունի Արցախը վերցնել: Մինչդեռ հայերը, որ կանգնած են մարտահրավերների առաջ, լուրջ տեսլական չունեն:

-Բայց ինչպե՞ս կարող է մի ժողովուրդ չունենալ տեսլական, որն ունի անկատար մնացած բազում ազգային հարցեր: Այլ բան է, որ դրանք հասարակությանը որպես տեսլական պետք է մատուցել:

-Չէ, դրանք տեսլական չեն, այլ խնդիրներ են, իսկ տեսլականը պետք է լինի շատ խորը, ավելին՝ պետք է ապացուցես, որ շարժվում ես տեսլականիդ իրականացման ուղղությամբ:

2008-ին ես կողքից հետեւում ու տեսնում էի, որ Տեր-Պետրոսյանի շուրջ հավաքված երիտասարդների մեջ կա մի հատված, որն ունի այդ տեսլականը, բայց դրանում բացակայում էր ազգայինը: Նրանց նպատակն էր ընդունել միայն լիբերալ արժեքներ, դառնալ աշխարհի մի մաս ու ապրել այնպես, ինչպես Եվրոպայում կամ ԱՄՆ-ում: Ես սա չեմ ընդունում որպես տեսլական, որովհետեւ այն համեմված չէ ազգային արժեքներով, եւ չի կարեւորվում պետական շահը:

Կա նաեւ մարդկանց մի զգալի հատված՝ երիտասարդներ, զինվորականներ, որոնք եւս ունեն տեսլական, այն է՝ ունենալ ուժեղ բանակ ու վերջնականապես լուծել Արցախյան հարցը:

Բայց, ցավոք, մեզանում դեռ չկա այն հզոր տեսլականը, որը կհամախմբի ոչ միայն Հայաստանի, այլեւ աշխարհի հայությանը։ Նման տեսլական, եթե նույնիսկ կա էլ, ապա թղթերի վրա է: Իսկ եթե այդ տեսլականի հետեւից չի գնում ամբողջ ժողովուրդը, այն չի դարձել իշխանությունների նպատակը, ուրեմն դրա մասին խոսելն անիմաստ է:

Այստեղ կա մի վտանգավոր երեւույթ եւս: Մենք տեսանք, թե ինչպես Լ.Տեր-Պետրոսյանի ժամանակ դեմոկրատիայի ու լիբերալիզմի գաղափարները սպեկուլյացիայի ենթարկվեցին: Դրա հետեւանքով լիբերալիզմի գաղափարներով «տարվածները» դարձան հսկայական հարստության տեր. նրանք մարդիկ են, որոնց այսօր օլիգարխ ենք կոչում, նրանց մեծ մասը արժանի չէ՛ այդ հարստությանը:

Ավելի վտանգավոր է, եթե սպեկուլյացիա սկսվի ազգային գաղափարների շուրջ: Ուրեմն, եթե ազգայինին շաղախված չլինի ազատության գաղափարը, ապա այս դեպքում էլ ազգային գաղափարները կարող են դառնալ ինչ-որ խմբի հարստացման միջոց: Իսկ դա կլինի կործանարար մեր պետության համար: Ժամանակակից աշխարհում ազգայինը պետք է համեմված լինի նաեւ ազատության գաղափարներով:

 -Սեպտեմբերի 3-ին Հայաստանի կայացրած որոշումը գնահատեցիք որպես կարեւոր քայլ երկիրը վտանգավոր ցնցումներից զերծ պահելու համար, այսինքն՝ ընդգծեցիք անվտանգության բաղադրիչը: Ի՞նչ այլ գործոններ կառանձնացնեք:

-Առաջին՝ Մաքսային միությանը անդամակցումը կարող է խթանել տնտեսության զարգացմանը, ի վերջո, ռուսական շուկան մեզ ծանոթ շուկա է, եթե հայկական ջերմուկը, կոնյակը, կոշիկը անծանոթ են եվրոպացուն, ապա այս ու մյուս հայկական ապրանքները բրենդ են Ռուսաստանում:

Երկրորդ՝ կարծում եմ, Մաքսային միությանը անդամակցումը նպաստավոր կլինի մեր սոցիալական վիճակի բարելավման համար, իսկ եթե մարդիկ հարուստ են, ապա ավելի գաղափարական են. խոսքս անհատին չի վերաբերում, այլ ժողովրդին ու նրա կենսամակարդակի բարձրացմանը, սոված հասարակությունը գաղափարների հետեւից չի գնա:

Բայց կա նաեւ երկրորդ հանգամանքը. Մաքսային միությունը համարում եմ միջանկյալ վիճակ, միջանկյալ միություն, եւ չեմ կարծում, որ այն մեծ ապագա ունի, ավելին՝ այն կվերափոխվի մեկ այլ միության, թերեւս ներառելով այլ պետությունների: Առայժմ այսքանն է իմ կարծիքը, ավելին ասել չեմ կարող, քանի որ ապացուցելի չէ, իսկ առանց ապացույցների խոսել չեմ սիրում:

Ինչ վերաբերում է Մաքսային միությանը անդամակցելու մեր քայլին, կարծում եմ, այն միակ հնարավորն էր:

–Պարոն Մանուկյան, վերադառնանք դարձյալ ներքաղաքական հարցերին։ Քաղաքական դաշտում նկատելի են որոշակի տեղաշարժեր, մասնավորաբար, ձախ ուժերը հայտարարել են միավորման մասին, իսկ ի՞նչ սպասելիքներ կան ազգային-ժողովրդավարական հատվածից: Դեռ մեկ տարի առաջ ասացիք, որ նպատակ ունեք ակտիվացնել ԱԺՄ-ն:

-Ես ողջունում եմ ձախ ուժերի համախմբման ցանկությունը, բայց որքան էլ համախմբվեն, կարծում եմ, այն շատ փոքր ուժ կլինի:
Ինչ վերաբերում է ԱԺՄ-ին: Տարիներ առաջ մեր կուսակցության ներքին քննարկումներից մեկի ժամանակ, քանի որ մեզանում շատ էին մաթեմատիկոսները, ես գաղափարախոսության հետ կապված հարցը ներկայացրի մաթեմատիկորեն՝ իքս-իգրեկ առանցքներով, ուր 4 հատված կա, իքսի վրա գրեցի ազգայինը՝ դեպի վեր ազգայինը շատանում է, դեպի վար՝ նվազում:

Իգրեկ առանցքի վրա լիբերալիզմը նշեցի՝ դեպի վեր ազատությունը ավելանում է, դեպի վար բռնապետություն է: Փաստորեն 4 տիպի գաղափարախոսություն է լինում, ուր կոմունիստականը լիբերալիզմին դեմ է, բայց երկուսն էլ ազգայինի հարցում մինուս են:
ՀՅԴ-ի մոտ ազգայինը բարձր է, բայց նաեւ սոցիալիստական դաշտում է: Մյուսում Տեր-Պետրոսյանի կողմնակիցներն են, որոնք մերժում են ազգայինը եւ կողմնակից են միայն լիբերալիզմին: Մի շատ կարեւոր դաշտ դատարկ էր մնում. դա ազգային-ժողովրդավարականն էր, ուր ե՛ւ ազգայինն է շատ, ե՛ւ լիբերալիզմը: Այսօր դարձյալ այդ դաշտում կա հսկայական վակուում, եւ մեկ տարի առաջ ես մտածում էի ԱԺՄ-ով լրացնել այդ վակուումը: Մեզ կհաջողվի՞, թե՞ ոչ՝ այսօր չեմ կարող ասել: Բայց ակնհայտ է, որ հայաստանցիների մեծ մասը երկրի ապագան տեսնում է հենց այդ դաշտում, ուր ե՛ւ ազգայինն է ուժեղ, ե՛ւ ժողովրդավարականը:

–Հանրային խորհուրդ նշանակում է կապ իշխանության ու հասարակության միջեւ, հաջողվո՞ւմ է խորհրդին լիարժեք կատարել այդ դերը, մի կողմից՝ օգնել իշխանությանը ձեռքը ամուր պահել հասարակական տրամադրությունների զարկերակի վրա, մյուս կողմից՝ օգնել հասարակությանը՝ «վերեւներին» հասցնելու իր պահանջները:

-Մեր քառամյա գործունեության ընթացքում ոչնչից նոր կառույց ստեղծեցինք, որի հետ հաշվի են նստում տարբեր ուժեր: Բայց այն խնդիրը, որը պետք է լուծվի, դեռ առջեւում է, քանի որ այն ազդեցությունը, որ պետք է ունենանք իշխանության վրա, դեռ չունենք: Համենայն դեպս, հանրային խորհուրդը մի կարեւոր դիրք գրավեց, ինչը նկատելի եղավ նաեւ ժողովրդին:

Սկզբում երկու վտանգ էր մատնանշվում: Նախ՝ կարծիք կար, թե Հանրային խորհուրդը իշխանական ուժ է ու վարագույր է ծառայելու իշխանության համար: Բայց Հանրային խորհուրդը ցույց տվեց, որ շատ հարցերում ինքն անկեղծ է, պատրաստ մինչեւ վերջ պայքարելու: Դա դրսեւորվեց օտարալեզու դպրոցների հարցում, Մաշտոցի պողոտայի համար պայքարում, «Զվարթնոց» օդանավակայանի հին շենքի, այժմ էլ կուտակային համակարգի հարցերում:

Ու հասարակությունը համոզվեց, որ ՀԽ-ն խաղալիք չէ՝ մեջը բովանդակություն կա: Այն, որ այսօր մեզ շատ են դիմում տարբեր հարցերով, նաեւ մեղադրում, քննադատում, թե ինչո՞ւ եք անտեսել այս կամ այն խնդիրը, վկայում է, որ մենք ինչ-որ բան արել ենք:

Մյուս մտահոգությունն էլ կար, թե Հանրային խորհուրդը կարող էր դառնալ պոպուլիստական մի կառույց ու չնայած ստեղծվել է երկրի նախագահի որոշմամբ, բայց նրանում հավաքված մի խումբ մարդիկ, ժողովրդահաճո ծրագրերի իրականացմամբ, կփորձեն հաճելի երեւալ հասարակությանը եւ կուսակցությունների նման զբաղվելով պոպուլիզմով՝ կձգտեն հասնել իշխանության:
Ահա այս երկու վտանգների՝ «Սցիլլայի եւ Քարիբդայի» արանքից մենք դուրս ենք եկել, բայց դեռ ազատ, մաքուր «ծով» չենք հասել:

Հարցազրույցի առաջին մասը՝ այստեղ:

Անկախ

168.am-ը զրուցել է «Վերադարձ Հայաստան» հիմնադրամի գործադիր տնօրեն Վարդան Մարաշլյանի հետ:Անկախը իր ընթերցողներին է ներկայացնում այդ ուշագրավ հարցազրույցը.

– Նախ՝ խնդրեմ պատմեք, թե ինչ է անում «Վերադարձ Հայաստան» հիմնադրամը:

– Այժմ մեր գործունեությունը հիմնականում ծավալվում է մի քանի հիմնական խնդիրների շուրջ. առաջինը՝ ճիշտ ներկայացնել հայրենադարձության գաղափարը և հնարավորությունները սփյուռքում: Այսինքն` մենք ներկայացնում ենք կոնկրետ մարդկանց պատմությունները, թե ինչպես են նրանք տեղափոխվել Հայաստան, ինչով են զբաղվում, ինչ ռեալ դժվարությունների են հանդիպել Հայաստանում և ինչ խորհուրդներ են տալիս նոր տեղափոխվածներին, և նշում, թե, օրինակ, ինչ առավելություններ ունեն այստեղ: Այս ամենի վերաբերյալ մենք ֆորումներ ենք կազմակերպում տարբեր համայնքներում, լինի դա ինտերնետի միջոցով, կամ էլ անձամբ գնում և  մասնակցում ենք տարբեր միջոցառումների և այնտեղ ներկայացնում հայրենադարձության կարևորությունը տարբեր երկրներում և քաղաքներում: Ճիշտ է, ծախսը մեծ է, և շատ տեղերում չենք կարող նմանատիպ միջոցառումներ կազմակերպել, սակայն այս տարի մենք ծրագրել են 6 համայնքներում նմանատիպ միջոցառումներ կազմակերպել և ներկայացնել ոչ միայն Հայաստան տեղափոխվելու հնարավորությունները, այլ նաև  կամավորական ծրագրերը Հայաստանում, որին նաև դրսի հայերը կարող են մասնակցել: Օրինակ, հաճախ շատերը գալիս են՝ որպես կամավոր, իսկ հետագայում որոշում են կայացնում մշտապես մնալ հայրենիքում, թեև այդ նպատակը մինչ գալը երբևէ չեն ունեցել: Այստեղի կրթական հնարավորությունները, օրինակ`Հայաստանի Ամերիկյան համալսարանը կամ Սլավոնական համալսարանը, հատկապես մեր այն հայրենակիցների համար, ովքեր հայոց լեզուն չգիտեն կամ հայերենին լավ չեն տիրապետում, նույնպես բավական լավ հնարավորություններ են ընձեռում, և այդպիսով շատերն ուսումը փորձում են համատեղել հայրենիքում ապրելու հետ: Բացի այդ, այնպիսի ծրագրերը, ինչպիսք են «Թումո» ստեղծարար տեխնոլոգիաների կենտրոնը, «Այբ» ավագ դպրոցը, Սփյուռքի նախարարության «Արի տուն» ծրագիրը և այլն, շատ կարևոր են այս գործում: Կարծում եմ՝ այդ բոլոր ծրագրերով պետք է և կարելի է մարդկանց կապել Հայաստանի հետ: Կարևոր հարց է նաև այն, որ, երբ մարդն արդեն մտածում է և որոշում է կայացրել տեղափոխվել Հայաստան առաջիկա տարիներին, ապա մենք արդեն իսկ սկսում ենք այդ մարդկանց հետ աշխատել, փորձում ենք հասկանալ, թե որոնք են նրանց հիմնական հուզող հարցերը, որոնք կարող են շատ տարբեր լինել, օրինակ`անձնական իրերն ինչպե՞ս տեղափոխել, որպեսզի կարողանան օգտվել այն արտոնությունից, որ մեր պետությունը տրամադրում է, կամ, օրինակ`  ի՞նչ անել այժմյան իրենց բնակարանի հետ, որ Նյու Յորքում է կամ այլուր. արդյո՞ք ամեն ինչ արժե վաճառել, և այլն, ինչպես աշխատանքի տեղավորվել Հայաստանում, լեզու սովորել, եթե չգիտեն, և այլն: Մենք այս ամենի վերաբերյալ, առնվազն հիմնվելով տարբեր մարդկանց փորձառության վրա, տալիս ենք խորհուրդներ, որոնց կարիքը նրանք իրականում շատ ունեն, իհարկե, մենք կարող ենք միայն օգնել մեր խորհուրդներով, սակայն, ի վերջո, նրանք պետք է որոշեն՝ վերադառնալ հայրենիք, կամ ոչ:

– Հայաստանում գործազրկության ցուցանիշը ցածր չէ, պաշտոնական տվյալներով՝ մոտ 32.5%: Այս պարագայում Ձեզ համար հայրենադարձներին այստեղ աշխատանքի տեղավորելը դժվար չէ՞, արդյոք գործարարներն օգնո՞ւմ են Ձեզ, թե՞…

– Այո, գործազրկությունը Հայաստանում շատ լուրջ խնդիր է, բայց եկեք հստակ հասկանանք, որ շուկայում շատ լուրջ դիսբալանս (անհավասարակշռություն) է տիրում: Oրինակ, մենք ունենք մոտավորապես 40 կազմակերպություն, որոնք մեզ պարբերաբար դիմում են և ամիսներով չեն կարողանում գտնել իրենց համար համապատասխան մասնագետի: Մի կողմից՝ մենք ունենք բազմաթիվ միջին մակարդակի տնտեսագետներ, իրավաբաններ, բժիշկներ, իսկ մյուս կողմից՝ մոտ 2 հազար թափուր աշխատատեղեր կան, օրինակ` տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ոլորտում, որն այդպես էլ չի համալրվում նոր աշխատակիցներով: Այսինքն՝ ոչ պետությունը, և ոչ էլ հասարակությունը ճկուն չեն այս հարցում և չեն հասկանում, որ, ենթադրենք, եթե պետք են ծրագրավորողներ, ապա ընտանիքը պետք է դրա մասին մտածի, ոչ թե, օրինակ, իրենց երեխային մի կերպ տնտեսագետ դարձնեն, նախ՝ կաշառք տալով, որ ընդունվի, իսկ այնուհետև՝ կաշառք տալով, որ ավարտի, և արդյունքում շատ անգամ այդ շրջանավարտը, որ դուրս է գալիս համալսարանից, առանձնապես գիտելիքներ չի ունենում: Իհարկե, յուրաքանչյուր հայրենադարձի համար, ով դիմում է մեզ, մենք չենք կարող աշխատանք ապահովել, որովհետև երբեմն հանդիպում են շատ նեղ մասնագիտացում ունեցող մարդիկ՝ գիտնականներ և այլք, իսկ մենք նրանց փորձում ենք բացատրել, որ իրենք այդ կերպ Հայաստանում չեն կարող իրենց պահել, և պետք է մեկ այլ նոր բան սկսել կամ փոխել իրենց ոլորտը: Այսօր աշխարհը զարգանում է, և մենք դեպքեր ունենք, երբ մարդիկ ֆիզիկապես գտնվելով Հայաստանում՝ աշխատում են դրսի շուկաներում: Օրինակ` ՏՏ ոլորտում: Մենք այդ ձևաչափերը ևս շատ ենք խրախուսում, այնպես որ ոլորտը և աշխատավարձերի մակարդակը Հայաստանում խնդիր է, սակայն կրկին պետք է նշեմ, որ կան որոշ նիշաներ, որտեղ որ շատ լուրջ պակաս կա մասնագետների, օրինակ՝ մարքետինգի ոլորտի մասնագետների, ՏՏ ոլորտի մասնագետների, ռիսկերի կառավարիչների՝ բանկային ոլորտում, և այլն: Որքան ավելի զարգացած են կազմակերպությունները, և նրանց արտահանման ուղղվածությունն ուժեղ է, այդքան ավելի ժամանակակից է նրանց մոտեցումը, օրինակ, մենք մի դեպք ունենք, երբ մի հայ աղջիկ Ֆրանսիայից skype-ով հարցազրույց անցավ Հայաստանում գործող նմանատիպ մի ընկերությունում և նոր տեղափոխվեց Հայաստան: Մենք ձգտում ենք, որ ապագայում մենք կարողանանք նման ձևով օգնել մարդկանց, որպեսզի մինչև Հայաստան տեղափոխվելը նրանք կարողանան աշխատանք գտնել, և նոր միայն վերադառնան:

– Այժմ Հայաստանում արտագաղթի տեմպերը բավականին բարձր են, այս իրավիճակում Ձեր գործն արդյոք չի՞ դժվարանում: Եվ ընդհանրապես հետաքրքիր է, ինչպե՞ս եք կարողանում, կոպիտ ասած , «համոզել» ու մարդկանց բերել Հայաստան:

– Այդ «համոզել» բառը սխալ է, մենք ոչ ոքի չենք համոզում: Իհարկե, հասկանում եմ ձեզ շատ լավ, բայց եկեք նախ հասկանանք, թե ո՞վ է հիմնականում արտագաղթում: Արտագաղթում են ոչ բոլորը, բայց մեծամասամբ այդ արտագաղթը տեղի է ունենում դեպի Ռուսաստան, իսկ  հիմնականում գնում են գրեթե նույն պրոֆիլի մարդիկ: Իհարկե, նրանցից ոչ բոլորն են տեղափոխվելով Ռուսաստան՝ լավ ապրում, բայց իրենք այնտեղ, այսպես ասած, «վիզ են դնում»` ամեն ինչ անում են այնտեղ, որպեսզի փորձեն ապահովել իրենց գոյատևումը: Ցավոք սրտի, նույն ջանքերը ես չեմ տեսնում, որ մարդիկ գործածեն Հայաստանում, և թեկուզ այնտեղ` Ռուսաստանում, միգուցե ավելի շատ գումար են վաստակում, բայց ապրում են շատ ավելի ոչ բարեկեցիկ պայմաններում և շատ ավելի ցածր մակարդակից են սկսում: Դեռ չեմ խոսում նրանց նկատմամբ այնտեղի հասարակության վերաբերմունքի մասին: Ի դեպ, այդ արտագաղթի մասին է խոսում նաև այն, որ Ռուսաստանից եկող տրանսֆերտները գնալով նվազում են, քանի որ շատերն արդեն մտածում են ոչ թե գումարը Հայաստան ուղարկելու մասին, այլ իրենց ընտանիքին վերցնում և տանում են իրենց մոտ՝ Ռուսաստան, իսկ դա բավականին լուրջ աղետ է մեզ համար: Իրականում մեր հույսն այն է, որ հայրենադարձները տեղափոխվելով Հայաստան և բերելով նոր գաղափարներ և նոր մոտեցումներ, նոր գիտելիք ու նոր փորձառություն՝ իրենց բնորոշ էներգիայով կարողանան ապագայում ձևավորել և զարգացնել ինչ-որ նոր ալտերնատիվ ուղղություններ և այդպիսով աշխատատեղեր ստեղծել նաև տեղացիների համար: Այդպիսով մենք կարող ենք ունենալ ոչ թե մեկ «Այբ» կամ «Թումո», այլ մի քանիսը, ինչը համակարգային փոփոխություններ կբերի մեր երկրում որոշակի կոնկրետ ոլորտներում: Ես չեմ ասում, թե հայրենադարձներն ինչ-որ արտոնյալ մարդիկ են, բոլորովին, սակայն նրանք կարող են նպաստել մեր երկրում տարբեր ուղղությունների զարգացմանը, քանի որ նրանց զգալի մասը շատ ակտիվ է ոչ միայն հասարակական տարբեր շարժումներում, այլև բիզնես ոլորտում:

Շարունակությունը`սկզբնաղբյուր կայքում:

Անկախ

Հունվարի 28-ին լրանում էՀայաստանի երրորդՀանրապետության ազգային կանոնավոր բանակի ձևավորման տարեդարձը: Այս կապակցությամբ«Անկախը» զրուցել է ՎազգենՄանուկյանի հետ, որը 1992-93թթ. եղել է պաշտպանության նախարար: Հենց այս շրջանում հիմք դրվեց բանակաշինությանը,իսկ պատերազմական գործողություններում էլ սկիզբ դրվեց հաղթանակների շղթային:

– Պարոն Մանուկյան,կանոնավոր բանակը ձևավորվել է 1992-93 թթ., երբ Դուք պաշտպանությաննախարար էիք: Պատմեք, թեինչպես մարտերին զուգընթաց ստեղծվեց կանոնավոր ու հաղթական բանակ:

– Սումգայիթի դեպքերից հետո, երբ հասկացանք, որ Սովետական Միությունը որոշ դեպքերում կարող է մեզ պաշտպան չլինել, առաջացավ զինված ջոկատներ ստեղծելու գաղափարը: Որոշ ջոկատներ Ղարաբաղ կոմիտեն էր ստեղծել, բայց նաև ինքնուրույն ջոկատներ էին ստեղծվում: Վտանգ կար, որ կարող է խմբապետների շարժում սկսվել, ինչպես 1918-ին, երբ կանոնավոր բանակի փոխարեն խմբապետներ ունեինք: Ուստի 1990-ին, երբ իշխանության եկանք, կառավարությունը որոշում ընդունեց, որ հայրենիքին ծառայել ցանկացող բոլոր ջոկատները, պետք է մտնեն ՄՀՕՋ: Բոլորը չէ, որ ընդգրկվեցին, բայց դեպքերի հետագա զարգացումը ցույց տվեց, որ դուրս մնացած ջոկատներն էլ էին պայքարում հայրենիքի համար: Երկրորդ քայլն այն էր, որ ստեղծեցինք պաշտպանության կոմիտե: Նախարարություն ստեղծել չէինք կարող, քանի որ դեռ ԽՍՀՄ կազմում էինք, բայց կոմիտեն նախարարությանը հավասար իրավասություններ ուներ: Կոմիտեի ղեկավար նշանակվեց Վահան Շիրխանյանը, և նրա շուրջը համախմբվեցին շատ ու շատ զինվորականներ, ջոկատներ: Հետագայում կոմիտեի հիմքի վրա պաշտպանության նախարարություն ստեղծվեց: Այդ ժամանակ հրավիրվեց գեներալ Նորատ Տեր-Գրիգորյանցը, որին հանձնարարվեց կանոնավոր բանակի կառուցման գործը: Երեք թևով էինք աշխատում: Մի կողմից` Ղարաբաղ կոմիտեն էր ստեղծում ջոկատներ, որոշեցինք կամավորների հիման վրա ստեղծել պրոֆեսիոնալ բանակ, իսկ թիկունքում ստեղծել կանոնավոր բանակ արդեն զինակոչիկներից` 18 տարեկան երեխաներից, որոնց աշխատում էինք ռազմաճակատ չուղարկել. նախ` փորձ չունեին, բացի այդ, ամեն մեկի մահը հասարակության մեջ ցնցում էր առաջացնում: Շուտով այդ երեք թևերը դարձան միասնական: Եթե միասնականություն չլիներ, հաղթանակ էլ չէր լինի:

– Միշտ նշվում է, որ ադրբեջանական բանակը թե՛ զինվորների թվաքանակով, թե՛ռազմատեխնիկայով գերազանցություն ուներ: Նման պարագայում ինչպե՞ս կարողացանքհաղթել:

– Եթե մենք անկեղծ համարում էինք, որ Ղարաբաղը մերն է, մեզնից զավթած տարածք է, ապա կարծում եմ, չնայած իրենց հայտարարություններին, հոգու խորքում ադրբեջանցիները գիտեին, որ դա իրենց տարածքը չէ: Այսինքն` ոչ թե իրենց հողը, այլ գրաված հողն էին պաշտպանում, դա զուտ հոգեբանական նշանակություն ուներ: Երկրորդ` կարծում եմ, որ Ադրբեջանի բանակը վատ էր կազմակերպված մի քանի առումով: Նախ` նրանք սկսեցին նորակոչիկներին օգտագործել ռազմական գործողությունների ժամանակ: Այդ անփորձ երիտասարդների զոհվելը մեծ ալեկոծություն էր առաջացնում Բաքվում և ողջ Ադրբեջանում: Երրորդ` մենք խորհրդային բանակում 4400 սպա ունեինք և հենց սկզբում դիմեցինք նրանց Հայաստան վերադառնալու կոչով: Շատերը եկան, և պատերազմը շուտով սիրողականից անցավ պրոֆեսիոնալ մակարդակի: Ադրբեջանցիները հրաժարվեցին դրանից: Նրանք քիչ սպաներ ունեին, բայց եղածն էլ նորմալ չէին օգտագործում: Պատերազմը ստացավ ժամանակակից ձևեր` տեխնիկա էր կիրառվում, էլեկտրոնային ինստիտուտները զբաղվում էին նոր զենքերի ստեղծմամբ, եղածի վերափոխմամբ, օգտագործում էինք սարքավորումներ, որոնք Խորհրդային Միությունը եզակի քանակով ուներ: Պատերազմը ավտոմատներով կռվից արագ վերածվեց ժամանակակից տեխնոլոգիաներով պատերազմի: Կարծում եմ, որ հայերն ավելի են պատրաստ այնպիսի գործողությունների, որոնք պահանջում են ժամանակակից տեխնոլոգիաների կիրառում: Բայց սխալ կլինի կարծել, թե ադրբեջանցիները վախկոտ էին, որոշ տեղերում կատաղի դիմադրություն են ցույց տվել, լավ ստորաբաժանումներ էլ են ունեցել, որոնք, սակայն, ընդհանուրի փոքր մասն էին կազմում:

– Պաշտպանության նախարարի պաշտոնը ստանձնեցիք իրար հաջորդող պարտություններիշրջանում, բայց Ձեր պաշտոնավարման ընթացքում պատերազմում բեկում տեղի ունեցավ, ևսկսվեցին իրար հաջորդող հաղթանակները: Ինչպե՞ս կատարվեց այդ ամենը:

– Մեր ռազմական գործողություններով սկզբում փայլուն հաղթանակներ ունեցանք` Շուշիի և Լաչինի ազատագրումը: Որից հետո մեծ պարտություններ կրեցինք Շահումյանի շրջանում, ընդ որում, կասկած կար, որ ադրբեջանցիներին ռազմատեխնիկայով աջակցում են Խորհրդային Միության զինվորականները: Հետո կորցրեցինք Մարտակերտը, հետո ամբողջ ռազմաճակատով սկսեցինք նահանջել: Անելանելի վիճակ էր: Այդ ժամանակ պաշտպանության նախարար Վազգեն Սարգսյանը հայտարարեց մահապարտների գումարտակի ստեղծման մասին: Ինչքան հիշում եմ, մոտ 300 հոգի հավաքագրվեց: Այդ ջոկատը մի պահ կանգնեցրեց թշնամու առաջխաղացումը, բայց կյանքը ցույց է տալիս, որ մահապարտներով պատերազմ չես հաղթի: Սակայն բանակի կառուցման հիմքն արդեն դրված էր, և այն ինքնին ներսից կազմավորվում էր: Երբ պաշտպանության նախարար դարձա, արդեն բավական քայլեր կատարվել էին այդ ուղղությամբ: Մի կարևոր հանգամանք կար, որ ինձ տարբերում էր մյուսներից, քանի որ ես քաղաքական գործիչ էի, ինքնուրույն քաղաքական որոշումներ էի ընդունում: Այդտեղ պետք էր համարձակվել, հանդգնություն էր պետք, որ Ղափանում մեր զորքերն առաջ գնան: Ադրբեջանցիներն անընդհատ հարձակումներով հալածում էին ղափանցիներին, հարկավոր էր ազատել Ղափանի դիմացը: Ինքնուրույն որոշում ընդունեցի, որ Ղափանի օպերացիան սկսում ենք: Հետո Մարտակերտը վերցնելու միակ հնարավորությունը Քելբաջարը (ներկայումս Քարվաճառ) վերցնելն էր, առանց որի Մարտակերտը ո՛չ վերցնել կարող էինք, ո՛չ էլ պահել: Կամ գուցե կարողանայինք վերցնել, բայց ոչ պահել: Ղարաբաղը պահելու ապագա բանալին Քելբաջարն էր: Դա էր իմ կարծիքը, նաև Ռոբերտ Քոչարյանի, Սերժ Սարգսյանի, Սամվել Բաբայանի: Փորձում էինք համոզել հայաստանյան իշխանություններին` Լևոն Տեր-Պետրոսյանին, Վանո Սիրադեղյանին և մյուսներին, որ դա անհրաժեշտ է: Եվ մենք համարձակվեցինք: Այսինքն` բանակի հետևում պետք է կանգնած լինի մարդ, որը կկարողանա ինքնուրույն քաղաքական որոշումներ կայացնել, քանի որ առանց այդ քաղաքական որոշումների առաջ գնալ հնարավոր չէ: Երրորդ հանգամանքն այն էր, որ բանակում հազարավոր տղաներ կային, որոնք համոզված էին, որ մենք կարող ենք հաղթել: Մարդիկ իրար նկատմամբ վստահ էին: Կարևոր է, որ չմտածեն, թե բանակի ղեկավարությունը պատերազմը վարում է գումար աշխատելու կամ ընկերներին առաջ բրթելու համար: Երբ հավասարության մթնոլորտ ես ստեղծում, բանակի կարողությունները կրկնապատկվում են: Ցանկացած երկրում, անկախ հասարակարգից, մի կառույց կա, որ սոցիալիստական է, դա բանակն է: Մի կողմից` հիերարխիա է, մյուս կողմից` պատերազմի ժամանակ մարդիկ պետք է վստահ լինեն, որ չեն զոհվում հանուն ինչ-որ մեկի, այլ հանուն հայրենիքի: Կարծում եմ` այս մթնոլորտը ստեղծվեց: Քելբաջարի օպերացիայից հետո բեկում տեղի ունեցավ, կարող էինք գնալ այնքան, ինչքան ուզում էինք: Ադրբեջանական բանակն արդեն քանդվել էր:

– Շատերն են ասում, որ կարող էինք շատ տարածքներ ազատագրել, տարածքներ չկորցնել,ինչը չարվեց: Ինչու՞:

– Դրա մեջ մի քիչ չափազանցություն կա: Ճիշտ է, դիմացինը կոտրված էր: Վերցնելը շատ հեշտ է, պահելն է դժվար: Կարող ես առաջ գնալ, հետո մի այնպիսի հարված ստանալ, որ վազելով անգամ չկարողանաս հետ գալ: Առանց թիկունք ունենալու, առանց համապատասխան միջոցառումների շատ վտանգավոր էր առաջ գնալը: Եթե ֆանտաստիկա լիներ ու մտնեինք Բաքու և Ադրբեջանը կապիտուլյացիայի թուղթ ստորագրեր, այլ բան: Բայց եթե դա հնարավոր չէր, մի քիչ ավելի, մի քիչ պակաս, չեմ կարծում, որ իրավիճակը ֆունդամենտալ փոխվեր:

– Եթե համեմատենք այսօրվա և 90-ականների բանակը, ի՞նչ նմանություններ ևտարբերություններ կտեսնենք:

– Քանի որ հիմա բանակի հետ քիչ շփումներ ունեմ, ինձ համար էլ է դժվար ասել: Եթե խոսքը ներքին կարգապահության մասին է, ապա լավագույն ներքին կարգապահություն բանակում լինում է պատերազմի ժամանակ, երբ մարդիկ միասին գործ են անում: Հիշում եմ` Քելբաջարի գործողություններից հետո հրամանատարները գալիս էին ինձ մոտ ու առաջարկում նոր օպերացիա մշակել: Ասում էին, որ հենց մնում են առանց ռազմական գործողությունների, սկսվում են ներքին պառակտումներ, տղայական խոսակցություններ: Մի քիչ զարմանալի է, բայց պատերազմական իրավիճակը նպաստում է կարգապահությունը պահելուն: Հետո խաղաղ պայմաններում կարգապահությունը բարձր չէր բանակում: Տարիների ընթացքում կարգապահությունն ավելացավ, այդ մեկը որ տեսնում եմ: Պարզապես անցած տարի կարծես թե պոռթկում եղավ, ինչն ինձ համար անհասկանալի է: Ես մտքումս որոշել էի, որ բանակը գնում է կարգապահության վերելքի: Չգիտեմ: Թվերը նվազում են, բայց արձագանքն է ուժեղանում, գուցե լավ է, որ հասարակությունն այսպես է արձագանքում: Մենք այն ժամանակ կերազեինք, որ այսպիսի բանակ ունենայինք, սպաներով և այլն, և այլն: Բանակն իրականում ստուգվում է պատերազմի դաշտում: Բայց Աստված հեռու պահի, որ մենք ստիպված լինենք ստուգելու մեր բանակը պատերազմի դաշտում: Եվ հետո, ես մի քանի անգամ ասել եմ, որ բանակի ուժը գնահատելիս հաշվի են առնում երկու փակագծերի արտադրյալը: Մի փակագծում այն է, թե ինչքան բնակչություն ունես, տնտեսական ցուցանիշները, ՀՆԱ մակարդակը, որքան և ինչ ռազմատեխնիկա ունես, քանի զինվոր ունես և այլն: Երկրորդ փակագծում այն է, թե որքանով ենք նվիրված մեր ազգային գաղափարներին, ինչքանով ենք միասնական, ինչքանով ենք կարողանում կարգուկանոն ապահովել, մարդիկ որքանով են հավատում իրենց երկրի ապագային: Այն ժամանակ հաղթեցինք` երկրորդ փակագիծը մեծացնելով: Հիմա այդ փակագիծը մեծ է, թե ոչ, հատուկ ուսումնասիրության հարց է: Որովհետև մարդիկ չեն կարող, իրենց երկրի ապագային չհավատալով, ներքին վստահություն չունենալով, առանց միասնականության հաղթել. ինչ զենք էլ որ ունենան: Հետևաբար, այդ փակագծի նկատմամբ պետք է ուշադիր լինել: Առաջին փակագիծը տեսնելը շատ հեշտ է, հետախուզությունը միանգամից ասում է:

– Բանակում ի՞նչ խնդիրներ կան, որոնք, ըստ Ձեզ, լուծման կարիք ունեն, ի՞նչփոփոխություններ են հարկավոր:

– Նախ, եթե խոսենք առաջին փակագծից, կարծում եմ, որ մեր բանակին ժամանակակից զենքի տեսակներ են պետք, և կարծում եմ` արժի, որ որոշ տեսակներ էլ հենց Հայաստանն արտադրի: Մեծ զարկ պետք է տալ դրան: Երկրորդը` կարգապահությունն է, և երրորդը բանակից դուրս հարց է: Պետությունն իր քաղաքացիների կողմից պետք է սիրված լինի, մարդը պետք է հպարտ լինի, որ Հայաստանի քաղաքացի է: Եվ հաջորդը` կամաց-կամաց պետք է անցնել պրոֆեսիոնալ ստորաբաժանումների ավելացման:

– Հայաստանի պես երկրում հնարավո՞ր է միայն պրոֆեսիոնալ բանակ ունենալ:

– Դժվար կլինի: Դեմոգրաֆիայի տեսանկյունից էլ չենք կարող բոլորին ընդգրկել բանակում: Պետք է միաժամանակ երկուսն էլ լինեն` ոչ մեծ թվով պրոֆեսիոնալ ստորաբաժանումներ, բայց նաև բոլոր 18 տարեկանները զորակոչի ենթակա լինեն, գնան ծառայեն, որպեսզի երբ պատերազմական իրավիճակ լինի, մոբիլիզացիան հեշտ լինի, գնան իրենց հայրենիքը պաշտպանելու:

– Իսրայելում նաև աղջիկներն են ծառայում, մեզ մոտ այդ մասին անգամ չի խոսվում:

– Աղջիկները շատ հավեսով կծառայեին, ու չեմ կարծում, թե աղջիկներն ավելի վատ զինվոր են, քան տղաները: Չգիտեմ, թե ինչու չի քննարկվում, պարզապես այդ ժամանակ էլ լուծում պահանջող այլ խնդիրներ կլինեն:

– Բանակ-հասարակություն կապ կա՞ արդյոք, և արձագանքը տեղի ունեցող դեպքերինադեկվատ ե՞ք համարում:

– Արձագանքը երբեմն չափազանցված է, քանի որ Հայաստանում կան ուժեր, որոնք առաջնորդվում են «որքան վատ, այնքան լավ» սկզբունքով: Բայց այդպիսի իրավիճակ կա աշխարհի գրեթե բոլոր երկրներում: Կարևորն այն է` ճիշտ է, թե սուտ լուրը: Եթե ճիշտ է, կարելի է մոռանալ, թե ինչ նպատակով է ասվել: Պետք է պայքարել նման երևույթների դեմ: Սխալ է նաև թաքցնելը միայն այն բանի համար, որ հանկարծ հակառակորդը չիմանա: Պետք է ուժեղ լինես իրականում, ոչ թե ձևացնես, թե ուժեղ ես: Բանակին մի քիչ քնքշությամբ եմ վերաբերվում և ամեն վատ խոսքը կարծես սիրտս վառի, բայց մյուս կողմից` ճիշտ ասվածը պետք է հաշվի առնել, բանակը վերակառուցել, դարձնել ավելի կարգապահ: Բանակը հասարակության մի մասն է, բոլորը մեր երեխաներն են, ծանոթներն են: Եվ բնական է, որ բանակ-հասարակություն կապը կա:

– Կրթական համակարգը, ընտանիքը նոր սերնդին որքանո՞վ են պատրաստում բանակումծառայելուն:

– Կախված է ընտանիքից, դպրոցից: Միարժեք ասել հնարավոր չէ, բայց հայերի մեջ բնական հայրենասիրություն կա, որի վրա շատ մեծ ուժ կարելի է կառուցել: Հիմա մեր ռազմաճակատը ներքին տնտեսությունն ու քաղաքականությունն են: Եթե կարողանանք տնտեսությունը զարգացնել, որ մարդիկ կարողանան ավելի լավ ապրել, աշխատանք ունենան, տեսնեն, որ երկրում արդարություն կա, կաշառակերությունը քիչ լինի, երևի այդպիսի պայմանների դեպքում ավելի ուժեղ կլինենք: Այդտեղ է հարցի լուծումը: Մի տանկ ավելի, մի տանկ պակաս, հարց չի լուծում:

– Որոշ մասնագետներ խոսում են բանակի այլ` ազգային կամ արևմտյան մոդելին անցնելուանհրաժեշտության մասին: Ի՞նչ կասեք այդ մասին: Շարունակությունը կարդացեք հետևելով հղմանը: Անկախ

2rd.am-ը Անկախին հայտնում է, որ Ամանորից առաջ մի քանի հարց են ուղղել ՀՀ երկրորդ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանին, և իր գրասենյակի միջոցով ստացել այդ հարցերից մեկի պատասխանը, ինչպես նաև խոստում, որ մյուս հարցերի պատասխաններն էլ կլինեն: Նկատի ունենալով, որ դեկտեմբերի 30 հարցազրույցը դարձավ բուռն քննարկումների առարկա, ինչպես նաև այն, որ ՀՀ վարչապետ Տիգրան Սարգսյանը երկու անգամ անդրադարձավ երկրորդ նախագահի այդ հարցազրույցին,

2rd.am-ը  նաև համապատասխան հարց է հավելել և   ստացել  խոստացած պատասխանները, որի համար շնորհակալություն է  հայտնում ինչպես ՀՀ երկրորդ նախագահին, այնպես էլ նրա գրասենյակին:

– Պարոն նախագահ, ինչպիսի˚ կարծիք ունեք 2013-ի դեկտեմբերին «Գազպրոմ»-ի հետ ստորագրված և քաղաքական դաշտում ու մամուլում այդքան աղմուկ հանած գազային համաձայնագրի մասին:

Գազային համաձայնագրի հետ կապված բոլոր հարցերը ես կբաժանեմ երեք մասի:

-Գազի իրական գնի թաքուն պահելը և դրա հետևանքով 300 միլիոն դոլարի պարտքի կուտակումը:
-Հայռուսգազարդի հայկական 20 տոկոսանոց փայաբաժնի բուն վաճառքը:
-Համաձայնագրով մինչև 2043 թվականը հաստատված մենաշնորհի բացառիկ պայմանները:

1. Եվ այսպես, գազի իրական արժեքի թաքուն պահելու մասին: Մինչև հիմա ինձ համար անհասկանալի է գազի գնի փոփոխությունը թաքցնելու կառավարության տրամաբանությունը, որը հանգեցրեց հսկայական պարտքի գոյացմանը: Ակնհայտ էր, որ գազը հանրապետություն էր մտնում շատ ավելի թանկ գնով, քան սպառողների համար հաշվարկվող սակագներն էին:  Դա երևում էր մաքսային ապրանքագրերից, ինչի մասին մի շարք հրապարակումներ եղան մամուլում: Ընդ որում, հենց սկզբից հասկանալի էր, որ կառավարությունը չի կարող խուսափել տհաճ բացատրություններից, քանի որ օրենսդրությունն ուղղակի թույլ չի տալիս շրջանցել խորհրդարանը: Գուցե, այնուամենայնիվ, հույս ունեին «Գազպրոմ»-ի հետ համաձայնության գալ որևէ այլ սխեմայով, բայց չստացվեց: Արդյունքում ստացվեց շատ տհաճ պատմություն, և կառավարության հեղինակությունը լրջորեն տուժեց: Քննարկումներն ԱԺ-ում ճնշող տպավորություն թողեցին, կարծում եմ, ոչ միայն ինձ վրա: Կառավարությունը չուներ կատարվածի վերաբերյալ ողջամիտ բացատրություններ և ծայրահեղ անհամոզիչ էր: Ավելի հեշտ կլիներ պարզապես ներողություն խնդրել: Նույնիսկ իշխող կուսակցության պատգամավորների մի մասը ակնհայտ շփոթմունքով էին քվեարկում համաձայնագրի օգտին:
Սա վատ նստվածք թողեց հասարակության կողմից համաձայնագրի ընդհանրական ընկալման վրա, նաև՝ դրա լեգիտիմության առումով: Հասարակությունն ընտելացել է բազմաթիվ քաղաքական գործիչների անսկզբունքայնությանը, բայց իշխանության ինստիտուտ¬ներից մեկի հանրության աչքի առաջ այսչափ «ճարպիկանալը» շոկ է առաջացնում: Հայաստանը, ցավոք, երբեք աչքի չի ընկել պետական ինստիտուտների նկատմամբ բնակչության վստահության բարձր մակարդակով (բացառությամբ բանակի(, իսկ այսպիսի իրադարձությունները քայքայում են այդ վստահության մնացորդները: Վստահ եմ, որ հենց սկզբից պետք էր ուղիղ ասել թե գազի գնի թանկացման, թե այդ խնդրի լուծման ուղղությամբ  իշխանության գործադրած ջանքերի մասին:

2. «Հայռուսգազարդ»-ի 20 տոկոս բաժնեմասի վաճառքի մասին: Գանք մի փոքր հեռվից:  «Հայռուսգազարդ»-ի հիմնադիրներն ի սկզբանե եղել են ՀՀ էներգետիկայի նախարարությունը, «Գազպրոմ»-ը և «ԻՏԵՐԱ» ընկերությունը, համապատասխանաբար՝ 45-45-10 տոկոս բաժնեմասերով: Տնօրենների խորհուրդը ձևավորվում էր ըստ այդ բաժնեմասերի համամասնության, ընդ որում խորհրդի նախագահ էր նշանակվում «Գազպրոմ»-ի ներկայացուցիչը, իսկ գործադիր տնօրենին ներկայացնում էր հայկական կողմը: Փաստորեն ընկերության մենեջմենթն իրականացնում էր ՀՀ ներկայացուցիչը: Ավելի ուշ, 5-րդ էներգաբլոկում և Իրան-Հայաստան գազատարում «Գազպրոմ»-ի կատարած խոշոր ներդրումների հետ կապված, բաժնեմասերի համամասնությունը փոփոխվեց (20-80), քանի որ հայկական կողմը այդ ներդրումների մեջ ֆինանսական մասնակցություն չունեցավ (մինչ այդ էլ «Գազպրոմ»-ը գնել էր «ԻՏԵՐԱ»-ի բաժնեմասը): Այդքանով հանդերձ, ընկերության կառավարման համաձայնեցված ձևաչափը չփոխվեց. գործադիր տնօրենը առաջվա պես նշանակվում էր հայկական կողմից: Դա, իհարկե, ընկերության կառավարման մեջ ասիմետրիկ մասնակցություն էր (ի շահ մեզ):
Այժմ, վաճառելով իր բաժինը, ՀՀ կառավարությունը ամբողջապես հեռացավ ընկերության կառավարումից՝ ստանալով միայն Տնօրենների խորհրդի նիստերին դիտորդ լինելու իրավունք: Այնքան էլ հաճելի չէ, իհարկե, կորցնել ազդեցությունը, սակայն ամեն դեպքում դա տեղավորվում է բիզնեսի տրամաբանության շրջանակում, եթե չլինեին բացառիկ իրավունքները, որոնք տրամադրվեցին այդ բնական մենաշնորհին մինչև 2043 թվականը:

3. Մինչև 2043 թվականը մենաշնորհի բացառիկ պայմանները: Համաձայնագրի այս հատվածը ծայրահեղ խոցելի է: Ես փորձեցի բնական մենաշնորհների մասով նմանատիպ համաձայնագրերի օրինակներ փնտրել  համաշխարհային պրակտիկայում, բայց անօգուտ: Հնարավոր է վատ եմ փնտրել, գուցե պիտի ուրիշ մայրցամաքում և այլ ժամանակներում որոնեի: Եվ սա կատարվում է այն ժամանակ, երբ աշխարհում նավթագազային բնագավառը և ընդհանրապես համաշխարհային էներգետիկան դինամիկ փոփոխությունների փուլ է մտել: Դա կարող է տեսանելի ապագայում  պահանջել օրենսդրական փոփոխություններ ու մոտեցումների լուրջ վերանայում էներգետիկայի բնագավառում: Պատանդ չի դառնա արդյո˚ք երկրի էներգետիկան վերոհիշյալ համաձայնագրի ձեռքում: Հիշեք «Արմենթել»-ի դեպքը:
Այստեղ ամեն ինչ շատ ավելի լուրջ է. այս համաձայնագրով կառավարությունը դիտորդ դարձավ ոչ միայն Հայռուսգազարդում, այլև ընդհանրապես հանրապետության գազի բնագավառում:
Ես «Գազպրոմ»-ի հետ խիստ արդյունավետ համագործակցության տասնամյա փորձ ունեմ, որի արդյունքներից են Հայաստանի լայնածավալ գազաֆիկացումը,  ստորգետնյա պահեստարանների նշանակալի ընդլայնումը, Հրազդանի ՊՇԷԿ-ի 5-րդ էներգաբլոկի կառուցումը, Իրան-Հայաստան գազատարը, և վերջապես՝ շահավետ գնով երկրի տասնամյա կայուն գազամատակարարումը: Երբեք «Գազպրոմ»-ը չի դրել այսպիսի պայմաններ, այս թեմայով նույնիսկ խոսակցությունները կթվային անտեղի: Եվ դա մեր տնտեսության մեջ հարյուրավոր միլիոնների ներդրումներ կատարելու պարագայում: Իսկ թե ինչու հիմա տեղի ունեցավ այս ամենը՝ չեմ կարող ասել, որևէ բացատրություն այս կապակցությամբ չեմ լսել:

-Պարոն նախագահ, կենսաթոշակային պարտադիր կուտակային համակարգի ընդունումը դժգոհության զգալի ալիք բարձրացրեց երկրում: Ինչպիսի˚ վերաբերմունք ունեք Դուք, և քննարկվե˚լ է արդյոք դրա կիրառումը Ձեր նախագահության օրոք:

– Մի փոքր նախապատմություն: Հարցը ակտիվորեն քննարկվել է 2004-2005 թվականներին՝ ՀՀ ԿԲ-ի նախաձեռնությամբ: Քննարկումներն, ըստ էության, դիմակայության ձևով ընթացել են կառավարության և կենտրոնական բանկի միջև, քանի որ կառավարության միասնական դիրքորոշումը դեմ էր պարտադիր կուտակային ֆոնդի ներդրմանը:
Ինձ մոտ մի քանի խոշոր խորհրդակցություն տեղի ունեցան վարչապետի, կառավարության տնտեսական բլոկի պատասխանատուների և  կենտրոնական բանկի ներկայացուցիչների մասնակցությամբ: Քննարկվում էր   համաշխարհային փորձը, գնահատվեցին Հայաստանի ընդհանուր տնտեսության վրա այդ ռեֆորմների ռիսկերն ու ազդեցությունը: Կառավարության փաստարկները շատ ավելի համոզիչ էին, քան ԿԲ-ինը: Ընդ որում, ռեֆորմի իրականացնողը  հանդիսանում էր հենց կառավարությունը, ոչ թե ԿԲ-ն, և պարտադրել կառավարությանը ռեֆորմ՝ ի հակառակ իր համոզմունքների, կլիներ սխալ: Այդ պատճառով էլ որոշում կայացվեց չներդնել կենսաթոշակային ապահովագրության պարտադիր կուտակային համակարգ: Այսինքն՝ մնալ մայրցամաքային Եվրոպայի կենսաթոշակային ապահովման մոդելի պարագծում, որը հիմնված է սերունդների համերաշխության սկզբունքի վրա:
Ի դեպ, խոսքը լավ կամ վատ մոդելի ընտրության մասին չէ: Երկու մոդելներն էլ ունեն իրենց առավելություններն ու թերությունները  և տարբեր երկրներում կիրառման հաջողված կամ ձախողված օրինակներ: Խոսքը վերաբերում է կոնկրետ երկրի իրադրությանը առավել չափով համապատասխանող մոդելի ընտրությանը, և դրա ներդրման հետ կապված հնարավոր ռիսկերի ճիշտ գնահատմանը: Կուտակային ֆոնդերն ամենից շատ տարածում ունեն ԱՄՆ-ում, որտեղ ֆինանսական և ֆոնդային շուկայի զարգացածության շնորհիվ կուտակումներն արդյունավետ կառավարելու, սեփական տնտեսության պարագծում պահելու լայն հնարավորություններ կան: Էֆեկտն այստեղ կրկնակի է. փողերն աշխատում են ինչպես քաղաքացու, այնպես էլ երկրի տնտեսության օգտին:
Ինչպիսի˚ն է ներկայիս իրադրությունը Հայաստանում:  Մի կողմից ծերացող բնակչությունը, նրա ակտիվ մասի երկրից հեռանալը վատթարացնում են աշխատողների և թոշակառուների առանց այդ էլ խնդրահարույց հանդիսացող համամասնությունը և բարդացնում աշխատող մասի կողմից թոշակառուների թոշակների վճարումը: Մյուս կողմից աղքատության աճը կուտակային հատկացումները երիտասարդ աշխատողների համար դարձնում են չափազանց զգալի և ռեալ կերպով վատթարացնում են նրանց ֆինանսական վիճակը:
Քննարկումները ցույց տվեցին, որ կուտակային հատկացումներին կառավարության մասնակցությունը բավարար շարժառիթ չէ երիտասարդության համար՝ նկատի առնելով ռեֆորմի երկարատև բնույթն ու վստահության մեծ դեֆիցիտը: Դրա հետ մեկտեղ, միևնույն է՝ դրանք հարկատուների գումարներն են:
Հայաստանը գործնականում չունի ֆոնդային շուկա և ակնհայտ է, որ կուտակված միջոցների մի մասը պարտքի տեսքով տրվելու է կառավարությանը դրա՝ պարտքային պարտավորությունների ձեռքբերման միջոցով: Կառավարությունը հարմար առիթ է ստացել մեծացնելու ներքին փոխառությունները և շատ հավանական է կխանդավառվի դրանով: Միջոցների մյուս մասը դուրս է բերվելու Հայաստանի սահմաններից, որովհետև մենք դրանք կառավարելու բավարար ֆինանսական գործիքներ չունենք: Սա դժվար է դրական հանգամանք անվանել երկրի տնտեսության համար (հաշվի առնելով նաև արդեն իսկ գոյություն ունեցող զգալի պարտքը(:
Որևէ հրաշագործ լուծում այստեղ պարզապես չկա: Ակնհայտ է միայն, որ տնտեսական աճի լավ տեմպի և բնակչության զբաղվածության բարձր մակարդակի պարագայում  հարցի սրությունը նշանակալիորեն մեղմ կլիներ:
Իմ կարծիքով ամենամեծ խնդիրը ֆինանսական շուկանների աճ գրանցած  տատանողականությունն է, ինչի հետևանքով մեծանում են թե կուտակված միջոցների կառավարման, թե դրանց մասնակի կորստի հետ կապված ռիսկերը:
Վերջին ճգնաժամի հետևանքով բազմաթիվ կենսաթոշակային ֆոնդեր լուրջ գումարներ կորցրեցին և չկա ոչ մի երաշխիք, որ այդպիսի բան էլ չի կրկնվի: Նման կորուստները փոխհատուցելու բավարար միջոցներ ՀՀ կառավարությունը չունի: Երաշխավորումը բյուջեով՝ փաստարկ է միայն միամիտների համար: Իսկ թե որքան արդյունավետ կկառավարվեն քաղաքացիների կուտակած միջոցները՝ մեծ հարց է:
Կենսաթոշակային բարեփոխման մակրոպատկերի մասին այսքանը: Չեմ ուզում մխրճվել ընդունված օրենքի խնդրահարույց մանրամասների մեջ: Դրանց մասին շատ են խոսել (և բավականին փաստարկված) կառավարության ընդդիմախոսները ինչպես ԱԺ-ում, այնպես էլ մամուլում հրապարակված տարբեր հոդվածներում և ծավալված քննարկումներում: Կարծում եմ, այդ դիտողություններից շատերին պետք էր ականջալուր լինել:
Միայն ժամանակը կարող է ցույց տալ, թե արդյոք ճիշտ վարվեց կառավարությունը՝ սկզբնավորելով պարտադիր կենսաթոշակային կուտա-կում¬ները: Ցավոք, այդ ռեֆորմի յուրահատկությունը շատ երկարաժամկետ լինելն է, և որպես կանոն, երբ խնդիրներ են ծագում, ռեֆորմների հեղինակներին արդեն քչերն են հիշում:
Իմ վերաբերմունքը ընդունված օրենքին բացասական է, նկատի առնելով ձախողվելու բարձր հավանականությունը՝ մեր քաղաքացիների միջոցների կորստով: Կարելի է հետադարձ հայացքով մոդելավորել իրավիճակը և հաշվարկել, թե կուտակումների ինչ մասնաբաժին կկորցնեին մեր քաղաքացիները ճգնաժամի պատճառով, եթե մենք 2005 թվականին ներդրած լինեինք պարտադիր կուտակումը: Ներողություն խնդրելը ինձ հաստատ չէր փրկի: Իսկ ճգնաժամերը պարբերաբար կրկնվում են և, որպես օրենք՝ այն ժամանակ, երբ դրանց ոչ ոք չի սպասում:

– Մեր կայքին Ամանորի նախօրեին տված Ձեր հարցազրույցը մինչ օրս էլ ներքաղաքական օրակարգի կենտրոնական թեման է մնում: Քաղաքական գործիչներից ու լրագրողներից շատերը հակված են գնահատել այն որպես մոտ ապագայում Ձեր՝ մեծ քաղաքականություն վերադառնալու հայտ: Բացի այդ, մամուլն ամեն օր գրում է վարչապետի հետ Ձեր բանավեճի շարունակության տարբերակների մասին, առավել ևս, որ անցած շաբաթ վարչապետը հանդես եկավ ծավալուն հոդվածով, ուր փորձեց արդարացնել իր արտահայտությունները այսպես կոչված “շինարարական փուչիկի” վերաբերյալ: Ի˚նչ կասեք այդ բացատրությունների կապակցությամբ: Եվ, արդյո˚ք Ձեր դեկտեմբերյան հարցազրույցը իրոք յուրահատուկ մի հայտ է՝ ակտիվ քաղաքականություն վերադառնալու համար: 

Նախ, գույնզգույն աղյուսակներով վերջին հոդվածի մասին: Ավելի լավ կլիներ վարչապետը լռեր: Եթե դու այդքան շատ հիփոթեք ունես՝ ինչո˚ւ այդքան քիչ է շինարարությունդ (բառափոխում եմ հայտնի ամերիկյան ասացվածքը): Եթե հավատանք թվերին, ապա հոդվածը հանգեցնում է մեկ եզրակացության. չնայած, որ հիփոթեքը կայուն աճ է արձանագրում, և դրա պայմանները բարելավվում են, միևնույն է՝ շինարարության ծավալները շարունակում են նվազել: Բայց դա ոչ միայն չի հերքում իմ հարցազրույցի հիմնական փաստարկները, այլև ամրապնդում է դրանք: Սակայն ես հակված չեմ հավատալ թվերին. դրանց մեջ խորամանկության մեծ չափաբաժին կա:

1. Աղյուսակներում դրված տվյալները հեռու են հիփոթեքի իրական ծավալներից և պայմաններից: Այդ թվերի զգալի բաժինը կազմում են անշարժ գույքի վերաձևակերպված ժամկետանց գրավային պարտավորությունները: Այսպիսի “թղթաբանական հիփոթեքը” որևէ ձևով չի խթանում իրական շինարարությունը: Բանկերի համար սա ժամանակավոր ելք է իրավիճակից, որն առաջացել է գրավադրվող անշարժ գույքի խնդրահարույց լիկվիդայնությունից: Դրան հնարավոր է ըմբռնումով մոտենալ՝ հանուն բանկային համակարգի կայունության:
Այստեղ հեգնանք կա ու ցինիզմ, որովետև այս երևույթից զգուշանալ է պետք (դա հիվանդ տնտեսության հատկանիշ է), այլ ոչ թե դրանով հպարտանալ:

2. Տարբեր տարիների ցուցանիշները կոռեկտ է համեմատել միայն համադրելի թվերով: Այսինքն, մեր դեպքում, անցած 6 տարիների կուտակային գնաճի (ավելի քան 37 տոկոս) և 2009թ. դրամի փոխարժեքի արժեզրկման (30 տոկոսից ավելի) հաշվարկով: “Տնտեսագիտական կատեգորիաներով” դատողություններ անող մարդը, հավանաբար, պետք է իմանա սրա մասին: Դա վերաբերում է ինչպես հիփոթեքային վարկերի ծավալին, այնպես էլ՝ կապիտալ ծախսերին:

3. Առաջին աղյուսակում մի հետաքրքիր բան կարելի է տեսնել: Պարզվում է, տնտեսության անկումը 2009թ. եղել է 18,5, այլ ոչ թե՝ 14,1 տոկոս, ինչպես պնդում էր մեր վիճակագրությունը: Եթե դա այդպես է, ապա անկման մակարդակով 2009թ. մենք աշխարհում զբաղեցրել էնք ոչ թե երկրորդ, այլ առաջին տեղը, ճիշտ է՝ վերջից: Շնորհավորում եմ վարչապետին: Ըստ նույն աղյուսակի, 2001-2007թթ. տնտեսության միջին տարեկան աճը ընդհանրապես առանց շինարարության կազմել է 8,6 տոկոս: Ցանկացած երկրի վարչապետ կարող է երազել դրա մասին:
Հիմա իմ հարցազրույցի շարժառիթների մասին:
Ես արտահայտվել եմ և արտահայտվելու եմ Հայաստանի ներկայի և ապագայի օրախնդիր հարցերի վերաբերյալ՝ անկախ մեծ քաղաքականություն վերադառնալու հանգամանքից: Ես չեմ կարող անտարբերությամբ նայել երկրում կուտակվող խնդիրներին և անկեղծ արտահայտում եմ իմ վերաբերմունքը դրանց: Գուցե երբեմն չափից դուրս շիտակ է ստացվում, բայց նաև մատչելի ու կարևորը՝ ազնիվ:
Բանավիճել որևէ մեկի հետ, առավել ևս վարչապետի, չեմ պատրաստվում: Նրա վերջին հոդվածը ցույց է տալիս, որ նա անհույս է: Անիմաստ է բանավիճել մեկի հետ, ով 6 տարի շարունակ արդարացնում է իր ձախողումները նախորդների գործողություններով:
Ցանկացած իշխանության գործունեության գնահատման գլխավոր ցուցանիշը շատ պարզ է. մարդկանց կյանքը այդ իշխանության օրոք լավացե˚լ է թե˚վատացել: Այստեղ ոչ մի հնարք չի օգնի: Իրենց կենսամակարդակի մասին մարդիկ ոչ աղյուսակներից են տեղեկանում, և ոչ էլ՝ նկարված վիճակագրությունից:

Անկախ

– Պարոն Մանուկյան, տարին բուռն էր քաղաքացիական–հասարակական ակտիվ շարժումներով, նախաձեռնություններով: Այդ տեսանկյունից ինչպե՞ս  եք այն գնահատում:

– Ընդհանրապես, Հայաստանում նոր պայմաններ են ստեղծվել, և դա երկկողմանի է. եթե իշխանությունը հայտարարեր, որ «իր դեմ խաղ չկա», այդ դեպքում քաղաքացիական հասարակությունն այսքան չէր զարգանա: Այսինքն` մի կողմից իշխանությունն է որոշակի հանդուրժողականություն ցուցաբերում, մյուս կողմից էլ առաջացել է մի նոր երիտասարդություն, որը բավականին ակտիվ է և կարողանում է իր հետևից տանել նաև մեծահասակներին, երբ ճիշտ հարցեր է բարձրացնում և իր առջև դնում: Բացի այդ, հասարակության տարբեր շերտերի մեջ զգացվում է գիտակցության փոփոխություն, փորձառություն և հասունացում:

– Ի՞նչ ցանկություններ և ի՞նչ մաղթանքներ ունեք՝ ուղղված հասարակությանը և իշխանություններին:

– Քաղաքացիական հասարակության զարգացումը նախորդ տարիների համեմատ ակնհայտ է, ինչը գնահատելի է, և եթե իմ ցանկությունների մասին խոսեմ, ապա կուզենամ, որ դա անշեղորեն շարունակվի: Իսկ այն երիտասարդներին, որոնք տարբեր հարցերում առաջնորդում են այդ քաղաքացիական շարժումները, մաղթում եմ, որ չունենան, ինչպես Ստալինն էր ասում, «головокружение от успехов» և հասկանան, որ իրենք միակն ու անփոխարինելին չեն, այլ մի մասնիկն են այդ քաղաքացիական հասարակության:

Կցանկանայի նաև, որ իշխանության որոշումները բոլոր հարցերում լինեին ավելի թափանցիկ և ավելի վերահսկելի հասարակության կողմից, իսկ դատարանները լինեին ավելի անկախ ոչ միայն իշխանություններից, այլև փողից, ինչը շատ կարևոր է: Եթե այդ ամենը լինի, կխթանի նաև տնտեսության զարգացումը, առանց որի խոսել անվտանգության, ինքնիշխանության, զարգացման մասին ուղղակի անիմաստ է:

Իսկ մեր ժողովրդին կցանկանայի, որ ամեն մի դատարկ բանից խուճապի չմատնվի, չթողնի երկրից գնա, հավատա այս երկրի ապագային, եթե նույնիսկ այս իշխանություններին չի սիրում, որովհետև կարծում եմ` նախորդներին էլ չի սիրել և ապագա իշխանություններին էլ չի սիրելու: Իշխանությունները ոչ թե սիրելու համար են, այլ աշխատեցնելու: Այ, քաղաքացիական հասարակության շարժման նպատակը իշխանություններին աշխատեցնելն է, և այդ խնդիրը պետք է հասարակությունն իր առջև դնի: Ժողովրդի ուզած իշխանությունը չի լինելու, և աշխարհի ոչ մի ժողովուրդ իր ուզած իշխանությունը չունի: Նույնիսկ այն դեպքում, երբ այդ իշխանություններն ընտրվում են ժողովրդի կողմից մեծ ոգևորությամբ, որոշ ժամանակ անց կրկին դժգոհություններ են առաջանում: Հիշենք Ֆրանսիայի օրինակը:

Այնպես որ, հույսը դրեք ձեր և երկրի ապագայի վրա անկախ նրանից, թե այս պահին ովքեր են իշխանության ղեկին: Եվ ամենակարևորը՝ սիրեք ձեր երկիրը, որովհետև դժվարությունները հաղթահարվում են սիրելու շնորհիվ:

Անի Գասպարյան

Անկախ

Վերջին տարիներին հայ-թուրքական հարաբերություններում դրական առաջընթաց չի նկատվում, երկու երկրների միջև բացակայում են դիվանագիտական հարաբերությունները, այդուհանդերձ, հասարակական ոլորտում կարելի է որոշ տեղաշարժեր արձանագրել:

Մի շարք համատեղ ծրագրերի իրականացումն ու հասարակական նախաձեռնությունները հանգեցրին նրան, որ հայ և թուրք ուսանողներն այլևս չեն խուսափում հարևան երկիր գնալուց և այնտեղ սովորելուց: Այդ եզակի ուսանողներից մեկն էլ 28-ամյա Մուրադ Այդեմիրն է: Նա ծնվել է Տրապիզոնում,  քաղծառայողի ընտանիքում: 2005 թ. ընդունվել է Անկարայի Բիլքենթ համալսարանի միջազգային հարաբերությունների ֆակուլտետ: Մասնակցել է ՆԱՏՕ-ի ահաբեկչության դեմ պայքարի կատարելագործման կենտրոնի կազմակերպած որոշ դասընթացների: Արդեն մեկ տարի է, ինչ սովորում է Երևանի պետական համալսարանի արևելագիտության ֆակուլտետի իրանագիտության բաժնի մագիստրատուրայում: «Անկախի» լրագրողը հանդիպել և զրուցել է Մուրադի հետ: Նա հայտնել է հայերի և Հայաստանի վերաբերյալ իր տպավորությունները, պատմել հայ ընկերների մասին, ինչպես նաև` մտքեր հայտնել հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման գործընթացում հասարակական դիվանագիտության կարևորության շուրջ:

– Ինչո՞ւ և ինչպես որոշեցիք գալ ու սովորել Հայաստանում:

– Բակալավրիատում սովորելու տարիներին տարածաշրջանային անվտանգության և կոնֆլիկտների լուծման դասընթացները, ինչպես նաև անձնական հետաքրքրությունն ինձ մղեցին այս որոշմանը: Կովկասյան տարածաշրջանը Թուրքիայի համար շատ կարևոր է, և այստեղ ծագած ցանկացած խնդիր լրջորեն անդրադառնում է նաև Թուրքիայի վրա: Այդ պատճառով որոշեցի ուսումս շարունակել տարածաշրջանային որևէ երկրում: Ինչու ընտրեցի Հայաստանը հարցին այսպես կպատասխանեմ. բացի այն հանգամանքից, որ Հայաստանը տարածաշրջանում կարևոր դեր ունի, ինձ առաջնորդեց ավելի զգացմունքային մի գործոն: Հայ ժողովուրդն այս տարածաշրջանի հնագույն ազգերից է, և ես ցանկացա նրան ավելի մոտիկից ճանաչել: Ցավոք, մեր երկրում Հայաստանով զբաղվող փոքրաթիվ մասնագետներ կան, և այս ոլորտում առաջատար լինելու համար նախընտրեցի անմիջապես տարածաշրջանում գտնվել:

– Ձեր ընտանիքն ու ընկերներն ինչպե՞ս ընդունեցին այս որոշումը:

– Բնականաբար, ընտանիքս շատ զարմացավ, սակայն բացասաբար չարձագանքեց իմ այս որոշմանը: Մայրս փոքր-ինչ անհանգստանում էր, քանի որ մի երկիր էի մեկնելու, որտեղ ոչ մի ծանոթ չունեի և հայերեն մի բառ անգամ չգիտեի: Ընկերներիս արձագանքը տարբեր էր: Մի մասն ասում էր, թե չարժե որ գնամ, որ արկածներ եմ փնտրում, և հնարավոր է` մեծ խնդիրների հետ բախվեմ: Ոմանք նույնիսկ վախենում էին, որ այստեղ գտնվելու ընթացքում հայերն ինձ կձուլեն: Իհարկե, իմ որոշումը խրախուսող ընկերներ էլ ունեմ: Մենք համակարծիք ենք այն հարցի շուրջ, որ իմ այս քայլը հետագայում կարող է օրինակ ծառայել ինձ նման մտածող ընկերներիս համար: Սա գիտակցելն ու զգալն իսկապես շատ հաճելի է:

– Մինչ Հայաստան գալը ի՞նչ գիտեիք մեր երկրի մասին: Արդյոք ունեի՞ք որոշ մտավախություններ:

– Երկրի մասին աշխարհագրական ընդհանուր տեղեկություններ գիտեի, ծանոթ էի  արտաքին քաղաքականության առաջնահերթություններին: Սակայն երբ այստեղ եկա, հասկացա, որ այս ամենը ոչինչ չի նշանակում, քանի որ մարդկանց մասին գաղափար չունեի: Մարդկանց հետ մտերմանալու համար պետք է մշակույթին ծանոթ լինել, այսինքն` իմանալ հայերի մտածելակերպը, կենսակերպը, ավանդույթներն ու սովորույթները: Այս ամենի մասին ես ոչինչ չգիտեի:

Անկեղծ ասած, սկզբնական շրջանում որոշ մտավախություններ ունեի: Վախենում էի, որ անգիտակցաբար կարող եմ նեղացնել մարդկանց կամ ինքս նեղվել որոշ բաներից: Սակայն կարծում եմ, որ այս շրջանը հաջողությամբ հաղթահարեցի:

– Ինչպե՞ս ընդունվեցիք համալսարան, նոր միջավայրին հե՞շտ հարմարվեցիք:

– Սկզբում եկա Երևան, հայտ ներկայացրեցի համալսարան, դիմում գրեցի կրթության նախարարությանը, շրջեցի քաղաքում և վերադարձա Թուրքիա: Ինձ ասացին, որ համալսարանից զանգի սպասեմ: Սակայն գրեթե հույս չունեի, քանի որ հարցազրույցս շատ լավ չէր անցել: Անցավ մոտ 20 օր, և արդեն բանակ գնալուս ժամանակն էր հասել, երբ զանգ ստացա և իմացա, որ ընդունվել եմ:

Սկզբում նոր միջավայրին մի քիչ դժվար էր հարմարվել, հայերեն ընդհանրապես չգիտեի և սկզբնական շրջանում փորձում էի ռուսերենով իմ հարցերը լուծել: Եղել են դեպքեր, երբ չեմ կարողացել ասել, թե որ կանգառում պետք է իջնեմ և շատ հեռու մի տեղում եմ իջել երթուղայինից: Ոչ ոք պարտավոր չէ սիրել դիմացինին, սակայն հայերը շատ ջերմ վերաբերմունք ցուցաբերեցին իմ նկատմամբ, և այստեղ այնպիսի ընկերներ եմ ձեռք բերել, որոնց հետ ամբողջ կյանքում շփվելու եմ: Հատկապես երախտապարտ եմ ինձ աջակցող մարդկանց՝ հյուրանոցի աշխատակցուհի Մարիաննային, որ Հայաստան գալուս առաջին օրն ինձ ատամնաբույժի մոտ տարավ, ինձ հայերեն սովորեցնող դասախոսներին, հանրակացարանի` եղբոր նման ինձ հարազատ դարձած աշխատակիցներին, իմ ընկերներին և ինձ իրենց հարազատ զավակի նման սիրող ընկերներիս ընտանիքներին: Հիմա մտածում եմ, թե ինչպես 7 տարի Անկարայում չկարողացա հարմարվել, իսկ այստեղ մեկ տարում ինձ երևանցի եմ զգում, շատ հետաքրքիր մի զգացողություն է:

– Որևէ խնդիր ունեցե՞լ եք այն պատճառով, որ թուրք եք:

– Քաղաքացիությանս համար ոչ մի խնդիր չեմ ունեցել: Իհարկե, եղել են հարցեր, որոնց շուրջ ընկերներիս հետ տարաձայնություններ եմ ունեցել, սակայն դա ոչ մի կապ չունի իմ թուրք լինելու հետ: Ապրիլի 24-ին Ծիծեռնակաբերդ եմ գնացել, սակայն նույնիսկ հայ ժողովրդի համար այդ կարևոր օրերին իմ նկատմամբ բացասական վերաբերմունք չի եղել: Ես այստեղ ինձ շատ հանգիստ եմ զգում, փողոցում զբոսնելիս նունիսկ անձնագիրս ինձ հետ չեմ վերցնում: Ուզում եմ նշել, որ եթե իմ հայ եղբայրներից որևէ մեկը Թուրքիա գա` ես ամեն կերպ պատրաստ եմ նրանց օգնել:

–Նշեցիք, որ շատ հայ ընկերներ ունեք, կպատմե՞ք նրանց մասին: Ինչպե՞ս է անցնում Ձեր ժամանակը համալսարանում և դրանից դուրս:

– Այո, ես շատ հայ ընկերներ ունեմ և՛ հանրակացարանում, որտեղ ապրում եմ, և՛ առօրյա կյանքում: Երբ նոր էինք ծանոթանում, բոլորը զարմանում էին, նույնիսկ կեսկատակ ասում էին, թե ես լրտես եմ: Հավանաբար, նրանց վրա տպավորություն էր գործել այն, որ մեր մշակույթներն այդքան նման են իրար: Այստեղի հայերից շատերի արմատները տանում են դեպի Թուրքիա: Ոմանց պապերը Էրզրումից են, մյուսների տատերը՝ Վանից: Շատ հաճելի է լսել ընկերներիս հուշերն իրենց նախնիների մասին, մտերմանալ նրանց հետ: Սկզբում լեզվական խնդիրներ ունեի, սակայն հիմա ոչ ոք չի հավատում, որ ես թուրք եմ: Ընկերներիցս ոմանք, եթե նույնիսկ թուրքերին չեն սիրում, իմ ներկայությամբ իրենց կարծիքը չեն արտահայտում: Այն հանգամանքը, որ մարդկանց աչքին ես «լավ թուրք» եմ, իսկ մյուս հայրենակիցներս՝ թշնամի, ես կապում եմ նրա հետ, որ մեր երկու երկրների միջև բավարար հարաբերություններ չկան: Սա վերաբերում է նաև Թուրքիայի իմ ընկերներին:

Իսկ այժմ ես մի տեսակ նեղվում եմ, եթե Սասունի և Սլավիկի հետ թեյ չենք խմում, քաղաքական հարցերի շուրջ հաճախակի բանավեճի չենք բռնվում: Օրվա առաջին ժամերն անցկացնում եմ իմ աղավնիների հետ, որոնց բերել եմ Թուրքիայից: Եթե շուտ եմ արթնանում, սովորաբար գնում եմ Կասկադ և նայում Արարատին: Բառարանի օգնությամբ փորձում եմ հետևել ամենօրյա հայկական մամուլին, մոտ ժամանակներս կսկսեմ կարդալ հայոց պատմությունը: Սա ինձ համար շատ կարևոր է, քանի որ կարդալով այն բաները, որ չգիտեմ, և այն գրքերը, որոնք չկան Թուրքիայում, կարողանում եմ ինքնակրթվել և անձնապես զարգանալ: Բացի այդ, փորձում եմ բարելավել հայերենի իմացությունս: Ուրբաթ և շաբաթ օրերը սովորաբար հանրակացարանում չեմ մնում: Երեկոները դրսում եմ անցկացնում կա՛մ մտերիմներիս ընկերակցությամբ, կա՛մ էլ մենակ:

– Այսօրվա Հայաստանն ինչքանո՞վ է նման Թուրքիային:

– Այսօրվա Հայաստանն ինչ-որ առումով նման է այն ժամանակների Թուրքիային, երբ ես ավագ դպրոցում էի սովորում: Կարծում եմ, որ գլոբալիզացիայի պայմաններում Հայաստանը պետք է հետևողական լինի իր արժեքների պահպանության հարցում: Թուրքիայի մեծ քաղաքներում այս արժեքները ժամանակի հետ կորել են: Երկու երկրների միջև եղած մշակութային նմանությունները ես համեմատում եմ Արարատի հետ, քանզի նրան որ կողմից էլ նայենք, միևնույն է, նույն տեղին ենք նայում: Մտաբերածս առաջին նմանություններն են հյուրասիրությունը, դիմացինին օգնելու պատրաստակամությունը, խնջույքներն ու տոնախմբությունները, լեզվամտածողությունը, մեր թուրքական սուրճի պես հայկական սուրճի առկայությունը:

– Երբ մեկնում եք Թուրքիա, ի՞նչ եք պատմում հայերի և Հայաստանի մասին:

– Երևանն ինձ համար հրաշալի մի քաղաք է, և իմ մտերիմ շրջապատն այդ մասին գիտի: Հրապարակի ճարտարապետությունը, կանոնակարգված պողոտաները, քիչ խցանված երթևեկությունը, Արարատի՝ նմանը չունեցող տեսքը, տոլմայի` թուրքականից ոչ պակաս համը այս քաղաքի յուրահատկություններից միայն մի քանիսն են: Ես այնքան եմ պատմել ձեր հյուընկալության մասին, որ ընտանիքս բարկանում է, թե ինչու իմ հայ ընկերներին հետս Թուրքիա չեմ տանում:

– Ի՞նչ եք կարծում, ի՞նչն է խանգարում մեր երկու ժողովուրդներին խաղաղ ապրելու համար:

– Ես ոչ մի խոչընդոտ չեմ տեսնում մեր երկու երկրների երկարատև և խաղաղ համակեցության համար: Եթե այսօրվա վիճակին նայենք, ապա գոյություն ունեցող արգելքը երկու պատճառ ունի: Առաջինը անհատական մակարդակում առկա նախապաշարմունքներն են, իսկ երկրորդը քաղաքական կամքի պակասությունն է: Այս երկու հանգամանքներն իրար հետ ուղղակիորեն կապված են և մեկ օրում լուծվող հարցեր չեն, սակայն պատմության մեջ ոչ մի պատերազմ կամ քաղաքական պայքար, ի վերջո, առանց լուծման չի մնացել: Այս հարցում քաղաքական գործիչները շատ գործ ունեն անելու, քանզի այն հնարավոր է լուծել ուժեղ տեսլականի և քաղաքական կամքի դռսևորման միջոցով: Չեմ կարծում, որ այս հարցում երրորդ մի դերակատարը մեզ կարող է հասկանալ այնպես, ինչպես մենք: Եթե պետական այրերն այս համարձակ քայլը կատարեն կամ իրենց ձեռնարկած քայլերի իրականացման համար անհրաժեշտ հմտություն դրսևորեն, ապա դա օրինակ կդառնա մարդկանց համար, կոգևորի նրանց՝ այդպիսով դուռ բացելով երկխոսության համար:

– Դուք Հայաստանում սովորող եզակի թուրք ուսանողներից մեկն եք: Ձեր կարծիքով` ուսանողական նման փոխանակումները կարո՞ղ են նպաստել հասարակական մակարդակում կարծրատիպերի վերացմանը:

– Այս պահին Հայաստանում ուսանող միակ թուրքը ես եմ, սակայն մի քանի տարի առաջ ընկերս էր Երևանում սովորում: Իհարկե, հարևան երկրում սովորելու հնարավորությունը նպաստում է այս գործընթացներին, քանի որ այսօրվա ուսանողները վաղը , եթե ոչ որոշում կայացնողներ, ապա գոնե գիտակից քաղաքացիներ կդառնան: Եթե ընդունենք, որ գիտությունն ու գաղափարն այս դարում ամենաուժեղ զենքերն են, ապա կարծում եմ, որ սրանք էական նշանակություն կունենան հասարակական ընկալման ձևավորման գործում: Եթե թուրք ուսանողը Հայաստանի վերաբերյալ գիտական աշխատանքներ է գրում, ապա ինչքան էլ օգտվի թուրքական աղբյուրներից, միևնույն է, չի կարող չանդրադառնալ արևմտյան և ռուսական աղբյուրներին: Ես թուրք ուսանողի օրինակը բերեցի, սակայն սա վերաբերում է նաև Հայաստանում սովորող թուրքագետ ուսանողներին և անվանի դասախոսներին, որոնք իրենց աշխատանքներում օգտվում են թուրքական գրականությունից: Այս առումով ուսանողական փոխանակումները հնարավորություն են ստեղծում ուղղակիորեն առնչվելու անհրաժեշտ տեղեկատվությանը: Օրինակ, եթե թուրքագետ ուսանողները հնարավորություն ունենան որոշ ժամանակ կրթություն ստանալու Թուրքիայում, ապա դրանից միայն կշահեն: Ես այս օրինակը բերեցի որպես հասարակական գիտությամբ զբաղվող մարդ, սակայն կարծում եմ, որ բնագիտության ասպարեզում ևս  երկու կողմերն իրարից շատ բան ունեն սովորելու: Ուսանողական փոխանակումները դրականորեն կազդեն հատկապես հասարակական դիվանագիտության վրա, որն ամենից շատ է զգում երկու երկրների հարաբերությունների պակասությունը: Կարծում եմ, դա մի լավ սկիզբ կդառնա դիվանագիտական հարաբերությունների վերականգնման համար:

Հարցազրույցը` Տաթևիկ ՍԱՐԳՍՅԱՆԻ

Անկախ

Հարցազրույց Հանրային խորհրդի անդամ, ՀԽ ֆինանսատնտեսական և բյուջետային հարցերի հանձնաժողովի նախագահ Վազգեն Սաֆարյանի հետ՝ դեկտեմբերի 3-4-ը Մադրիդում կայացած «Տնտեսական և սոցիալական խորհուրդների դերն ու ազդեցությունը համաշխարհային տնտեսական և գործազրկության ճգնաժամին ի պատասխան» թեմայով միջազգային  համաժողովի վերաբերյալ, որին մասնակցել է նաև ՀԽ պատվիրակությունը՝ ի դեմս ՀԽ անդամներ Վազգեն Սաֆարյանի և Արշակ Սադոյանի:

–       Պ-ն Սաֆարյան, վերջերս Հանրային Խորհրդի պատվիրակությունը մասնակցեց միջազգային կոնֆերանսի:  Ի՞նչ կոնֆերանս էր դա և ինչ հարցեր են քննարկվել այդ կոնֆերանսում:

–       ՀՀ Հանրային Խորհրդի պատվիրակությունը 2013թ դեկտեմբերի 3-4-ը մասնակցեց  Մադրիդում կայացած միջազգային կոնֆերանսի, որի կազմակերպիչներն էին Աշխատանքի Միջազգային Կազմակերպությունը (ԱՄԿ), Իսպանիայի տնտեսական և սոցիալական խորհուրդը, Տնտեսական և սոցիալական խորհուրդների ու համանման կառույցների միջազգային ասոցիացիան, որի անդամ է նաև ՀՀ Հանրային խորհուրդը: Կոնֆերանսի օրակարգում դրված էր «Տնտեսական և սոցիալական խորհուրդների դերն ու ազդեցությունը համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամի և գործազրկության հաղթահարման ուղղությամբ» հարցը:

–       Ինչ երկրներ էին մասնակցում այդ կոնֆերանսին:

–       Կոնֆերանսը ներկայացուցչական էր, որի աշխատանքներին մասնակցում էին Ասիայի, Լատինական Ամերիկայի, Եվրոպայի և Աֆրիկայի 50-ից ավելի երկրների 125 պատվիրակներ, ինչպես նաև փորձագետներ՝ Աշխատանքի Միջազգային Կազմակերպությունից (ԱՄԿ), Արժույթի Միջազգային Հիմնադրամից (ԱՄՀ), Եվրամիությունից, Աշխատանքի Միջազգային Կազմակերպության Իսպանիայի ներկայացուցչությունից և այլ կառույցներից:

Կոնֆերանսի բացման նիստը վարում էր ԱՀԿ Մադրիդի գրասենյակի տնօրեն Ժոագուին Նիետոն, իսկ բացման խոսքով  հանդես եկան Մարկոս Պենան՝ Իսպանիայի Տնտեսական և սոցիալական խորհրդի նախագահը, Սանդա Պոլասկին՝ Աշխատանքի Միջազգային Կազմակերպության (ԱՄԿ) փոխնախագահը և Եվգենի Վելիխովը Ռուսաստանի Դաշնության Հանրային Պալատի նախագահը, ով միաժամանակ նաև Տնտեսական և սոցիալական Խորհուրդների միջազգային ասոցիացիայի նախագահն է:

Գլխավոր զեկուցողը ԱՄԿ-ի Ժնևյան գրասենյակի ներկայացուցիչ Ռայմոնդ Տորեսն էր: Նա ներկայացրեց ծավալուն զեկույց – վերլուծություն, որն  ընդգրկում էր  համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամի հաղթահարման ուղղությամբ   կատարած աշխատանքները՝ ելակետ ունենալով  Աֆրիկայի 14, Արաբական 3, Լատինական Ամերիկայի 8, Ասիայի 22  երկրների Տնտեսական և սոցիալական խորհուրդների կողմից նախօրոք ստացված տվյալները: Զեկուցման շուրջ ծավալվեց մտքերի լայն փոխանակում, քննարկումներ, որոնք որոնք շարունակվեցին երկու օր տևած կոնֆերանսի 6 նիստերում: Իրենց տեսակետներն արտահայտեցին 32 երկրների ներկայացուցիչներ:

–       Ի՞նչ հարցերի շուրջը ծավալվեցին հիմնական ելույթներն ու քննարկումները:

–       Նիստերում քննարկված հիմնական թեմաները օրակարգային հարցի շրջանակում էին: Այսպես օրինակ՝ համաշխարհային տնտեսական, ֆինանսական և աշխատանքային ճգնաժամը, որի դեմ  քայլեր ձեռնարկելու ժամանակն է, տնտեսական և սոցիալական խորհուրդների  ազդեցությունը համաշխարհային տնտեսական և գործազրկության ճգնաժամին ի պատասխան, սոցիալական երկխոսության դերը համաշխարհային ֆինանսական, տնտեսական և գործազրկությանն ի պատասխան: Ելույթ ունեցողները խոսում էին 2008 թ. իրենց երկրներին  հասցված տնտեսական ճգնաժամի վնասների մասին, կարևորում ճգնաժամի ժամանակ Կառավարության, Գործատուների և Արհմիությունների միջև սոցիալական երկխոսության ծավալումը՝  փոխըմբռման, կոնֆլիկտների, վեճերի լուծման և այլ հարցերում: Կարևոր միտք հնչեց, որ ճգնաժամի պրոբլեմները գլոբալ են, իսկ դրանց հաղթահարման ճանապարհները՝ տարածաշրջանային կամ ազգային: Եվ անհրաժեշտ է գտնել արդյունավետ մեխանիզմ սոցիալական երկխոսությամբ մեղմացնելու ճգնաժամի հետևանքները: Կարևոր մտքեր արտահայտեց Ալժիրի Տնտեսական և սոցիալական խորհրդի նախագահ դոկտոր Բաբեսը՝  ճգնաժամերի անցումային պրոցեսների կարգավորման, գիտելիքի վրա հիմնված տնտեսության, մարդու  ինքնադրսևորման, գենդերային հարցերի և այլնի մասին:

–       Ի՞նչ խնդիրներ առանձնացրեցին մասնակից մյուս երկների ներկայացուցիչները:

–       Իսպանիայի ներկայացուցիչը նշեց, որ իրենց երկրում ճգնաժամի հետևանքով  ազգաբնակչության 26%-ը գործազուրկ է: Հունգարիայի ներկայացուցիչը կարևորեց տնտեսության վերակազմավորումը և հայտնեց, որ ընդհանուր գործազրկության մակարդակը 7% է, իսկ երիտասարդության 28%-ը ոչ աշխատում է, ոչ էլ սովորում:

Հոլանդիայի ներկայացուցիչը հայտնեց, որ իրենց երկրում գործազրկությունը 7% է: Նրանց անհանգստացնում է  արտաքին առևտրի ծավալների կրճատումը:

Ռուսաստանի Դաշնության ներկայացուցիչ Ի. Դիսկինը կարևորեց հանրային պալատների իրավական կարգավիճակի մասին հարցը՝ գտնելով, որ անհրաժեշտ է օրենսդրորեն ամրագրել հանրային վերահսկողությունը:

Ճապոնիայի ներկայացուցիչը նշեց, որ իրենց մոտ 2012թ գործազրկությունը եղել է 5.5%, իսկ 2013թ այն 4.4%-ի սահմաններում է, միաժամանակ կարևորեց սուբսիդիաների տրամադրումը ձեռնարկություններին ճգնաժամերի ժամանակ:

Սենեգալի ներկայացուցիչը խոսեց, որ Աֆրիկան այսօր դարձել է յուրօրինակ «Էլդորադո» ներդնողների համար:

Արժույթի Միջազգային Հիմնադրամի ներկայացուցիչը խոսեց, որ ճգնաժամերի ժամանակ պետք է ճնշում գործադրել կառավարությունների վրա կրճատելու բյուջետային ծախսերը, եթե արտաքին պարտքը նորմատիվից մեծ տոկոս է կազմում ՀՆԱ-ի նկատմամբ:

Եվրոմիության ներկայացուցիչ Էվելինա Պեժոտը խոսեց սոցիալական արդարության, անդրազգային կորպորացիաների, սոցիալական երկխոսությունը որպես խնդիրների լուծման, այլ ոչ թե խնդիրների ստեղծման գործիք դարձնելու մասին: Նա կարևորեց նաև մարդկանց մոտ  ճգնաժամի հաղթահարման վերաբերյալ վստահության վերականգնման անհրաժեշտությունը:

Եվրոպայի Տնտեսական և սոցիալական կոմիտեի ներկայացուցիչ Յուան Մենդոզան իր ելույթում ասաց, որ եթե մինչև ճգնաժամը Եվրոպայում 7մլն գործազուրկ կար, ապա ճգնաժամի հետևանքով գործազուրկների թիվն անցել է 27 մլն մարդուց: Սոցիալական լարվածությունը պարարտ հող կարող է հանդիսանալ նացիոնալիստական և ֆաշիստական  կազմակերպությունների ակտիվացման համար:

–       Ի՞նչ հարցեր բարձրացվեցին Ձեր կողմից:

–       Նախ ասեմ, որ իմ ելույթը նախապես ուղարկվել էր կոնֆերանսի կազմկոմիտե Հանրային խորհրդի կողմից և բաժանվել պատվիրակներին: Քննարկումների ժամանակ մենք մի շարք հարցեր ուղղեցինք ելույթ ունեցողներին: Օրինակ, Արժույթի Միջազգային Հիմնադրամի ներկայացուցչին հարց ուղղեցինք, որ լավ կլիներ քնննարկման թեման լիներ ոչ թե ճգնաժամերի հաղթահարման ուղիների, մասնավորապես սոցիալական երխոսության միջոցով, այլ այն մասին, թե ինչպիսի համակարգված գլոբալ տնտեսական քաղաքականություն պետք է իրականացվի, որպեսզի բացառվեն ճգնաժամերը, քանի որ դրանք առաջ են բերում գործազրկություն, իսկ գործազուրկները տնտեսապես առավել խոցելի երկրներից գնում են քիչ թե շատ պաշտպանված երկրներ և դառնում  սոցիալական լրացուցիչ  բեռ այդ երկրների համար: Մեր հարցադրումներն ուղղված էին նորանկախ երկրների համար տնտեսության զարգացումն ապահովող հարկային, ֆինանսա-վարկային, տարադրամային այնպիսի քաղաքականություն վարելու երաշխավորություններ տալուն, որը կբերի տնտեսության իրական հատվածի զարգացմանը, այլ ոչ թե նրանց կվերածի զարգացած երկրների հումքային կցորդի:

ԱՄՀ ներկայացուցիչ, փորձագետ Պրակաշ Լոունգալին քննադատում էր այն երկրներին, որոնց բյուջետային ծախսերը գերազանցում էին եկամուտների նորմատիվային սահմանները, մեր հարցադրումը նրան այն մասին էր, որ նախ պետք է այնպիսի քաղաքականություն վարել, որ էապես ավելացվեն  եկամուտները, որոնք էլ թույլ կտան մեծացնել բյուջետային  ծախսերը:  Բրազիլիայի ներկայացուցիչ Պաուլո Սիմաոն մեր հարցին ՝ Արդյունաբերության ոլորտի  վարկերի տոկոսադրույքների վերաբերյալ, իրազեկեց, որ այն 1% -ի սահմաններում է:

Սոցիալ-տնտեսական խորհուրդների միջազգային ասոցիացիայի գլխավոր քարտուղար Պատրիկ Վենտուրինին հարց ուղղեցինք՝ արդյոք ավելի լավ չէ՞ր, որպեսզի հաջորդ կոնֆերանսը նվիրվեր համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամերի կանխարգելման ֆինանսատնտեսական քայլերին:

–       Ինչպե՞ս արձագանքեց:

–       Հայտարարվեց, որ հաջորդ կոնֆերանսը կանցկացվի 2014թ փետրվարին՝ Իտալիայում:

–       Այդ թեմայո՞վ:

–       Հուսանք…

Անկախ

Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինի Հայաստան կատարած պետական այցի վերաբերյալ  «Անկախը» զրուցել է ՀՀ Հանրային խորհրդի նախագահ Վազգեն Մանուկյանի հետ:

– Պարոն Մանուկյան, իշխանությունները Ռուսաստանի նախագահի այցն աննախադեպ են որակում` թվարկելով մի շարք դրական արդյունքներ:  Դո՞ւք ինչպես եք գնահատում այդ այցը:

– Նախևառաջ սա Պուտինի առաջին պետական այցն էր, որը միշտ էլ նշանակություն ունի, քանի որ անկախ Մաքսային միությունից, մենք Ռուսաստանի հետ ռազմավարական գործընկերության պայմանագիր ունենք կնքած, 90-ականներից Թուրքիայի և Իրանի հետ սահմանների պաշտպանությունը պայմանագրով տվել ենք Ռուսաստանին, ռազմական բազայի հետ կապված պայմանագիր ունենք և այլն: Դա նշանակում է, որ անվտանգության հարցերում Ռուսաստանը շատ կարևոր ռազմավարական գործընկեր է, և այդ առումով, իհարկե, այցը կարևոր էր:

Ինչ վերաբերում է ստորագրված որոշ փաստաթղթերին և որոշ խոստումներին, ապա հետագայում կերևա, թե դրանցից ինչ դուրս կգա: Ամեն դեպքում տնտեսական այնպիսի հարցեր են լուծվում, որոնք դրական ազդեցություն կարող են ունենալ Հայաստանի համար:

– Հայտարարվեց գազն առավել ցածր գնով ձեռք բերելու մասին, սակայն պարզվում է, որ Հայաստանում գազի սակագինը մնալու է նույնը, ի՞նչ է դա նշանակում:

– Երբ գազի մուտքի գինը բարձրացավ, այդ ժամանակ Հայաստանի կառավարությունը դիմեց Ռուսաստանին, և գրեթե ողջ ավելցուկը մեկ տարով սուբսիդավորվեց Ռուսաստանի կողմից: Բայց կենցաղային օգտագործման գազի գինը, միևնույն է, բարձրացավ, որովհետև «Հայռուսգազարդն» արդեն մի քանի տարի էր` իր ծախսերն ավելացնելու պահանջ էր դրել՝ աշխատավարձեր և այլն: Հանրային խորհուրդը, ի դեպ, կարծում էր, որ ներկայացված ծախսերը գերազանցված են ցույց տալիս: Այնուամենայնիվ, կառավարությունը գնաց այդ պահանջի կատարմանը, և գազի գինը բարձրացավ դրա պատճառով: Մյուս տարի, երբ  Ռուսաստանի կողմից այլևս սուբսիդիա չլիներ, ապա պետք է ավելանար այդ ավելցուկի արժեքը, իսկ հիմա, փաստորեն, չի ավելանում և արդյունքում գազի սակագինը սպառողների համար մնում է նույնը:

– «ՀայՌուսգազարդի» 20 տոկոսի բաշխումը ռուսական կողմին ի՞նչ հետևանքներ կարող է ունենալ Հայաստանի համար:

– Ցանկալի կլիներ, որ այդ 20 տոկոսը մենք չտայինք: Իսկ տնտեսական տեսանկյունից դա վճռական նշանակություն չունի: Եթե երկարատև ժամկետներով ենք նայում, մեր ազդելու հնարավորությունները էլի մնում են պետական մեխանիզմների, օրենքների միջոցով, բայց, ամեն դեպքում հաճելի չէ: Ես կարծում եմ, որ դա Ռուսաստանին պետք էր այնքանով, որ ցույց տա, թե ինքը ինչ-որ բան ստացել է ինչ-որ բանի դիմաց:

– Ինչպե՞ս կմեկնաբանեք ՌԴ նախագահի հայտարարությունը, թե իրենք չեն հեռանալու Հարավային Կովկասից, ավելին՝ մտադիր են ամրապնդվել:

– Դա նորություն չէ: Միգուցե նորություն է բացահայտ հնչեցնելու տեսանկյունից: Երբ Խորհրդային Միությունը փլուզվեց, Անդրկովկասում առաջացավ ազդեցության վակուում, Ռուսաստանն այդ ժամանակ քաղաքականապես կուչ էր եկել, հիմա կամաց-կամաց թևերը տարածում է, իրեն ավելի ուժեղ է զգում, բնականաբար, պետք է փորձի բոլոր այն երկրներում, երկրամասերում, որտեղ ժամանակին Ռուսական կայսրությունը, հետագայում՝ Խորհրդային Միությունը ազդեցություն են ունեցել, վերականգնի: Իհարկե, այլ մեխանիզմներով՝ տնտեսական, ռազմական դաշինքների և այլն: Կհաջողվի՞ դա Ռուսաստանին, թե՞ ոչ` այլ հարց է, բայց դա ողջ աշխարհի աշխարհաքաղաքականությունն է:

– Այնուամենայնիվ, այդ հայտարարությունը Հայաստանի համար լա՞վ է, թե՞ վատ:

– Լավի ու վատի հարց չկա, դա այդպես է: Դու կարող ես հերոսական ջանքերով դուրս գալ այդ ազդեցությունից և մտնել մեկ այլ ազդեցության տակ, բայց այս տարածաշրջանում որևէ այլ ազդեցություն չկրել, լինել հպարտ մենակության մեջ, ոչ ոք քեզ թույլ չի տա: Եթե նման քայլ անես, պետք է մտածես՝ ինչ ես կորցնում: Եվ ես կարծում եմ, որ մենք ավելի շատ կկորցնենք, քան կշահենք:

– Այսինքն` Ռուսաստանի ազդեցությունը կրելով մենք շահո՞ւմ ենք:

– Մենք Ռուսաստանից՝ որպես դաշնակցից, շատ դեպքերում դժգոհ ենք մնացել, որն արտահայտվել է, օրինակ, Ցեղասպանության ժամանակ: Երբեմն մենք հույս ենք դրել Ռուսաստանի վրա, բայց մեր հույսը չի արդարացել: Իսկ կա՞ մեկ ուրիշ երկիր, որն ավելի վստահելի է: Մեզ շատ ավելի «քցեցին» եվրոպական երկրները, հենց, օրինակ` Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ և միշտ: Այդ տեսանկյունից պետք է նկատել, որ մենք երբեմն դժգոհ ենք լինում Ռուսաստանից, նրան չենք համարում հարյուրտոկոսանոց հենարան, բայց մյուս կողմից էլ փոխարինող այլ երկիր այս տարածաշրջանում գոյություն չունի: Հարյուրտոկոսանոց վստահություն քաղաքականության մեջ չկա, որովհետև ամեն երկիր ունի իր շահերը: Սակայն անվտանգության տեսանկյունից այսօր կարծես թե Ռուսաստանին ալտերնատիվ երկիր չի երևում:

– Բացի անվտանգության ապահովումից, այլ տեսանկյունից, օրինակ՝ տնտեսական, Ռուսաստանի հետ մերձեցումը ի՞նչ է տալու Հայաստանին:

– Տնտեսական տեսանկյունից, եթե կարճատև՝ 5-10 տարի ժամկետով վերցնենք, մեր օգուտները Մաքսային միությունից անհամեմատ ավելի մեծ են, քան Եվրամիության ասոցացված անդամ լինելուց: Մենք ունենք մի քանի միլիոն հայրենակից Ռուսաստանում, լավ ուսումնասիրված շուկա, բավականին մեծ ազդեցություն, մեր ապրանքը դեռևս Խորհրդային Միության ժամանակներից ճանաչված է: Օրինակ` հայկական կոնյակը կամ Ջերմուկը Ռուսաստանում բրենդ է, իսկ Եվրոպայում` ոչինչ, կամ հայկական կոշիկները և այլն: Եվրոպական շուկա մտնելու և լուրջ առևտուր, ներդրումներ անելու համար մենք պետք է բավարարենք եվրոպական չափանիշները, իսկ դա բավականին ծանր պրոցես է, որի ընթացքում մենք շատ բան կկորցնենք:

Ինչ վերաբերում է երկարատև ժամկետներին, ապա դա քննարկելու հարց է: Եթե Ռուսաստանը լուրջ մոդեռնիզացիայի չգնա, մնա հումք վաճառող պետության կարգավիճակում և բավարարվի դրանով, ապա մեր տնտեսությունը տուժած դուրս կգա: Բայց կարծում եմ, այնուամենայնիվ, Ռուսաստանն էլ յուրովի ձգտում է եվրոպական ճանապարհով գնալուն և ջանքեր կգործադրի ներկա կարգավիճակից դուրս գալու համար, ինչը կնպաստի նաև մեր ձգտմանը` ունենալ ժամանակակից չափանիշներին բավարարող տնտեսություն և արտադրություն:

– Պարոն Մանուկյան, Դուք Հայաստանում առաջիններից էիք, որ պայքարում էիք անկախության համար: Այսօր ինչպե՞ս եք ընդունում մի միության կազմի մեջ մտնելը, որտեղ, միևնույն է, կա գերիշխող երկիր՝ Ռուսաստանը:

– Այո, Եվրամիություն ասելով՝ մենք մի պետություն չենք ընդգծում, իսկ Մաքսային միության մասին խոսելիս անընդհատ ասում ենք՝ Ռուսաստան, Ռուսաստան: Բայց տվյալ դեպքում, ինչքան էլ պարադոքսալ թվա, մեզ ձեռնտու է այդ միության մեջ Ռուսաստանի որոշ չափով գերիշխող դիրքը, որովհետև Ղազախստանն իր շահերն ունի` կապված թուրքախոս ժողովուրդների և Թուրքիայի հետ, որը շատ վտանգավոր  է մեզ համար, Բելառուսին էլ մեծ վարկի դիմաց ցանկացած երկիր, այդ թվում և Ադրբեջանը, իր ձեռքը կվերցնի: Հետևաբար, որքան էլ տարօրինակ թվա, մեզ ձեռնտու է, որ գոնե մոտ ժամանակներս Ռուսաստանն ավելի մեծ դերակատարություն ունենա Մաքսային միությունում: Սուվերենության մասին ես չեմ ասում, որովհետև բոլորը մոռացել են, թե այս 10-15 տարում ով էր անընդհատ մատ թափ տալիս մեզ վրա: Ամեն անգամ մեր ղեկավարները փորձում էին Եվրոպայի մոտ արդարանալ կամ ստիպված էին լինում ընդունել ծրագրեր, որոնք մեր ազգային արժեքներին, շահերին դեմ էին: Պարզապես Եվրոպան մեզ սպիտակ ձեռնոցներով էր պարտադրում: Այնպես որ, մենք մեր ինքնուրույնությունն այս տարիների ընթացքում արդեն մասամբ զիջել ենք Եվրոպային: Այստեղ այլ վտանգ կա՝ ստրկամտությունը: Երբեմն Ռուսաստանին անիմաստ քծնում են: Ես օրինակ` կտրականապես դեմ եմ, որ  մեր կառավարությունը գումար է հատկացրել «Что, Где, Когда» հաղորդմանը: Դա կարելի էր շատ հեշտ հայերեն ցուցադրել, ինչպես շատ այլ հաղորդումներ: Ի՞նչ իմաստ ունի քծնել: Ռուսաստանն էլ, որ սովոր է իրեն տեր զգալ, ցիվիլ, եվրոպական ձեռնոցներով չի աշխատում, այլ երբեմն նույնիսկ, անկախ իրենից, կոշտ ձևով ընդգծում է, որ ինքը տեր է: Ես կարծում եմ, որ դրանք և՛ Ռուսաստանի, և՛ Հայաստանի կողմից լուրջ խոչընդոտներ են:

– Իսկ մեր քաղաքական դիվանագիտությունն օժտվա՞ծ է իր ազգային շահն արժանապատվորեն առաջ տանելու, միաժամանակ ռազմավարական գործընկերոջը «չնեղացնելու» ձիրքով:

– Կարծում եմ՝ առայժմ ոչ: Խոսում են տնտեսական հարցերից, ընդհանուր շահերից, բայց անընդհատ գլորվում են բարեկամության գիրկը: Մշակութային, ժողովրդական փոխհարաբերություններում բարեկամությունը լավ բան է: Բայց բարեկամությամբ գազի գին չես իջեցնի, տնտեսությունդ չես զարգացնի, Ղարաբաղի հարց չես լուծի: Պետք է հասկանան, որ այդ արևելյան խոսակցությունները օգուտ չեն բերում, այլ երբեմն նվաստացուցիչ են ազգային արժանապատվության համար: Իսկ եթե մենք մեր արժանապատվությունը չպահենք, ապա ի՞նչ պետք է սպասենք դիմացինից: Եթե դու ճիշտ ես տանում քո շահերը և ընդհանուր շահերի շրջանակների մեջ ես, ապա դիմացինը քո քայլերից հետո ավելի մեծ հարգանքով քեզ կվերաբերվի:

 – Պուտինի այցի օրը տեղի ունեցան բողոքի ցույցեր և հարյուրից ավելի քաղաքացիներ, այդ թվում նաև անչափահաս, բերման ենթարկվեցին ոստիկանության տարբեր բաժանմունքներ: Ինչպե՞ս եք գնահատում այդ երևույթը:

– Նախևառաջ այդ ցույցերը բնական էին, կազմակերպված չէին ինչ-որ «չար» ուժերի կողմից, այլ արտահայտում էին ցուցարարների անկեղծ գաղափարները: Ինձ նույնիսկ ուրախացնում է, որ նման ցույցեր եղան, որովհետև շարժման սկզբում, երբ ես հայտարարում էի, որ մենք չունենք մշտական բարեկամներ ու մշտական թշնամիներ, մարդիկ ասում էին՝ ո՞նց, Ռուսաստանը մեր մշտական բարեկամն է: Այսօր կա մի երիտասարդություն, որն այդպես չի մտածում, և դա դրական է: Ես ուրիշ բանից եմ վախենում. հիմա էլ հանկարծ երիտասարդության մեջ չառաջանա մի շերտ, որը մեր միակ բարեկամը համարի Եվրոպան: Ոչ, մեր միակ բարեկամը ո՛չ Եվրոպան է, ո՛չ էլ Ռուսաստանը, մեր միակ բարեկամը մենք ենք, բայց ինքներս մեզ անընդհատ ոտնահարում ենք:

Ինչ վերաբերում է բերման ենթարկվածներին և թե կոնկրետ ինչ իրավունքներ են խախտվել, ապա կան մարդու իրավունքների պաշտպաններ, համապատասխան կառույցներ, որոնք այդ հարցով զբաղվում են և կտան համապատասխան գնահատական:

Հարցազրույցը վարեց Անի ԳԱՍՊԱՐՅԱՆԸ

Անկախ

 Հայտնի է, որ 2014 թվականին Թուրքիայում սպասվում է երկու իրադարձություն՝ տեղական և նախագահական ընտրություններ: Այս համատեքստում «Անկախ»-ի լրագրողը զրուցել է Թուրքիայի մայրաքաղաք Անկարայում գործող Կովկասյան ռազմավարական հետազոտությունների կենտրոնի տնօրեն, թուրքական Ազգայնական շարժում կուսակցության անդամ, թուրք մտավորական,  պատմական գիտությունների դոկտոր Հասան Օքթայի հետ: Ձեզ ենք ներկայացնում պրն Օքթայի տեսակետները ներկայումս Թուրքիայում տիրող ներքաղաքական իրավիճակի, ուժերի դասավորվածության, Գյուլ-Էրդողան մրցակցության, հայ-թուրքական հարաբերությունների հեռանկարի և սպասվող փոփոխությունների մասին:

– Մենք գիտենք, որ 2014 թվակնին Թուրքիայում երկու ընտրություններ են սպասվում՝ տեղական և նախագահական: Ինչպիսի՞ն է ներքաղաքական վիճակը Թուրքիայում 2014-ին ընդառաջ:

-Սկսած 1947 թվականից Թուրքիայում, չնայած որոշակի թերություններով, այնուհանդերձ շարունակվում են ժողովրդավարական գործընթացները, որոնց անբաժան մասն են կազմում ընտրությունները: Թուրքիայում տեղի ունեցան խորհրդարանական ընտրությունները, իսկ այժմ առաջին անգամ ժողովրդի կողմից հանրապետության նախագահն է ընտրվելու, ինչը մեծ հետաքրքրություն է առաջացնում: Ներկայիս վարչապետ Թայիփ Էրդողանը ցանկանում է նախագահ դառնալ՝ հավատալով, որ Թուրքիան կարող է ավելի լավ ղեկավարել՝ երկիրը տանելով նախագահական կառավարման համակարգի: Եթե Աբուլահ Գյուլն էլ որոշի իր թեկնածությունը առաջադրել, ապա Գյուլ-Էրդողան պայքարում հնարավորություն կառաջանա մեկ այլ թեկնածուի հաղթանակի համար: Այնուհանդերձ հնարավոր է, որ նախագահին ընտրի խորհրդարանը՝ այսպիսով ժողովրդին զրկելով ընտրության իրավունքից:

– Արդյո՞ք վարչապետ Էրդողանը պատրաստվում է առաջադրել իր թեկնածությունը 2014 թվականին նախագահական ընտրություններում:

-Ամենայն հավանականությամբ Էրդողանը կառաջադրի իր թեկնածությունը, սակայն այստեղ ավելի կարևոր հարց է Գյուլի դիրքորոշումը: Այժմ Արդարություն և զարգացում կուսակցության ներսում առկա ամենադժվար հարցը Գյուլի թեկնածության խնդիրն է.  եթե նա, այնուամենայնիվ, որոշի երկրորդ անգամ նախագահ դառնալու փորձ կատարել, ապա այդ պարագայում բաց կմնա այն հարցը, թե ով է զբաղեցնելու վարչապետի պաշտոնը:

– Ինչպե՞ս եք գնահատում Էրդողանի շանսերը, արդյո՞ք նա ունի մրցակիցներ:

-Շատերը կարծում են, որ եթե ընտրություններում Էրդողանը առաջադրի իր թեկնածությունը, իսկ Գյուլը՝ ոչ, ապա Էրդողանը հեշտությամբ հաղթանակ կտոնի: Սակայն մինչ նախագահական ընտրությունները Թուրքիայի քաղաքական օրակարգում շատ բան կփոխվի և հիմա դժվար է ասել, թե ինչ զարգացումներ են սպասվում: Այնուհանդերձ ակնհայտ է, որ Էրդողանը ամենամեծ շանսեր ունեցող առաջնորդն է համարվում:

– Արդյո՞ք «Գեզի» այգու իրադարձությունները ազդել են Էրդողանի հեղինակության վրա, որի հետևանքով նա կարող է ձայներ կորցնել:

-Կարծում եմ, որ «Գեզի» այգու իրադարձություններն  ամբողջովին փչացրեցին ԱԶ կուսակցության և վարչապետ Էրդողանի հոգեբանությունը, քանի որ «Գեզիի» ցուցարարները ընդդեմ Էրդողանի մեծ ինքնավստահություն ձեռք բերեցին: «Գեզիի» դեպքերը պատճառ հանդիսացան, որպեսզի Էրդողանի կառավարությունը կազմող կոալիցիոն ուժերի միջև այսօր հակասություններ առաջանան:

– Ինչ եք կարծում, վերջերս հրապարակված «ժողովրդավարացման փաթեթը» հաստատում կստանա՞: Արդյո՞ք Էրդողանի նպատակը դրա միջոցով ընտրություններից առաջ աջակիցներ հավաքելն է: 

-Էրդողանի հրապարակած «ժողովրդարացման փաթեթը» և դրան հաջորդած Դիարբեքիրում Բարզանիի հետ տեղի ունեցած հանդիպումը քաղաքական առումով ձայների կորուստի պատճառ կարող է հանդիսանալ՝ այդպիսով լուրջ խոչընդոտ դառնալով Էրդողանի` նախագահ ընտրվելու ճանապարհին: Պետք է նշել, որ Բարզանիի հետ հանդիպումը լուրջ հակասություններ է առաջացրել նաև ԱԶ կուսակցության ներսում:

 – Ի՞նչ ազդեցություն  կունենա Էրդողանի նախաձեռնած Քրդական հարցի լուծման գործընթացը նախագահական ընտրությունների արդյունքների վրա:

 -Տեղական և նախագահական ընտրությունների արդյունքների վրա ներազդելու համար ԱԶ կուսակցական շրջանակները օրակագ բերեցին Բարզանիի հետ հանդիպումը: Ինչպես նշեցի, սա անհանգիտս մթնոլորտ առաջացրեց կուսակցության ներսում, և Էրդողանը դադար տվեց: Իրականում Թուրքիայում տեղի ունեցող որոշ իրադարձություններ անտեսվում են: Մասնավորապես երկրի հարավ-արևելքում Հուդափար անունով մի կուսակցություն է հիմնվել, որը առաջիկա ընտրություններում պայքարի մեջ կմտնի: Իրանական կողմնորոշում ունեցող այս կուսակցությունը հարավ-արևելյան շրջաններում աշխատում է այլընտրանք դառնալ ԱԶ և ԽԺ կուսակցություններին, ինչի շնորհիվ որոշ տեղերում քաղաքապետի պաշտոններ ձեռք կբերի:

– Ըստ նախատեսվող սահմանադրական բարեփոխումների՝ Թուրքիան անցնելու է նախագահական կառավարման համակարգի: Արդյո՞ք դա իրատեսական է:

 -Կարծես թե սահմանադրական բարեփոխումները կհետաձգվեն և կդիտարկվեն արդեն 2014 թվականի նախագահական ընտրություններից հետո: Այս պարագայում անցումը դեպի նախագահական կառավարման համակարգի փակուղի է մտել և դժվար թե իրականանա:

– Քաղաքական ո՞ր կուսակցություններն ու ուժերն (օրինակ նուրջուները) են աջակցում Էրդողանին:

 -Էրդողանի կողմնակիցների թիվն  օրեցօր նվազում է՝ հատկապես  «Գեզի» այգու իրադարձություններից հետո: Ինչ վերաբերում է Գյուլենական շարժման հետևորդներին՝ նուրջուներին, ապա նրանք Էրդողանին պատերազմ են հայտարարել: Գալով Ազգայնական շարժում կուսակցությանը՝ պետք է նշել, որ մենք պատրաստվում ենք նախագահական ընտրություններում առաջադրել մեր թեկնածուին:

 – Եթե Էրդողանը դառնա նախագահ, արդյո՞ք Գյուլը կզբաղեցնի վարչապետի պաշտոնը:

 -Այս հարցը դեռևս քննարկվում է, սակայն ամենախելամիտ որոշումը սա կլինի: Այնուհանդերձ իրադարձությունների արագ ընթացքի հետևանքով հնարավոր է, որ Էրդողանը չդիմանա այս լարվածությանը: Եթե ԱԶԿ-ի և գյուլենականների միջև վեճի արդյունքում Ստամբուլի քաղաքապետ դառնա ԺՀԿ-ի երիտասարդ քաղաքական գործիչ Մուստաֆա Սարըգյուլը և պարտության մատնի ԱԶԿ-ին, ապա սա կդառնա Էրդողանի կուսակցության անկման սկիզբը, ինչպես նաև մեծ ազդեցություն կունենա և՛ տեղական, և՛ նախագահական ընտրությունների արդյունքների վրա:

 – Ի՞նչ կփոխվի Թուրքիայում, եթե Էրդողանը դառնա նախագահ: Ինչպե՞ս դա կանդրադառնա հայ-թուրքական հարաբերությունների վրա:

 -Եթե Էրդողանը դառնա նախագահ, ապա կփորձարկվի նախագահական կառավարման համակարգը, սակայն կարծում եմ, որ Էրդողանի ԱԶ կուսակցությունը կբռնի անկման ուղին՝ կրկնելով Թուրգութ Օզալի ղեկավարած Մայր հայրենիք կուսակցության ճակատագիրը: Այնուհանդերձ կարծում եմ, որ առաջիկա տասը տարում Թուրքիային շատ ակտիվ և ոգևորիչ ժամանակաշրջան է սպասվում:

Գալով հայ-թուրքական հարաբերություններին` պետք է նշել, որ Էրդողանի նախագահ դառնալու պարագայում այս հարցում որոշակի առաջընթացի կարելի է սպասել: Քանզի Էրդողանը ուժեղ նախագահ լինելու համար մի շարք բարեփոխումներ անցկացրեց և նախագահ դառնալով էլ ավելի կակտիվացնի այդ գործընթացը: Սակայն այս հարցում որոշ անբարենպաստ գործոններ կան: Վերջին շրջանում Ադրբեջանի ներդրումները Թուրքիայում բավական մեծացել են, և եթե Ադրբեջանը որոշի օգտագործել այս հանգամանքը, ապա Թուրքիան հետ կկանգնի Հայաստանի հետ համաձայնության գալուց՝ սպասելով հայկական կողմի քայլերին: Հայաստանը պետք է վերանայի իր ավանդական քաղաքականությունը, ըստ որի միշտ անուշադրության է մատնել տարածաշրջանային զարգացումներում Թուրքիայի ստանձնած դերակատարությունը: Մասնավորապես Իրանի և ԱՄՆ-ի միջև հարաբերությունների զարգացումը էլ ավելի կմեկուսացնի Հայաստանին: Էրդողանի պրակտիկ մոտեցումը մի շարք հարցերի լուծման գործին լավ առիթ կարող է հանդիսանալ նաև հայ-թուրքական հարաբերությունների զարգացման համար: Սակայն կարծում եմ, որ այս հարցում Հայաստանին ևս մեծ աշխատանք է բաժին ընկնում:

Հարցազրույցը վարեց Տաթևիկ ՍԱՐԳՍՅԱՆԸ

Հոկտեմբերի 27-ին կայացած համագումարում Հայոց համազգային շարժումը վերակազմավորվեց: Այն լուծարվել էր այս տարվա փետրվարին` որպես իրավահաջորդ հայտարարելով ՀԱԿ–ին: Այս թեմայով «Անկախը» հարցազրույց է ունեցել  ՀՀՇ հանրապետական խորհրդի նախագահ, ԱԺ պատգամավոր Ալեքսանդր Արզումանյանի հետ:

– Պարոն Արզումանյան, մի քանի օր առաջ կայացած համագումարում ՀՀՇ–ն վերակազմավորվեց: Ինչո՞ւ: Ի՞նչ իմաստ կար փետրվարին կուսակցությունը լուծարել, իրավահաջորդ հայտարարել, ապա նորից վերակազամավորել:

– ՀՀՇ-ն լուծարելու և այն ՀԱԿ վերանվանելու որոշումը  մի շարք  դժգոհություններ առաջացրեց  մարդկանց մեջ, որոնք ինչ-ինչ պատճառներով վերջին տարիներին  տարաձայնություններ ունեին  ՀՀՇ-ի հետ, բայց կարծում էին, որ նույնիսկ այդ տարաձայնություններով ՀՀՇ-ն իրավունք ուներ շարունակելու աշխատանքները:

Մենք  մեր գործն ենք արել. 25 տարի քաղաքականության մեջ ենք և չէինք կարող հրաժարվել քաղաքականությունից, մեր աշխատանքները շարունակելու ձևեր էինք փնտրում: Երբ որոշվեց լուծարել մի կուսակցություն, որի ակունքներում ենք կանգնած եղել և մշտապես միայն այդ կուսակցության անդամ ենք եղել, մեր մի շարք համախոհների հետ որոշեցինք շարունակել մեր աշխատանքները: Հռչակել ենք, որ այն գաղափարախոսության ժառանգորդն ենք, որի վրա հիմնվել է Հայոց համազգային շարժումը, մենք կրում ենք լիբերալ- ազատական, ժողովրդավարական գաղափարներ և այն տեսլականը, որ ունեինք 88 թվականի համազգային շարժման ժամանակ: Որևէ բան չի փոխվել, մենք շարունակելու ենք պայքարել հայոց պետականության ամրապնդման և ազատական, ժողովրդավարական սկզբունքների վրա խարսխված պետականության կայացման համար:

– Մի՞թե ՀՀՇ–ի իրավահաջորդ ՀԱԿ–ը շեղվել էր այդ ուղուց:

– Կարծում ենք, որ ՀԱԿ-ը կարող է լինել գույքային  առումով իրավահաջորդ, մենք որևէ հավակնություն չունենք գրասենյակների նկատմամբ: ՀԱԿ-ը ստեղծվել է որպես մի քանի կուսակցությունների միավորում,  առանցքը եղել է Հայոց համազգային շարժումը: ՀՀՇ-ն էր, որ 2007-ին նախաձեռնեց մի շարք մարզային այցելություններ և առաջին նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանին հորդորեց առաջադրվել 2008-ի նախագահական ընտրություններում: Հենց ՀՀՇ-ի շուրջ  ձևավորվեց այն համաժողովրդական շարժումը, որի արդյունքում 2008-ին, մեր կարծիքով, մեր թեկնածուն հաղթեց ընտրություններում: Այսինքն` ՀՀՇ-ն եղել  է այդ շարժման լոկոմոտիվը:

Փորձ արվեց ինչ-որ ինստիտուցիոնալ ձև տալ այդ  շարժմանը, բայց դա չպետք է արվեր կուսակցությունների ինքնուրույնության հաշվին: Ինչ-ինչ բյուրոկրատական մոտեցումներին ստորադասվեցին  կուսակցությունների աշխատանքները, դա անընդունելի էր: Մի շարք մարդիկ դեռ 2010-ին` ՀՀՇ 16-րդ համագումարից հետո,  դուրս եկան: Կային ներքին տարաձայնություններ, ավելին, նույնիսկ ՀՀՇ վարչության մի շարք անդամներ որակվեցին վնասարար: Այս պիտակավորումն անընդունելի է, բայց, այնուամենայնիվ, որևէ մեկը չփորձեց խոչընդոտել  ՀՀՇ աշխատանքները, այլ  փորձեցին առանձին գործել: Դրա դրսևորումներից էր  նաև «Ազատ դեմոկրատներ» կուսակցություն ստեղծելու փորձը: Բայց երբ նահանջ կատարվեց ազատական գաղափարներից և խոսվեց այն մասին, որ ՀԱԿ-ն ավելի հակված է սոցիալ-դեմոկրատական գաղափարախոսությանը, դա մեզ  համար անընդունելի էր: Նորից կրկնեմ,  որ դա նրանց ընտրությունն էր:

Մենք չենք ամաչում և  մեր կենսագրությունից հրաժարվելու որևէ պատճառ չունենք:  Եղել են ձախողումներ, եղել են և սխալներ, պետք է  աշխատենք հաղթահարել բոլոր խնդիրները, որ կան:

– Համագումարում եղել են ներկայացուցիչներ մի քանի ընդդիմադիր կուսակցություններից, բայց ոչ ՀԱԿ–ից: Ինչպիսի՞ն են ՀԱԿ–ի և ՀՀՇ–ի հարաբերությունները:

– Մենք որևէ կուսակցության հետ խնդիր չունենք: Որպես լիբերալ ուժ` պատրաստ ենք համագործակցել ցանկացած ուժի հետ, բայց  խնդիրների շուրջ, այդ համագործակցությունն ինքնանպատակ չէ: Մենք հրավիրել ենք բոլոր համախոհ կուսակցություններին, որոնց հետ պատկերացնում ենք ապագա ճանապարհ: Նրանք շատ ավելի ազատական են և այն ուժերն են, որոնք հռչակել են,  որ Հայաստանի համար անընդունելի է Մաքսային միությանն  անդամակցելը: ՀԱԿ-ից մի քանի կուսակցությունների ներկայացուցիչներ հրավիրված էին, ՀԱԿ-ին մենք չենք հրավիրել, քանի որ դեռ այս  պահին չենք տեսնում ՀԱԿ-ի մոտեցումները, դեռ ավելին, կարծում ենք, որ ՀԱԿ-ն այս պահին աջակցում է այն քաղաքականությանը, որն իրականացնում է իաշխանությունը, այն է` Մաքսային միությանն անդամակցելը:

– Ո՞րն է ՀՀՇ–ի առաքելությունը քաղաքական դաշտում:

– Հայաստանում ազատական գաղափարների լուրջ պակաս կա:  Փորձելու ենք  այդ գիտակցությամբ, այդ գաղափարներով առաջնորդվող մարդկանց հետ միասին մեր ուրույն տեղը զբաղեցնել քաղաքական ներկապնակում, ազգային ժողովում և առաջ տանել այն գաղափարները, որոնք ունեցել ենք 88 թվականից: Այսօր դա ավելի հրամայական է, քանի որ սպառնալիքի տակ է մեր ինքնիշխանությունը: Մեր խորին համոզմամբ` այսօր խախտվում է Հայաստանի սահմանադրությունը. Մաքսային միությանը և նման այլ միավորմանը միանալը լուրջ վտանգ է ներկայացնում Հայաստանի անկախությանը:

– ՀՀՇ  անվանումը գոնե նախկինում ինչ–որ չափով հեղինակազրկված էր: Ի՞նչ քայլեր եք ձեռնարկելու կուսակցության հեղինակությունը վերականգնելու համար:

– ՀՀՇ-ն կանգնած է հայոց պետականության կայացման ակունքներում, մի շարք պանծալի հաղթանակներ են արձանագրվել այդ շարժման ղեկավարության օրոք, եղել են նաև ձախողումներ, այսօրվա խնդիրներից  շատերը, անշուշտ, այն ժամանակից են գալիս: Բայց սրանք  մեր հասարակության ընդհանուր արատներն են. ինչքան հասարակությունն է արատավորված, այնքան էլ իշխանությունը և ընդդիմությունը.  հավասարաչափ: Դա է պատճառը, որ այսօր այսպիսի տկար վիճակում են թե՛ իշխանությունը, թե՛ ընդդիմությունը:  Մենք պետք է ամեն ինչ կարողանանք կառուցել  այն ամեն լավի վրա, ինչ եղել է: Իսկ վարկաբեկված-չվարկաբեկված լինելը գնահատվում է աշխատանքով:

– Իսկ ավելի հեշտ չէ՞ր լինի նոր էջից շարունակել: 

– Նման մոտեցում էլ կա, բայց մարդ իր կենսագրությունից չպետք է ամաչի: Եթե  որևէ մեկը խնդիր  է ունենում, չի գնում իր անունը փոխում, դա իր անունն է, որով  իրեն ճանաչում են: Ինչքան էլ անունդ փոխես, ի վերջո,  բովանդակությունը չես փոխի: Հիմա բովանդակություն լցնելով պետք է փոխենք մտայնությունը, ոչ թե անվանափոխությամբ: Ինչքան էլ  կուսակցությունները անունները փոխեն, գիտենք` ով իրենից ինչ է ներկայացնում:  Հիմա ցանկացած ինֆորմացիա լույսի արագությամբ  տարածվում է, բոլորն էլ գիտեն բոլորի անցյալը, արած գործերը, և յուրաքանչյուր  մարդ թող ըստ իր արածների ամաչի կամ հպարտանա:

– Նախկինում ինչ–ինչ պատճառներով ՀՀՇ–ն լքած անձանց` հին անդամների հետ  պլանավորո՞ւմ եք նորից վերամիավորվել կամ համագործակցել:

– Մենք շատերի հետ շատ ջերմ հարաբերություններ ունենք, սա իրոք եղել է համազգային շարժում, ինչ-ինչ պատճառներով տարիների ընթացքում  տարբեր մարդիկ որոշել են ուրույն ճանապարհով անցնել, մենք  գտնում ենք, որ այսօրվա վերածնվող  ՀՀՇ-ն ժառանգորդն է հենց այդ շարժման, և մենք բաց ենք  բոլոր այն մեր ընկերների առջև, որոնց հետ մենք 1988 թվականին սկսել ենք այս շարժումը: Մենք նախկինում ՀՀՇ-ի հետ եղած որևէ անհատի կամ կուսակցության հետ խնդիր չունենք: Ավելին, պատկերացնում ենք նաև համատեղ ճանապարհ:

– Համագումարում ընդունվել է նաև կուսակցության ծրագիրը, կներկայացնե՞ք հիմնական դրույթները:

– Հիմնականում խարսխված է այն տեսլականի վրա, որ հնչեցվել է դեռ 1989 թվականին և մի քանի անգամ լրամշակվել  տարբեր համագումարներում, վերջին խմբագրումը եղել է 2001-2002 թվականներին: Այն է`   ազատականություն, ժողովրդավարություն,  ԼՂՀ հարցի լուծման մեր տեսլականը և արդի մի քանի հարցերի վերաբերյալ մոտեցումներ: Կարծում ենք, որ Հայաստանի ապագան ԵՄ լիակատար անդամակցությունն է, մենք ցանկանում ենք Հայաստանում կառուցել եվրոպական տիպի ժողովրդավարական պետություն: Եվրոպական ասելով` նկատի ունեմ այն համամարդկային արժեքները, որոնցով առաջնորդվում են մի շարք զարգացած երկրներ` անկախ աշխարհագրական դիրքից: Ամեն ինչ անելու ենք` խորացնելու Հայաստանի անկախությունը, ինքնիշխանությունը և Հայաստանը վերստին դարձնելու հուսալի գործընկեր  միջազգային հարաբերություններում, որովհետև այսօր վտանգված է Հայաստանի հուսալիության, Հայաստանը որպես գործընկեր ընկալելու հարցը մեր գործընկերների կողմից,  լինի դա Ռուսաստանը, ԱՄՆ-ն , ԵՄ-ն թե ԻԻՀ-ն:

– Իսկ Արցախի խնդրի լուծման Ձեր տեսլականն ինչպիսի՞ն է:

– Նախ անհրաժեշտ է, որ ԼՂ-ն ներկայացված լինի բոլոր բանակցություններում, առանց ԼՂ-ի Ադրբեջանը և Հայաստանը իրավասու չեն որևէ  լուծում գտնելու: Ամեն ինչ պետք է արվի, որ իրավական կարգավիճակ ստանա Լեռնային Ղարաբաղի ժողովրդի ինքնորոշվելու իրավունքը: Մենք պատկերացնում  ենք, որ ԼՂՀ-ն և ՀՀ-ն պետք է ունենան հուսալի սահման, ԼՂ-ն պետք է ունենա պաշտպանության անհրաժեշտ համակարգեր, որպեսզի պաշտպանի իր  սահմանները, և Հայաստանը պետք է երաշխավոր լինի Լեռնային Ղարաբաղի անկախության հարցում: Իսկ ինչ ձևակերպումներ և   քայլեր կլինեն, դա արդեն ժամանակը ցույց կտա:

– Գործունեութան ի՞նչ մեթոդ եք  որդեգրելու, ձեր խոսքը  համակիրներին ինչպե՞ս եք հասցնելու:

– Բոլոր հասու  հնարավորություններով՝ երթեր, հանրահավաքներ, սոցիալական ցանցեր:  Կփորձենք հնարավորինս համախոհների լայն շրջանակ ընդգրկել: Մենք հակված ենք ունենալու կոլեգիալ կառավարմամբ կազմակերպություն, որը ոչ միայն պայքարում է ժողովրդավարության համար, այլև ժողովրդավար է իր ներքին կառուցվածքով: Մենք նաև նախատեսում ենք քաղաքացիական խորհրդի  ստեղծում, որում կընդգրկվեն ոչ միայն կուսակցության անդամները, այլև համախոհները: Կան մարդիկ, ակտիվիստներ, որոնք ցանկություն չունեն կուսակցական գործիչներ դառնալու, բայց ցանկություն ունեն ազդելու  ներքաղաքական կյանքի վրա, և  դրա լավագույն գործիքը կուսակցությունն է: Վստահ եմ, որ կկարողանանք ձերբազատվել այն մտայնությունից, որ ցավոք, Հայաստանում կա` մեկ առաջնորդի կուսակցություն,  այս կամ այն մարդու ամբիցիաները սպասարկող կուսակցություն: Սա լինելու է հասարակութան մի շերտի պահանջները սպասարկող կուսակցություն:

– Որքա՞ն անդամ եք ակնկալում ունենալ:

– Մենք մեր առջև նման խնդիր չենք դրել, մենք գիգանտամանիայով չենք տառապում որոշ ուժերի պես, որ հռչակում են, թե ունեն 50-60 հազար ընտրող և 30 հազար ձայն են հավաքում ընտրություններին: Հիմա կառույցների ձևավորման վրա ենք աշխատում: Առաջին համագումարին մասնակցում էր 220 պատվիրակ, որոնք ներկայացնում էին հանրապետության հինգ մարզեր: Անդամակցության գործընթացը շարունակվում է:

– Շատ է խոսվում, որ ՀՀՇ–ի վերակազմավորումից հետո «Ազատ դեմոկրատների» ապագան հարցականի տակ է: Ինչ–որ որոշում կա՞, թե ինչպիսին պետք է լինի հետագա համագործացությունը:

– Դեռ վերջնական որոշում չկա: Նույն ՀՀՇ-ից դուրս  եկած մարդիկ ձևավորեցին «Ազատ դեմոկրատները», մենք կարծում ենք, որ նույն դաշտում ենք գործում  և միասին պետք է շարունակենք, որոշումը պետք է իրենք կայացնեն, մենք  պատրաստ ենք համագործակցել, որևէ խնդիր գաղափարական առումով այս պահին չկա:

ԴերՀովան ու Հասմիկ Կարապետյանը շուտով նոր զուգերգ են հանձնելու ունկընդիրների դատին: Ներկայացնում ենք «Անկախի» բացառիկ հարցազրույցը երգահան, գործիքավորող, դիջեյ Հարություն Տեր-Հովակիմյանի հետ:

–        ԴերՀովա, կպատմե՞ս, թե ինչպես ծնվեց Հասմիկ Կարապետյանի հետ երկրորդ զուգերգը պատրաստելու գաղափարը:

–        «Անհնարը» երգը, որի ռեժիսորը Սերժ Գաբյանն է, ինձ համար շատ անձնական և կարևոր փորձ էր: Մտքովս չէր էլ անցնում, որ Հասմիկ Կարապետյանը կհամաձայներ, ու երգն այդքան լավ կընդունվեր լսարանի կողմից: Չնայած 20 տարի իմ պատրաստած երգերում բեք վոկալ եմ եղել, որպես գլխավոր կատարող երբեք հանդես չէի եկել: Ինձ համար մի փոքր անսովոր էր: Այդ երգի հաջողության շնորհիվ էլ որոշեցինք երկրորդ երգ ստեղծագործել:

–        Եվ ինչպես այն կոչեցի՞ք:

–           «Սերը երկնքում»: Եթե համեմատենք առաջին զուգերգի հետ, ապա այն ավելի ռիթմիկ է՝ պարային: Այս պահին պատրաստվում ենք երգի տեսահոլովակ նկարահանել, սակայն չգիտեմ` երբ ենք այն թողարկելու:

–        Դա է՞լ է նորություն հայկական փոփ ասպարեզում, ինչպես և քո մնացած ստեղծագործությունները:

–           Միանշանակ:

–        Ինչպե՞ս դարձար երգահան և մուտք գործեցիր այս հետաքրքիր, բայց և լարված ասպարեզ՝ շոու բիզնես:

–           Փոքրուց զբաղվել եմ երաժշտությամբ, բայց երբեք երաժշտական կրթություն չեմ ստացել: 16 տարեկանում «Record Label»-ի ընկերության հետ կնքեցի իմ առաջին պայմանագիրը, իսկ 17 տարեկանում թողարկեցի իմ առաջին ձայնասկավառակը: Մինչև Հայաստան տեղափոխվելը Կանադայում և ընդհանրապես արտասահմանում 10 տարի ակտիվ զբաղվում էի շոու-բիզնեսով, իսկ Հայաստանում արդեն 7 տարի ստեղծագործում և համագործակցում եմ հայ երգիչների հետ:

–        Ասում են` Հայաստանում շոու բիզնես չկա: Ինչո՞ւ..

–           «Շոու-բիզնես» բառի մեջ կա «բիզնես» բառը, այսինքն` փող աշխատելու միջոց: Իսկ մեզ մոտ ամենաշատ փող աշխատող երգիչները ռաբիզ երգիչներն են, որոնք գումար են վաստակում հիմնականում սփյուռքում: Ցավոք, Հայաստանի երգիչների մեծ մասը ստիպված է ռեստորաններում և հարսանիքներում երգել՝ մի քիչ փող աշխատելու համար, ձայնասկավառակների վաճառքն էլ մեզ մոտ եկամտաբեր չէ: Իսկ դրսում երգիչների համար ամենամեծ եկամուտ ունենալու միջոցը համերգներն են: Մեր թերությունը փոքր շուկա ունենալն է, ինչն էլ գցում է շոու բիզնեսի վարկանիշը:

–        Բայց մի՞թե մեր միակ թերությունը դա է:

–           Մեր ամենամեծ սխալը նաև այն է, որ չենք փորձում սեփական արվեստը ներկայացնել այլ ազգերին, ավելի մեծ շուկաներում:

–        Մինչ այժմ քանի՞ ստեղծագործած և գործիքավորած երգ ունես:

–           Հստակ չեմ կարող ասել, բայց վերջին 22 տարվա ընթացքում գործիքավորել ու թողարկել եմ մոտավորապես 400 երգ: Սկզբում մենակ էի ստեղծագործում և թողարկում` որպես սոլո արտիստ և մինչ Հայաստան տեղափոխվելն ունեի տարբեր ոճերով, տարբեր կեղծանուններով տարբեր ստեղծագործություններ, բայց այստեղ նման ծրագրեր չեմ ունեցել: Ուղղակի եղել են «featuring» գործեր, որոնց մեջ ներառվել են կարճ կատարումներ, նաև մեկ զուգերգ Հասմիկ Կարապետյանի հետ:

–           Եթե չլինեիր ներկայիս ԴերՀովան, ի՞նչ կլինեիր:

–           Մեծ հաճույքով ճարտարապետ կլինեի:

–           Կրկին ստեղծագործող: Ի դեպ, ստեղծագործության ճանապարհին ի՞նչ դժվարությունների ես հանդիպել:

–           Ամենամեծ խնդիրը պայմանագրի հարցն է եղել: Ինձ թվում է` բոլոր արտասահմանցի երգահանների մոտ այդ խնդիրը գոնե մեկ անգամ եղել է: Դա երկար գործընթաց էր, որն ինձ շատ հոգնեցրեց և ազդեց իմ ստեղծագործության վրա:

–        Նոր ծրագրեր կա՞ն:

–           Այս ամառ արձակուրդ գնալու փոխարեն կենտրոնացա իմ գործերի վրա, որոնք մինչև տարվա վերջ հերթով կթողարկվեն: Բացի Հասմիկի զուգերգից, հոկտեմբերին կթողարկվեն նաև մի քանի այլ երգեր՝ Նարեկ Մակարյանի «Երազանքի գրկում»-ը, Սևակ Ամրոյանի և Ռազմիկ Ամյանի, նոյեմբերին՝ Լիլիթ Հովհաննիսյանի երգը և այլն: Այնուհետև երկու ամիս կկենտրոնանամ շատ լուրջ և բոլորովին այլ ոճի ծրագրերի վրա, որոնց մասին դեռ չեմ խոսի:

–        XXI դարում գրեթե ամեն ինչ կա, բացի ինչի՞ց:

–           Բացի պարզությունից՝ ամեն ինչում: Գուցե փիլիսոփաներն էլ են խոսել այդ մասին: Պարզության մեջ կա մաքրություն, ուրախություն, հանգստություն և նաև իմաստություն:

–           Ինչպիսի՞ն կուզենայիր լիներ կյանքը:

–           Անկեղծ և պարզ վերաբերմունքն եմ կարոտել: 11 տարի է՝ Հայաստանում եմ և ցավում եմ, որ մարդիկ անուշադիր են միմյանց նկատմամբ: Միշտ գովում ենք մեր ազգը, իբր շատ հյուրասեր ու բարի մարդիկ ենք, բայց տարիների ընթացքում հասկացա, որ մարդիկ կոպիտ և ոչ անկեղծ են դարձել: Կցանկանայի՝ այդ ամենը փոխվեր:

–           Ո՞րն է դարմանը:

–           Այդ փոփոխությունը պետք է սկիզբ առնի վերևից՝ մեր ղեկավարներից: Այն օրվանից, երբ նրանք մտածեն սեփական ազգի ու երկրի մասին, համոզված եմ, որ ժողովրդի բնավորությունն էլ կփոխվի դեպի լավը: Մարդիկ վստահությամբ և հույսով կլցվեն, կդառնան ավելի ուրախ, ժպտերես և հաստատ ավելի բարի:

          Հարություն Տեր-Հովակիմյանը (ծնված 1974 թ. փետրվարի 22-ին, Կանադայի Տորոնտո քաղաքում) 1992 թ. «Temperance» բեմական անունով թողարկել է առաջին «Phantasy» ալբոմը, մինչ 2002 թ. միջազգային երաժշտական ասպարեզում գրել և թողարկել է ավելի քան 300 երգ:  Համագործակցել է համաշխարհային առաջատար ձայնագրման ընկերությունների` «Sony», «BMG», «Universal Music»-ի հետ, իսկ 2002-ին տեղափոխվել Երևան, սակայն մինչ 2006 թ. աշխատել է արտասահմանյան շուկայի համար: 2006 թ. վերամշակել, գործիքավորել և թողարկել է առաջին հայկական գործը` «Քամի փչի» «Հայք» խմբի կատարմամբ: Նրա ստեղծագործությունների մեծ մասը դարձել են տարբեր տարիների հիթեր, օրինակ՝ բացի «Քամի փչի» երգից, Սոֆի Մխեյանի «Օրը և ներկան», Սիրուշոյի «Քելե, քելե», Վլադիմիր Արզումանյանի «Մամա» երգը և այլն: 2006-ից համագործակցել է հայ երգարվեստի բազմաթիվ ներկայացուցիչների հետ` Արամեի,  Հասմիկ Կարապետյանի, Արփիի, Արսեն Սաֆարյանի, Դավոյի, «Ռեինկարնացիայի», Լիլիթ Հովհաննիսյանի և ուրիշների: Բայց ստեղծագործական շղթան այստեղ դադար չի առնում և մեծ կրքով շարունակում է իր բռնած ուղին…

Հարցազրույցը Ելենա ՉՈԲԱՆՅԱՆԻ

Հայաստանի դատաիրավական համակարգի վերաբերյալ ոլորտի հետ սերտ առնչություն ունեցող մարդիկ բազմիցս բազմաթիվ խնդիրներ են բարձրաձայնել, վեր հանել, բողոքել: Օրինակ` միշտ էլ կարծիքներ են հնչել դատարանների անկախության, կառուցվածքային խնդիրների մասին և այլն: Փաստաբանների հետ զրույցներում կարմիր թելի պես անցնում են հատկապես դատարաններում փաստաբան–դատախազ հարաբերությունների ու հարաբերակցության մասին մտահոգությունները: Մասնավորապես` փաստաբանները դժգոհում են, որ դատարանը, ըստ էության, հանդես է գալիս, որպես դատախազության ներկայացրած մեղադրական եզրակացության դակիչ, որ դատարանում փաստաբանն ու դատախազը, որն, իր էությամբ, պետության փաստաբանն է դատարանում, պետք է հանդես գան հավասար դիրքերից, սակայն մեր երկրի դատարաններում դատախազները միշտ ավելի բարձր դիրքերից հանդես եկողներ են դիտարկվում:

Այս առումով` հետաքրքիր է, թե դատաիրավական համակարգի վրա ինչպես կազդեն  հատկապես վերջին երկու` ՀՀ գլխավոր դատախազի և ՀՀ փաստաբանների պալատի նախագահի ընտրություները:  Մեր զրուցակիցն է փաստաբան Արտակ Զեյնալյանը:

– Պարո՛ն Զեյնալյան, ի՞նչ ակնկալիքներ ունեք այս փոփոխություններից, ու ինչպես այդ փոփոխությունները կանդրադառնան դատաիրավական համակարգի բարեփոխումների վրա:

-Փաստաբանների պալատի նախագահի ու ՀՀ գլխավոր դատախազի փոփոխություններն ինստիտուցիոնալ փոփոխություններ չեն: Դրանք զուտ եղած պաշտոններում նոր անձանց նշանակում է: Մի դեպքում փաստաբանների պալատն ուղղակի` անմիջական քվեարկությամբ ընտրեց պալատի նախագահ, և կողմնակի ու օբյեկտիվ դիտորդի համար ակնհայտ էր, որ ընտրությունները ազատ, արդար ու թափանցիկ էին, ընտրություններն օրինական էին: Փաստաբանների պալատի նախագահը լրիվ վայելում է փաստաբանների պալատի աջակցությունը, ընտրված է փաստաբանների կողմից և լեգիտիմ է` անկախ նրանից` բոլորը նրա օգտին են քվեարկել, թե ոչ: Ակնհայտ է, որ օրինական ընտրության արդյունքում փաստաբանների պալատի նախագահը լինելու է Արա Զոհրաբյանը: Սա շատ ողջունելի է, և այն, ինչ կատարվեց փաստաբանների պալատում, շատ դրական է, ինչը չեմ կարող ասել գլխավոր դատախազի նշանակման մասին: Այն, որ քվեարկության արդյունքները կեղծվել են. մեկ քվեաթերթիկի կեղծված լինելն էլ և դրա բացահայտված չլինելն էլ բավական է, որ ցանկացած արդյունք չլինի հավաստի: Որոշ գնահատականներով` 25 դեմ քվեարկված քվեաթերթիկներ են եղել նշանակված գլխավոր դատախազի դեմ: Այն, որ ընտրությունը կեղծված էր,  հավաստի կամ ճշմարիտ կարելի է համարել այն մեկ քվեաթերթիկի հրապարակման փաստով, որ կեղծիք տեղի ունեցել է: Սա, իհարկե, շատ բացասական երևույթ է:

– Ի՞նչ կարող է փոխվել դատախազ–փաստաբան հարաբերությունների մասով:

– Դիրքերի առումով կարծում եմ` կտրուկ փոփոխություններ չեն կարող լինել: Դատախազությունը դրական շատ լուրջ բարեփոխումների կարիք ունի: Այն սկզբունքներն ու մեթոդները, որոնցով գործում են դատախազները, շատ հնացած են, և դրանց փոփոխմանը կարող է նպաստել միմիայն դատարանների անկախությունը: Եթե դատարաններն իրենց անկախ դրսևորեն, չկատարեն դատախազության կանխավարկածը կամ չառաջնորդվեն այն սկզբունքով, որ դատախազն ինչ ասում է` դատարանը պետք է դա հաստատի, ապա դատախազությունը ստիպված կլինի բարեփոխվել:

Այսօր փաստաբանությունը շատ արագ է զարգանում, որովհետև մշտապես գտնվում է հարվածի տակ, կոնֆլիկտի մեջ ու պետք է կատարելագործվի, որպեսզի կարողանա դիմակայել հարվածներին ու հարձակումներին: Իսկ դատախազությունը` ոչ այնքան. պահպանել է իր ոճը, նույն ձեռագիրը: Մեղադրական եզրակացությունները, ընդհանրապես գործերը կազմելիս պահպանվել է այն ոճը, ինչ կար տասնամյակներ շարունակ:

–Գլխավոր դատախազի անձի փոփոխությունից ինչ–որ բան կախվա՞ծ է:

– Անձանցից, այո՛, որոշ բան կախված է: Բայց չեմ կարծում, թե Գևորգ Կոստանյանն այն անձնավորությունն է, ով նման մեծ ու կտրուկ փոփոխություններ բերի: Նրա վարքագիծը, համենայն դեպս ամենաթարմ` վերջին վարքագիծը` կապված Սյունիքի մարզպետի տան մոտ տեղի ունեցած դեպքերի հետ, չի խոսում այն մասին, որ նա շատ լուրջ փոփոխություններ կկատարի: Քանի որ նա հանդուրժել է դա: Իսկ իր նշանակումն էլ տեղի ունեցավ կեղծիքով, սրանք այդ հույսը չեն տալիս:

– Դուք նշեցիք, որ փաստաբանների պալատն օրինական է ընտրվել, լեգիտիմ է, դա ինչպե՞ս է ազդելու փաստաբանների գործունեության վրա:

– Պալատի նոր նախագահը մանդատը ստացել է փաստաբաններից ու բավականին ուժեղ դիրքերից կարող է հանդես գալ և փաստաբանների հետ միասին կառավարել, ուղղորդել կազմակերպության ներուժը` որոշակի փոփոխությունների հասնելու համար: Նրա թիկունքին կանգնած է ամբողջ փաստաբանությունը:

– Այսինքն` զուտ ինքնավստահությա՞ն գործոնն է ազդելու:

– Ինքնավստահության, որ երկրի ամենամեծ ու հզոր, ամենագործուն և կայացած հասարակական կազմակերպությունը կանգնած է իր թիկունքին: Այսինքն` հասարակական կազմակերպությունը նրա դեմքով է հանդես գալիս:

– Ի՞նչ սպասելիքներ ունեք, առաջիկայում դատաիրավական համակարգում կլինե՞ն ինչ–որ փոփոխություններ, բարեփոխումներ, թե՞ ամեն ինչ կմնա այնպես, ինչպես մինչ այժմ էր:

– Որոշակի փոփոխություններ, ամեն դեպքում, կլինեն, իհարկե տեմպերը գոհացուցիչ չեն: Օրինակ` նախապատրաստվում է օրենսգրքի ընդունում, մոտ ապագայում` վարչական դատավարության օրենսգրքի: Նախագծի քննարկումն արդեն եղել է Աժ պետաիրավական հարցերի հանձնաժողովում,  ամսի 10-ից հետո կլինի ևս մեկ քննարկում, սակայն այստեղ ուզում եմ Ձեր ուշադրությունը հրավիրել մի հարցի վրա: Իր էությամբ նախագիծը լրիվ նոր օրենսգիրք է, բայց որպեսզի խուսափեն երեք ընթերցմամբ անցնելու ընթացակարգից, ձևակերպում են հին օրենսգիրքը նոր խմբագրմամբ ընդունելու նպատակ: Իր էությամբ նախագիծը նոր օրենսգրքի նախագիծ է, բայց որպեսզի խուսափեն ԱԺ այդ ընթացակարգից, գնում են այդ տարբերակով: Սա լուրջ խնդիրներ է առաջացնելու: Մնալու է նույն վերնագիրը, օրենքի նույն համարը, բայց հոդվածների հերթականությունը լրիվ փոխվում է:

– Նաև բովանդակությունը:

– Այո, հերթականությունը երբ փոխվում է, բնականաբար, բովանդակությունն էլ է փոխվում: Սա առաջացնելու է խառնաշփոթ: Մյուս կողմից էլ ինքնանպատակ չէ նոր օրենքը կամ օրենսգիրքը երեք ընթերցմամբ ընթացակարգով ընդունելը: Դա օրենքի ընդունման պարտադիր ատրիբուտներից է` դրա որակի, լեգիտիմությամբ պայմանավորված: Բայց գտել են այդ զարտուղի ճանապարհը` սողանցքը, և երկու ընթերցմամբ պետք է անցկացնեն: Օրենքի որակը թողնենք մի կողմ, որակը լավն է, իհարկե, կարող է շատ ավելի լավը լինել: Բայց բարեփոխումներն այս ձևով անելը խորամանկություն է, կարծում եմ` չարժե ռիսկի տակ դնել այդքան կարևոր նախագիծը ընդամենը մի քանի ամիս շահելու համար: Կարծում եմ` չի կարելի այդ եղանակով բարեփոխումներ անել:

– Այսինքն` առաջիկա գոնե հինգ տարիներին Դուք լուրջ փոփոխության ակնկալիքներ չունե՞ք:

– Այդքան լավատես չեմ այդ առումով, հատկապես այդ Մաքսային միության ուրվականի առկայության պարագայում. լավատես չեմ, թե լուրջ ու էական բարեփոխումներ կլինեն:

Ստեփանակերտի օդանավակայանի գործարկման համար նշվում էր, որ դա տեղի կունենա այս տարվա սեպտեմբերի կեսերին: Ու թեև արդեն վերջանում է սեպտեմբերը, օդանավակայանն այդպես էլ չի գործարկվել: Հիշեցնենք, որ նախկինում Ստեփանակերտի օդանավակայանի գործարկումը նախատեսվում էր 2011 թ. մայիսի 9-ին, ու առաջին թռիչքի ուղևորն էլ պետք է լիներ ՀՀ նախագահ Սերժ Սարգսյանը, սակայն դա այդպես էլ տեղի չունեցավ: Հետագայում ևս մի քանի անգամ տեխնիկական պատճառաբանությամբ հետաձգվեց օդանավակայանի գործարկումը: Այս անգամ էլ, փաստորեն, օդանավակայանի գործարկումը հետաձգվեց` պատճառաբանությամբ, թե ձեռք բերած ինքնաթիռները, որոնք պետք է թռիչքներ իրականացնեն, տեխնիկական վերազինման կարիք ունեն:

Ստեփանակերտի օդանավակայանի տեխնիկական վիճակի մասին «Անկախի» հարցերին պատասխանում է ԼՂՀ կառավարությանն առընթեր քաղավիացիայի գլխավոր վարչության պետ Դմիտրի Ադբաշյանը:

 – Պարո՛ն Ադբաշյան, Դուք բազմիցս նշել եք, թե Ստեփանակերտի օդանավակայանը պատրաստ է գործարկման, բայց չի գործարկվում: Ներկայացրեք խնդրեմ, թե ինչպիսի տեխնիկական վիճակում է այն այսօր:

– Օդանավակայանն այսօր նորմալ տեխնիկական վիճակում է, թռիչք-վայրէջքի ուղին նորմալ վիճակում է, բոլոր աերոնավիգացիոն միջոցները նորմալ սպասարկվում են և աշխատում են, օդանավակայանի կազմը` աշխատողները, բոլորը ավարտել են հատուկ կուրսեր, ստացել են միջազգային սերտիֆիկատներ և իրավունք ունեն աշխատելու օդանավակայանում տեղադրված սարքավորումներով:

 – Օդանավակայանի նախնական` տեխնիկական փորձարկումներ իրականացվե՞լ են արդեն: Օդանավակայանի աշխատանքները գործի մեջ ստուգելու համար տեխնիկական թռիչքներ իրականացվե՞լ են:

– Ունենք ICAO-ի նորմատիվներ, և այդ ցուցանիշներով օդանավակայանը լիովին համապատասխանում է միջազգային չափանիշներին: Նաև երկու անգամ ստուգվել է Հայաստանի Հանրապետության քաղավիացիայի վարչության կողմից ստեղծված հանձնաժողովի կողմից: Տեխնիկական թռիչքներ դեռ չեն իրականացվել: Փոքր ինքնաթիռներ մենք ունենք, որոնք թռչում են, սակայն դրանք շատ փոքր են, որպեսզի համարենք, թե փորձնական թռիչքներ ենք իրականացրել: Տեխնիկական թռիչքը կատարում է այն օդանավը, որը նախատեսվում է, որ պետք է հետագայում շահագործվի` աշխատի այդ օդանավակայանում: Օրինակ` եթե Airbus A-320-ն ուզի մեզ մոտ վայրէջք կատարել, օդանավը մեզ մոտ պետք է կատարի տեխնիկական թռիչք մի քանի անգամ, որից հետո եզրակացություն  արվի` հնարավո՞ր է արդյոք այդպիսի վայրէջք ու անվտա՞նգ է այդ օդանավակայանում նման ինքնաթիռ շահագործելը: Այդ թռիչքները կատարվում են, որ բացահայտվեն բոլոր այն խնդիրները, որոնք մինչ այդ աննկատ են եղել:

 – Կխնդրեի անդրադառնալ օդանավակայանը սպասարկող անձնակազմի տեխնիկական պատրաստվածությանը, անձնակազմը պատրա՞ստ է իրականացնելու օդանավակայանում վայրէջք կատարող ու օդանավակայանից թռչող ինքնաթիռների տեխնիկական սպասարկումը:

– Airbus A-320 տեսակի օդանավից փոքր ինքնաթիռները կարող են մեզ մոտ իջնել:  Մենք ունենք կարճ կանգառների ժամանակ սպասարկումն իրականացնելու համար պատրաստված մասնագետներ: Խորը տեխնիկական սպասարկումներ նույնիսկ «Զվարթնոցում» չեն անում, այլ Եվրոպայի ու այլ երկրների  հատուկ տեխնիկական կենտրոններում:

 – Վերջերս  տեղեկություն տարածվեց, որ ԼՂՀ քաղավիացիան հենց Ստեփանակերտի օդանավակայանից չվերթներ իրականացնելու համար ինքնաթիռ է գնել, որը, սակայն, տեխնիկական վերազինման  կարիք ունի, ո՞ր փուլին եք հասել:

– Մենք աշխատում ենք այդ ուղղությամբ, բայց սպասում ենք մինչև օդանավակայանի գործարկումը: Հետո պետք է օդաչուական կազմը պատրաստվի, որովհետև մենք չենք գնի օդանավ, որը գա ու կանգնի մեզ մոտ միայն այն պատճառով, որ համապատասխան կադրեր չունենք: Մենք պետք է պատրաստենք որակյալ օդաչուական կազմ: Չեմ կարող ասել, թե քանի օդանավ ենք պատրաստվում ձեռք բերել, քանի որ դա կոմերցիոն գաղտնիք է:

 – Ստեփանակերտի օդանավակայանն ինչպիսի՞ օդանավակայան է, ռեգիոնա՞լ նշանակություն ունի, թե՞, այնուամենայնիվ, կառուցված է հետագայում միջազգային օդանավակայանի վերածվելու հաշվարկներով:

– Օդանավակայանը միանգամից հիսուն հոգու թռիչքային սպասարկման համար է նախատեսված: Բայց եթե 100 հոգանոց ինքնաթիռ իջնի, բոլորն էլ, իհարկե, հանգիստ կարող են սպասարկվել: Այսինքն` օդանավակայանն իր չափերով ու տեխնիկական հնարավորություններով հանդիսանում է ռեգիոնալ թռիչքների համար նախատեսված օդանավակայան: Այն նախատեսված է Airbus A-320-ների ու դրանցից չափերով փոքր մոդելի ինքնաթիռների համար: Այսինքն` տեղական գծերի, Երևան հասնելու համար:  Պլանավորում ենք սկսել երևանից, որից հետո, իհարկե, կարող ենք զարգացնել այլ ուղղություններ: Դա կարող է լինել կես, մեկ կամ մի քանի տարի հետո. կյանքը ցույց կտա: Երևանը կարող ենք օգտագործել որպես տրանզիտային կետ: Հետո պարզ կդառնա` տնտեսական տեսանկյունից հնարավո՞ր է կամ արժե՞ նոր չվերթներ զարգացնել, թե՞ ոչ:

 – Իսկ ի՞նչ եք կարծում, Հայաստանից բացի, այլ ուղղություններով թռիչքներ կունենա՞ք, արտասահմանյան երկրների ընկերություններից դեպի Ստեփանակերտ ու, Ստեփանակերտից թռիչքների պահանջարկի ցանկություն հայտնե՞լ են:

-Այո, այո, շատերն են նման ցանկություն հայտնել` Իտալիայից, Ռուսաստանից, եվրոպական մի քանի այլ երկրներից արդեն որոշ ընկերություններ կապվել են մեզ հետ ու ցանկություն հայտնել մեր օդանավակայան թռիչքներ իրականացնել: Ու բոլոր նման ցանկություններ հայտնողներին ես ասել եմ, որ եթե ուզում են թռիչքներ իրականացնել դեպի Ստեփանակերտ, ապա  թող գնան, իրենց թռիչքնեը ձևակերպեն ու թռչեն, քանի որ մեր օդանավակայանը բաց է: Բայց ընկերություններն էլ իրենց խնդիրներն ունեն, քանի որ ICAO-ում մեր օդային տարածքը դեռ ճանաչված չէ:

 – Իսկ այդ խնդիրներն ինչպե՞ս պետք է լուծվեն, որպեսզի այդ ընկերությունները կարողանան օրինական գրանցվել ու թռիչքներ իրականացնել:

– Սկզբում մենք կսկսենք թռիչքներ իրագործել, հետո կերևա, որովհետև ինչպես ԼՂՀ անկախությունը ճանաչված չէ, նույնպես էլ մեր օդային տարածքը միջազգային մարմինների կողմից ճանաչված չէ: Իսկ քաղաքացիական օդանավերն իրավունք չունեն մուտք գործել չճանաչված օդային տարածքներ:

 – Այսինքն` օդանավակայանի տնտեսական, քաղաքական, կապի ու հաղորդակցության առումներով  նշանակությունն այնքան մեծ է, որ մեզ պե՞տք է Ստեփանակերտում օդանավակայան ունենալ:

– Իհարկե, շատ է պետք: Եթե օդանավակայանը գործի, թռիչքները կարողանանք լավ կազմակերպել, ամբողջ ԼՂՀ-ի ազգաբնակչությունը կկարողանա օգտվել իր ազատ տեղաշարժվելու միջազգային իրավունքից: Գործարար մարդիկ կկարողանան իրենց բեռները տեղափոխել, մարդիկ կարող են ավելի արագ հասնել Արցախ և այլն, և այլն: Օդանավակայանը բեռնատար ինքնաթիռների համար էլ է նախատեսված: Իհարկե, առաջնային նշանակությունը տրված է ուղևորափոխադրումներին, բայց մենք պլանավորում ենք, ու ոչինչ չի խանգարում օդանավակայանը կիրառել նաև բեռնատար ինքնաթիռներ ընդունել-ճանապարհելու համար:

 – Այսօրվա դրությամբ, եթե լինի համապատասխան քաղաքական որոշումը, կարո՞ղ եք հենց վաղվանից թռիչքներ իրականացնել:

– Ես չեմ պատասխանի քաղաքական հարցերին, քանի որ դրանք իմ իրավասությունների շրջանակներից դուրս են: Ինչ վերաբերում է օդանավակայանին, մի քանի փոքրիկ խնդիրներ դեռ ունենք շտկելու, ու քանի դրանք լիովին հաղթահարված չեն, ես չեմ կարող 100 տոկոս վստահությամբ ասել, որ հենց վաղն օդանավակայանից կարող են թռիչքներ կատարվել: Դրանք մանրուքներ են, օրինակ` ԼՂՀ-ի ձեռք բերվելիք ինքնաթիռի վրա որոշ տեխնիկական սարքերի համալրումներ պետք է իրականացվեն, չեկեր լրացվեն և այլն. այդ գործընթացները ընթացքի մեջ են ու շուտով կհարթվեն: Դրանք, ճիշտ է, օդանավակայանի հետ այնքան էլ կապ չունեն, խանգարում են 100 տոկոսով ասելու, թե հենց վաղն էլ կարող ենք մեր մոտից թռիչքներ իրականացնել: Այսինքն` ինչպես նշեցի, օդանավակայանը պատրաստ է թռիչքներ սպասարկելուն:

Հարցազրույցը` Գևորգ ԱՎՉՅԱՆԻ

Վերջին շրջանում գենդերային հավասարությանը վերաբերող հարցերի շուրջ հանրության շրջանում ծավալված բուռն քննարկումների համատեքստում «Անկախը» զրուցել է բանասիրական գիտությունների թեկնածու Անահիտ Հարությունանի հետ, որի հեղինակությամբ 2005 թ. լույս է տեսել «Երևելի տիկնանց դարը» գիրքը: Այդ աշխատությունում ներկայացված է XIX դարի և XX դարասկզբի հայ կանանց հասարակական գործունեությունը: Գրքի շնորհիվ շատ ու շատ կարծրատիպեր են կոտրվում Հայաստանում կանանց ու տղամարդկանց իրավահավասարության ավանդական պատկերացումների վերաբերյալ:

– Տիկին Հարությունյան, ե՞րբ եք առաջին անգամ առնչվել գենդերային հավասարության եզրույթին և ինչպե՞ս եք այն ընդունել:

– Գենդերային ուսումնասիրություններին առնչվել եմ 1997 թ., երբ գործող լրագրող էի: Այդ ժամանակ ՄԱԿ-ը լրագրողների համար կազմակերպել էր սեմինար, թե ինչպես պետք է լուսաբանել գենդերային թեմաները: Սեմինարի ընթացքում շատերն էին դեմ արտահայտվում այդ երևույթին, ասում, թե դա արևմուտքից է ներխուժել, որպեսզի քայքայի մեր ավանդական ընտանիքը, և այլն: Ես շատ հանգիստ էի լսում, և երբ դասավանդողներն ինձ հարցրին, թե ինչ եմ մտածում, ասացի, որ ինձ համար դեռևս նոր բան չի ասվել: Ասացի` միգուցե բառն է նոր` գենդեր, բայց գաղափարներն ու մտքերը վաղուց եմ կարդացել մեր  անցյալի մամուլում, քանի որ նախկինում գիտական գործունեությամբ եմ զբաղվել և քաջ գիտեմ մեր մամուլը: Դասավանդողները զարմացան: Հետագա շփումներից հետո ինձ հրավիրեցին միջազգային գիտաժողովի: Ես ներկայացրի  մեր ամենափայլուն թերթերից մեկի` «Մշակի» հիմնադիր և խմբագիր Գրիգոր Արծրունու գործունեությունը: Այդ ժամանակ էլ  առաջարկ ստացա և սկսեցի զբաղվել այդ թեմայով, որի արդյունքը եղավ «Երևելի տիկնանց դարը» աշխատությունը:

– Ի՞նչ կարծրատիպեր են կոտրվում այդ գրքով:

– Այն, որ ասում են, թե իբր մեր ազգային մենթալիտետը ուրիշ է, տղամարդը կնոջը պետք է իշխի, կինը ենթարկվի, և այլն: Պատմական փաստերով  ցույց տվեցի, որ դա ճիշտ չէ. մեզ մոտ միշտ հավասարություն է եղել, կինը երբեք ստորադաս վիճակում չի եղել, ընդհակառակը` շատ պատվավոր տեղում, և հայ ընտանիքում շատ ճիշտ դերաբաշխում է եղել, որի շնորհիվ էլ ընտանիքն ամուր էր:

Ինձ համար շատ կարևոր էր, որ այդ ամենը իմանան հատկապես Արևմուտքում, որովհետև, երբ այնտեղից մեզ մոտ գալիս էին այդ թեմաներով սեմինարներ անցկացնելու, մեզ  նայում էին որպես հետամնաց, նոր զարգացող ցեղախմբի, իսկ ես ուզում էի ցույց տալ, որ կանանց իրավունքների առումով մենք շատ ավելի առաջ ենք եղել, քան Եվրոպան:

– Այսինքն` մեր կանանց իրավունքները շատ ավելի պաշտպանված էին, քան եվրոպացի կանանց իրավունքնե՞րը:

– Փաստը մնում է փաստ, որ ամբողջ Արևմուտքի պատմությունը եղել է նաև կանանց իրավունքների պայքարի պատմություն, և այն իրավունքները, որ Արևմուտքի կանայք այսօր ունեն, բառի բուն իմաստով, արյան գնով են նվաճել: Իսկ Հայաստանում կանայք չեն պայքարել իրենց իրավունքների համար, բայց ոչ այն պատճառով, որ շատ կրավորական կամ ստրկամիտ են եղել, այլ առիթ չեն ունեցել պայքարելու: Ինչո՞ւ պայքարեին, եթե դա իրենց տրված էր: Մի հետաքրքիր փաստ. երբ որոշ զարգացած եվրոպական երկրներում մինչև XX դարի կեսերը նույնիսկ կանայք դեռ ընտրելու իրավունք չունեին, Հայաստանում առաջին հանրապետության ստեղծման ժամանակ` 1918 թ., նույնիսկ հարց չի ծագել` կանայք ունե՞ն ընտրելու իրավունք, թե ոչ: Այդ ժամանակ մեր կանայք և՛ ընտրել են, և՛ ընտրվել, և երեք հոգի մտել է խորհրդարան:  Սա է մեր մտածողությունը: Եթե այդպիսին չլինեինք, ամբողջ XIX դարում մեր մամուլում չէր իշխի կանանց հարցը:

– Ի՞նչ էր նշանակում այդ ժամանակ կանանց հարցը մեր` հայերիս համար:

– Այդ ժամանակ Եվրոպայում «մոլեգնում» էր ֆեմինիզմը` այն էլ արմատական, և այդ ագրեսիան բնական էր, որովհետև ինչքան ճնշված ես, այնքան ագրեսիվ ես: Բայց այդ ալիքը Հայաստան չհասավ, կողքով անցավ-գնաց, թեպետ մեր մամուլի մշակները քաջատեղյակ էին Եվրոպայի զարգացումներին: Հայաստանում «կանանց հարցն» ուրիշ բովանդակություն ուներ: Երբ մեր ազգի մեծերն ազգային-ազատագրական պայքարի ծրագիր մշակեցին, անմիջապես  առաջ եկավ լուսավորության խնդիրը, առանց որի ազգին հնարավոր չէր համախմբել:  Եվ հենց այդ ժամանակ էլ առաջ քաշվեց կանանց հարցը: Որոշեցին, որ կրթության հարցը լավագույնս կարող են լուծել կանայք, ուստի առաջին հերթին մտածեցին կրթել կանանց: Եվ ամբողջ Արևմտյան և Արևելյան Հայաստանում սնկի պես սկսեցին իգական դպրոցներ բացվել: Դա մի հզոր շարժում էր, որն արդարացրեց իրեն: Երբ աղջիկներն ավարտում էին դպրոցը, սկսում էին կազմակերպություններ հիմնել, որոնց 90 տոկոսը զբաղվում էր կրթական հարցերով: Այդ կանայք հայ կրթության պատմության մեջ խոր հետք են թողել: Փաստորեն, ինչպես հայ ընտանիքներում, այնպես էլ համազգային մակարդակով էր ճիշտ դերաբաշխում կատարված: Մեր մեծերը բացահայտ ասում էին` առանց կանանց մենք ոչինչ ենք: Արծրունին ասում էր` իմացեք, եթե որևէ գաղափար կանայք ընդունեն, կկատարվի, եթե ոչ, ապա ձեռք քաշեք, չի կատարվի:

– Կանանց իրավունքների հարցերը հայ մամուլում, բացի Արծրունուց, էլ ովքե՞ր են այդ ժամանակ բարձրացրել:

– Մեսրոպ Թաղիադյանը, Հովհաննես Հիսարյանը, Ստեփանոս Նազարյանցը, Միքայել Նալբանդյանը, Ստեփան Ոսկանը, Սրբուհի Տյուսաբը, Մատթեոս Մամուրյանը… Ո՞ր մեկն ասեմ: Րաֆֆին, օրինակ, մի հոյակապ աշխատություն ունի` «Հայ կինը»: Կամ Ավետիք Արասխանյանը` «Մուրճի» խմբագիրը, որ թեպետ չի զբաղվել կանանց հարցով, ինչպես մյուս մտավորականները, բայց մի ապշեցուցիչ հոդված ունի` «Կինը հասարակության մեջ», որում կան գաղափարներ, որոնց միջազգային հանրությունը հասավ XX դարի երկրորդ կեսին` կանանց հարցերին նվիրված չորս համաշխարհային խորհրդաժողովներից հետո միայն: Արասխանյանն ասում էր. հիշեք` սա նախ և առաջ մարդու իրավունքի հարց է, ոչ թե կնոջ և տղամարդու առաջնության կամ արժանիության: Ասում էր` նայեք, եթե որևէ պետություն կամ ազգ զարգացող ու հարատևող է, ուսումնասիրեք և կտեսնեք, որ այնտեղ կինը լավ վիճակում է, և այն պետությունը, որտեղ կինը լավ դիրքում է, իրավունքները ոտնահարված չեն, այդ պետությունն իր ապագայի մասին է մտածում, նայում է առաջ:

– Ի՞նչ են ասում այսօրվա ուսումնասիրողները:

– Այսօրվա ուսումնասիրողներն ասում են` ամենաթանկ բանը մարդկային կապիտալն է, և պետք է հավասարապես օգտագործել մարդկության կեսի` կանանց ռեսուրսները, ոչ թե կրթել, դաստիարակել, փող ծախսել, հետո էլ ասել` գնա նստիր տանը և միայն ճաշ եփիր ու երեխա պահիր: Այն էլ այս մրցավազքի դարում: Մեր նոր քաղաքակրթության նպատակն այն է, որ ինչ օրենքներ ընդունվում են, հավասարապես հաշվի առնվեն երկու սեռերի շահերը` և՛ տղամարդու, և՛ կնոջ: Հիմա, օրինակ, ուսումնասիրողները զբաղված են տղամարդկանց խնդիրներով: Ուզում են հասկանալ` ինչո՞ւ են կանանցից 10-12 տարով պակաս ապրում: Պարզվում է` նրանք հոգեկան տառապանքների են մատնվում, երբ չեն կարողանում ներկայիս պայմաններում իրացնել ավանդաբար իրենց վերապահված ընտանիքը կերակրողի դերը, չեն արդարացնում հասարակության սպասումները:

– Այսօր հենց միայն գենդեր եզրույթը հանրության որոշ շերտերում սվիններով է ընդունվում: Ի՞նչն է պատճառը, և ի վերջո, ո՞րն է այդ բառի ճիշտ բացատրությունը:

– Գենդեր նշանակում է սեռ: 1969 թ. ամերիկացի գիտնական Ստոլլերն առաջարկեց այդ տերմինը` փոխ առնելով անգլերենի քերականությունից, որպեսզի մենք անընդհատ չկրկնենք, որ խոսքը ոչ թե կենսաբանական էակների մասին է, այլ կնոջ ու տղամարդու մասին`  որպես հասարակական էակների, հասարակության մեջ նրանց դիրքի, փոխհարաբերությունների մասին: Գենդերը մշակութային  հարացույց է: Ավանդաբար ազգերի մեծ մասի մշակույթներում, օրինակ` տղային ասում են` դու տղա ես, ուրեմն ուժեղ ես, իսկ աղջկան ասում են` դու պետք է հեզ լինես, խոնարհ լինես և այլն: Բայց պարզվում է, որ ինչ-որ մի իրավիճակում, ինչ որ մի ժամակաշրջանում դա սկսում է խանգարել կողմերից մեկին: Իհարկե, ավանդույթները պետք է պահպանել, բայց կան բաներ, որոնք ժամանակի ընթացքում  իմաստազրկվում են: Օրինակ` մեր ուսանողության տարիներին համալսարանում տաբատ հագնելն ընդունված չէր, նույնիսկ ներքին կարգադրություն կար, որ աղջիկները տաբատով համալսարան չմտնեն: Տաբատ հագնելը խռովարարության հասնող մի բան էր: Բայց հետո կյանքը ցույց տվեց, որ դա շատ պրակտիկ հագուստ է, հիմա նաև տատիկներն են հագնում:

– Շատերի մտավախությունն էլ հենց այն է, որ գենդերային հավասարությունը կարող է աստիճանաբար նոր ձևակերպումներ ու սահմանումներ ստանալ, ընդհուպ` սեռափոխության իրավունք և այլն:

– Ինչպե՞ս կարելի է գենդերը կապել միասեռականության, սեռափոխության և նման բաների հետ:  Կրկնում եմ` գենդեր նշանակում է սեռ, այսինքն` կին և տղամարդ: Դրանք շեղումներ են, որոնցով առանձին մասնագետներ պետք է զբաղվեն: Իսկ գենդերային հավասարությունը ենթադրում է այնպիսի իրավիճակ, որտեղ կնոջ և տղամարդու բնականոն հարաբերությունները խաթարված ու շեղված չեն, որտեղ հավասարակշռություն կա, ներդաշնակություն կա: Եթե կուզեք` գենդերը, փաստորեն, միասեռականության դեմ է, որովհետև պայքարում է, որ որևէ ոլորտում չլինեն միայն տղամարդիկ, կամ միայն կանայք, որովհետև այդ դեպքում ոչ բնականոն, հիվանդագին վարքագծեր են առաջանում: Վերջապես, գաղտնիք չէ, քաղաքականությունը  մեր երկրում տղամարդկային դեմք ունի, բոլոր առանցքային տեղերում տղամարդիկ են: Է, լա՞վ է, գո՞հ ենք:

Միգուցե օրենքում ոմանց կարծիքով անհաջող կամ երկիմաստ ձևակերպումներ կան, որոնք ճիշտ չեն ընկալվում: Քննարկենք: Բայց դրա պատճառով չի կարելի հարձակվել դրանով զբաղվող կազմակերպությունների վրա, որոնց մի մասը, ի դեպ, գիտական մակարդակով է զբաղվում:  Կարծում եմ` այս ընդվզման հիմքը օրենքը չէ, այն ընդամենը պատրվակ է ծառայում: Որտե՞ղ էին այդ պայքարողները, երբ գենդերային քաղաքականության պետական հայեցակարգ էր ընդունվում: Դրա հիման վրա նույն մեր կառավարությունը կազմել է ռազմավարական ծրագիր, որի մեջ մտնում է նաև օրենքի ընդունումը: Դեռ 1993 թ., երբ դեռ Հայաստանում գենդեր բառն էլ չգիտեին, մեր երկիրը վավերացրել է Կանանց նկատմամբ խտրականության բոլոր ձևերի վերացման մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիան, որն այս ամենի հիմնաքարն է: Էնպես որ` գնացքը վաղուց է գնացել:

Ի դեպ, երբեք չեմ նկատել, որ մեր ժողովուրդն ինչ-որ բանի դեմ պայքարելիս նման ավերիչ, կործանիչ ու ագրեսիվ կոչերով հանդես գա: Ես շատ լավ հասկանում եմ, թե քամին որտեղից է փչում,  հարկ էր, որ այս պահին ժողովրդի ուշադրությունը շեղվեր շատ ավելի լուրջ խնդիրներից, և նկատի ունենալով մեր ազգային մտածելակերպը` ընտանիքի պաշտամունքը, պատվեր տվողները ճիշտ հաշվարկ են արել:  Սակայն մի կարևոր բան հաշվի չեն առել` ճշմարտությունը երկար ժամանակ պարկում չես թաքցնի: Բայց սա արդեն ուրիշ խոսակցության նյութ է: Ամեն ինչ` իր ժամանակին: