Հանրային խորհրդի նախագահ Վազգեն Մանուկյանը Թուրքիայի արտգործնախարար Ահմեդ Դավութօղլուի հետ հանդիպել է որպես անհատ։

«Ազատությանը» տված հարցազրույցում Մանուկյանը փոխանցեց, որ Երևանում անցած հինգշաբթի տեղի ունեցած հանդիպմանը նա չի ներկայացրել ոչ Հայաստանի, և ոչ էլ Հանրային խորհրդի տեսակետը: Պարզապես իր անձնական մոտեցումներ է ներկայացրել հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման և Լեռնային Ղարաբաղի խնդրի շուրջ, ինչը հետաքրքրել է Դավութօղլուին:

«Առավոտյան ուղղակի պատվիրակությունից մեկը զանգեց, հարցրեց՝ ես դե՞մ չեմ լինի հանդիպելու, ասացի՝ «դեմ չեմ»։ Ինչու է ինքը ուզել հանդիպել, կամ ինչու պատվիրակությունը է այդպիսի բան կազմակերպել, ես դժվարանում եմ ասել, բայց հետը խոսելիս տպավորությունս այն էր, որ իրենք ոչ այնքան եկել էին ինչ-որ հայտարարություններ անելու, որքան շոշափելու հասարակական տրամադրություններ։ Եվ այդ տեսակետից երևի կարևորել էին [ինձ]… և Հանրային խորհուրդ, և առաջին վարչապետ, «Ղարաբաղ» կոմիտեի նախագահ, պաշտպանության նախարար պատերազմի ժամանակ, որովհետև հատուկ նշեց ինքը, ասաց, որ իրեն հետաքրքիր է խոսել մարդու հետ, ով էքստրեմալ ժամանակներում ղեկավար է եղել»,- ասաց Մանուկյանը։

«Ես որպես անհատ էի խոսում»,- շարունակեց Հանրային խորհրդի նախագահը.- «Եվ ես ուզեցի, որ ինքը հստակ պատկերացնի մեր վերաբերմունքը Ղարաբաղի հարցին, ցեղասպանության և մեր փոխհարաբերությունների վերականգման կամ ստեղծման հարցերին»։

Ի պատասխան մեր հարցին, թե արդյոք իր այդ հանդիպումը համաձայնեցրե՞լ էր նախագահ Սերժ Սարգսյանի հետ, Մանուկյանն ասաց, թե ոչ հանդիպումից առաջ և ոչ էլ հետո Սերժ Սարգսյանին այդ մասին տեղյակ չի պահել:

«Ես իր հետ չեմ խոսել դրա մասին, ոչ մի համաձայնության անհրաժեշտություն չկար, ինձ դիմել էին որպես անհատի, ես էլ որպես անհատ գնացել էի։ Ես չգիտեմ նույնիսկ՝ նա տեղյակ է, թե՝ ոչ մեր հանդիպման մասին»,- ասաց նա։

Չնայած այն հանգամանքին, որ ինքը հանդիպել է Թուրքիայի արտգործնախարարին, Վազգեն Մանուկյանը դրական է համարում, որ պաշտոնական Երևանը ընդգծված սառնությամբ ընդունեց Դավութօղլուին: Հիշեցնենք, նախագահ Սերժ Սարգսյանը չընդունեց Թուրքիայի արտգործնախարարին, Էդվարդ Նալբանդյանն էլ նրա հետ ժամուկես հանդիպումից հետո որևէ հայտարարություն չարեց: Պաշտոնական հայտարարության մեջ այդ հանդիպման մասին ընդամենը մեկ նախադասություն էր հիշատակված:

Շարունակությունը `սկզբնաղբյուր կայքում:

Հիշեցնենք, որ հինգշաբթի օրը` դեկտեմբերի 12-ին, Երևանում տեղի էր ունեցել ոչ պաշտոնական հանդիպում ՀԽ նախագահ Վազգեն Մանուկյանի և Թուրքիայի արտգործնախարար Ահմեդ Դավութօղլուի միջև, որի մանրամասները Անկախ-ը ներկայացրել էր Վազգեն Մանուկյանի հետ հարցազրույցում:

Անկախ

Թուրքիայի արտգործնախարարի երեւանյան այցելության առիթով եւ դրա ընթացքում` շրջանառության մեջ դրվեցին  տարբեր «տեղեկություններ»։ Հիմնականում բոլորի աղբյուրը թուրքական ԶԼՄ-ներն էին։ Փաստորեն, շրջանառությունը ընթանում էր հետևյալ կերպ. Անկարայի համապատասխան գերատեսչությունները ընտրում էին թեման, տրվում էր պատվեր ընտրված թեմայի արձագանքման համար. անպաշտոն խոսափողները տալիս էին լրատվության մեկնարկի ազդանշանը եւ սկզբում թուրքական լրատվադաշտը հեղեղվում էր թիրախային  նշանակետ ճշտած լրատվություններով։ Նույնքան արագ արձագանքում էր հայկական տեղեկատվադաշտը։ Մինչ ադրբեջանականը հասկանալի պատճառներով կամ լռում էր այդ բոլորի մասին, կամ խնամքով անուշադրության մատնում եւ կամ էլ շատ զուսպ ու ժլատ լրատվություն թողարկում։

Փաստորեն խաղի կանոնները թելադրում է Անկարան. եւ չնայած, որ հայկական կողմից բազմիցս հնչեցին, որ Անկարայի անունից հրապարակված տեղեկատվությունը քաղաքական իմիտացիոն գործողությունների շղթայի արտացոլացումն է լրատվական դաշտում, այսուհանդերձ հետաքրքրաշարժ լինելու մղումից կամ սենսացիոն տեղեկություն թողարկելու փորձությանը չդիմանալով հայկական շատ լրատվամիջոցներ, ընդ որում թե’ հայաստանյան եւ թե’ սփյուռքյան, ներքաշվեցին այս խաղի մեջ։

Մի քանի օրինակ. Դավութօղլուի այցը Երեւան կապված է նախագահներ Ալիև եւ Սարգսյան Վիեննայի հանդիպման արդյունքից։ Սա եթե մի կողմից Բաքվին հանգստացնելու համար էր, մյուս կողմից նաեւ հանրային կարծիքն ապակողմնորոշել էր, որ հայկական կողմն արդեն համաձայնել է իր ուժերը հեռացնել արցախյան երկու տարածքներից, որի համար էլ Դաւութօղլուն զիջել է այցելելու Երեւան։

Մինչ իր որոշելը Դաւութօղլուն արդեն հայտարարել է, որ Երեւան-Անկարա հարաբերությունների վերաձեռնարկման նախապատրաստական աշխատանքները գտնվում են իրենց վերջին փուլում։ Սրան հաջորդեց դարձյալ թուրքական աղբյուրների կողմից թողարկված խանդավառ լրատվությունն այն մասին, որ իբրե թե ականազերծվում է սահմանի թուրքական կողմը այն էլ եւրոպական ֆինանսավորմամբ։

Ստացվում էր այնպես, որ Թուրքիան ստեղծում էր իմիտացիա, որ իբրեւ թե հայկական կողմը համաձայն էր հեռացնել իր ուժերը արցախյան երկու տարածքներից, որի դիմաց Դաւութօղլուն ոչ միայն համաձայնել է գալ Երեւան, այլ նաեւ ապաշրջափակել Հայաստանի Հանրապետությունը։

Թվում էր թե խաբկանքի այս քաղաքականության առանցքային խնդիրների հանգույցը վերաբերում էր արցախյան հիմնահարցին։ Թուրք լրագրողների հետ Երեւանում կայացած փակ հանդիպումից սպրդած լուրը շեղեց թեմայի ուշադրության կենտրոնը։ Եւ ահա «Հուրիեթ» թերթը հրապարակեց Երեւանում սպասված սենսացիոն հայտարարությունը։ Դաւութօղլուն հայրերի 1915-ի տեղահանությունը որակել է անմարդկային, խուսափելով, իհարկե, թուրքական կառավարության պատասխանատվությունից։ Թուրքիան չի աջակցել այդ քայլին ասելով, Դաւութօղլուն մշուշի մեջ է թողել, թե ի վերջո ո՞վ է անմարդկայնորեն տեղահանել հայերին։

Անկարա-թուրքական ԶԼՄ-ներ համակարգված այս տեղեկատվությունից դուրս, դիտարժան է Դաւութօղլուի հանդիպումը հանրային խորհրդի նախագահ Վազգեն Մանուկյանի հետ։ Հարցազրույցի միջոցով հանրային խորհրդի նախագահն անդրադառնում է Դաւութօղլուի հետ կայացած խոսակցությանը։  Խոսակցության ընթացքում Դավութօղլուն նշել է նաև, որ իրենք հատուկ քաղաքականություն են վարելու սփյուռքահայերի հետ` առաջարկելով, որ վերադառնան իրենց հայրենիքը, որտեղից որ գաղթել են իրենց պապերը ։

Այս հաստատմանը կարելի է հղում անելով որոշ դիտարկում կատարել, որովհետեւ այն վերարտադրվել է հարցազրույցի կարգով հանրային խորհրդի նախագահի կողմից։ Այս հաստատումը կապվում է «Հուրիեթ» թերթի հրապարկման բովանդակությանը։ Ստացվում է այն միտքը, որ ժամանակին հայերը անմարդկային ձեւով տեղահանվել են Թուրքիայից, որի համար պատասխանատվություն չունի այսօրվա կառավարությոնը, որ իր արտաքին հարցերի գերատեսչության ղեկավարի ճամբով նախաձեռնում է «մարդասիրական» եւ «խաղաղասիրական» գործողություն. տեղահանված հայերի ժառանգորդներին վերադարձնելու իրենց տները։

Հայերի այս «հայրենադարձությունը» իրականացնելու համար Դաւութօղլուն ասել է, որ Անկարան վարելու է հատուկ քաղաքականություն Սփյուռքի հետ։ Մի կողմ թողնելով թուրքական լրատվամիջոցների բարձրացրած աղմկարարությունը, ամփոփենք Դաւութօղլուի հայաստանյան եւ սփյուռքյան ուղղություններով վարած քաղաքականության փոխանցած ուղերձը։ Հայկական ուժերը կհեռանան արցախյան երկու շրջաններից, որի դիմաց Անկարան կբացի սահմանը. իսկ սփյուռքյան որոշակի շրջանակներ կհամաձայնվեն սկսելու երկխոսություն վերատիրանալու համար իրենց կալվածքներին, տներին եւ ունեցվածքին։ Այլոց կատարած անմարդկային տեղեհանության դիմաց սա Անկարայի ստանձնած փոխհատուցման քաղաքական «ժեստն» է։ Թվում է, թե բանակցությունների աշխուժացման ազդանշանը կտրվի Հայոց Ցեղասպանության 100-ամյակի նախաշեմին…

Շահան Գանտահարյան

«Ազդակ» թերթի գլխավոր խմբագիր

Հարցազրույց Հանրային խորհրդի անդամ, ՀԽ ֆինանսատնտեսական և բյուջետային հարցերի հանձնաժողովի նախագահ Վազգեն Սաֆարյանի հետ՝ դեկտեմբերի 3-4-ը Մադրիդում կայացած «Տնտեսական և սոցիալական խորհուրդների դերն ու ազդեցությունը համաշխարհային տնտեսական և գործազրկության ճգնաժամին ի պատասխան» թեմայով միջազգային  համաժողովի վերաբերյալ, որին մասնակցել է նաև ՀԽ պատվիրակությունը՝ ի դեմս ՀԽ անդամներ Վազգեն Սաֆարյանի և Արշակ Սադոյանի:

–       Պ-ն Սաֆարյան, վերջերս Հանրային Խորհրդի պատվիրակությունը մասնակցեց միջազգային կոնֆերանսի:  Ի՞նչ կոնֆերանս էր դա և ինչ հարցեր են քննարկվել այդ կոնֆերանսում:

–       ՀՀ Հանրային Խորհրդի պատվիրակությունը 2013թ դեկտեմբերի 3-4-ը մասնակցեց  Մադրիդում կայացած միջազգային կոնֆերանսի, որի կազմակերպիչներն էին Աշխատանքի Միջազգային Կազմակերպությունը (ԱՄԿ), Իսպանիայի տնտեսական և սոցիալական խորհուրդը, Տնտեսական և սոցիալական խորհուրդների ու համանման կառույցների միջազգային ասոցիացիան, որի անդամ է նաև ՀՀ Հանրային խորհուրդը: Կոնֆերանսի օրակարգում դրված էր «Տնտեսական և սոցիալական խորհուրդների դերն ու ազդեցությունը համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամի և գործազրկության հաղթահարման ուղղությամբ» հարցը:

–       Ինչ երկրներ էին մասնակցում այդ կոնֆերանսին:

–       Կոնֆերանսը ներկայացուցչական էր, որի աշխատանքներին մասնակցում էին Ասիայի, Լատինական Ամերիկայի, Եվրոպայի և Աֆրիկայի 50-ից ավելի երկրների 125 պատվիրակներ, ինչպես նաև փորձագետներ՝ Աշխատանքի Միջազգային Կազմակերպությունից (ԱՄԿ), Արժույթի Միջազգային Հիմնադրամից (ԱՄՀ), Եվրամիությունից, Աշխատանքի Միջազգային Կազմակերպության Իսպանիայի ներկայացուցչությունից և այլ կառույցներից:

Կոնֆերանսի բացման նիստը վարում էր ԱՀԿ Մադրիդի գրասենյակի տնօրեն Ժոագուին Նիետոն, իսկ բացման խոսքով  հանդես եկան Մարկոս Պենան՝ Իսպանիայի Տնտեսական և սոցիալական խորհրդի նախագահը, Սանդա Պոլասկին՝ Աշխատանքի Միջազգային Կազմակերպության (ԱՄԿ) փոխնախագահը և Եվգենի Վելիխովը Ռուսաստանի Դաշնության Հանրային Պալատի նախագահը, ով միաժամանակ նաև Տնտեսական և սոցիալական Խորհուրդների միջազգային ասոցիացիայի նախագահն է:

Գլխավոր զեկուցողը ԱՄԿ-ի Ժնևյան գրասենյակի ներկայացուցիչ Ռայմոնդ Տորեսն էր: Նա ներկայացրեց ծավալուն զեկույց – վերլուծություն, որն  ընդգրկում էր  համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամի հաղթահարման ուղղությամբ   կատարած աշխատանքները՝ ելակետ ունենալով  Աֆրիկայի 14, Արաբական 3, Լատինական Ամերիկայի 8, Ասիայի 22  երկրների Տնտեսական և սոցիալական խորհուրդների կողմից նախօրոք ստացված տվյալները: Զեկուցման շուրջ ծավալվեց մտքերի լայն փոխանակում, քննարկումներ, որոնք որոնք շարունակվեցին երկու օր տևած կոնֆերանսի 6 նիստերում: Իրենց տեսակետներն արտահայտեցին 32 երկրների ներկայացուցիչներ:

–       Ի՞նչ հարցերի շուրջը ծավալվեցին հիմնական ելույթներն ու քննարկումները:

–       Նիստերում քննարկված հիմնական թեմաները օրակարգային հարցի շրջանակում էին: Այսպես օրինակ՝ համաշխարհային տնտեսական, ֆինանսական և աշխատանքային ճգնաժամը, որի դեմ  քայլեր ձեռնարկելու ժամանակն է, տնտեսական և սոցիալական խորհուրդների  ազդեցությունը համաշխարհային տնտեսական և գործազրկության ճգնաժամին ի պատասխան, սոցիալական երկխոսության դերը համաշխարհային ֆինանսական, տնտեսական և գործազրկությանն ի պատասխան: Ելույթ ունեցողները խոսում էին 2008 թ. իրենց երկրներին  հասցված տնտեսական ճգնաժամի վնասների մասին, կարևորում ճգնաժամի ժամանակ Կառավարության, Գործատուների և Արհմիությունների միջև սոցիալական երկխոսության ծավալումը՝  փոխըմբռման, կոնֆլիկտների, վեճերի լուծման և այլ հարցերում: Կարևոր միտք հնչեց, որ ճգնաժամի պրոբլեմները գլոբալ են, իսկ դրանց հաղթահարման ճանապարհները՝ տարածաշրջանային կամ ազգային: Եվ անհրաժեշտ է գտնել արդյունավետ մեխանիզմ սոցիալական երկխոսությամբ մեղմացնելու ճգնաժամի հետևանքները: Կարևոր մտքեր արտահայտեց Ալժիրի Տնտեսական և սոցիալական խորհրդի նախագահ դոկտոր Բաբեսը՝  ճգնաժամերի անցումային պրոցեսների կարգավորման, գիտելիքի վրա հիմնված տնտեսության, մարդու  ինքնադրսևորման, գենդերային հարցերի և այլնի մասին:

–       Ի՞նչ խնդիրներ առանձնացրեցին մասնակից մյուս երկների ներկայացուցիչները:

–       Իսպանիայի ներկայացուցիչը նշեց, որ իրենց երկրում ճգնաժամի հետևանքով  ազգաբնակչության 26%-ը գործազուրկ է: Հունգարիայի ներկայացուցիչը կարևորեց տնտեսության վերակազմավորումը և հայտնեց, որ ընդհանուր գործազրկության մակարդակը 7% է, իսկ երիտասարդության 28%-ը ոչ աշխատում է, ոչ էլ սովորում:

Հոլանդիայի ներկայացուցիչը հայտնեց, որ իրենց երկրում գործազրկությունը 7% է: Նրանց անհանգստացնում է  արտաքին առևտրի ծավալների կրճատումը:

Ռուսաստանի Դաշնության ներկայացուցիչ Ի. Դիսկինը կարևորեց հանրային պալատների իրավական կարգավիճակի մասին հարցը՝ գտնելով, որ անհրաժեշտ է օրենսդրորեն ամրագրել հանրային վերահսկողությունը:

Ճապոնիայի ներկայացուցիչը նշեց, որ իրենց մոտ 2012թ գործազրկությունը եղել է 5.5%, իսկ 2013թ այն 4.4%-ի սահմաններում է, միաժամանակ կարևորեց սուբսիդիաների տրամադրումը ձեռնարկություններին ճգնաժամերի ժամանակ:

Սենեգալի ներկայացուցիչը խոսեց, որ Աֆրիկան այսօր դարձել է յուրօրինակ «Էլդորադո» ներդնողների համար:

Արժույթի Միջազգային Հիմնադրամի ներկայացուցիչը խոսեց, որ ճգնաժամերի ժամանակ պետք է ճնշում գործադրել կառավարությունների վրա կրճատելու բյուջետային ծախսերը, եթե արտաքին պարտքը նորմատիվից մեծ տոկոս է կազմում ՀՆԱ-ի նկատմամբ:

Եվրոմիության ներկայացուցիչ Էվելինա Պեժոտը խոսեց սոցիալական արդարության, անդրազգային կորպորացիաների, սոցիալական երկխոսությունը որպես խնդիրների լուծման, այլ ոչ թե խնդիրների ստեղծման գործիք դարձնելու մասին: Նա կարևորեց նաև մարդկանց մոտ  ճգնաժամի հաղթահարման վերաբերյալ վստահության վերականգնման անհրաժեշտությունը:

Եվրոպայի Տնտեսական և սոցիալական կոմիտեի ներկայացուցիչ Յուան Մենդոզան իր ելույթում ասաց, որ եթե մինչև ճգնաժամը Եվրոպայում 7մլն գործազուրկ կար, ապա ճգնաժամի հետևանքով գործազուրկների թիվն անցել է 27 մլն մարդուց: Սոցիալական լարվածությունը պարարտ հող կարող է հանդիսանալ նացիոնալիստական և ֆաշիստական  կազմակերպությունների ակտիվացման համար:

–       Ի՞նչ հարցեր բարձրացվեցին Ձեր կողմից:

–       Նախ ասեմ, որ իմ ելույթը նախապես ուղարկվել էր կոնֆերանսի կազմկոմիտե Հանրային խորհրդի կողմից և բաժանվել պատվիրակներին: Քննարկումների ժամանակ մենք մի շարք հարցեր ուղղեցինք ելույթ ունեցողներին: Օրինակ, Արժույթի Միջազգային Հիմնադրամի ներկայացուցչին հարց ուղղեցինք, որ լավ կլիներ քնննարկման թեման լիներ ոչ թե ճգնաժամերի հաղթահարման ուղիների, մասնավորապես սոցիալական երխոսության միջոցով, այլ այն մասին, թե ինչպիսի համակարգված գլոբալ տնտեսական քաղաքականություն պետք է իրականացվի, որպեսզի բացառվեն ճգնաժամերը, քանի որ դրանք առաջ են բերում գործազրկություն, իսկ գործազուրկները տնտեսապես առավել խոցելի երկրներից գնում են քիչ թե շատ պաշտպանված երկրներ և դառնում  սոցիալական լրացուցիչ  բեռ այդ երկրների համար: Մեր հարցադրումներն ուղղված էին նորանկախ երկրների համար տնտեսության զարգացումն ապահովող հարկային, ֆինանսա-վարկային, տարադրամային այնպիսի քաղաքականություն վարելու երաշխավորություններ տալուն, որը կբերի տնտեսության իրական հատվածի զարգացմանը, այլ ոչ թե նրանց կվերածի զարգացած երկրների հումքային կցորդի:

ԱՄՀ ներկայացուցիչ, փորձագետ Պրակաշ Լոունգալին քննադատում էր այն երկրներին, որոնց բյուջետային ծախսերը գերազանցում էին եկամուտների նորմատիվային սահմանները, մեր հարցադրումը նրան այն մասին էր, որ նախ պետք է այնպիսի քաղաքականություն վարել, որ էապես ավելացվեն  եկամուտները, որոնք էլ թույլ կտան մեծացնել բյուջետային  ծախսերը:  Բրազիլիայի ներկայացուցիչ Պաուլո Սիմաոն մեր հարցին ՝ Արդյունաբերության ոլորտի  վարկերի տոկոսադրույքների վերաբերյալ, իրազեկեց, որ այն 1% -ի սահմաններում է:

Սոցիալ-տնտեսական խորհուրդների միջազգային ասոցիացիայի գլխավոր քարտուղար Պատրիկ Վենտուրինին հարց ուղղեցինք՝ արդյոք ավելի լավ չէ՞ր, որպեսզի հաջորդ կոնֆերանսը նվիրվեր համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամերի կանխարգելման ֆինանսատնտեսական քայլերին:

–       Ինչպե՞ս արձագանքեց:

–       Հայտարարվեց, որ հաջորդ կոնֆերանսը կանցկացվի 2014թ փետրվարին՝ Իտալիայում:

–       Այդ թեմայո՞վ:

–       Հուսանք…

Անկախ

Հնդկաստանի Չեննայ քաղաքում օրերս ավարտվեց շախմատի աշխարհի չեմպիոնի կոչման համար մրցամարտը, որում նորվեգացի Մագնուս Կառլսենը հաղթեց   Հնդկաստանի ներկայացուցիչ Վիշվանաթհան Անանդին: Եվ այդ մրցամարտի գլխավոր մրցավարը երևանցի միջազգային մրցավար, Շախմատի Հայաստանի ֆեդերացիայի փոխնախագահ, Շախմատի Երևանի  ֆեդերացիայի նախագահ  Աշոտ Վարդապետյանն էր: Ի դեպ, նա երկրորդ անգամ էր մրցամարտ սպասարկում գլխավոր մրցավարի կարգավիճակով: Նախորդ` Իսրայելի ներկայացուցիչ Բորիս Գելֆանդի և Անանդի մրցամարտը ևս Վարդապետյանն է վարել: Սա աննախադեպ էր հայկական շախմատում, նաև այլ մարզաձևերում: Վերադարձից հետո ճանաչված մասնագետը մանրամասներ պատմեց Հնդկաստանում կատարվածի մասին: 

– Չեննայը նախկին Մադրասն է և ոչ միայն Հնդկաստանի այլև Ասիայի խոշորագույն քաղաքներից է: Անգլիայի տիրապետության տարիներին այդ տարածաշրջանի կենտրոն է համարվել և Անգլիայից նշանակված ղեկավարի նստավայրն է եղել: Չեննայի նավահանգստում մեծ նավատորմ է եղել, քաղաքում էլ առևտուրը ծաղկել է: Մադրասում բնակված հայերն ունեցել են իրենց նավատորմը, որը ոչ միայն մրցել, այլև գերազանցել է անգլիական նավատորմին: Անգլիացիները չեն կարողացել դիմանալ հայերի առևտրի թափին: Մրցակցությունը տանուլ տալու պատճառով, անգլիացիները գործարքի մեջ են մտել ծովահենների հետ և նրանց միջոցով կործանել են հայկական նավատորմը: Ներկայումս քաղաքը տխուր տպավորություն է թողնում: Հին շենքերը, շինությունները, աղքատները շատ են: Բայց նաև եվրոպական մակարդակի շինություններ կան:

Գիտեի, որ հայկական եկեղեցի կա և այցելեցի այն: Բայց ականատես դարձա տհաճ պատկերի: Եկեղեցու ճակատին գրված էր, որ այն հիմնադրվել է 1717-ին և Հարավային Ասիայում հայկական ամենահին եկեղեցին է: Մտնել չհաջողվեց, թեև կիրակի օր էր, կեսօր: Մտածում էի, որ նաև մեր հայրենակիցների կհանդիպեմ: Հայաստանի անունը կրող փողոցում գտնվող եկեղեցին փակ էր: Փողոցն էլ աղքատներով և մուրացկաններով լեցուն, կեղտոտ: Տեղաբնակներից իմացա, որ  եկեղեցու միակ աշխատողը պահակն է, որը տիրություն է անում: Ասացին, որ եկեղեցու ներսում լավ վիճակ է, բայց դրսից այն խղճուկ տեսք ուներ: Լավ էր, որ ինձ հետ չէին արտասահմանցի գործընկերներս, որոնց ասել էի, որ այդ քաղաքում հայկական եկեղեցի կա: Ոչ մի հայրենակցի չհանդիպեցի, հայերի թիվը քաղաքում փոքր է: Թերևս դա է պատճառը, որ եկեղեցին չի գործում:

Ի դեպ, հայկական եկեղեցուց 50 մ հեռու  հունահռոմեական մի եկեղեցի կա, և այն մեծ թվով տեղացիներ էին այցելում, քանի որ 10 մլն բնակիչ ունեցող Հնդկաստանի այդ քաղաքում տարբեր  դավանանքի մարդիկ են բնակվում, և քրիստոնյաները քիչ չեն: Իմ կարծիքով` Չեննայի բնակչության թիվն ավելի մեծ է, քան պաշտոնական տվյալը: Բանն այն է, որ բոլորին հաշվառել հնարավոր չէ: Հազարավոր մարդիկ փողոցներում, լողափին են բնակվում` բաց երկնքի տակ և այդտեղ էլ մահանում են: Ի դեպ, փողոցում քայլելիս` երկու անգամ դիակ եմ տեսել: Բայց մրցամարտի մասնակիցները բոլորովին այլ պայմաններում էին:

 – Հետաքրքիր է` ինչպիսի՞:

– Մրցամարտը կազմակերպվել էր շատ շքեղ, «Հայաթ Ռեջերսի» հինգաստղանի հյուրանոցում: Այն քաղաքի կենտրոնում էր, պարսպով շրջափակված: Երբ ներս էիր մտնում, թվում էր, թե այլ աշխարհում ես: Սպասարկումը բարձր մակարդակի էր: Կարելի է ասել, որ հինգաստղանի եվրոպական շատ հյուրանոցներում այդպիսի սպասարկում չկա: Դահլիճը, որում կայանում էին պարտիաները, մեծ չէր: Այն ուներ շուրջ 400 նստատեղ: Ընդ որում, դասակարգում կար: Մրցամարտի հովանավորները հատուկ տեղեր ունեին, որտեղ ուտելիք, զովացուցիչ ըմպելիքներ էին մատուցվում: Պաշտոնական հյուրերի համար տեղեր էին առանձնացվել առաջին շարքում: Իսկ մնացած տեղերի համար տարբեր գների տոմսեր էին վաճառվում: Ուշագրավն այն է, որ ամբողջ մրցամարտի ընթացքում թեկուզ մեկ աթոռ ազատ չէր: Մրցամարտը զանգվածային լրատվամիջոցների ներկայացուցիչների ուշադրության կենտրոնում էր: Տեղի լրագրողները շատ էին: Ու թեև արտասահմանյան տարբեր երկրների լրագրողներն էլ քիչ չէին, տեղացիների հոծ շարքերում նրանք աննկատ էին մնում: Հարյուրից ավելի լուսանկարիչներ էին աշխատում: Պարտիաների ավարտից հետո, երբ մրցամարտի մասնակիցներն ասուլիսների համար նախատեսված սրահում հանդիպում էին լրագրողներին, ուղղակի ասեղ գցելու տեղ չկար: Շախմատի պատմության ընթացքում առաջին անգամ ամբողջ մրցամարտը, ամեն պարտիայի առաջին քայլից մինչև վերջինն ուղիղ եթերով հեռարձակվում էր: Այդ իրավունքը գնել էր Հնդկաստանի հեռուստալիքներից մեկը: Նորվեգիայի մի հեռուստաալիք հնդկական այդ հեռուստաընկերության հետ ընդհանուր հայտարարի էր եկել և նույնպես ուղիղ եթերով հեռարձակում էր հանդիպումները:

 – Երկու շախմատիստնեը նո՞ւյն հյուրանոցում էին իջևանել:

– Այո: Բայց այնպես էր դասավորված, որ նրանք միմյանց հետ շփվեն միայն շախմատի խաղասեղանի առջև: Հանդիպելու ոչ մի այլ հնարավորություն չկար: Երկուսին էլ առանձին տարածքներ էին հատկացվել, և նրանք այդտեղ էլ սնվում էին: Ի դեպ, Կառլսենը եկել էր իր խոհարարի հետ, որը սպասարկում էր գրոսմայստերին նաև պարտիաների ընթացքում, հանգստի սենյակում էր լինում: Ընդ որում, մթերքն ամբողջովին բերվել էր  Նորվեգիայից: Նույնիսկ հնդկական ընկույզը, որով հայտնի է Հնդկաստանը, բերվել էր Նորվեգիայից:

 – Իսկ ինչպե՞ս էիք սնվում Դուք և մյուսները, որոնք սպասարկում էին մրցաշարը:

– Կազմակերպիչները երեք ռեստորան էին տրամադրել, մեկում հնդկական կերակուրներ էին, մյուսում` չինական, երրորդում` իտալական: Եվ յուրաքանչյուր ոք կարող էր սնվել ըստ իր նախասիրության:

 – Կառլսենի շախմատային կնքահայրը համարվում է Գարրի Կասպարովը: Նա խոստացել էր հնարավորն անել, որ նորվեգացին աշխարհի չեմպիոն դառնա, և այժմ դա փաստ է: Աշխարհի 13-րդ չեմպիոնն ի՞նչ դեր ուներ մրցավայրում:

– Նա եկավ երբ մրցամարտում մի քանի պարտիա արդեն խաղացվել էր, և այդ օրն էլ Կառլսենն իր առաջին հաղթանակը տարավ: Կասպարովը երկու օրով էր եկել: Նրա այցելությունը մեծ աղմուկ առաջացրեց: Ընդ որում, դա արդարացված չէր: Բանն այն է, Կասպարովի այցը պաշտոնական չէր: Նա նույնիսկ կազմակերպիչներին տեղյակ չէր պահել, որ գալու է:  Նա ներկայացավ որպես զբոսաշրջիկ: Հետագայում, երբ շախմատի միջազգային ֆեդերացիայի ներկայացուցիչները բացահայտեցին, որ Կասպարովը մրցավայրում է, հնարավորն արվեց, որ նա իրեն ավելի անկաշկանդ զգա, բայց դրա կարիքը չկար: Չգիտեմ` Կասպարովը հանդիպե՞ց Կառլսենին, թե՞ ոչ, քանի որ վերջինս ընդհանրապես խուսափում էր շփումներից: Հնարավոր է, որ նրանք խորհրդակցել են, բայց դա գաղտնի է պահվել: Ուշագրավն այն է, որ նորվեգացի գրոսմայստերը և Անանդն իրենց զբաղեցրած հարկաբաժիններից առանձին վերելակներով էին իջնում, և անպես էր կազմակերպված, որ նրանք իրենց ճանապարհին ոչ ոքի հետ չտեսնվեն:

 – Կառլսենը չէր ցանկանում, որ այդ մրցամարտը կայանա Հնդկաստանում, զգուշանում էր, քանի որ մրցակիցը տանն էր խաղալու: Այդ տագնապների համար հիմքեր կայի՞ն:

– Կառլսենը չեմպիոն դառնալուց հետո հրապարակավ հայտարարեց, որ երբևէ չի մասնակցել այդպիսի բարձր մակարդակով կազմակերպված մրցամարտի: Կազմակերպիչները հնարավորն արել էին, որ ոչ մի բաղթողում չլինի: Այդուհանդերձ, եթե նորվեգացի գրոսմայստերը սկզբում այդպիսի խնդիրներ նրանց առջև չդներ, հնարավոր է տարբեր հարցեր ծագեին, մրցամարտն էլ այդպիսի բարձր մակարդակի չլիներ: Մրցամարտից հետո Կառլսենը, իր շքախմբի ուղեկցությամբ, անկաշկանդ  հանդիպումներ էր ունենում: Ի դեպ, սկզբում գաղտնի էր պահվում, բայց հետո բացահայտվեց, որ Կառլսենը հանգստյան օրն անցկացնում էր օվկիանոսի ափին գտնվող շքեղ մի առանձնատանը: Պարզ չէ` նա վարձե՞լ էր, թե՞ մտերիմներից մեկն էր տրամադրել: Այն հիանալի պայմաններ ուներ, մարզասրահ: Կառլսենն այնտեղ բասկետբոլ, ֆուտբոլ էր խաղում, ընկերների միջավարում լիցքաթափվում: Փաստորեն, նա և Անանդը տարբեր ձևով էին անցկացնում հանգիստը: Վերջինս իր հարկաբաժնից ընդհանրապես դուրս չէր գալիս, նախընտրում էր տնային պայմաններում և  միջավայրում նախապատրաստվել, իսկ Կառլսենը նախըտրում էր ակտիվ հանգիստը:

 – Օրնաչա՞փ էր, որ նորվեգացին մրցամարտում հաղթեց 6,5 : 3,5 հաշվով:

– Այո, քանի որ Կառլսենը մրցամարտն անցկացրեց բարձր մակարդակով: Նա չզարմացրեց նորույթներ կիրառելով, սկզբանախաղային նորարարություններով, այդուհանդերձ, մրցամարտում հիանալի խաղաց: Իսկ հաջողության հասնելու հիմնական գրավականը հոգեբանական լավ պատրաստվածությունն էր: Անանդն ավելի շատ հոգեբանորեն պարտվեց, քանի որ մեծ ցանկություն ուներ հաղթելու, մանավանդ որ խաղում էր իր ծննդավայրում: Եթե նա 5-րդ և 6-րդ պարտիաներում չկորցներ ոչ-ոքի անելու հնարավորությունները, որոնք ուներ,  թերևս ամեն ինչ հոգեբանական առումով այլ հունով ընթանար: Բայց եղավ այն, ինչ եղավ: Ըստ մրցակարգի` վերջին երկու պարտիաները չկայացան, քանի որ Կառլսենն արդեն անհասանելի էր: Մրցամարտն ավելի տևական էր նախատեսվում, մինչդեռ, այն կտրուկ ավարտվեց: 9-րդ պարտիայից հետո ակնհայտ էր, որ 10-րդ պարտիան կարող է վերջինը լինել, և բանակցություններ էին ընթանում, թե ինչպես պետք է կազմակերպվի մրցամարտի փակումը: Կազմակերպիչները ցանկանում էին այնպես անել, որ անպայման ներկա լինի Հնդկաստանի Թամիլ Նադու նահանգի գլխավոր նախարարը, կարելի է ասել` նահանգի ղեկավարը: Եվ ընդմիջումը նախատեսվածից մեկ օր ավելի տևեց:

 – Որևէ խնդիր չառաջացա՞վ, Ձեր միջամտության կարիքը չզգացվե՞ց:

– Լավ մրցավարության գաղտնիքն այն է, որ ամեն ինչ այնպես արվի, որ խնդիրներ չառաջանան: Կազմակերպիչներն ամեն բարձրացված հարցին անմիջապես արձագանքում էին և կատարում էին բոլոր պահանջները: Ուրախ եմ, որ մրցամարտն ընթացավ և ավարտվեց մարզական ազնիվ պայքարում: Ի դեպ, խաղացողները միմյանց նկատմամբ շատ հարգալից էին: 

– Հաջորդ մրցաշարը ո՞րն է լինելու, որը սպասարկելու եք որպես գլխավոր մրցավար:

– Իրաքի Քուրդիստանում առաջիկայում անցկացվելու է բաց մրցաշար, որին հայտնի շախմատիստներ են մասնակցելու: Ցավոք, Հայաստանից խաղացող չի լինելու:

 – Թուրքիայի Անթալիա քաղաքում կայացած շախմատի աշխարհի տղամարդկանց թիմային առաջնությունում Հայաստանի ընտրանին սոսկ 5-րդն էր: Դա անհաջողություն կարելի է  համարել, քանի որ մերոնք  ստուգատեսին մասնակցում էին աշխարհի չեմպիոնի կարգավիճակով: Ո՞րն է մերոնց կրած մի շարք պարտությունների պատճառը: Ընդ որում, Հայաստանի հավաքականը վերջերս Լեհաստանում կազմակերպված Եվրոպայի թիմային առաջնությունում էլ անմասն էր մնացել խաղարկված մրցանակներից :

– Աշխարհի առաջնության մասնակից 10 հավաքականներից միայն Եգիպտոսի և Թուրքիայի թիմերն էին թույլ, մյուսներն ուժեղ էին: Բայց անգամ այդ թույլ թիմերն անակնկալներ կարող էին մատուցել: Կարծում եմ` Հայաստանի հավաքականի համար դժվար էր իրար հաջորդող երկու մրցամարտի մասնակցել: Եվրոպայի առաջնությունից հետո մի շարք հավաքականներ` Ռուսաստանի, Ուկրաինայի, Ադրբեջանի ներկայացուցիչները փոփոխված կազմերով էին խաղում: Մինչդեռ Հայաստանի հավաքականն այդպիսի թարմություն չուներ: Թերևս Եվրոպայի առաջնությանը կարելի էր մասնակցելու հնարավորություն տալ մեր երիտասարդ շախմատիստներին: Պետք է մտածել, որ Հայաստանի հավաքականը համալրողներ ունենա:

Գագիկ Բեգլարյան

Անկախ

Վազգեն Մանուկյան.   «Եթե ապագայի նկատմամբ լավատես ես, դա մասամբ իրականանում է, բայց եթե վատատես ես, իրականանում է ամբողջությամբ»:

– Պարոն Մանուկյան, մեզ հայտնի դարձավ, որ Դուք հանդիպում եք ունեցել Թուրքիայի արտգործնախարար Ահմեդ Դավութօղլուի հետ, երբ նա Երևանում էր: Ո՞վ էր նախաձեռնել այդ հանդիպումը և ի՞նչ ձևաչափով էր այն:

– Ոչ պաշտոնական հանդիպում էր:  Այդ օրն առավոտյան ինձ

զանգահարեց Թուրքիայի արտգործնախարարի պատվիրակության անդամներից մեկը և առաջարկեց հանդիպում կազմակերպել Դավութօղլուի հետ, եթե դեմ չեմ: Ես տվեցի իմ համաձայնությունը, և երեկոյան Հանրային խորհրդի անդամ Գրիգոր Բադիրյանի ուղեկցությամբ «Արմենիա Մարիոթ» հյուրանոցում սուրճի սեղանի շուրջ հանդիպեցի Թուրքիայի արտգործնախարարի հետ: Հանդիպմանը մասնակցում էին նաև թուրքական պատվիրակության անդամներ, այդ թվում` ազգությամբ հայ Սամսոն Օզարարատը, «Ակօս» շաբաթաթերթի գլխավոր խմբագիր Ռոբրե Քոփթաշը:

– Ի՞նչ զրույց ծավալվեց հանդիպման ժամանակ:

– Դավութօղլուն նախ նշեց, որ ինքը կարևորում է հայ-թուրքական հարաբերությունների մասին խոսել մի մարդու հետ, որն արտակարգ իրավիճակներում ղեկավարելու փորձ ունի («Ղարաբաղ» կոմիտեի ղեկավար, նորանկախ Հայաստանի առաջին վարչապետ, պատերազմի տարիներին՝ պաշտպանության նախարար): Այնուհետև Թուրքիայի արտգործնախարարը խոսեց այն մասին, որ հայ և թուրք ժողովուրդները երկար ժամանակ միասնական ճանապարհ են անցել, նույնիսկ ձևավորել մի ընդհանուր քաղաքակրթություն: Նա կարևորեց հայերի դերը Թուրքիայի պատմության մեջ՝  նկատելով, որ այն շենքերից մեկը, որտեղ իր նստավայրն է, նույնպես հայի է պատկանել: Խոսեց այն մասին, որ հայ և թուրք ժողովուրդները պետք է բարեկամանան, և չնայած տեղի են ունեցել որոշ իրադարձություններ, որոնք սեպ են խրել երկու ժողովուրդների միջև, պետք է առաջ գնալ և այլն:

Ես պատասխանեցի, որ մեր երկու ժողովուրդների միջև մեծ ճեղք է առաջացել 1915 թվականի Ցեղասպանությունից հետո, սակայն երբ սկսվեց Ղարաբաղյան շարժումը, որոշ ժամանակ անց Ղարաբաղ կոմիտեն որդեգրեց նոր քաղաքականություն Թուրքիայի նկատմամբ, այն է` չանտեսելով Ցեղասպանության հարցը՝ զուգահեռ փորձել Թուրքիայի հետ իրականացնել դիվանագիտական, քաղաքական, տնտեսական հարաբերություններ: Մենք կարծում էինք, որ եթե Հայաստանը գնում է անկախության ճանապարհով, իր հարևանների հետ պետք է կարողանա ինքնուրույն հարաբերություններ հաստատել: Դա դարձավ ընդհանուր գաղափարախոսություն Ղարաբաղ կոմիտեի համար, և դրա վառ արտահայտությունն էր նաև Ռաֆայել Իշխանյանի «Երրորդ ուժի բացառումը» հոդվածը, որում ասվում էր, որ հայերն ու թուրքերը պետք է կարողանան իրար հետ խոսել առանց միջնորդի կամ ուրիշների միջամտության: Իշխանության գալով 1990 թ.` մենք փորձում էինք իրականացնել այդ քաղաքականությունը: Արվեցին որոշ քայլեր: Մենք մտածում էինք, որ Ղարաբաղի հարցը չպետք է խոչընդոտ լինի այդ քաղաքականությունը վարելու համար: Ղարաբաղյան հակամարտությունը մեզ համար էթնիկական կամ կրոնական պայքար չէր, այլ միայն Հայաստանի օժանդակությամբ Ղարաբաղի ժողովրդի կողմից պատմական արդարության և ազգերի ինքնորոշման, ազատության սկզբունքների իրականացում: Մենք ամեն ինչ անում էինք, որ այդպես լինի, այդպես գիտակցվի,և դա այդպես էր:

Բայց  մենք մեծ հիասթափություն ապրեցինք, երբ 1993 թվականին, Ղարաբաղում տեղի ունեցող իրադարձությունների հետ կապված,  Թուրքիան միակողմանի փակեց ճանապարհները Հայաստանի հետ` ծանր սոցիալական վիճակում գտնվող Հայաստանի ժողովրդին  զրկելով այդ ճանապարհով սնունդ ստանալու հնարավորությունից:

Շատերի համար Թուրքիայի այդ քայլը ապացույց դարձավ, որ «նոր քաղաքականությունը» սնանկ է և ոչ իրատեսական: Այնուհետև 2008 թ. Թուրքիայի հետ հարաբերվելու երկրորդ փորձը սկսվեց՝ հայ-թուրքական արձանագրությունների նախաստորագրումով, բայց նորից ապարդյուն և ոչ Հայաստանի մեղքով:

Խոսելով 1993 թ. մասին` հայտնեցի նաև իմ կարծիքը, որ այն ժամանակ Թուրքիան սխալվեց: Այդ տարածաշրջանում, որը Ռուսաստանի ազդեցության տակ էր, խորհրդային իշխանության փլուզումից հետո քաղաքական վակուում էր առաջացել: Եվ Թուրքիայի կողմից ավելի իմաստուն քաղաքականություն կլիներ, եթե փորձեր այդ վակուումը լրացնել իր ներկայությամբ: Վրաստանի հետ խնդիր չուներ, քանի որ Վրաստանը տարաձայնություններ ուներ Ռուսաստանի հետ՝ կապված Աբխազիայի և Օսիայի հետ, Ադրբեջանը բոլոր դեպքերում Թուրքիայի հետ կլիներ, բայց առանց Հայաստանի Թուրքիայի ներկայությունն Անդրկովկասում ամբողջական և արդյունավետ չէր լինի, ուստի Թուրքիան այդ ժամանակ պետք է փորձեր Հայաստանի հետ հարաբերությունների բարելավման ընթացքում չեզոքություն դրսևորել Ղարաբաղի հարցում, մանավանդ որ այդ հարցն իր անմիջական պետական շահերին չէր դիպչում:

– Ինչպե՞ս արձագանքեց Դավութօղլուն Ձեր տեսակետին, ընդունե՞ց:

– Իմ տպավորությամբ՝ մասամբ ընդունեց՝ նշելով, որ իսկապես, երբ խզում ես հարաբերությունները, ապա հետո չես կարողանում ազդել, և եթե 1993-ին իրենք ավելի ճկուն լինեին, հնարավոր է, որ քաղաքական ազդեցություն ունենային Ղարաբաղում տեղի ունեցող իրադարձությունների վրա, ինչի հնարավորությունն իրենք կորցրեցին: Իհարկե, մի առանձին խոսակցություն էլ եղավ  Ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման գործում իրենց մասնակցության և ազդեցության  հարցի շուրջ, որին ես, բնականաբար, դեմ արտահայտվեցի՝ ասելով, որ Թուրքիան արդեն ապացուցել է, որ այդ հարցում միակողմանի դիրքորոշում ունի` սկսած 1993 թվականից և դատավորի կամ կարգավորողի դեր չի կարող կատարել:

Դավութօղլուն էլ հարցրեց, թե այն երկրները, որոնք Ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման հարցով զբաղվում են, իրենց շահերը չունե՞ն,  անաչա՞ռ են:

Ասացի, որ այո, նրանք էլ իրենց շահերն ունեն Ղարաբաղի հարցում, անաչառ չեն, բայց Թուրքիայի հետ համեմատելի չէ: Համենայն դեպս, այդ երկրները մեզ չեն «խեղդել» մեր ամենածանր պահին՝ 1993 թվականին:

– Քննարկվե՞ց հայ-թուրքական արձանագրություններից հետո ստեղծված իրավիճակը, որը, փաստորեն, փակուղի է մտցրել երկու երկրների հնարավոր հարաբերությունները:

– Այո: Նախ փաստեցի, որ արձանագրությունների նախաստորագրումը քաղաքական հարց էր, քանի որ Թուրքիայի համար Հայաստանի հետ սահմանը բացելը տնտեսական տեսանկյունից առանձնապես մեծ բան չէր, եթե հաշվի առնենք Հայաստանի շուկայի փոքր լինելը: Հայաստանի համար էլ պարզ չէր՝ սահմանների բացումը տնտեսական առումով ավելի շատ վնա՞ս կբերի, թե՞ օգուտ, որովհետև, մի կողմից, կարող էր խթանել զարգացումը, բայց մյուս կողմից՝ թուրքական էժան ապրանքների  մեծ ներհոսքը կարող էր վնասել մեր քիչ թե շատ կայացող տեղական արտադրությանը: Այսինքն` հայ-թուրքական սահմանի բացման հարցը քաղաքական տեսանկյունից էր դրված: Եվ եթե ինքը խոսում է բարեկամության, երկկողմ հարաբերությունների մասին, ապա այդպիսի հարաբերություններ ստեղծելու հնարավորություն կար և Հայաստանի  պատճառով չէ, որ դա տեղի չի ունեցել:

Իհարկե բնական է, որ Դավութօղլուն, լինելով բարձր մակարդակի դիվանագետ, որի հետ անգամ հետաքրքիր էր զրուցել և վիճել, նման հարցադրումներին որոշակի պատասխան չտվեց և երբեք չէր տա:

– Իսկ Ցեղասպանության մասին խոսեցի՞ք:

– Ինչպես արդեն նշեցի, Դավութօղլուն Ցեղասպանության հարցը հիշատակեց նախ իր խոսքի սկզբում, երբ նշեց, որ տեղի են ունեցել որոշ իրադարձություններ: Այնուհետև զրույցի ընթացքում, երբ խոսեցինք երկու երկրների հարաբերությունների հաստատման մասին, ասացի, որ անկախ  այն հանգամանքից՝ Հայաստանն ինչ քաղաքականություն կվարի Թուրքիայի հետ, ինչ իշխանություններ կգան, միևնույն է, հայ ժողովուրդը Հայաստանում թե Սփյուռքում հետևողականորեն տանելու է Ցեղասպանության ճանաչման հարցը, հատկապես` Թուրքիայի կողմից ճանաչման: Նշեցի, որ դա հայերի համար զուտ վերացական պատմական հիշողություն չէ, և պատմեցի մեր ընտանիքի պատմությունը, թե ինչպես է պապս Վանա լճի ափից՝ Մոկսից, հինգ որդիներով գաղթել Հայաստան, սակայն տեղ է հասել միայն փոքր որդու` հորս հետ: Դա եղել է մեր ընտանիքի առօրյա խոսակցության թեման, որը մոռացված էջ չէ, և մենք պարտք ունենք մեր ծնողների և մեր պատմության առջև: Իսկ Թուրքիայի կողմից Հայոց ցեղասպանության ճանաչումը որոշակի երաշխիք է նաև, որ այն այլևս չկրկնվի:  Նաև ասացի, որ հայ ժողովուրդն այդ գործընթացն առաջ է տանում առանց ատելության թուրք ժողովրդի նկատմամբ:

– Ինչպիսի՞ն էր Դավութօղլուի արձագանքը Ձեր դիտարկումներին:

– Բնականաբար, որպես փորձառու դիվանագետ, նա միայն ընդունեց, որ իսկապես եղել են դեպքեր, ասաց, որ եթե Մոկսում լինի, անպայման կաղոթի հորս զոհված եղբայրների համար, միաժամանակ ասաց, որ մենք էլ չպետք է մոռանանք Առաջին համաշխարհային պատերազմի այն բոլոր զոհերին, որ տվել են թուրքերը:

Այնուամենայնիվ, նա նշեց, որ եթե տարիներ առաջ Թուրքիայում Ցեղասպանության մասին ընդհանրապես հնարավոր չէր խոսել, ապա այսօր այդ հարցը քննարկվում է (նա, իհարկե, չէր օգտագործում ցեղասպանություն բառը):

Այդ պահին զրույցն ընդհատեց Սամսոն Օզարարատը` ինձ ու տիկնոջս ապրիլի 24-ին հրավիրելով Ստամբուլ, որտեղ հայերն ու թուրքերը միասին հարգում են ցեղասպանության զոհերի հիշատակը: Դավութօղլուն ողջունեց այդ հրավերը:

– Հատուկ խոսվե՞ց Ղարաբաղի հարցի ներկա վիճակի կարգավորման մասին:

– Այո, ես ասացի, որ այդ հարցի կարգավորում ասելով` կողմերը տարբեր բաներ են հասկանում, և կուզենայի, որ Դավութօղլուն հստակ պատկերացնի իրական վիճակը: Հարցը պարունակում է երեք բաղադրիչ` փախստականների հարցը, որը, իհարկե, լուրջ հարց է, սակայն այն կարելի է բանակցելով լուծել, և մենք կարծում ենք, որ որոշակի պայմաններ ապահովելու դեպքում հայ և ադրբեջանցի փախստականները ուշ թե շուտ կարող են վերադառնալ իրենց բնակավայրերը:

Երկրորդը սահմանների, տարածքների հստակեցման հարցն է, որը նույնպես հնարավոր է լուծել բանակցությունների միջոցով:

Բայց հարցի մեխը Ղարաբաղի կարգավիճակի խնդիրն է: Ղարաբաղում ապրում է մի սերունդ, որն աղոտ է հիշում այն ժամանակները, երբ անկախ չեն եղել, կամ ընդհանրապես չի հիշում: Եվ ինչո՞ւ պիտի ինչ-որ պետություններ թուղթ ստորագրեն, լինեն Հայաստանը, Ֆրանսիան, Ռուսաստանը թե ԱՄՆ-ն, որով իրենք կկորցնեն իրենց անկախությունը: Բացի այդ, ասացի, որ եթե անգամ ազգային հարցն էլ մի կողմ թողնենք, միջազգային մամուլով էլ այսօր փաստում են, որ Ղարաբաղում մարդու իրավունքները, ազատություններն անհամեմատ ավելի բարձր մակարդակում են, քան Ադրբեջանում: Նշեցի, որ հենց երեկ եմ բլոգերից մեկում Հայաստանի և Ադրբեջանի համեմատական վերլուծություն կարդացել` սոցիալական տեսանկյունից, որում հստակ երևում է, որ Հայաստանն անհամեմատ ավելի գրավիչ է, քան Ադրբեջանը նաև այդ տեսանկյունից: Այսինքն` և՛ ազգային հարց կա, և՛ ազատության ու անկախության, և՛ սոցիալական, և ոչ մի դեպքում Ղարաբաղը չի համաձայնի կորցնել իր անկախությունը: Նշեցի, որ Ալիևն էլ է շատ լավ հասկանում այդ ամենը, և պատահական չէ, որ խոսում է պատերազմով հարցը լուծելու մասին: Ասացի, որ ես կտրականապես դեմ եմ պատերազմին, բայց այնուամենայնիվ, եթե պատերազմ հայտարարվի, ապա նաև որպես նախկին պաշտպանության նախարար գտնում եմ, որ այն շատ կատաղի կլինի, և մենք  ամեն ինչ կանենք, որպեսզի հաղթենք, ինչպես նախորդ դեպքում: Նշեցի նաև, որ տարբեր պետություններ, առիթից օգտվելով, կփորձեն խցկվել այդ իրադարձությունների մեջ, և Թուրքիան պետք է մտածի՝ արդյոք իրեն պե՞տք է, որ իր հյուսիսում նման կաթսա պայթի:

Դավութօղլուն, իհարկե, պատասխանեց, որ իրենք նույնպես դեմ են պատերազմին, ուզում են՝ հարցը խաղաղ ձևով լուծվի և այլն:

– Ինչպե՞ս ավարտվեց զրույցը և ապագայի նկատմամբ ի՞նչ մոտեցումներ ընդգծվեցին:

– Խոսակցության ընթացքում Դավութօղլուն նշեց նաև, որ իրենք հատուկ քաղաքականություն են վարելու սփյուռքահայերի հետ` առաջարկելով, որ վերադառնան իրենց հայրենիք, որտեղից որ գաղթել են իրենց պապերը: Ժամանակի սղության պատճառով հնարավորություն չեղավ քննարկելու նաև այդ հարցը:

Զրույցի ավարտին նա ասաց, որ երազում է այն օրվա մասին, երբ սահմանները նշանակություն չեն ունենա, մեր ինքնաթիռները Երևանից Վան կթչռեն, Վանից՝ Երևան, երբ ողջ տարածաշրջանը, ամբողջ աշխարհը կլինի ընդհանուր և այլն: Ես էլ ասացի, որ այո, լավ կլիներ, եթե մեր տարածաշրջանում էլ, ինչպես Եվրոպայում, նվազեր սահմանների նշանակությունը: Հետո պատմեցի, որ երբ նախագահական վերջին ընտրություններից մեկի ժամանակ Ֆրանսիայի դեսպանն ինձ հրավիրել էր ճաշկերույթի, որտեղ հրավիրված էին նաև եվրոպական շատ այլ երկրների դեսպաններ, ես կեսլուրջ-կեսկատակ նրանց առաջարկեցի, որ Եվրամիությունը 20-30 տարով Ղարաբաղի ողջ տարածքի վրա սահմանի պրոտեկտորատ, մինչև որ ժամանակները մեղմանան, սահմաններին մեծ նշանակություն չտրվի,  և այդ ժամանակ Ղարաբաղի հարցին շատ ավելի հեշտ լուծում կտրվի:

– Պարոն Մանուկյան, Դավութօղլուի այցը Հայաստան թուրքական խորամանկ դիվանագիտության հերթական քայլը չէ՞ր, որն ընդամենը դրսում տպավորություն ստեղծելու նպատակ ունի:  

– Անկեղծ ասած՝ մեր զրույցի ընթացում նրա այցի մասին խոսք չեղավ: Համենայն դեպս,  ես կարծում եմ, որ Դավութօղլուին կարող էր փոխարինել ավելի ցածրաստիճան պաշտոնյա, սակայն դա մտածված տեղի չէր ունեցել, և ես դրա մեջ վատ բան չեմ տեսնում:

Մենք մեր ազգային շահը պետք է պաշտպանենք ու առաջ տանենք, բայց միաժամանակ պետք է կարողանանք հարևանների հետ արժանապատվորեն այս կամ այն ձևով հարաբերվել, և դա պետք է լինի ոչ միայն պետական մակարդակով, այլև հասարակության տարբեր շերտերի միջոցով: Համենայն դեպս, ես ավելի լավատես եմ ապագայի նկատմամբ և մի կարևոր բան եմ նկատել. եթե ապագայի նկատմամբ լավատես ես, դա մասամբ իրականանում է, բայց եթե վատատես ես, իրականանում է ամբողջությամբ:

 Զրույցը վարեց Անի Գասպարյանը

Անկախ

Անկախ

Առավոտ էր: Պառկած էի օրորոցում, չնայած չորս ամսական էի, բայց մայր ինձ չէր բարուրում. երևի մանկուց կապանքներ չեմ հանդուրժել: Եղբայրս, որ ինձանից երեք տարի էր մեծ, մայրիկիս գիրկը նստած խաղում էր ափսեի խնձորների հետ: Չգիտեմ ինչքան էր անցել իմ արթնանալուց, երբ մի ահավոր դղիրդից օրորոցս շրջվեց, ու ես հայտնվեցի վերմակի, ներքնակի ու փայտե օրորոցի տակ: Ախ, թե մայրիկիս ձայնել իմանայի~: Միգուցե լալիս էի: Մայրս հաստատ ինձ չէր մոռացել, ու մի ձեռքում կրծքին էր սեղմել եղբորս, մյուսով` փորձում ինձ դուրս բերել: Վերջապես, երկու ձգուկներին գիրկն առած վազեց դուրս, բայց իջնելու հնար չկար. շենքի աստիճաններն արդեն փլվել էին: Լուսավոր աստղ. փոշու մեջ երևում է հայրս, ու հաջողվում ընտանիքին դուրս բերել փողոց:

Երկրաշարժ է: Սարսափելի արհավիրք, որ կարողացավ բառացիորեն մեկ վայրկյանում փոշիացնել ամեն ինչ: Զարմանալի բան է բնությունը. սաղմի մարդանալու համար սահմանում է երկար ու ձիգ ինն ամիս, մարդուն ծնունդ տալիս երկունքի բութ, հաճախ անդիմադրելի ցավով, իսկ կյանքը խլում` ակնթարթորեն:
Այդ օրից ամեն ինչ փոխվեց իմ կյանքում:
Մանկություն, որը բառի բուն իմաստի մեջ այդպես էլ ոչ մի կերպ չտեղավորվեց: Ունեի տիկնիկներ, օղակ, պարան… խաղում էի տանը, եղբորս հետ: Չկային մանկական սրճարաններ ու ներկայացումներ, չէին աշխատում կարուսելները:
Պատանեկություն: Առաջին դասարան, փայտե, տնակային դպրոց, սոլյարայուղից անվերջ ծխացող դասարան, մրոտված տետրեր ու գրքեր, կիսասոված, կիսաքուն մանուկներ: Դպրոցում ժամերն արագ էր անցնում, չնայած, իրական, քարաշեն, տաք ու լուսավոր դպրոցի շենք մուտք գործեցի, երբ արդեն ավարտում էի այն:
Բայց պատանեկությունը միայն դպրոցում չէ. դասերից դուրս կային նաև բակային խաղեր ու ընկերներ: Մի տեղ բախտս շատ էր բերել, մեր թաղում բոլոր երեխաները գրեթե հասակակից էին, և բոլորի պատկերացումները երևույթների մասին` նույն զարգացվածության: Հավասար էինք միասին, հավասար էինք առանձին-առանձին:
Մեր շենքը չէր փլվել, բայց ստիպեցին դա անել` խիստ վթարայնության պատճառով: Երբ ամեն ինչ քիչ թե շատ հանդարտվել էր, տեղափոխվեցինք բնակության` ընդարձակ սենյակներով տնակ: Բնական է, բակերում չկային խաղահրապարակներ, բայց մենք անտրտունջ խաղում էինք դիմացի կիսավերակ շենքի մեջ, ջարդուփշուր պանելների վրա, հող ու քարերի հետ: “Անհոգ էինք”, իրոք: Վազում էինք, թռվռում, զվարթ ծիծաղում, ու չիմանալով, որ այդ նույն պանելի կամ քարի տակ մեզ հասակակից, գուցեև մեզանից մի քիչ մեծ մեկուրիշ երեխա իր կյանքն էր ավարտել:
Խաղալիքներ էինք պահում իրար վրա սեղմված պատերի արանքում, մեզանից մեկը գտնում էր այն` ուրախանում, հրճվում էինք, չիմանալով, որ այդ նույն պատերի արանքում մոր արգանդում իր մահն էր կնքել դեռ չծնված մի երեխա:
Ինչ վազքուղներ էինք դարձրել փլված շենքերի տարածքները, մարթոններ էինք անում, հպարտանում, չիմանալով, որ մեր տրորած հողի տակ գուցե այդպես էլ չգտնված մեկի սիրտը, մյուսների ձեռքն ու գլուխն ենք ճեմում-ճզմում:
Ավերակների մեջ բազում կենցաղային իրեր էինք գտնում, ու միամտորեն կարծում` տեսնես ում պայուսակից է ընկել:
Ու այսօր արդեն ափսոսում եմ` երանի ապրեինք չիմանալով, լինեինք “անհոգ”` չիմանալով:
Այո, հասակակիցներ ենք ես և այդ չարաղետ դեկտեմբերի 7-ը: Ու, թեև ես, իմ հասակում ծաղկում եմ, ուզում եմ ու պետք է, որ դեկտեմբերի 7-ը խամրի, հեռանա:
Արցունքներ չեմ սիրում, բայց թող անձրևը գա, որ հողը ոռոգվի ու նոր ծիլեր տա: Ձմեռն էլ չեմ սիրում, բայց այն պետք է գարնան ջերմությունն ավելի լավ զգալու համար:
Թախիծն ու վիշտը երկար պահել, վատը հիշել էլ չեմ սիրում, բայց սրտիս կեսը կտրել, դեն շպրտել, ավաղ, չեմ կարող:

Մարիամ Խալաթյան

Անկախ

Հատուկ քննչական ծառայությունից Անկախին հայտնեցին, որ ՀՀ Արդարադատության նախարարության «Գորիս» քրեակատարողական հիմնարկի (ՔԿՀ) պետական հատուկ ծառայություն իրականացնող պաշտոնատար անձանց կողմից պաշտոնեական լիազորությունները չարաշահելու հետևանքով ՔԿՀ-ում պահվող դատապարտյալների ու կալանավորված անձանց իրավունքներին և պետության օրինական շահերին էական վնաս պատճառելու դեպքի առթիվ ՀՀ հատուկ քննչական ծառայությունում ՀՀ ՔՕ 308-րդ հոդվածի 1-ին մասով հարուցվել է քրեական գործ:
Նախաքննությամբ պարզվել է, որ «Գորիս» ՔԿՀ պետական հատուկ ծառայություն իրականացնող պաշտոնատար անձինք 2013թ. հունվարի 1-ից մինչև նոյեմբերն ընկած ժամանակահատվածում, շահադիտական նպատակով, իրենց ծառայողական պարտականությունները չկատարելու միջոցով, խախտելով ՀՀ կառավարության որոշմամբ հաստատված կարգը, քրեակատարողական հիմնարկում պահվող դատապարտյալներին և կալանավորված անձանց սահմանված չափաբաժիններով սնունդ, հիգիենիկ և անկողնային պարագաներ չեն տրամադրել, դատապարտյալների և կալանավորված անձանց մոտ հայտնաբերելով բջջային հեռախոսներ, դրսևորելով հովանավորչություն` քրեակատարողական հիմնարկի համապատասխան աշխատակիցների նկատմամբ ծառայողական քննություն չեն իրականացրել, դատական ակտն օրինական ուժի մեջ մտնելուց և այն ի կատար ածելու կարգադրությունն ստանալուց հետո օրենքով սահմանված ժամկետում դատապարտյալի պատիժը կրելու համար ուղղիչ հիմնարկի տեսակը չեն որոշել:
ՔԿՀ պաշտոնատար անձանց կողմից իրենց պաշտոնեական պարտականությունները չկատարելու կամ պաշտոնեական լիազորությունները չարաշահելու վերը նշված և մի շարք այլ դեպքերով ՔԿՀ դատապարտյալների և կալանավորված անձանց իրավունքներին, ինչպես նաև պետության օրինական շահերին պատճառվել է էական վնաս:
Նախաքննությունը շարունակվում է:

Անկախ

Թուրքական «Հյուրիյեթը» անդրադարձել է Թուրքիայի արտգործնախարար Ահմեդ Դավութօղլուի հետ Երևան եկած պատվիրակության կազմին: Հետաքրքրական է, որ արտգործնախարարին ուղեկցող լրագրողների թվում են նաև ստամբուլյան «Ակօս» թերթի գլխավոր խմբագիր Ռոբեր Քոփթաշը, ինչպես նաև «Յենի Շաֆաք» թերթի թղթակիցներից հայազգի Մարգար Եսայանը:

«Հյուրիյեթի» հաղորդմամբ՝ Դավութօղլուի հետ նույն ինքնաթռում գտնվել է ևս մեկ անակնկալ անուն՝ Սամսոն Օզարարատը: Ծնունդով Քոնիայից Օզարարատը հայտնի է 1990-ական թվականներին հայ-թուքրական մերձեցմանն ուղղված իր գործունեությամբ: Այժմ Ֆրանսիայի քաղաքացի հանդիսացող Օզարարատը մինչև վերջերս զբաղեցնում էր Սևծովյան տնտեսական համագործակցություն կազմակերպության գործադիր կոմիտեում Հայաստանի ներկայացուցչի պաշտոնը: «Հյուրիյեթի» մեկնաբանությամբ՝ Սամսոն Օզարարատին իր ինքնաթիռ հրավիրելու Դավութօղլուի քայլը կարելի է որակել որպես մի ժեստ՝ Հայաստան կատարած այս կարճ այցելության ընթացքում իբրև Թուրքիայի կողմից ձեռք մեկնելու ջանք: «Քանզի Անկարան այս այցով ցանկանում է ցույց տալ, որ Երևանի և Բաքվի միջև տարիներ շարունակ ընթացող բանակցություններում կառուցողական լուծման համար պատրաստ է միջնորդի դեր ստանձնել»,-գրում է թուրքական պարբերականը:

22Մոտ 7 տարի Technology and Science Dynamics Inc. ընկերության նախագահ Վահան Շաքարյանի ամերիկացի ընկեր, իսկ այժմ արդեն նաև գործընկեր Էրիկ Ռայընը նրան համոզում է փոքրիկ ներդրում կատարել իր վարած էլեկտրոնիկայի բիզնեսում:  Սկզբնական մի փոքրիկ ներդրում կատարելուց ու շատ կարճ ժամանակում բավականին լավ արդյունք ստանալուց հետո, Շաքարյանը սկսում է ավելի շատ ներգրավվել այդ աշխատանքում որպես ներդրող: Հետո միտք է ծագում: Քանի որ Հայաստանում կան բավականին լավ ծրագրավորող երիտասարդներ, ընկերություններ, մասնագետներ, նա իր ամերիկացի ընկերոջը   համոզում է, որ իրենց աշխատանքի մի մասը կարելի է անել Հայաստանում: Որոշ ժամանակ անց Էրիկ Ռայընը մի փոքր ծրագիր, որը ԱՄՆ-ում դժվարանում են անել, փորձնական ուղարկում է Հայաստան` տեսնելու կարո՞ղ են հայ մասնագետներն իրագործել այն, թե՞ ոչ:

«Նա  ասում էր` եթե մի 6 ամսվա ընթացքում կարողանան անել, մի չտեսնված բան կլինի: Մեր տղաներն այստեղ դա արեցին մոտ մեկուկես ամսվա ընթացքում, և նա մնաց հիացած: Ու դրանից հետո սկսեցինք աշխատել խելացի հայ տղաների հետ: Բայց ես նրան  հենց սկզբում ասացի, որ պայմանը պետք է լինի այն, որ մեր տղաները չպետք է վարձատրվեն, ինչպես չինացի մասնագետները, որովհետև սրանք բարձր որակի մասնագետներ են, և ընդհանրապես  մարդը պետք է խթան ունենա, պետք է լավ աշխատավարձ ստանա: Ու սկսեցինք աշխատել»,- պատմում է Վահան Շաքարյանը:

Դրանից հետո սկսվում է աշխարհում IPad-ի  իրարանցումը: ԵվՎահան Շաքարյանը նկատում է, որ դպրոցների, ուսումնական հաստատությունների համար դա բավական թանկ հաճույք է. ամեն մարդ չի կարող իրեն թույլ տալ գնել պլանշետային համակարգիչ իր դպրոցահասակ երեխաների համար, բացի այդ, նմանատիպ պլանշետային  համակարգիչները հատուկ դպրոցական ուղղվածության ծրագրեր չունեին: Ու երկու ընկերները գաղափար են հղանում սկսել նոր ծրագիր` արտադրել այդպիսի համակարգիչներ դպրոցների և ուսումնական հաստատությունների համար, որոնք ունենան հատուկ ծրագրեր` կրթական հաստատությունների համար:

Նրանք կապ են հաստատում  չորս տարբեր համալսարանների դասախոսական կազմերի և դոկտորանտուրայում սովորողների հետ ու կազմում գիտահետազոտական խումբ` ուսումնասիրելու, թե ինչպիսի ծրագրեր կարելի է պատրաստել, ինչն է կարևոր ամերիկյան դպրոցների համար այսօր: Ավելի քան երկու տարի ուսումնասիրելու ընթացքում նրանք նաև փորձում են գտնել համապատասխան արտադրական միջոցներ` բաղադրիչները որտեղից կարելի է գնել, ով կարող է հավաքել, որտեղ պետք է հավաքվի` Չինաստանո՞ւմ, Հոնկոնգո՞ւմ, թե՞ Թայվանում և այլն, մասնակցում են տարբեր շոուների, գնում հարյուրավոր առաջարկներ և օրինակներ, ուսումնասիրում դրանք և այլն:

Այս ամենի արդյունքում ծնվեց ամերիկյան շուկայում հայտնի ապրանքանիշ` «Minno» պլանշետային համակարգիչը: «Minno»-ն վերջին երեք տարում բավականին մեծ  հռչակ ձեռք բերեց ԱՄՆ-ում, Կանադայում, Հարավային Ամերիկայում, և այսօր ընկերներն արդեն  նպատակահարմար են գտնում տեղափոխվել եվրոպական մայրցամաք: Եվ քանի որ իրենց արտադրած պլանշետների ծրագրային ու գործիքային համակարգերը, դիզայնը մշակվում էին Հայաստանում, որոշում են  արտադրությունը տեղափոխել Հայաստան և ունենալ « Minno»-յի զավակը` «Արմթաբը»:

Այսպիսով, որոշում են Հայաստանում արտադրել հայկական առաջին պլանշետային համակարգիչներն ու սմարթֆոնը:

Վահան Շաքարյանի համար ամենակարևորը մեր ժողովրդի վերաբերմունքն է «Արմթաբի» նկատմամբ, այն ոգևորությունը, որն անսպասելի էր իր համար, և որն  ավելի է մեծացնում պատասխանատվության զգացումը:

Այսօր Technology and Science Dynamics Inc. ընկերությունը  փորձնական հավաքված տարբերակով ունի 7.8 դյույմանոց` wi-fi -ով, 7.85 դյույմանոց` 3G-ով և հեռախոսով, 9 դյույմանոց, 9.7 դյույմանոց և  նաև 10.1 դյույմանոց պլանշետներ: Ընկերությունը փորձնական հավաքել է նաև մեկ սմարթֆոն` հեռախոս: Այս տարբերակը փորձնական էր ոչ միայն «Արմթաբի», այլև «Միննո»-ի համար, քանի որ ընկերությունը երբեք հեռախոսների արտադրությամբ չի  զբաղվել. «Ուղղակի Երևանի տղաներն անընդհատ ասում էին` հեռախոս հավաքենք, բերել ենք, հավաքել ենք, հիմա ընկել ենք կրակը, բոլորն ուզում են: Մենք հեռախոսներով ընդհանրապես չենք զբաղվել, սա առաջին ու առայժմ միակ օրինակն է, »,- նշեց Վահան Շաքարյանը:

Հայկական պլանշետների գներն էլ բավականին գրավիչ են` երկու անգամ ավելի էժան նմանատիպ հռչակավոր բրենդներից, սակայն որակով չզիջելով նրանց:

«Այսպիսի գները,- բացատրում է «Արմթաբի» ղեկավարը,- պայմանավորված են ոչ թե բրենդի հայտնիությամբ կամ որակով, այլ ուղղակի IPad-ն ունի ինվեստորների մեծ խումբ: Նրանք պետք է շատ փող աշխատեն, իսկ «Արմթաբը» դրա կարիքը չունի` փորձում է բավարարվել եղածով և քիչ է ավելացնում եկամուտը: Իսկ բաղադրամասերը թե՛ հայկական պլանշետների, թե՛ միջազգային հայտնի բրենդների համար գնվում են միևնույն ընկերություններից:

Արտադրական հզորությունները թույլ են տալիս տարեկան 40 հազար պլանշետ արտադրել

Այն հարցին, թե արտադրության որ փուլերն են Հայաստանում լինելու, որոնք`

Հոնկոնգում ու ԱՄՆ-ում, պրն Շաքարյանը պատասխանեց. գործնականում ոչ մի փուլ Հոնկոնգում կամ ԱՄՆ-ում չի լինելու: Այսինքն` հավաքման պրոցեսն ամբողջովին կատարվելու է Հայաստանում: Հոնկոնգում լինելու է մայր պլատաների արտադրությունը, որոշ անտենաների արտադրությունը, Թայվանից իրաններն ենք առնում և այլն: Բացի մայր պլատայից, բացի դրայվերներից ու չիպերից, այլ բան դրսում չի հավաքվում: Այսօր ուղղակի Հայաստանն ի վիճակի չէ այդ ամենն այստեղ անելու: Մենք հույս ունենք, որ մի երկու տարի հետո հնարավոր կլինի դա էլ այստեղ անել: Մենք համագործակցում ենք հայկական համապատասխան տարբեր կազմակերպությունների հետ, որպեսզի սկսենք աշխատանքները մայր պլատաների ձևավորման, դիզայնի և այլնի համար, բայց դեռևս դրանց արտադրությունը Հայաստանում չունենք»:

Նա նշեց նաև, որ Հայաստանում այսօր կարող են տարեկան արտադրել 40 հազար և ավելի պլանշետներ: «Բայց եթե վաղը մենք պատվեր ունենանք 100 հազարի, ուրեմն կարող ենք 2000 մարդու էլ ընդունել աշխատանքի, սովորեցնել հավաքման պրոցեսը և ավելին արտադրել»:

Ընկերությունն առայժմ   տարածք չունի, սպասում է կառավարության որոշմանը, քանի որ նախնական պայմանավորվածություն ունի «Մարս» գործարանի հետ, որտեղ համապատասխան արտադրատարածք կա:

Բացվելիք աշխատատեղերի մասին Վահան Շաքարյանը նշեց, թե բավականին մեծ թվով աշխատատեղեր կբացվեն: Նույնիսկ, ինչպես ասաց նա, այնքան աշխատատեղ կարող է ստեղծվել, որ կոնկրետ թվեր ասել ինքը վախենում է:

     Ւնչպես արդեն հաղորդել էինք՝ այսօր Թուրքիայի արտգործնախարար Ահմեդ Դավութօղլուն Երևանում մասնակցում է Սևծովյան տնտեսական համագործակցություն կազմակերպության անդամ երկրների արտգործնախարարների հանդիպմանը: Դավութօղլուի այցին լայնորեն անդրադարձել է թուրքական մամուլը: Մասնավորապես «Անադոլու» գործակալությունը գրում է, որ Դավութօղլուն իր ելույթում Հայաստանին շնորհավորել է ՍԾՏՀ-ի նախագահության ժամանակահատվածում հաջող գործունեություն ծավալելու առիթով: Դավութօղլուն հայտարարել է, որ ՍԾՏՀ-ի հիմնադրումից հետո անցած 21 տարվա ընթացքում տարածաշրջանի հանդեպ միջազգային հանրության հետաքրքրությունը գնալով մեծացել է, և այս միությունը մեծ ներդրում է ունեցել տարածաշրջանում խաղաղության հաստատման և սևծովյան բոլոր երկրների  միջև սերտ հարաբերությունների հաստատման գործում: «Համաշխարհային տնտեսական խնդիրների լուծման համար հիմնական բանալին տարածաշրջանային համագործակցությունն է, որն այսօր մեծ կարևորություն ունի»,-նշել է Դավութօղլուն:

Իր հերթին թուրքական «Հաբերլերը» գրում է, որ արտգործնախարար Դավութօղլուն իր ելույթում հիշատակել է Թուրքիայի հանգուցյալ նախագահ Թուրգութ Օզալին, որին էլ պատկանում է ՍԾՏՀ կազմակերպության հիմնադրման գաղափարը: Խոսելով տարածաշրջանային խնդիրների մասին, Դավութօղլուն նշել է. «Մենք՝ որպես Թուրքիա, մեզ շրջապատող բոլոր խնդիրների լուծման համար այսուհետ ևս  շարունակելու ենք ակտիվ ջանքեր գործադրել, այնպես, ինչպես արել ենք մինչ օրս»:

 Անկախ

2014 թվականի գլխավոր ֆինանսական փաստաթուղթը հաստատվեց: Պետբյուջեի նախագծին կողմ քվեարկեց պատգամավորներից 70-ը, դեմ՝ 40-ը, ձեռնպահ՝ մեկ հոգի:

Մինչ քվերակությունը ԱԺ ամբիոնից եզրափակիչ ելույթ ունեցավ ՀՀ վարչապետ Տիգրան Սարգսյան՝ հայտարարելով, որ եկող տարվա գլխավոր ֆինանսական փաստաթղթում ներառվել են պատգամավորների և խմբակցությունների մի շարք առաջարկություններ, իսկ տասնյակները դարձել քննարկման առարկա, որոնք մոտակա ամիսներին կառավարության ուշադրության կենտրոնում կլինեն: Նրա խոսքով՝ ընդհանուր առմամբ առաջարկների 27 տոկոսն է մերժվել:

Այնուհետև վարչապետը ներկայացրեց 2014 թ. պետբյուջեի առանձնահատկությունները, որոնցից առաջինը բխում է Մաքսային միությանը միանալու գործընթացից, որն, ըստ Տիգրան Սարգսյանի, կարող է էական արդյունքներ ապահովել մեր տնտեսության զարգացման համար: Վարչապետն առանձնացրեց ՏՏ, դեղագործության, գինեգործության, կոնյակագործության ոլորտները, որտեղ, ըստ նրա, երկնիշ աճ է արձանագրվել:

Վարչապետը դրական գնահատեց Մաքսային  միությանն անդամակցելու դեպքում թեթև արդյունաբերության ոլորտում ձեռք բերվող հարաբերական առավելությունները: Նրա խոսքով՝ արդեն իսկ կոշկագործության և տեքստիլ արդյունաբերության ծրագրեր են մշակվել, և կառավարությունը հույս ունի, որ Հայաստանը կվերականգնի իր խորհրդային ժամանակների ցուցանիշները ՄՄ տարածքի սահմանում:

Պետբյուջեի հաջորդ առանձնահակությունը Տիգրան Սարգսյանը համարում է բիզնես միջավայրի բարելավումը: «Անցյալ տարի մենք արձանագրել ենք որոշակի առաջընթաց այդ ոլորտում, բայց դա մեզ չի բավարարում, և մենք այդ ոլորտում անելիքներ ունենք»,-նշեց վարչապետը՝  կարևորելով հարկայի-մաքսային, դատական ոլորտների արդյունավետության բարձրացման անհրաժեշտությունը:

Պետբյուջեի երրորդ առանձնահատյությունը նա համարեց պարտադիր կուտակային կենսաթոշակային համակարգի ներդրումը, որին, ըստ վարչապետի, Հայաստանը նախապատրաստվել է տասը տարի:

«Դրա վրա աշխատել են ՀՀ երկու նախագահներ, երեք վարչապետներ, չորս կոալիցիոն կուսակցություններ, տասնյակ մասնագետներ, միջազգային կազմակերպություններ, աշխարհի լավագույն փորձագետներ: Տասը տարիների ընթացքում տեղի են ունեցել բազմաթիվ քննարկումներ, երկու ընդլայնված նիստ ՀՀ նախագահի մոտ: Այս հայեցակարգը քննարկվել է նաև ԶԼՄ-ների մասնակցությամբ, ես անձամբ տասնյակ սեմինարներ եմ կազմակերպել ներկայացնելու այս համակարգի տրամաբանությունը»,-թվարկեց նա:

2009-10 թվականներին կառավարությունը, ընդառաջելով ընդդիմախոսների պահանջին, որոշելէ համակարգը ներդնել 2014-ին, որպեսզի և՛ մասնավոր հատվածը պատրաստվի, և՛ պետությունը:

Տիգրան Սարգսյանի խոսքով՝ կենսաթոշակային բարեփոխումներն աշխարհում բարդագույնն են: Նա գիտի նաև, որ սա մեր անկախության ամենաբարդ ռեֆորմներից է, որովհետև առնչվում է ՀՀ յուրաքանչյուր քաղաքացու և յուրաքանչյուր ոլորտի: Սակայն միաժամանակ նա համոզված է, որ սա է ամենաճիշտ և արդար ճանապարհը, որն այսօր այլընտրանք չունի:

Այնուհետև վարչապետը հիշեցրեց, որ Հայաստանում կա 510 000 թոշակառու, և 2014 թ բետբյուջեով 240 միլիարդ դրամ է հատկացվել թոշակներին: «2014 թ. պետբյուջեով միջին թոշակը կավելանա 15 տոկոսով՝ 31 հազարից հասնելով 36 հազարի»-հայտարարեց վարչապետը՝ միաժամանակ նշելով, որ դա էլ բավարար չէ արժանապատիվ ծերությունն ապահովելու համար, եթե հաշվի առնենք, որ նվազագույն զամբյուղը կազմում է 41 հազար դրամ, առողջապահականը՝ 51 000 դրամ:

Այսօր Հայաստանում գործող կենսաթոշակային համակարգի հիմքում ընկած  սերունդների համերաշխության սկզբունքը, ըստ որի սոցիալական հարկերի շնորհիվ է ապահովվում մեր ծերացող բնակչության արժանավայել ծերությունը, արդյունավետ չէ: Կարող է արդյունավետ լինել, եթե շեշտակիորեն ավելացնեն սոցիալական հարկերը կամ Հայաստանում փոխվի կենսաթոշակի անցնելու տարիքը: Սակայն, ըստ վարչապետի, այդ խնդիրն ավելի շոշափելի և ցավոտ է՝ հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ մենք ունենք ծերացող հասարակություն:

«Մոտակա տասը տարիների ընթացքում շեշտակիորեն ավելանալու է թոշակառուների թիվը, և տարեցտարի ավելանալու է նաև սոցիալական բեռը պետբյուեջի վրա»,-ասաց Սարգսյանը,- ներկայիս մոդելը ենթադրում է, որ թոշակառուն կարող է ստանալ այնքան թոշակ, որքան պետությունը հնարավորություն ունի հարկել իր քաղաքացիներից:

Նրա խոսքով՝ 21-րդ դարի կարևորագույն մարտահրավերներից մեկը համարվում է կենսաթոշակային ճգնաժամը, և այս խնդիրն առաջին հերթին ծանրանում է այն երկրների վրա, որտեղ բնակչությունը ծերանալու միտում ունի:

Նա ընդգծեց, որ լրացուցիչ խթան ստեղծելու համար կառավարությունը հատկացրել է 20 միլիարդ դրամ, և պետությունն այդ վճարների 5 տոկոսն իր վրա է վերցրել՝ հայտարարելով, որ  այդ տարիների ընթացքում կուտակված միջոցները խթանելու են ՀՀ տնտեսական զարգացումը, քանի որ ստեղծվելու է երկար փողերի շուկա, առանց որի Հայաստանը չի կարող զարգացնել իր տնտեսությունը:

Վարչապետի խոսքով՝ սա բացառիկ հնարավորություն է հաղթահարելու այն ծուղակը, որում մենք հայտնվել են նախկին կենսաթոշակային համակարգի պատճառով:

Ինչ վերաբերում է հասարակության ընդվզմանը, ապա Տիգրան Սարգսյանը դա բնական է համարում, քանի որ ցանկացած ռեֆորմ ենթադրում է վարքագծի փոփոխություն:

Վարչապետը կրկին որպես օրինակ բերեց ԱՊՊԱ-ն՝ հիշեցնելով, որ դա նույնպես սվիններով էր ընդունվում, բայց այսօր հասարակության 75 տոկոսը դրական է այն գնահատում: Նա համոզված է, որ նույն ճակատագրին էլ արժանանալու է կենսաթոշակային նոր համակարգը:

«Ստանձնելով քաղաքական այս պատասխանատվությունը՝ մենք համոզված ենք, որ օր առաջ այդ համակարգը պետք է ներդնել, որպեսզի հաղթահարենք կենսաթոշակային ճգնաժամը»,-հայտարարեց նա:

Տիգրան Սարգսյանն ասաց, որ երեկ հանդիպել է ՏՏ ոլորտի երիտասարդների հետ, և հանդիպման ընթացքում երկուսուկես ժամ բանավիճել են՝ ավելի լավ հասկանալով, թե ինչ հարցեր են մտահոգում երիտասարդներին:

Այդ հանդիպումից վարչապետը գոհ է, քանի որ տեսնում է, թե ինչպես է օրեցօր Հայաստանում հասունանում քաղաքացիական հասարակությունը:

Ընդգծելով այն հանգամանքը, որ մարդիկ հնարավորություն են ունենալու վերահսել իրենց միջոցները՝ նա համոզված է, որ նրանք նաև պահանջելու են, որպեսզի իրենց միջոցները մշտապես լինեն նաև կառավարության ուշադրության կենտրոնում, ինչն էլ կձևավորի որակապես նոր միջավայր և որակապես նոր քաղաքացի:

«Կառավարությունը նույնպես պետք է սովորի այդ միջավայրում աշխատել, որն այսօր Հայաստանում կա, և դա էլ լինելու է այն երաշխիքը, որ այս մոդելը հաջողություն է ունենալու»,-ամփոփեց Տիգրան Սագսյանը:

ՀՅԴ պատգամավոր Արծվիկ Մինասյանը վարչապետի ելույթից հետո հայտարարեց, որ նրա ասածները իրականության հետ քիչ առնչություն ունեն, իսկ քաղաքացիների բարձրացրած հարցերը՝ կապված պարտադիր կուտակային կենսաթոշակային համակարգի հետ, իրենք կքննարկեն Սահմանադրական դատարանում: Պատգամավորը համոզված է, որ ՍԴ-ն կկասեցնի գործընթացը:

ՀԱԿ պատգամավոր Նիկոլ Փաշինյանն էլ ասաց, որ պետբյուջեի նախագծին դեմ քվեարկելու իմ որոշումն ավելի ամրապնդվեց վարչապետի եզրափակիչ ելույթը լսելուց հետո, քանի որ նա հանգիստ տոնով ներկայացրեց վիճակագրություն, որը հաստատում է Հայաստանի ծանրագույն սոցիալական վիճակը և ոչ մի խոսք չասաց այն մասին, որ դրա մեջ նաև իրենց մեղավորությունը կա: Ինչ վերաբերում է վարչապետի ապագայի խոստումերին, ապա Փաշինյանը դրանց հավատում է այնքանով, որքանով որ կատարվել են նախկինում տրված խոստումները:

Պատգամավորը նաև հիշեցրեց ՀՀ նախագահի խոսքը, որ եթե կառավարությունը չապահովի 7 տոկոս տնտեսական աճ, ապա պետք է հրաժարական տա, մինչդեռ կառավարությունն ապահովել է 5.5 տոկոս աճ:

  Անկախ

Ազգային վիճակագրական ծառայությունը (ԱՎԾ) վերջերս հրապարակեց «Հայաստանի սոցիալական պատկերը և աղքատությունը» վիճակագրական-վերլուծական զեկույցը, որում ներկայացված է 2008-2012 թթ. Հայաստանի աղքատության պատկերը:

Ըստ այդմ` 2012 թ. Հայաստանի Հանրապետությունում աղքատության մակարդակը կազմել է 32.4 տոկոս. այսինքն` Հայաստանի ազգաբնակչության ամեն երրորդ մարդը եղել է աղքատ: Նրանցից 13.5 տոկոսը` շատ աղքատ, իսկ 2.8 տոկոսը` ծայրահեղ աղքատ: 2012-ին աղքատների թիվը կազմել է մոտ 980 հազար, շատ աղքատների թիվը` 408 հազար մարդ, իսկ ծայրահեղ աղքատների թիվը` մոտ 85 հազար մարդ:

Ընդ որում` 2008 թ. հետ համեմատած` աղքատության մակարդակն աստիճանաբար աճել է: Այսինքն` 2008 թ. աղքատության պարենային կամ ծայրահեղ գիծ է համարվել 17 հազար 644 դրամը, ստորին ընդհանուր գիծ` 24 հազար  388 դրամը և աղքատության վերին ընդհանուր գիծ` 29 հազար 903 դրամը:

Այդ զեկույցի թվերը համեմատելիս պարզ է դառնում, որ սկսած 2008-ից` Հայաստանում աղքատության մակարդակը բարձրացել է մինչև 2011 թ. (ըստ ԱՎԾ թվերի): Աղքատության մակարդակը 2008 թ. եղել է 27,6 տոկոս, այնինչ արդեն 2009 թ. կազմել է 34,1 տոկոս ու շարունակել է աճել` 2010 թ. հասնելով 35,8 տոկոսի: 2011-ին աղքատության մակարդակը նվազել է` կազմելով 35 տոկոս:

Աղքատության մակարդակի աճը ԱՎԾ-ում պայմանավորում են տնտեսության խորը` 14,1 տոկոսանոց անկմամբ:

2008 թ. նկատմամբ 2012 թ. ծայրահեղ աղքատության մակարդակը բարձրացել է ` 1.8 անգամ: Շատ աղքատների  թիվն այդ ընթացքում ավելացել է 7.1 տոկոսով, իսկ ընդհանուր աղքատության թիվը` 17.4 տոկոսով:

2008-ից հետո` մինչև 2011 թ., աղքատների ընդհանուր թվաքանակը Հայաստանում աճել է  շուրջ 250 000 հոգով`  2011 թ. կազմելով մոտ 1.1 միլիոն մարդ: Իսկ 2012 թ., ինչպես նշում է ՀՀ ԱՎԾ-ն, աղքատների թվաքանակը նվազել է շուրջ 30 000-ով` կազմելով մոտ 980 000 մարդ: ԱՎԾ-ն այս երևույթը փորձում է պարզաբանել տնտեսական աճով:

2012 թ. աղքատության խորությունը գնահատվել է 5.6 տոկոս`  2008 թ. 5.1 տոկոսի համեմատ, իսկ աղքատության սրությունը գնահատվել է 1.6 տոկոս`  2008-ի 1.4 տոկոսի համեմատ:

Ըստ ԱՎԾ զեկույցի` Հայաստանում աղքատության պարենային կամ ծայրահեղ գիծ է համարվում 21 հազար 732 դրամը, աղքատության ստորին ընդհանուր գիծ` 30 հազար 547 դրամը և աղքատության վերին ընդհանուր գիծ` 37 հազար 44 դրամը: Այսինքն` աղքատ են գնահատվել նրանք, ում սպառումը մեկ չափահաս անձի հաշվով ցածր է եղել աղքատության վերին ընդհանուր գծից, շատ աղքատ են գնահատվել նրանք, ում սպառումը մեկ չափահաս անձի հաշվով ցածր է եղել աղքատության ստորին ընդհանուր գծից, իսկ ծայրահեղ աղքատ` նրանք, ում սպառումը մեկ չափահաս անձի հաշվով ցածր է եղել աղքատության պարենային գծից:

Ահա առաջ են գալիս մի շարք ուշագրավ հանգամանքներ: Նույն ԱՎԾ-ի հրապարակած ցուցանիշներով` Հայաստանում նվազագույն սպառողական զամբյուղի արժեքը 2012 թ., միջին ընթացիկ քաղաքային գներով, մեկ շնչի համար ամսական կտրվածքով, կազմել է 45 հազար 212,5 դրամ, որից միայն նվազագույն պարենային զամբյուղը` ամսական կտրվածքով, կազմել է 25 հազար 548 դրամ: Այսինքն` այն նվազագույն գումարը, որ պետք է մարդը ծախսի մեկ ամսում սնվելու համար` եղել է 25 հազար 548 դրամ, իսկ ընդհանուր նվազագույն ծախսերը` 45 հազար 212 դրամ: Եթե համեմատում ենք  նվազագույն սպառողական զամբյուղը` աղքատության վերին շեմի հետ, ստացվում է բավականին հետաքրքիր պատկեր. այսինքն` ըստ պաշտոնական մոտեցման, այն մարդը, որը ամսվա կտրվածքով ծախսում է, օրինակ, 37 հազար 50 դրամ կամ ունի այդքան եկամուտ, այլևս աղքատ չի համարվում: Ու հարց է ծագում` եթե նվազագույն ծախսերը 45 հազար են, ապա ամսական 37 հազար 44 դրամից մինչև 45 հազար դրամ ծախսող քաղաքացին աղքա՞տ է, թե՞ ոչ: ԱՎԾ-ն ասում է` ո՛չ: Բայց տրամաբանությունը հուշում է, որ եթե մարդն ի վիճակի չէ կատարելու իր համար նվազագույն հաշվարկված ծախսերը, ուրեմն աղքատ է: Համենայն դեպս, նորմալ երկրներում նվազագույն սպառողական զամբյուղի արժեքը հաշվարկում են նաև հասկանալու համար, թե քանի մարդ ի վիճակի չէ այդ զամբյուղին համապատասխ ծախսեր կատարել, ու այդ մարդիկ համարվում են աղքատ:

Բայց դա էլ դեռ մի կողմ: Ըստ նույն ԱՎԾ-ի մեկ այլ հրապարակման` Հայաստանում աշխատանքային ռեսուրսները կազմում են 2 մլն 260 հազար 800 մարդ: Այիսնքն` այդքան մարդ աշխատունակ տարիքում է` դեռահասությունից մինչև կենսաթոշակային տարիք: Չնայած այդ ցուցանիշը 2010 թ. համեմատ էլի անկում է ապրել շուրջ 130 հազար հոգով, բայց նույնիսկ այդ պայմաններում այդ 2 մլն 260 հազար մարդուց միայն 1 մլն 418 հազար 300 հոգին են տնտեսապես ակտիվ, որից 1 մլն 172 հազարը  տնտեսությունում զբաղվածներն են, իսկ 2456 հազար 500 հոգին` գործազուրկները: Աշխատանքային ռեսուրսների մնացյալ հատվածի վերաբերյալ, բացի զբաղվածներից ու գործազուրկներից, մնացած 842 հազար մարդու մասին  տվյալներ չկան:

Այստեղ էլ բավականին ուշագրավ իրողություն Է արձանագրվում.  պաշտոնապես գործազուրկների թիվը մոտ 3-4 անգամ ավելի փոքր է, քան աղքատների թիվը: Այս դեպքում ստացվում է, որ մարդիկ աշխատում են, բնականաբար` դրա դիմաց ստանում որոշակի աշխատավարձ, եկամուտ և այլն, բայց միևնույն է, չեն կարողանում հաղթահարել աղքատությունը:  Սա դեռ միայն պաշտոնական թվերով: Իսկ իրականում ոչ ոք հստակ չգիտի, թե Հայաստանում այդ թվերի իրական մեծությունը որն է:

Բայց խնդիրը նույնիսկ սա էլ չէ, այլ այն, որ իրեն սոցիալական երկիր հռչակած ցանկացած պետություն, ինչպիսին  նաև Հայաստանն է, նման պատկերից, մեղմ ասած, պետք է ամաչի: Ու եթե մի որևէ նորմալ երկրում, նույնիսկ պաշտոնական թվերով, մարդիկ աշխատում են, սակայն չեն կարողանում հաղթահարել աղքատությունը, հիանալի առիթ, որ այդ երկրում որևէ մեկը գոնե կառավարության հրաժարականը պահանջի, այն դեպքում, երբ կառավարությունն ինքնուրույն հրաժարական չի տալիս:

Իսկ մեր կառավարությունը հրաժարական չի տալիս: Նույնիսկ ավելին` հաջորդ տարվա բյուջեի նախագիծ է ներկայացնում, որում մեծացնում է բյուջետային մուտքերի չափը, սակայն ոչ ստվերի կրճատման հաշվին: Դրա համար, ինչպես գիտենք, նշում են, թե մուտքերի ավելացումը նախատեսվում է ապահովել տնտեսական աճի միջոցով: Սակայն ի՞նչ տնտեսական աճի մասին կարող է խոսք լինել, եթե ընդամենը 3 միլիոնանոց (սա էլ խիստ վերապահումով,էլի պաշտոնական թվերով) շուկայի մեկ երրորդը աղքատ է:

 Գևորգ Ավչյան

Անկախ

Ուշադրություն,ՀՀ ԱԻՆ հիդրոօդերևութաբանության և մոնիտորինգի պետական ծառայությունից Անկախին հաղորդեցին, որ դեկտեմբերի 11-ի երեկոյան ժամերին, 12-ին, 13-ին հանրապետությունում սպասվում է ձյուն,առանձին հատվածներում՝ քամու ուժգնացում՝ 15-20 մ/վրկ, բուք,ճանապարհներին՝ մերկասառույց և ցածր տեսանելիություն

Հանրապետության տարածքում`

Դեկտեմբերի 12-13-ին ժամանակ առ ժամանակ շրջանների զգալի մասում, 14-ին Վայոց ձորում և Սյունիքում սպասվում է ձյուն, 15-16-ին սպասվում է առանց տեղումների եղանակ:

Քամին հարավ-արևմտյան՝ 5-10 մ/վրկ, 12-ին առանձին վայրերում սպասվում է քամու ուժգնացում՝ 15-20 մ/վրկ, բուք, ցածր տեսանելիություն, ճանապարհներին՝ մերկասառույց:

Օդի ջերմաստիճանը 15-ի գիշերը կնվազի 2-4 աստիճանով:

Երևանում՝

Դեկտեմբերի 12-13-ին ժամանակ առ ժամանակ սպասվում է ձյուն, 14-16-ին սպասվում է առանց տեղումների եղանակ:

Երևանի դեկտեմբերի 12-ի բազմամյա կլիմայական տվյալներ`

• Օդի առավելագույն ջերմաստիճան՝ 14.90C (1940 թ.)
• Օդի նվազագույն ջերմաստիճան՝ -20.50C (1953 թ.)
• Օդի միջին օրական ջերմաստիճան՝ 0.70C

Անկախ

«Հպարտ եմ, որ ապրել եմ պատմական այնպիսի ժամանակաշրջանում, որ ոչ թե հողեր ենք կորցրել, այլ հետ ենք բերել,- ասում է Արցախյան ազատամարտի մասնակիցներից  56-ամյա Վոլոդյա Մաթևոսյանը:-  Եթե XX դարի  վերջին 10-12 շրջան վերցրինք, մի այդքան էլ XXI դարում կվերցնենք: Ասել եմ` ապրելու եմ մինչև Նախիջևանը, Շահումյանը և  Գետաշենը  հետ վերցնենք»:

Մաթևոսյանին իր զինակիցները և հանրությունը գիտեն որպես Ապարանցի Վլե:

1988-ին, երբ սկսվեց Ղարաբաղյան շարժումը, Վոլոդյա Մաթևոսյանը ևս միացավ շարժմանը` իր մեքենաները տրամադրելով ազգանպաստ գործին: Նրան շարժմանը միանալուց հետ չպահեց անգամ ԿԳԲ կանչվելը:

Վոլոդյայի մորաքրոջ տղան` հայր Վահանը, այդ ժամանակ հոգևորական էր Բաքվում: Երբ այնտեղ խժդժություններ են սկսվում, նա հայերին ապաստան է տալիս եկեղեցում: Երբ եկեղեցին գրավում են, հայր Վահանն էլ հայտնվում է ադրբեջանցիների ձեռքում: Սակայն մեր կաթողիկոսի և ադրբեջանցիների մոլլայի միջամտությամբ նա ազատ է արձակվում ու Հայաստան վերադառնում: Կաթողիկոսը ցանկանում էր նրան նշանակել Հնդկաստանում հայոց թեմի առաջնորդ: Սակայն հայր Վահանը հրաժարվում է` ցանկություն հայտնելով սահմանամերձ բնակավայրում հաստատվել, որտեղ կծառայեր նաև հայրենիքին:  Հայր Վահանը նշանակվում է Մակարավանքի վանահայր և միաժամանակ դառնում է տեղի պաշտպանական ջոկատի հրամանատարը: 1989-ի դեկտեմբերի մարտից հետո նա անհետ կորչում է, ենթադրաբար`  գերի է ընկնում ադրբեջանցիների մոտ:

Վոլոդյան, որ խորհրդային բանակում ընդամենը 4 ամիս էր  ծառայել, ստեղծում է «Հայր Վահան» ջոկատը, որն էլ տեղից տեղ  էր շրջում` մասնակցելով բնակավայրերի պաշտպանությանը: Մաթևոսյանն էլ փորձում էր ինչ-որ կերպ  տեղեկություն ստանալ իր եղբոր մասին:

«Իմ միակ ցանկությունը հայրենիքս պաշտպանելն էր և  եղբորս գտնելը»,- հիշում  է նա:

1991-ին իր ջոկատի հետ  Արցախ է տեղափոխվում` այնտեղ մարտեր մղելով ադրբեջանցիների դեմ: Երբ ծնվում է նրա դուստրը, անգամ չի կարողանում փոքրիկին տեսակցության գալ. լուրեր էին ստացվել, որ հայերի դեմ Թուրքիայից կռվելու են եկել «Գորշ գայլերի» անդամներ, Աֆղանստանից` մոջահեդներ, Չեչնիայից` Շամիլ Բասաևն իր խմբով: Նման պայմաններում Ապարանցի Վլեն չէր կարող իր ջոկատը թողնել ու Երևան վերադառնալ, նրա հրամանատար Արկադի Տեր-Թադևոսյանը ևս դեմ էր դրան:

1992-ի դեկտեմբերին, երբ հերթական անգամ վիրավորվում է, կարճ ժամանակով Երևան է գալիս` թե՛ արդեն կես տարեկան փոքրիկին տեսնելու, թե՛ բուժվելու համար: Մի քանի օր անց, սակայն, լուր է ստանում, որ իր մարտական ընկերներից Բասմաչը (Նեֆեսով Կուրբան Միրատ Բազարբաևիչ) զոհվել է:

Մաթևոսյանը պատմում է, որ իր ջոկատը բազմազգ էր. իր հետ թշնամու դեմ,  հայերից բացի, պայքարում էին  եզդիներ, ռուսներ, ասորի, հույն, թուրքմեն: Հենց թուրքմեն ազատամարտիկը Բասմաչն էր: Նա Հայաստանում էր անցել զինծառայությունը: Եվ Արցախի համար պայքարում էլ հայերին էր միացել` ադրբեջանցիներից լուծելու նաև իր անձնական վրեժը:

«Շատ ուժեղ տանկիստ էր, նավոդչիկ, իսկական հերոս»,- ասում է Մաթևոսյանը:

Հիշում է, որ սկզբում կասկածանքով էր վերաբերվում Բասմաչին` նրան հետախուզության էր ուղարկում, հետևից էլ մեկ ուրիշին` թուրքմեն զինակցին հետևելու: Ասում է, որ Աղդաբանի (տարածք Քարվաճառում, այժմ այստեղ բնակավայր չկա) ազատագրման օպերացիայից առաջ Բասմաչը հայտնում է, որ ադրբեջանցիները տանկային գումարտակ ունեն: Նրա հայտնած կոորդինատներով խմբի անդամներից Գրադի Ժորան ադրբեջանցիների 6 տանկ է ոչնչացնում:

Սկզբում Մաթևոսյանը ցանկանում էր իր զինակցի` Բասմաչի դիակը Աշգաբադ տեղափոխել, բայց  նրան զգուշացնում են, որ իրավիճակը լարված է և այնտեղ մեկնելը վտանգավոր է: Թուրքմեն ազատամարտիկի դիակը 4 ամիս դիահերձարանում է մնում, ապա նրան հուղարկավորում են Եռաբլուրում:

«Ինքն այստեղ մի  հայ աղջկա էր սիրահարվել, ուզում էր ամուսնանալ, բայց ուրբաթը շաբաթից շուտ եկավ,- ասում է Մաթևոսյանը:- Միակ մահմեդականն է, որ թաղված է Եռաբլուրում: Ամեն տարի դեկտեմբերի 13-ին մնացած ընկերներով  միշտ այցելում ենք Եռաբլուր.  նա այստեղ այլ հարազատներ չունի»:

Այս տարի ևս դեկտեմբերի 13-ին ազատամարտիկներն իրենց մարտական ընկերոջ հիշատակը կհարգեն Եռաբլուրում:

Խոսելով պատերազմի մասին` Մաթևոսյանն ասում է, որ  հրամանատարից շատ բան է կախված: Երբ հրամանատարը բանիմաց ու հնարամիտ է, կարող են անգամ 12 հոգով առանց կորստի գյուղ գրավել, ինչպես տեղի ունեցավ Մարտակերտի շրջանի 3-րդ սովխոզ գյուղի (տարածք Մարտակերտում,  այժմ չեզոք գոտում է գտնվում և բնակեցված չէ) դեպքում. մարտական գործողությունը ղեկավարում էր Հայկազ Բաղմանյանը:

Մաթևոսյանը հիշում է, որ հենց այդ գյուղում մի երիտասարդ ադրբեջանցու են գերեվարում: «Հարցրի, թե կռվող չես, ինչո՞ւ ես եկել»,- հիշում է Մաթևոսյանը: Ի պատասխան ադրբեջանցի երիտասարդն ասել է, որ համալսարանն ավարտել է, բայց դիպլոմը չեն տվել` պարտադրելով, որ ռազմաճակատ մեկնի:

Մաթևոսյանի կարծիքով` մարդուն ստիպողաբար հայրենասեր չես դարձնի: Հայ մարտիկների ոգին բարձր էր, և նրանք անհավասար մարտերում անգամ կարողանում  էին հաղթել, քանի որ կամավոր էին մեկնել հայրենիքը պաշտպանելու:

«Իմ 7 տարվա կռիվների ընթացքում ո՛չ կին եմ սպանել, ո՛չ երեխա , ո՛չ էլ անզեն տարիքով մարդ, իմ թշնամիները զենքով են դեմս դուրս եկել»,- ասում է Մաթևոսյանը` հավելելով, որ անգամ վիրավոր գերեվարված ադրբեջանցիներին են բուժել, կերակրել, մարդավայել  վերաբերմունք ցուցաբերել նրանց հանդեպ:

Երբ զինադադարով  պատերազմն ավարտվում է, Վոլոդյա Մաթևոսյանի ծառայությունը չի ավարտվում. նա շարունակում է զինվորական ծառայությունը. այս անգամ Օմարի լեռնանցքն էր պաշտպանում հակառակորդից: Սակայն 1996-ին հերթական անգամ պայթում է ականի վրա` վիրավորվելով: Դրանից հետո այլևս ստիպված թողնում է զինվորական ծառայությունը` շարունակելով արդեն պայքարը քաղաքացիական հարթությունում: 1996-ի սեպտեմբերին, որպես քաղբանտարկյալ, ձերբակալվում է:

Ներկայումս  ազատամարտիկ Ապարանցի Վլեն դարձյալ դատական քաշքշուկների մեջ է, բայց այս անգամ` բնակարանային հարցով: Բնակարանը, որ ստացել է որպես ազատամարտիկ ու որտեղ ապրում է շուրջ 10 տարի, ցանկանում են նրանից խլել. հայտնվել է ինչ-որ մարդ, որը բնակարանը, չգիտես թե ինչպես, գնել է  երկու տարի առաջ:

Խոսելով ներկայի մասին` Մաթևոսյանը  մարդկանց, ովքեր Արցախի հարցով են զբաղվում կամ հետագայում կզբաղվեն, հիշեցնում է` արյունով ազատագրած  հողը  չենք թողնի տան ուրիշին: Իսկ երիտասարդներին կոչ է անում սիրել հայրենիքը և երբեք չլքել Հայաստանը. «Իմ թոռներին էլ սովորեցնում եմ, որ Հայաստանից էն կողմ պետություն չունենք:  Մի՛ խաբվեք, մի՛ հրապուրվեք արտասահմանով»:

Հայկուհի ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ

Անկախ