Մարտի 21-ին Արցախի պետական համալսարանի ԱրՊՀ  գիտխորհրդի նիստերի դահլիճում ԱրՊՀ Ուսանողական գիտական ընկերությունը «Կաճառ» գիտական կենտրոն հասարակական կազմակերպության և Շուշիի պատմության թանգարանի հետ համատեղ կազմակերպել է 8 կլոր սեղան` նվիրված Ադրբեջանի դեմոկրատական հանրապետության կողմից 1920 թ. մարտի 23-ին Շուշի քաղաքում կազմակերպված ու իրականացված կոտորածների 94-րդ տարելիցին և դրա իրավաքաղաքական պատասխանատվության հարցերին:

Կլոր սեղանի աշխատանքներին մասնակցում էին պատմաբաններ, իրավաբաններ, հասարակական կազմակերպությունների ներկայացուցիչներ, ուսանողներ և լրագրողներ:
Կլոր սեղանի նպատակը 1920 թ. Շուշի քաղաքում կազմակերպված կոտորածների մասին ևս մեկ անգամ բարձրաձայնելն է, միջազգային հանրության ուշադրությունն այս փաստի վրա սևեռելը և անհրաժեշտության դեպքում միջազգային իրավունքի կողմից սահմանված ընթացակարգերով համապատասխան ատյաններ դիմելը, ցեղասպան երկրին իրավական և քաղաքական պատասխանատվության ենթարկելը, ինչպես նաև Շուշի քաղաքում կազմակերպված ողբերգության պատճառները վեր հանելը և ապագայում նման երևույթներ բացառելը:
Կլոր սեղանի մասնակիցները մեկ րոպե լռությամբ հարգել են Ադրբեջանի և Թուրքիայի կողմից իրականացված ցեղասպանության և էթնիկական զտումների հետևանքով զոհ գնացած հայրենակիցների հիշատակը:
Միջոցառման վարող, ԱրՊՀ իրավունքի ամբիոնի դասախոս, ԱրՊՀ Ուսանողական գիտական ընկերության նախագահ Ավետիք Հարությունյանը նշեց, որ 1920 թ. մարտի 23-ի Շուշի քաղաքի հայ ազգաբնակչության կոտորածին միջազգային իրավունքի լեզվով առանց վարանելու կարելի է տալ «ցեղասպանություն» ձևակերպումը և բնորոշել որպես խաղաղության և մարդկության անվտանգության դեմ ուղղված հանցագործություն:
«Կասկած չկա, որ Շուշիում արցախահայության դեմ իրականացված ցեղասպանությունը դարձել է Թուրքիայի վարած արևմտահայության բնաջնջման և իր պատմական բնօրրանից նրա բռնի տեղահանության քաղաքականության տրամաբանական շարունակությունը»,- ասաց Ավետիք Հարությունյանը` հավելելով, որ ներկայիս Ադրբեջանը` որպես Ադրբեջանի դեմոկրատական հանրապետության իրավահաջորդ, պատասխանատվություն է կրում այդ հանցագործության կազմակերպման ու իրագործման համար:
«Կաճառ» գիտական կենտրոնի տնօրեն, պատմական գիտությունների թեկնածու Մհեր Հարությունյանն ընդգծեց, որ 1920 թ. Շուշի քաղաքի ողբերգական իրադարձությունները հերթական անգամ վկայում են Ադրբեջանի ղեկավարության հակահայկական քաղաքականության մասին` ավելացնելով, որ «այսօր, երբ այդ պետությունը խոսում է ժողովրդավարական արժեքների մասին, առավել օրախնդիր է դառնում այդ իրադարձությունները վերաիմաստավորելը և Ադրբեջանի իրական դեմքը բացահայտելը: Մ. Հարությունյանը նշեց նաև, որ իրական տեղեկատվության ներկայացումը մեծ կարևորություն ունի Բաքվի կողմից մշտապես սփռվող սուտն ինչ-որ չափով կանխելու համատեքստում:
Միջոցառմանը ելույթներով հանդես եկան նաև Շուշիի պատմության թանգարանի տնօրեն Աշոտ Հարությունյանը, ԼՂՀ փախստականների հասարակական կազմակերպության նախագահ Սարասար Սարյանը, ԱրՊՀ պատմաքաղաքագիտական ֆակուլտետի դեկան Վալերի Ավանեսյանը, «Ազատ հայրենիք» կուսակցության երիտասարդական թևի ղեկավար Վահրամ Պողոսյանը, «Առաջ Արցախ» ՀԿ-ի նախագահ Արթուր Հայրապետյանը և այլք:
Կլոր սեղանի մասնակիցները դիտել են «Կաճառ» գիտական կենտրոնի պատրաստած «Ահաբեկչություն» վավերագրական ֆիլմը, իսկ վերջում ընդունել հայտարարություն, որում մասնավորապես նշվում է, որ «կլոր սեղանի մասնակիցները դատապարտում են Ադրբեջանի ոճրագործությունը և վստահ են, որ միջազգային հանրության կողմից այդ երկրի պետական ահաբեկչության ու էթնիկական զտումների շարունակվող քաղաքականության դատապարտումը կամ դրան համարժեք քաղաքական, իրավական գնահատական տալը նման դրսևորումների կանխարգելման արդյունավետ միջոց կլինեն»:
Ավետիք Հարությունյան

Մարտի 21-ի առավոտյան Թուրքիայի երեք սահմանային կետերից «Ալ Նուսրա» և «Իսլամի ճակատ» ահաբեկչական խմբավորման զինյալները հարձակվեցին Սիրիայի Քեսաբ քաղաքի վրա:

Քեսաբը գտնվում է թուրք-սիրիական սահմանից 3 կմ հեռավորության վրա: Այստեղ առաջին հայ կաթոլիկ եկեղեցին կառուցվել է 1861 թ. Անտոնյան միաբանության հայերի կողմից: Մինչև Առաջին աշխարհամարտն այստեղ 4760 հայ էր բնակվում: Քեսաբին կից 9 գյուղերում ընդհանուր առմամբ մոտ 4000 հայ կար: Այսօր Սիրիայի Լազիկիե նահանգի կազմի մեջ մտնող Քեսաբի բնակչության մեծամասնությունը հայեր են: Քեսաբի և շրջակա գյուղերի հայ բնակչության թիվը մոտ 2 հազար է:

Սիրիական բանակին հաջողվեց վերագրավել այն դիրքերը, որոնք Քեսաբի վրա հարձակված զինյալների վերահսկողության տակ էին անցել, բայց հաջորդ օրը կրկին սկսվեց զինյալների հարձակումը: Իսկ ահաբեկիչների դեմ դուրս եկած սիրիական ռազմական ինքնաթիռը խոցվեց թուրքական կործանիչների կողմից: Քեսաբն ամբողջությամբ տարհանվեց. բնակիչները վտանգից հեռու մնալու համար տեղափոխվեցին Լաթաքիա և մոտակա Էքիզոլուք շրջանը: Փաստորեն, հայաբնակ Քեսաբը հայաթափվում է…

Քեսաբի վրա հարձակման վտանգը, ինչպես նշեց Բեյրութի «Ազդակ» թերթի գլխավոր խմբագիր Շահան Գանտահարյանը, գոյություն ուներ պատերազմի սկզբից: Իսկ թուրքագետ Գևորգ Պետրոսյանը Թուրքիայից Քեսաբի ուղղությամբ զինյալ ջոկատներ ուղարկվելու և Քեսաբի հայաթափման կապակցությամբ ասում է, որ Քեսաբը մեծ կարևորություն ունի Սիրիայի հայ համայնքի համար, հայաշատ շրջան է, ինչն էլ թուրքական պետության համար կրկնակի կարևորություն է ստանում: Թուրքիան փորձում է և՛ հարվածել Ասադի դիրքերին, և՛ թուլացնել սիրիահայ համայնքը:

Գևորգ Պետրոսյանի խոսքով` նախկինում ևս անընդհատ տեղեկություններ էին շրջանառվում, թե Թուրքիան Սիրիայում առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձնում հայ համայնքին, Հայաստանի և հայերի նկատմամբ թշնամական քաղաքականություն վարող պետության համար կարևոր է, որ հարևան երկրում վերջնականապես թուլացնի հայկական հզոր համայնքը: Եվ արդեն 130 տարի է, ըստ Գևորգ Պետրոսյանի, Թուրքիան ուզում է հայերից մաքրել այս ամբողջ տարածաշրջանը` ընդհուպ մինչև Հաթային կից հայկական բնակավայրերը, որոնք սահմանակից են Թուրքիային:

Այսպիսով Թուրքիայի ակտիվ միջամտությունը Սիրիայի ներքին խնդրին կապված է Անկարայի` հարևան երկրում ազդեցությունը մեծացնելու ցանկության հետ, և այս համատեքստում Քեսաբը, որը նաև աշխարհագրորեն մոտ է Թուրքիային, Անկարայի համար ավելի ձեռնտու կլինի տեսնել առանց հայերի: Որովհետև, ինչպես պարզաբանեց թուրքագետը, Սիրիայի հայերը մեծ հաշվով Ասադի կողմնակիցն են, Ցեղասպանության ուղիղ պահանջատեր են, քանի որ շատերը Հայոց ցեղասպանության զոհերի ժառանգներ են, որոշակիորեն փակում են Լաթաքիայի մուտքը Թուրքիայի համար, իսկ Լաթաքիան համարվում է Բաշար Ասադի հենակետը: Վերջապես, այստեղ գործում է «չկա հայ, չկա Եղեռն, չկա խնդիր, չկա հակաթուրքական զանգված» սկզբունքը:

«Թուրքիան այս ամենի համար օգտագործում է ոչ միայն սեփական ուժերը, այլև Սիրիայում պատերազմող իսլամիստներին, վարձկաններին: Հերթական նման դեպքին ականատես եղանք Քեսաբում, որտեղ զինյալները փորձում են առավելություն ստանալ թուրքական կողմի ակտիվ մասնակցությամբ: Հետաքրքիր է, որ հենց այս վայրում թուրքական F-16-երը վայր գցեցին Սիրիայի ռազմաօդային ուժերի ՄիԳ-23 կործանիչը, ինչը հերթական անգամ վկայում է Թուրքիայի ակտիվ մասնակցության մասին,- նշեց Գևորգ Պետրոսյանը և հավելեց:- Խիստ կարևոր է, որ Սիրիայի կառավարական ուժերը հնարավորինս շուտ իրավիճակն իրենց վերահսկողության տակ առնեն, քանի որ հակառակ դեպքում ժամանակը գործելու է թուրքական կողմի օգտին»: Այսինքն` շատ կարևոր է լույս սփռել Քեսաբ ներխուժած զինյալ խմբերի Թուրքիայում կազմավորման, Թուրքիայից ֆինանսավորման և զինուժի տրամադրման հանգամանքների վրա և ընդգծել, որ միջազգային հանրությունը, որը պայքար է հայտարարել միջազգային ահաբեկչության դեմ, անպայման պետք է նկատի ունենա այս իրողությունը:

Իսկ թե ինչու Թուրքիան հենց հիմա որոշեց այս ուղղությամբ հարձակվել, Շահան Գանտահարյանը երկու հանգամանք է նշում: Առաջին` սա պատասխան է վերջին շրջանում Սիրիայի տարբեր քաղաքներում կառավարական ուժերի արձանագրած առաջխաղացմանը: Երկրորդ` այս գործողությունները հետաձգվում էին կամ չէին մեկնարկում` նաև նկատի ունենալով ընդհանուր աշխարհաքաղաքական իրավիճակը: «Չմոռանանք` այժմ Ռուսաստանն ավելի կենտրոնացած է Ուկրաինայի և Ղրիմի հարցերի վրա: Սա կարող է ավելի հարմար պահ լինել Թուրքիայի համար իր տարածքներից զինյալ խմբավորումներ բաց թողնելու»,- գրում է Շահան Գանտահարյանը:
Նա համոզմունք է հայտնում, որ ամբողջ հայությունը` պետություն, Սփյուռք, իր ուշադրության կիզակետում պետք է պահի քեսաբահայության խնդիրը և համապատասխան միջոցների դիմի: Պետություն-սփյուռք կառույցների համակարգված աշխատակարգի անհրաժեշտություն կա: Շահան Գանտահարյանը նշում է նաև բայց մեկ այլ խնդիր. անհրաժեշտության դեպքում պետք է կազմակերպվեն ճգնաժամերի բերումով տարհանվող կամ հեռացող հայրենակիցներին հայրենիք ուղղորդելու աշխատանքներ:

Քեսաբի առնչությամբ Հայաստանի «պատասխանը» Թուրքիային

Ակնհայտ է, որ Սիրիայի այս հայկական բնակավայրին նույնպես դարավոր թշնամու ջանքերով սպառնում է վերանալու վտանգը,: Ու հարց է առաջանում` ստեղծված իրավիճակում ի՞նչ քայլեր է ձեռնարկում կամ պետք է ձեռնարկի Հայաստանի Հանրապետությունը մեր հայրենակիցների շահերը պաշտպանելու համար:

ԱԳՆ մամուլի խոսնակ Տիգրան Բալայանը Քեսաբի դեպքերից 3 օր հետո նշել է, որ ԱԳՆ-ի կողմից անհրաժեշտ բոլոր քայլերն արվում են, որոնք, սակայն, հրապարակման ենթակա չեն: Փաստորեն, ոչ միայն Քեսաբի հայաթափվելու ընթացքում, այլև արդեն հայաթափվելուց հետո անգամ հայտնի չէր, թե ինչով է զբաղված ԱԳՆ-ն, ինչ քայլեր է անում քեսաբահայությանն օգնելու ուղղությամբ:

Մեծի Տանն Կիլիկիո կաթողիկոս Արամ Առաջինի քայլերը, օրինակ, տեսանելի ու հասկանալի էին: Նա դեպքերի ընթացքում խորհրդակցություններ է անցկացրել, առավոտյան շուտ էլ տեղում իրավիճակին ծանոթանալու և անհրաժեշտ օգնության քայլեր ձեռնարկելու համար պատվիրակություն է ուղարկել Լաթաքիա, ուր ապաստան էին գտել քեսաբահայերը, հանդիպել է Լիբանանում Սիրիայի արտակարգ և լիազոր դեսպանին: Իսկ ԱԳՆ-ի քայլերը «հրապարակման ենթակա չեն»:
Սփյուռքի նախարարությունից էլ հայտնեցին, որ նախարարությունը պարբերաբար կապի մեջ է հայ համայնքի հետ, ուշադիր հետևում է Քեսաբում տեղի ունեցող բոլոր իրադարձություններին:

Ուշագրավ էր ԱԺ նախագահ Հովիկ Աբրահամյանի դիրքորոշումը Քեսաբում ծավալվող իրադարձությունների կապակցությամբ: Արտաքին գործերի նախարարության հետ համատեղ հարցը ԱԺ-ում քննարկելու վերաբերյալ ԱԺ պատգամավորներից մեկի առաջարկին ի պատասխան Հովիկ Աբրահամյանը հղում արեց «այլ երկրի ներքին գործերին չմիջամտելու» սկզբունքին` շեշտելով, որ պաշտոնական արձագանքի կարիք չկա:

Լավ է, որ գոնե ԱԺ մի խումբ պատգամավորներ հանդես եկան հայտարարությամբ` որում մասնավորապես ասվում է. «Կոչ ենք անում սիրիական ու թուրքական իշխանություններին անցկացնել տեղի ունեցած իրադարձությունների անաչառ հետաքննություն, իսկ միջազգային հանրությունից պահանջում ենք միանշանակ գնահատական տալ մարդու իրավունքների խախտման այս նողկալի դեպքերի վերաբերյալ` ՄԱԿ-ի դիտորդներ ուղարկելով Քեսաբի հայաբնակ տարածքներ` փաստաթղթավորելու տեղի ունեցած մարդու իրավունքների զանգվածային խախտումների դեպքերը: Կոչ ենք անում Հայաստանի Հանրապետության կառավարությանը` ձեռնարկելու անհրաժեշտ միջոցներ, իսկ աշխարհասփյուռ հայությանը` միավորել ջանքերը սատար կանգնելու սիրիահայության իրավունքների պաշտպանությանը»:

Սա, իհարկե, բավականին կոշտ հայտարարություն է, բայց ոչ թե պաշտոնական, այլ մի քանի պատգամավորների կողմից: Այս ամենով պարզ է դառնում, որ Հայաստանը` որպես պետություն, պատրաստ չէր անմիջապես ու հստակ դիրքորոշում հայտնելու կամ որոշակի քայլեր ձեռնարկելու: Ցավոք սրտի: Այնինչ Թուրքիան, անգամ Ցեղասպանության 100-ամյակին ընդառաջ, երբ բոլորն ու ամենուր աղաղակում են Թուրքիայի նկատմամբ ճնշումներ գործադրելու կամ դրանք ուժեղացնելու վերաբերյալ, շատ հանգիստ կարողանում է իրագործել իր համար ոչ ցանկալի հայկական գաղութները վնասազերծելու խնդիրը:

Քեսաբի իրադարձությունների վերաբերյալ պաշտոնական հայտարարությունը հնչեց ավելի ուշ` Հաագայում` ՀՀ նախագահ Սերժ Սարգսյանի կողմից: «Մենք բոլորս շատ լավ ենք հիշում Քեսաբի պատմությունը, որը վերջին հարյուրամյակի ընթացքում, ցավոք, հարուստ է հայերի տեղահանման դժոխային իրողություններով»,- ասաց նա:

Հանրապետության նախագահը հիշեցրել է 1909 և 1915 թվականներին քեսաբահայերին պատուհասած տեղահանություններն ու կոտորածները Թուրքիայի կողմից և ընդգծել. «Քեսաբի հայերի այսօրվա` թվով արդեն երրորդ տեղահանությունը ազգային փոքրամասնությունների պաշտպանության XXI դարի մեխանիզմներին նետված լրջագույն մարտահրավեր է: Կարծում եմ` բոլորը պետք է գիտակցեն, որ ինքնըստինքյան առաջ եկող զուգահեռները սթափեցնող պետք է լինեն բոլոր կողմերի համար»:

Ուշագրավ էր այն, որ նախագահը շնորհակալություն հայտնեց Սիրիայի իշխանություններին այս ծանր պահին քեսաբահայության պաշտպանության համար ձեռնարկվող քայլերի համար: «Ես արդեն հանձնարարել եմ ՄԱԿ-ի Նյու Յորքի և Ժնևի գրասենյակներում Հայաստանի Հանրապետության դիվանագիտական ներկայացուցչություններին հետամուտ լինել մարդու իրավունքների և ազգային փոքրամասնությունների հարցերով մասնագիտացված կառույցներում Քեսաբի հայության անվտանգության երաշխավորման և նրանց բնակության մշտական վայրեր ապահով վերադարձի խնդիրներին»,- ասել է նախագահ Սարգսյանը:

Սա, անշուշտ, արդեն բավականին ուշագրավ գնահատական ու դիրքորոշում էր, որը նաև որոշակի քայլեր ու հետևանքներ պետք է բխեցնի: Միգուցե հաջորդիվ Հայաստանն ավելի պատրա՞ստ լինի նման իրադարձություններին, որոնք, հատկապես Ցեղասպանության 100-ամյակին ընդառաջ, քիչ չեն լինելու, ինչպես երևում է Թուրքիայի վարքագծից:

Վերջին ամիսներին (կամ գուցե ավելի երկար ժամանակ) գրող-բլոգեր Դօրիանը (իսկական անունը` Գրիգոր Մուրադյան) լռում էր: Ի՞նչ է անում, ինչո՞վ է զբաղվում:

Դօրիանը սիրով համաձայնեց պատասխանել «Անկախի» հարցերին:

– Դօրիան, վերջին ժամանակներս կրկին լռում ես, ինչո՞ւ
– Եզակի երևույթ է, չէ՞, երբ ասելու բան չունեն ու լռում են: Երբ կատարած աշխատանք եմ ունենում, ներկայացնում եմ, երբ հարցեր են տալիս` պատասխանում եմ: Դրանից ավելի ի՞նչ ասեմ: Ամիսներ առաջ Ֆեյսբուքում գրել էի, որ մեր օրերում լռությունը ոչ թե ոսկի է, այլ հարստացված ուրան: Մարդիկ սկսել են այնքա՜ն շատ խոսել, ամեն առիթն անգամ օգտագործում են: Վերջերս գրանցվեցի Ask.fm կայքում: Այդ կայքն ամեն օր իր օգտվողներին մեկ հարց է տալիս, և բոլորն այդ հարցին են պատասխանում: Հրաշալի միտք է: Ինչքա՞ն կարելի է սպասել, մինչև մի կինո ցուցադրեն, Եվրատեսիլի մասնակցին ընտրեն, Յանուկովիչը գրիչը կոտրի… Գրանցվում ես այնտեղ ու ամեն օր խոսելու թեմա ունես: Սեփական մտորումներն այլևս պետք չեն, քեզ ոչինչ կարող է չհուզել, չհետաքրքրել, կա օրվա հարցն ու դրա պատասխանները: Ահա և մարդկության առաջ դրված բոլոր խնդիրները: Մյուս խնդիրները քո անձնականն են, ու, բնականաբար, պետք է անձնական տարածքդ զբաղեցնեն: Գրականությունն իմ անձնական տարածք տանող միակ դուռն է, որ բոլորի առաջ բաց եմ թողել: Մյուս դռները հիմնականում փակ են:

– Ինչպե՞ս ես:
– Ինձ բավարարված եմ զգում: Կարծում եմ՝ դժգոհություններս մեծ մասամբ շատ մտածելու հետևանք են: Ժամանակի սղությունից եմ դժգոհ, քիչ բան եմ հասցնում անել: Երևի վերջ, ուրիշ դժգոհություններ չունեմ, ուրեմն ամեն ինչ կարգին է:

– Գրականությունն էլ չի՞ հետաքրքրում:
– Հեշտ եմ ինձ համար նոր հետաքրքրություններ գտնում, փոխում սովորություններս: Բայց գրականությունն ինձ համար ոչ միայն հետաքրքրություն ու սովորություն է: Չգիտեմ, թե ինչպես են անվանում այն, ինչ մազերիդ նման է՝ կարող ես տարբեր գույներով ներկել, կտրել, սափրել, բայց միևնույն է, այն նորից հայտնվում է ու նորից առաջվա գույնն ունի: Գրականությունը, որպես ոլորտ, ինձ միշտ էլ քիչ է հետաքրքրել, բայց ընթերցանությունն ու գրելը բնազդային մակարդակում են գտնվում, անգամ եթե դադարեմ ուսումնասիրել այդ բնազդները, դրանք չեն կարող վերանալ: Նույնն է, թե մոծակը թռչի աչքիդ ուղղությամբ ու աչքը չփակվի նախքան մոծակի՝ այնտեղ հայտնվելը: Չէ՞ որ դա տեղի է ունենում միլիվայրկյանների ընթացքում, նախքան քո կամքի արտահայտվելը: Նմանապես նաև ստեղծագործությունը: Այդ պրոցեսը հնարավոր կլիներ կանխել միայն այն դեպքում, եթե դա կամքի արտահայտում լիներ: Մինչդեռ գործնականում ստեղծագործությունը կամքի արտահայտում չէ, կամքի արտահայտում է միայն այդ գործընթացի արդյունքում գոյացածը նյութականացնելը: Ինչով և ես շարունակում եմ զբաղվել:

– Գրախանութներից մեկում հարցրի` Դօրիանի ստեղծագործություններից ունե՞ք, գրավաճառուհին ասաց` վերջացել է և մատնանշեց «Իսկ գիշերվանից հետո շուշաններ» վեպը:
– Գիրքն առայժմ կա, այն «անխիղճ» տպաքանակ ուներ, և դեռ որոշ ժամանակ կլինի գրախանութներում: Այդ հարցով ընկերս է զբաղվում, ամենայն հավանականությամբ, ալարել է ճշտել վաճառքի մասին տվյալները և էլի գրքեր հանձնել: Այնուամենայնիվ գիրքն անվճար տեղադրված է համացանցում, կա Երևանում Մոսկվայի տան գրադարանում, որտեղից նույնպես հնարավոր է անվճար վերցնել ու կարդալ: Ես չեմ պատրաստվում նույն գիրքը ևս մեկ անգամ տպագրել, նրանք, ովքեր զուտ հետաքրքրությունից դրդված են ցանկանում կարդալ, կարող են աչքի անցկացնել անվճար տարբերակները, իսկ մնացած գրքերը թողնեն այն մարդկանց, ում համար դրանք ունենալն իսկապես կարևոր է:

– Դօրիան, հիմա որ մի քանի տարի հետ ես նայում, ի՞նչ ես կարծում, ճի՞շտ էր բացահայտվելը:
– Իսկ ո՞վ ասաց, թե մի կերպարը բացահայտելուց հետո, ես մեկ այլ կերպար չեմ ստեղծել: Բացահայտումս բոլոր առումներով շահավետ էր: Նախկինում այդ շահն այլ էր, այսօր ես այլ շահ եմ տեսնում դրանում: Այժմ ինձ թվում է, որ դա նախ և առաջ կատարելագործվելու հսկայական ստիմուլ տվեց ինձ, օգնեց հասկանալ, թե ինչ տրանսֆորմացիաների եմ ընդունակ, ինչ մետամորֆոզների, որքան չօգտագործվող ներուժ ունեմ: Անցած երկու տարվա ընթացքում ես կարծես տասը տարով առաջ ընկա: Ինչպես այժմ մոդայիկ է ասել, պարադիգմայի հսկայական շարժ տեղի ունեցավ: Դա դրական փորձ էր: Ճիշտ ժամանակին, թեկուզ շոշափելի կորուստների գնով, որևէ բանից հրաժարվելն ու այլ՝ ավելի հեռանկարային ընտրություն կայացնելը հերոսական արարք է: Նայեք այս օրերի Ուկրաինային:

– «Հոգու մերկապարում» ի՞նչ նորություններ կան:
– Իմ կայքը վաղուց արդեն այդպես չի կոչվում: Ինչևէ: Dorian.am-ը փակել եմ: Ստեղծել եմ «Իմ գրադարակը», որտեղ հավաքված են ստեղծագործություններս, անվճար տեղադրել եմ համացանցում ու քաշվել մի կողմ: Գործում եմ «ստեղծագործություն արա, գցիր ջուրը» սկզբունքով: Մարդիկ իրենք էլ շատ հեշտ գտնում են ընթերցելու եղանակը, իրար են ուղարկում աշխատանքս, տեղադրում են ֆորումներում, բլոգներում և սոցիալական ցանցերում: Եթե տարիներ առաջ տարածմամբ ստիպված էի ինքս զբաղվել, այժմ միայն հրապարակում եմ գրադարակում, որտեղ անգամ սոցիալական ցանցերի կոճակներ չկան, և ընթերցողներս իրենք են պատճենում, իրար փոխանցում: Այժմ ես ինձ կարող եմ թույլ տալ նաև դրանով չզբաղվել, ու դա ճոխություն եմ համարում:

– Կարծես մեր երկրում գրական զարթոնք է, մարդիկ վերադառնում են դեպի գիրքը:
– Որևէ զարթոնք մեր երկրում չկա: Այն, ինչ տեղի է ունենում գրականության մեջ, քաղաքական ու քաղաքացիական ակտիվությունը, աշխուժությունը մյուս ոլորտներում, ընդամենը կենտրոնացված սոցիալական ցանցի առկայության արդյունքն է: Իսկ սոցիալական ցանցերում ապակենտրոնացում է սկսվել, մարդիկ խումբ-խումբ առանձնանում են և որպես շփման հիմնական հարթակ ընտրում են տարբեր սոցիալական ցանցեր: Շուտով գիրք վաճառողների համար ավելի դժվար կլինի Սիրուշոյի երկրպագուներին գրավել և ստիպել գնել իրենց արտադրանքը: Շուկայի ընդլայնումը կպահանջի այնպիսի ներդրումներ, որոնք Հայաստանում գիրք վաճառելով անհնար կլինի արդարացնել: Հրատարակիչները կտարվեն մեծ շուկաների որոնումներով, շեշտը չեն դնի ներքին շուկայի վրա ու զարթոնքի այդ պատրանքն արագ կվերանա: Հետագայում մեզ կուրախացնեն դրսում ինչ-որ մեկի գիրքը տպագրելով, դրսից բերած որևէ մրցանակով ու նման բաներով: Մեր ժողովուրդը հակված է դա առաջընթաց համարել, մեծ մասին դա միանշանակ կբավարարի: Ներքին խմորումների բացակայության պատճառով առաջացող տոտալ դեգրադացիան որևէ մեկին չի անհանգստացնի: Այդ առումով Հայաստանը շատ ոլորտներում է հաջողություններ գրանցում:

– Քո ո՞ր ստեղծագործությամբ կարող ես գրողին հատուկ հպարտություն ապրել:
– Միշտ էլ սիրել եմ իմ վերջին ստեղծագործությունը: Այսօր դա «Իմ երկու հայրը» պատմվածքն է: Այնտեղ ես համեմատաբար ավելի նման եմ այն գրողին, որը կցանկանամ լինել: Հետո այն դրական է գնահատվել գրականության հետ ավելի սերտ կապված մարդկանց կողմից: Անկախ իր թեմայից, այն չի ընդունվել՝ իբրև պրովոկացիա: Այնտեղ ես տողատակով չեմ խոսել, բայց և այնպես կարողացել եմ ընթերցողի ուշադրությունը շեղել հասարակական այդքան ակտուալ թեմայից ու սևեռել դեպի հերոսների ներաշխարհը, նրանց խնդիրներին: Դա ստեղծագործության ֆոների հետ խաղալու փորձ էր ինձ համար, որ հաջողված եմ համարում, շարունակում եմ զարգացնել միտքը, ինչն իր ազդեցությունն է ունենում այն աշխատանքի վրա, որով զբաղված եմ այժմ:

– Գրականության մեջ ժանրերը էական չեն,- սիրում էր ասել Հեմինգուեյը: Հնարավո՞ր է, որ առաջիկայում գրական այլ ժանրերի ստեղծագործություններիդ հանդիպենք:
– Ինձ չի հետաքրքրել ու չի հետաքրքրում, թե որ ժանրով եմ ստեղծագործում: Ժանրերը, կարծում եմ, անհրաժեշտ պայմանականություն են ընդամենը: Ինձ համար, օրինակ, «Լոլիտան» և «Մատանիների տիրակալը» միևնույն ժանրի գրքեր են: Երկու գրքում էլ հերոսներն անվերջ ինչ-որ տեղ են գնում, ու դա ձանձրալի է: Այս օրինաչափությամբ կարելի է միլիոնավոր ժանրեր հորինել: Գրադարանի դարակները դասավորելու համար դա հարմար չէր լինի, բայց առցանց գրադարաններում, ընդունված ժանրերի հետ մեկտեղ, արդեն իսկ օգտագործվում են նաև հազարավոր այլ ժանրեր՝ «պիտակներ», որոնք օգնում են ավելի ճշգրիտ դասակարգել գրքերը (նաև ֆիլմերը, խաղերը և այլն), գտնել իրար նման գրքեր: Ամերիկյան հեռուստատեսությամբ, օրինակ, ցուցադրվում է «Գրիմմ» հեռուստասերիալը, որի հերոսները փնտրում են տարբեր հանցագործությունների մեղավորներին: Ինչ-որ մեկը կասի՝ դետեկտիվ է: Լավ: Իսկ եթե հանցագործները մոգական արարածնե՞ր են… Կամ Լարս ֆոն Թրիերը, որ իր նոր ֆիլմն անվանել է պոռնոդրամա, ու մարդիկ քննարկում էին՝ կա՞ նման ժանր, թե ոչ: Պարզ է դառնում, չէ՞, որ «պիտակները» հաղթում են ժանրերին, ծիծաղելի է անգամ մտածել՝ այս կամ այն ժանրը գոյություն ունի, թե ոչ: Հետևաբար, իմ յուրաքանչյուր ստեղծագործություն այլ ժանրերի կարելի է վերագրել:

– Հետևո՞ւմ ես լրատվությանը: Ի՞նչ կարծիք ունես այսօր տիրող հասարակական, սոցիալական քննարկումների մասին:
– Հայաստանյան լրատվությանը հիմնականում չեմ հետևում, եթե չհաշվենք ֆեյսբուքյան ընկերներիս տեղադրած հղումները: Կարծում եմ՝ Հայաստանում տարին 6 անգամ են լուրեր լինում, կարելի է և չհետևել: Ի՞նչ լրատվության մասին է խոսքը, եթե թեման պիտի լինի ինչ-որ խանութ կամ ԱԺ-ում հնչած հայհոյանք: Ֆեյսբուքում կարդում եմ վերնագրերը ու համոզված եմ, որ դա մեր լրատվական դաշտի արտադրանքի 98%-ն է: Հետևում եմ տեխնոլոգիական, արվեստին, գիտությանը վերաբերող նորություններին: Բայց, ցավոք, Հայաստանում այդ թեմաներով նորություններ չկան, հիմնականում կիսատ-պռատ թարգմանություններ են:

– Հիմա է՞լ ես զգուշանում հասարակությունից:
– Այո՛: Վերջին անգամ անցած շաբաթ եմ տնից դուրս եկել: Հիմնականում փակված եմ տանը:

Քենեդին միայն ԽՍՀՄ-ի հետ զիջումների հարցում չէ, որ ընդդիմացավ Պենտագոնի ղեկավարներին և իրեն նախագահական աթոռին հասցրած մեծահարուստներին: Նա մեծ բարեփոխիչ էր և ԱՄՆ-ում բարեփոխումների շարք սկսեց, ինչը սպառնում էր «ամերիկյան երազանքի» ճարտարապետների նախագծած մոդելին:

Պատմության մեջ կան առեղծվածներ, որոնք, ըստ երևույթին, երբևէ չեն պարզաբանվի:
Ահավասիկ. ԱՄՆ նախագահներ Աբրահամ Լինքոլնն ու Ջոն Քենեդին զբաղվել են քաղաքացիական իրավունքի հարցերով: Լինքոլնը նախագահ ընտրվեց 1860 թ., Քենեդին` 1960 թ.: Երկուսն էլ սպանվեցին ուրբաթ օրը` իրենց կանանց ներկայությամբ: Սպանված երկու նախագահների հաջորդները հարավի նահանգներից էին, երկուսի անունն էլ` Ջոնսոն: Է. Ջոնսոնը ծնվել է 1808 թ., իսկ Պ. Ջոնսոնը` 1908 թ.: Լինքոլնին սպանող Ջոն Ուիլքս Պուրը ծնվել է 1839 թ., իսկ Քենեդուն սպանող Լի Հարվարդ Օսվալդը` 1939 թ.: Պուրն ու Օսվալդը սպանվեցին դատվելուց առաջ: Զոհված երկու նախագահներն էլ Սպիտակ տանն աշխատանքի անցնելուց առաջ զավակ էին կորցրել: Լինքոլնի քարտուղարուհու անունը Քենեդի էր, որը խորհուրդ չէր տվել նախագահին թատրոն գնալ, ուր և սպանվեց նա: Նախագահ Քենեդու քարտուղարի անունը Լինքոլն էր, որը նույնպես խորհուրդ չէր տվել նախագահին գնալ Դալլաս, ուր սպանվեց:
Մի՞թե պատահական է պատահականությունների այս շղթան: Դժվար թե… Գուցե իրավացի՞ են նրանք, ովքեր կարծում են, թե Ջոն Քենեդու մեջ ապրում էր Աբրահամ Լինքոլնի հոգին:
Ինչևէ: Եթե այս հարցում գիտնականներն անզոր են, գուցե մոգերն ու քրմերը զբաղվեն…
Ջոն Ֆիցջերալդ Քենեդին ծնվել է 1917 թ. մայիսի 29-ին Մասսաչուսեթս նահանգում` պետական ծառայողի ընտանիքում: Նրա հայրը Ֆրանկլին Ռուզվելտի կառավարության անվտանգության ծառայության պետն էր, հետագայում` Անգլիայում ԱՄՆ դեսպանը: Ապագա նախագահի միլիոնատեր հայրն այնքան էլ լավ համարում չուներ ԱՄՆ-ում, բայց դա չէր խանգարում, որ ապահովեր իր զավակների աննախադեպ հաջողությունները: Ի դեպ, Ժոզեֆ Քենեդին ԱՄՆ մեծահարուստների դասում 12-երրորդն էր և իր հսկայական կարողությունն ամենևին էլ ազնիվ ճանապարհով չէր վաստակել:
Հենց հայրն էլ ապահովեց Ջոն Քենեդու գլխապտույտ վերելքը կառավարման սանդղակով: Ավարտելով Հարվարդի համալսարանը` ապագա նախագահը աշխատանքի է տեղավորվում հոր մոտ: Նա հաճախ էր տարբեր հանձնարարություններով գործուղվում Եվրոպա: Տակավին երիտասարդ` նա առիթ ունեցավ լինելու կապիտալիստական Լոնդոնում, կոմունիստական Մոսկվայում, ֆաշիստական Բեռլինում: Պատերազմը դիմավորեց Անգլիայում և պատվով կատարեց իրեն տրված հանձնարարականները: Առհասարակ, Ուինսթոն Չերչիլը Քենեդու հայացքների ձևավորման վրա շատ է ազդել: Քենեդին պատերազմի ժամանակ ակտիվ գործողությունների կողմնակից էր և կոչ էր անում ԱՄՆ ղեկավարությանը արագ զինվել: Անձամբ Քենեդին ԱՄՆ ռազմածովային ուժերում կամավորագրվեց, սակայն այդպես էլ չմասնակցեց մարտական գործողություններին, չնայած հետագայում` նախագահական քարոզարշավի ժամանակ, նրա թիմը Քենեդուն ներկայացնում էր որպես պատերազմի հերոս: Ի դեպ, այս երևույթը շատ տարածված էր հետպատերազմյան ԱՄՆ-ում:
Քենեդու թիմը չզլացավ անգամ նրան ներկայացնել որպես ԱՄՆ լավագույն մարզիկներից մեկը. իբր նախագահի թեկնածուն ֆուտբոլիստ էր, լողորդ և այլն… Անգամ Քենեդու ընդդիմադիրներից ոչ ոք չնկատեց, որ նախագահի թեկնածուն ի ծնե արատավոր է, նրա մարմնի մի կողմը մյուսից փոքր-ինչ երկար էր: Բացի այդ, մանկուց Ջոն Քենեդին հիվանդոտ ու թուլակազմ էր:
Ընդամենը 30 տարեկան հասակում նա հաղթեց Կոնգրեսի ընտրություններում, իսկ հինգ տարի անց երիտասարդ Քենեդին արդեն սենատոր էր Մասսաչուսեթս նահանգից: Նույն թվականին նա ամուսնացավ Ժակլին Բուվյեի հետ, որ ԱՄՆ ամենահարուստ, ամենաազդեցիկ ընտանիքներից էր: Սա հաշվարկ, դիվանագիտական ամուսնություն էր: ԱՄՆ-ում քաղաքական կարիերա ապահովելու համար լավ, կայուն ընտանիք է պետք ունենալ:
Բայց սա դեռ ամենը չէր: 1960 թ.` 43 տարեկան հասակում Ջոն Քենեդին դեմոկրատական կուսակցության կողմից առաջադրվեց որպես ԱՄՆ նախագահի թեկնածու և հաղթանակ տարավ` դառնալով երկրի պատմության մեջ ամենաերիտասարդ նախագահը: Ավելորդ չէ նշել, որ Քենեդին իր մրցակցին` Ռիչարդ Նիքսոնին հաղթեց ձայների չնչին` 0,17 տոկոս առավելությամբ:
Քենեդու հաղթանակը եզակի էր ոչ միայն իր երիտասարդ տարիքով. նա ԱՄՆ առաջին կաթոլիկ նախագահն էր, քանզի Քենեդիների տոհմն իռլանդական ծագում ուներ:

Կառավարման ծանր տարիներ էին բաժին ընկել Ջոն Քենեդուն: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո սկիզբ առած սառը պատերազմը թևակոխել էր նոր, վճռական փուլ: Կարիբյան ճգնաժամի տարիներն էին: Կուբայի շուրջ կրքերը թեժանում էին: Խորհրդային Միությունը, սակայն, անդրդվելի էր և խորհրդային ռազմանավերը, կարծես պատերազմ սանձազերծելով, երկու անգամ ճեղքեցին ԱՄՆ կողմից Կուբայի շրջափակումն ու մտան Կուբա:
Պենտագոնի գեներալները Քենեդուց անհապաղ հակահարված տալու հրաման պահանջեցին, ինչը, ամենայն հավանականությամբ, երրորդ համաշխարհային պատերազմի սկիզբը կլիներ: Սակայն ԱՄՆ երիտասարդ նախագահը շատ ավելի հումանիստ ու սառնասիրտ էր, քան իր գեներալները:
Քենեդին միայն ԽՍՀՄ-ի հետ փոխզիջումների հարցում չէ, որ ընդդիմացավ Պենտագոնի ղեկավարներին և իրեն նախագահական աթոռին հասցրած մեծահարուստներին: Նա մեծ բարեփոխիչ էր և ԱՄՆ-ում բարեփոխումների շարք սկսեց, ինչը սպառնում էր «ամերիկյան երազանքի» ճարտարապետների նախագծած մոդելին:
Դա էլ եղավ Քենեդու դատավճիռը:
Ամեն դեպքում ԱՄՆ երիտասարդ նախագահը սկանդալային անձնավորություն էր, և ոչ միայն քաղաքականության մեջ: Նա աշխարհին հայտնի էր որպես հմուտ սիրեկան: Քենեդին հասկանալով, որ հիվանդ է (տառապում էր Ադդիսոնի հիվանդությամբ, որ հայտնի է նաև բրոնզյա հիվանդություն անվամբ) և երկար չի ապրելու, ձգտում էր կյանքից քաղել ամեն ինչ, ամեն վայելք: Առհասարակ սիրում էր սիրահետել կանանց ասելով, որ իր համար կարևորը արդյունքը չէ, այլ ընթացքը: Շատերն են վկայել, որ Քենեդին անհագուրդ սիրամոլ էր: Իսկ նրա սիրուհիների թիվը փոքր չէր, և նրանց մեջ ամենասկանդալայինը, իհարկե, ոչ պակաս հանրաճանաչ և հանրության կողմից ոչ պակաս սիրելի Մերիլին Մոնրոն էր: Եվ նա սոսկ սիրուհի չէր, նա նաև հավակնում էր լինել Սպիտակ տան առաջին տիկինը` հույս ունենալով, որ Ջոն Քենեդին մի օր կամուսնալուծվի Ժակլինից և կամուսնանա իր հետ: Իր շրջապատում Մոնրոն անթաքույց խոսում էր այդ մասին:
Նրանց կապի մասին լավ գիտեր նաև Ժակլինը, սակայն իրեն և ամուսնուն չխայտառակելու համար միշտ լռում էր և խույս տալիս դերասանուհու հետ հանդիպումներից, չնայած Մերիլին Մոնրոն անձամբ քանի անգամ սադրել է Ժակլինին:

Ջոն Քենեդի, Ժակլին Բուվյե և Մերիլին Մոնրո. այս եռանկյունու յուրաքանչյուր կողմն այնքան տարբեր էր մյուսից: Նրանց միավորող երեք բան կար` սեր, ատելություն և թմրանյութեր, որոնց օգտագործումից զերծ չէր մնում նաև ԱՄՆ նախագահը:

1962 թ. նոյեմբերի 22-ը ԱՄՆ պատմության ամենասև ու ամոթալի օրերից է: Այդ օրը նախագահ Քենեդին կնոջ` Ժակլինի հետ, բաց լիմուզինով հանդիսավոր կերպով անցնում էր Դալլասով: Սակայն դիպուկահարի արձակած երկու կրակոցները ընդհատեցին նրա երթը: Փամփուշտներից մեկը մխրճվեց նախագահի պարանոցի, մյուսը` գլխի մեջ: Հիվանդանոց չհասած` Քենեդին մահացավ: Նրա աճյունն ամփոփեցին Արլինգտոնի ազգային գերեզմանատանը:

1963 թ. նոյեմբերի 22-ին Դալլասում հնչած կրակոցները, սակայն, վերջ չտվեցին Ջոն Քենեդու կյանքին: Նա սպանվեց, սպանվեց առեղծվածային ձևով: Բայց Քենեդուն սպանող Լի Հարվալդ Օսվալդը կրակոցներով սոսկ վերջ դրեց նրա երկրային կյանքին, և սկսվեց Քենեդու անմահությունը:
Ամուսնու սպանությունից շատ չանցած` նրա ահաբեկված կինը` Ժակլինը, ամուսնացավ հույն մեծահարուստ Օնասիսի հետ:

Ինչո՞վ էր պայմանավորված այս ամուսնությունը: Ժակլին Քենեդին Օնասիսի գրկում ապահովությո՞ւն էր փնտրում, թե՞ արդեն սովորել էր իր անձի շուրջ բարձրացվող հաճախակի աղմուկին ու բամբասանքներին: Կամ գուցե Ժակլինին պակասում էր շքեղությու՞նը… Ժակլին Քենեդու և Օնասիսի հարսանիքի օրը Ժակլինն ամուսնուց նվեր ստացավ 6 մլն 105 հազար ֆրանկ արժողությամբ թանկարժեք իրեր: Մեկ տարվա ընթացքում Օնասիսն իր կնոջը նվիրել է ևս 22 մլն ֆրանկ արժողությամբ իրեր: Ծննդյան օրը Ժակլինն ամուսնուց ստացավ 40 կարատանոց ադամանդյա ոսկե մատանի: Մեկ տարվա ընթացքում ընտանիքն իր արդուզարդի վրա ծախսեց 10 միլիարդ ֆրանկ:
Բայց չէ՞ որ Ժակլինն ինքը պակաս մեծահարուստ չէր:

Այս հոդվածի նպատակն է դասեր քաղել Սիրիայի Քեսապ հայկական քաղաքի վրա վերջերս կատարված հարձակումներից:

Անցյալ շաբաթ Թուրքիայի վարչապետ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը երկու հանդուգն քայլեր ձեռնարկեց. նախ՝ փակեց Թուրքիայում 12 միլիոն անդամ ունեցող «Թվիթեր» սոցիալական լրատվական կայքը՝ իր և իր ներքին շրջապատի կոռուպցիայի մասին բացահայտումները քողարկելու համար, երկրորդ՝ աջակցեց և հրահրեց ջիհադական զինյալների ներխուժումը Սիրիայի հյուսիսարևմտյան հատվածում գտնվող, Թուրքիային սահմանակից Քեսապ քաղաքը:

Ի՞նչ ընդհանուր բան կարող է լինել այս, թվում է թե, իրար հետ կապ չունեցող երկու իրադարձությունների միջև:

Էրդողանն անձամբ անուղղակիորեն պատասխանեց այս հարցին մարտի 20-ի քարոզարշավի հանրահավաքի ընթացքում. «մենք կվերացնենք Թվիթերը: Ինձ չի հետաքրքրում, թե միջազգային հանրությունն ինչ է ասում: Բոլորը կտեսնեն Թուրքիայի Հանրապետության ուժը»:

Ակնհայտ է, որ Թուրքիայի վարչապետին չի մտահոգում, որ նա կքննադատվի խոսքի ազատության ժողովրդավարական սկզբունքը ոտնահարելու և որպես բռնակալ խուլիգան հանդես գալու համար: Նա ասում և անում է այն ամենը, ինչը, նրա կարծիքով բխում է Թուրքիայի կամ իր սեփական շահերից:

Միացյալ Նահանգների պաշտոնյաների հակազդեցությունը Էրդողանի համացանցային ճնշումների հանդեպ սին խոսքերից այն կողմ չանցավ: Միավորված ազգերի կազմակերպությունում ԱՄՆ դեսպան Սամանտա Փաուերն իր թվիթերյան էջում գրեց հետևյալ մեկնաբանությունը. «Խորապես մտահոգիչ է, որ Թուրքիան փակել է «Թվիթերը»: Տեղեկատվության հասանելիության արգելափակումն անհամատեղելի է ժողովրդավարության հետ. աջակցեք այն վերաբացելու քաղաքացիների պահանջին»: ԱՄՆ պետքարտուղարի հասարակայնության հետ կապերի գծով օգնական, «Լոս Անջելես թայմս» թերթի նախկին գործադիր խմբագիր Դուգլաս Ֆրանցը, որն ստիպված հրաժարական էր տվել Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ հոդվածի հրապարակման արգելափակումից հետո, Էրդողանի հակաթվիթերյան քայլը բնութագրեց որպես «21-րդ դարի գրքի այրում»: Նմանատիպ միամիտ քննադատություններ հնչեցին նաև Պետդեպարտամենտի խոսնակ Ջեն Փսակիի, Սպիտակ տան մամուլի քարտուղար Ջեյ Քարնիի և Եվրամիության հեռահաղորդակցության հարցերով հանձնակատար Նելլի Քրուսի կողմից:

Արդյոք Էրդողանը մտահոգվո՞ւմ է այս բանավոր խարազանումներից: Ամենևին էլ ոչ: Նա արհամարհում է դրանք: Էրդողանն արդեն երկու տարով արգելափակել էր «Յութուբը», քանի որ կայքում տեղադրվել էին Քեմալ Աթաթուրքի հասցեին վիրավորական տեսանյութեր: Թուրքիայի վարչապետն սպառնում է նաև արգելել «Ֆեյսբուքը» և «Յութուբը» մարտի 30-ի ընտրություններից հետո:

Ինչո՞ւ հայ ղեկավարները՝ Հայաստանում և Սփյուռքում, ավելի հանդուգն չեն վարվում Էրդողանի նման, հատկապես, երբ վտանգի տակ է հայերի գոյությունը: Ամենահարմար պահն է նման հարց բարձրացնելու` ջիհադիստների կողմից Քեսապ ներխուժելուց, հայերին պատանդ վերցնելուց, նրանց տները թալանելուց և եկեղեցիները պղծելուց հետո:

Ցավոք, ամերիկահայ կազմակերպությունների կողմից ԱՄՆ պաշտոնյաներին ուղղված բազմիցս խնդրանքները` օգնելու հայերին և մյուս սիրիական քրիստոնյաներին, անարձագանք են մնում: Մարտի 24-ին Ամերիկայի Հայ Դատի հանձնախումբը մեկ այլ խիստ նամակ հղեց նախագահ Օբամային, պահանջելով Սպիտակ տան և Կոնգրեսի անհապաղ միջամտությունը` կանգնեցնելու համար Քեսապի վրա հարձակումները: Չի թվում է, որ ԱՄՆ կառավարությունը հետաքրքրված է սիրիահայերի և այլ փոքրամասնությունների աղետալի վիճակով, քանի որ Վաշինգտոնը համակված է Բաշար ալ-Ասադի վարչակարգը տապալելով և անտեսում է անմեղ կյանքերի կորուստը:

Հայերը չպետք է բավարարվեն միայն գլուխները թափահարելով և բողոքելով միմյանց Սիրիայից եկող ողբերգական լուրերի մասին: Նրանք պետք է արթնանան համընդհանուր թմբիրից և համարձակ քայլեր ձեռնարկեն: Պետք է ամենօրյա ցույցեր կազմակերպել ամերիկյան խոշոր քաղաքներում, և ամերիկյան, բրիտանական, ֆրանսիական, սաուդական և թուրքական դեսպանատների ու հյուպատոսարանների առջև ամբողջ աշխարհում, բողոքելով նրանց կողմից, այսպես կոչված, ապստամբների զինման դեմ, որոնք առևանգում և սպանում են սիրիահայերին, ի թիվս այլոց:

Պետք է անհապաղ հանդիպումներ անցկացնել ամերիկյան, բրիտանական և ֆրանսիական բարձրաստիճան պաշտոնյաների հետ, պահանջելով, որ նրանք անմիջապես դադարեցնեն բոլոր տեսակի զենքերի մատակարարումն ու ֆինանսական աջակցությունը «ապստամբներին» Սիրիայում, մինչև նրանց կողմից խաղաղ բնակչության վրա հարձակումների դադարեցումը:

2002 թվականին ես մի հոդված էի գրել հետևյալ վերնագրով` «Հայ «մուկը» պետք է ավելի հաճախ մռնչա»: Ըստ էության, այն կոչ էր ավելի համարձակ գործողությունների: Ես անդրադարձել էի Վիլյամ Սարոյանի «Հայ մուկը» պատմվածքին, որտեղ խիզախ մուկն իր վճռական վարքագծով կարողանում է պաշտպանել ինքն իրեն ավելի վայրագ գազաններից:

Լուռ ու անտարբեր մնալն անընդունելի է, մանավանդ այն ժամանակ, երբ մեր հայրենակիցները կոտորվում են Սիրիայում: Երկչոտ պահվածքը միայն քաջալերում է հայ ժողովրդի թշնամիներին:

Հայերը պետք է նախաձեռնող լինեն, այլ ոչ թե արձագանքող: Հայոց ցեղասպանության հարյուրամյակի նախաշեմին նրանք չեն կարող լուռ ականատեսներ լինել, մինչ թուրքական կառավարությունը և նրա դաշնակիցները ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն ձեռնամուխ են լինում հայերի մի նոր բնաջնջման Սիրիայում:

Հայերը պետք է բարձրաձայնեն, բողոքեն և ավելի ազդեցիկ միջոցներ ձեռնարկեն իրենց հայրենակիցներին պաշտպանելու համար աշխարհի չորս անկյուններում: Նրանք պետք է դառնան ՄՌՆՉԱՑՈՂ «մուկ»:

Հարութ Սասունյան
«Կալիֆորնիա Կուրիեր» թերթի հրատարակիչ և խմբագիր

Թարգմանությունը՝ Ռուզաննա Ավագյանի

 Անկախ

Մինչև 2013-ի սեպտեմբերը Հայաստանի ժողովրդական նկարիչ Էդուարդ Արծրունյանի «Հայաստան» որմնակարն անհայտ էր: Եթե լրագրող Անահիտ Կորյունը մի օր գյումրեցի նկարչին չհարցներ՝ վարպետ, բա որմնանկար չունե՞ք, հնարավոր է, որ «Հայաստանն» այդպես էլ չբացահայտվեր:
Վարպետի մահից հետո նկարիչ Խաչիկ Հարությունյանը տեղեկանալով, որ Անահիտ Կորյունը զբաղվում է Արծրունյանի արվեստի ուսումնասիրությամբ, զանգահարում է և ասում, որ վարպետի հետ որմնանկար են ստեղծել: Իսկ Էդուարդ Արծրունյանը կարծել է, թե շենքը, որտեղ իր «Հայաստանն» էր, քանդվել է: Անահիտն ամիջապես ուղևորվել է Տավուշի մարզի Գետահովիտ գյուղ: Զորանոցը գտնվում է գյուղից վերև՝ բարձունքին: Խորհրդային տարիներին այն եղել է «Տյումենգազի» հանգստյան տունը, իսկ 1992-ից առայսօր համալիրն ամբողջությամբ պաշտպանության նախարարության ենթակայության տակ է:
Պատը, որի վրա Արծրունյանը վրձնել է որմնանկարը, տարիներ ի վեր ծառայել է կինոցուցադրության համար, կինոէկրանի պաստառը քողարկել է «Հայաստանն» ու թաքուն պահել բոլորի աչքից: Գետահովտի զորամասի փոխգնդապետ Գարիկ Առաքելյանը զարմացած է. արվեստի այս գործը, նրա խոսքով, ոչ թե զորամասի, այլ ամբողջ տարածաշրջանի ու հայրենիքի հարստությունն է: «Ես սա համեմատում եմ «Դեն պոբեդի» երգի հետ, ոնց որ այդ հիթն է պատերազմի 5-6 տարիներն ամփոփում, այնպես էլ այս որմնանկարը Հայաստանի պատմության նկարագրությունն է: Այստեղ Կոմիտասն է, Մաշտոցը, Չարենցը, 1915 թվականի դեպքերը, չգիտեմ… Սա հզոր գործ է, ում էլ պատկանի սա, պետք է սրբությամբ պահպանի»,- ասում է նա:
Անահիտ Կորյունի խոսքով` որմնանկարը Էդուարդ Արծրունյանի արվեստի խտացումն է, գլուխգործոցը: «Հայաստանն» ընդգրկում է ազգային ամբողջ սիմվոլիզմը՝ դրանով կերտելով մեր երկրի մանրակերտը` հազարամյակների տարեգրությամբ: «Վարպետի որմնանկարը, կարծում եմ, այս գյուղի բրենդն է, զբոսաշրջային այցեքարտը: Հայաստանի արծրունյանական մեկնաբանությունն ուղղակի ապշեցնող է, նայում ես ու աչքիդ առաջ հառնում է հազարամյակներին դիմակայած մեր պետության ողջ ընթացքը»,- նշում է Անահիտը:
Մարտի 14-ին մշակույթի նախարարության փորձագիտական հանձնաժողովը որմնանկարին տվել է հուշարձանի կարգավիճակ: Իսկ դա նշանակում է, որ այս գործը պահպանվելու է պետության կողմից: Ի դեպ, շատ է խոսվում այն մասին, թե նախկին առողջարանային այս համալիրը սեփականատեր ունի: Նշվում է, թե տարածքը պատկանում է ԲՀԿ ղեկավարին: Նրա մամուլի քարտուղար Իվետա Տոնոյանը, սակայն, ասաց, որ Գագիկ Ծառուկյանը Գետահովտի զորամասի այդ տարածքի հետ որևէ առնչություն չունի:
«Պատմամշակութային ժառանգություն» գիտահետազոտական կենտրոնի տնօրեն Հակոբ Սիմոնյանի խոսքով` եթե անգամ շենքը մասնավոր սեփականություն է, ըստ կարգի, համազգային մշակութային այդ ժառանգությունը չէր կարող չընդգրկվել հուշարձանների ցանկում: Այդպես է նաև Իտալիայում: Հակոբ Սիմոնյանը Վենետիկի, Ֆլորենցիայի, Հռոմի օրինակն է բերում: Վաճառքը մեծ խնդիր չէ, միայն թե սեփականատերը պետք է պարտավորվի չաղճատել, չքանդել, չփչացնել հուշարձանը: «Այդ պարտավորություններն ամրագրված են օրենքով, կառավարության որոշմամբ և կնքվող պայմանագրով: Սեփականատերը հուշարձանի պատշաճ պահպանության համար կարող է ակնկալել պետական աջակցություն, բայց չի կարող այնպիսի գործունեություն ծավալել, որը կվտանգի մշակութային արժեքի ֆիզիկական ու բարոյական վիճակը, չի կարող քանդել, վնասել այն»,- ասաց Հակոբ Սիմոնյանը:
Հարցը գրեթե լուծված է, որմնանկարին տրվել է հուշարձանի կարգավիճակ: Հանձնաժողովի խորհուրդը ստեղծել է աշխատանքային խումբ, որում ընդգրկված են հեղինակավոր նկարիչներ, նաև` Էդուարդ Արծրունյանի որդին: Խմբի անդամներն առաջիկայում կմեկնեն Գետահովիտ` ևս մեկ անգամ ուսումնասիրելու «Հայաստան» որմնանկարը, նաև պարզելու` վարպետը, բացի «Հայաստանից», այլ որմնանկար ունի՞, թե՞ ոչ: Ավելի վաղ մշակույթի նախարարությունը Գետահովիտ էր գործուղել որմնանկարի մասնագետ Արժանիկ Հովհաննիսյանին: «Եկանք այն եզրակացության, որ որմնանկարը պետք է դասվի XX դարի լավագույն որմնանկարների շարքը: Բավականին արժեքավոր որմնանկար է, ես ծանոթ եմ Արծրունյանի արվեստին, սա նրա ստեղծագործության բարձրակետն է: Շատ մեծ սեր կա այնտեղ: Մենք կազմել ենք որմնանկարի` որպես մշակութային ժառանգության անձնագիրը, և ես վստահ էի, որ այն կընդգրկվի մշակութային արժեքների ցանկում»,- ասում է Արժանիկ Հովհաննիսյանը: Մասնագետի խոսքով` կարգավիճակի խնդիրը լուծելուց հետո պետք է զբաղվել որմնանկարի ամրացման ու վերականգնման հարցերով, քանի որ պատը, որի վրա նկարել է ժողովրդական նկարիչը, նախատեսված չի եղել որմնանկարի համար, հնարավոր է, որ բարակ պատն ուժեղ ցնցումների դեպքում փլվի: Ուստի, մասնագետի կարծիքով, կառուցվածքային խնդրի լուծումն առաջնային է:
Էդուարդ Արծրունյանը «Հայաստան» որմնանկարը ստեղծել է 1989 թ.: Այդ ժամանակաշրջանը նրա համար չափազանց բեղուն էր: Մոսկվայում իր 60-ամյակին նվիրված միջոցառմանն Արծրունյանն արժանացել է արծաթե մեդալի: Ստացել նաև ժողովրդական նկարչի կոչում: Վարպետի համար 2014-ը կրկնակի հոբելյանական է: Կնշվեն նկարչի ծննդյան 85 և որմնանկարի 25-ամյակները: «Հայաստանը» կմնա Գետահովտում, թե կտեղափոխվի այլ վայր պահպանության համար, դեռևս հայտնի չէ: Այն, որ որմնանկարը համազգային մշակութային բացառիկ արժեք է,ինչպես տեսնում ենք, մասնագետներն են հաստատում: Էդուարդ Արծրունյանը Արցախյան շարժման ակտիվ մասնակիցներից էր, հետևաբար, ֆիդայիների կերպարները որմնանկարում պատահական չեն: Կերպարներ, որոնք շաղկապված են մեր երկրի պատմությանը և հատկանշում են Հայաստանի տարեգրության որոշակի շրջափուլեր: Որմնանկարի առանցքում են Մեսրոպ Մաշտոցը` հայոց գրերով, Ցեղասպանության հուշահամալիրը, Կոմիտասն ու մեծ երգահանի դրամատիկ հայացքը 1915-ի դեպքերին, խաչքարեր, եկեղեցիներ, վանքեր, հայոց ավանդական պարերը, Չարենցը: Մասնագետների խոսքով` հայ նշանավոր դեմքերի կերպարների արծրունյանական մեկնաբանությունները նոր ու հարուստ ուսումնասիրության նյութ են:
Եթե անգամ հատուկ միջոցառում չկա, զորանոցի զինվորների քայլերն ուղղվում են դահլիճ: Տեսարանը, որ բացվում է զինվորների ու սպաների առջև, ավելի քան պարտավորեցնող է, ներշնչող: Հյուսիսարևելյան դարպասի ամրությունն ապահովված է ոչ միայն սովորական, այլև մշակութային հզոր զենքով….
Մայա Խաչատրյան

«ԻՎի Քոնսալթինգ» ընկերությունը և «Տնտեսություն և արժեքներ» հետազոտական կենտրոնը հրապարակել են Հայաստանի ազգային մրցունակության 5-րդ զեկույցը: Այս ամենամյա զեկույցը պատրաստվում է պետական-մասնավոր հատվածների միջև երկխոսության ձևավորման նպատակով` վեր հանելով մեր երկրի մրցունակության մակարդակն ու տնտեսական իրավիճակը բոլոր ոլորտներում: Հեղինակներն այս աշխատանքի միջոցով ներկայացնում են տնտեսության աճի նախադրյալներն ու աճը խոչընդոտող առանցքային սահմանափակումները, որոնք էական ազդեցություն են թողնում երկրի մրցունակության վրա: Հեղինակների համոզմամբ, նման երկխոսությունը կարող է հետագա տասնամյակի ընթացքում տնտեսության կայուն աճի նախադրյալներ ստեղծել: Զեկույցում մեջբերված տնտեսական աճի յուրաքանչյուր գործոն կրիտիկական է Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական խնդիրների տեսանկյունից, ուստի առանձնացվել են այն առաջնահերթությունները և դրանց սահմանափակումները, որոնց վերացումն իսկապես կարող է երկարաժամկետ կայուն աճի հիմք դառնալ:
Այս տարվա զեկույցի թեման երկարաժամկետ տնտեսական աճն էր, հրամայականն ու խոչընդոտները:
Մինչ խոչընդոտներին անդրադառնալը մեջբերենք մի քանի ցուցանիշներ: Գործազրկությունը, աղքատությունն ու արտագաղթը մնում են Հայաստանի ամենալուրջ սոցիալական մարտահրավերները, իսկ արտադրողականությունը` երկրի մրցունակության անկյունաքարը: Տրանսպորտային սահմանափակումները բացասական ազդեցություն են թողնում երկրի տնտեսության վրա, իսկ մրցակցության ոչ հավասար դաշտը խոչընդոտում է բիզնեսի աճը և ձեռներեցությունը: Ստվերային տնտեսությունն էլ իր հերթին է ստեղծում անբարենպաստ պայմաններ: Անհանգստացնող են արտագաղթի ցուցանիշները, որոնց դրդապատճառները ևս ժամանակի ընթացքում փոխվել են:
Չնայած այն հանգամանքին, որ գործազրկությունը շարունակում է մնալ արտագաղթի հիմնական դրդապատճառը, երկիրը լքելու այլ պատճառներից են նաև աշխարհաքաղաքական սպառնալիքները, սոցիալական անարդարությունը, երկրի կառավարման նկատմամբ բացասական վերաբերմունքը, երկրի զարգացման անորոշությունը և այլն:
Համաշխարհային միգրացիայի հոսքերի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ բարձր եկամուտներ ունեցող երկրներում առավել քիչ կարելի է հանդիպել միգրացիայի բացասական հաշվեկշռի: Ըստ զեկույցի` գործազրկության իրական մակարդակը գնահատվում է 17 տոկոս: Աշխատուժի մեջ չընդգրկված, սակայն բարձրագույն կրթություն ունեցող մարդկանց մեծ մասնաբաժին կա, որը ըստ վերլուծության` ձևական կրթություն ստանալու հետևանք է: Այս երևույթը մասնավորապես գերակշռում է սոցիալական գիտությունների շրջանավարտների մոտ: Սա նշանակում է, որ տնտեսությունը ներդրում է կատարում ոչ արտադրողական կապիտալի` բարձրագույն կրթություն ունեցող աշխատուժի մեջ:
Իրական գործազրկությունն առկա է մանկավարժության, մշակույթի և սպորտի բնագավառներում: Եվս մեկ ուշագրավ ցուցանիշ. աշխատուժի 25%-ն ու գործազուկների 27%-ը բարձրագույն կրթություն ունեն: Իսկ հասարակության 50%-ից ավելին բարձրագույն կրթություն ունի: Հայաստանն այս ցուցանիշով նույնիսկ գերազանցում է ավելի բարձր կենսամակարդակ ունեցող մի շարք երկրների: 142 երկրների մեջ բարձրագույն կրթության մեջ ներգրավվածության մակարդակով մեր երկիրը 51-րդն է: Այդուհանդերձ, աշխատուժի որակն ու շրջանավարտների անբավարար մակարդակը տեղական գործարարների և ղեկավարների կողմից ծավալուն քննարկումների առարկա է: Գործատուների 90 տոկոսը կարծում է, որ աշխատուժի ներկայիս որակը կարող է իրենց ոլորտի աճի խոչընդոտ դառնալ: Ինչ վերաբերում է ժողովրդագրությանը, ապա նկատվում է բնակչության արագընթաց ծերացում, ինչը հիմնականում պայմանավորված է միջին տարիքի բնակչության արտագաղթով:
Անդրադառնանք տնտեսության ճյուղերին: Վերջին երկու տարում ներդրումների ծավալները նվազել են, ինչը պայմանավորված է շինարարության կրճատմամբ: Փոխարենը վերելք է ապրում արտահանումը: 2009-2013 թթ. այն աճում է տարեկան շուրջ 20%-ով: Մասնավոր ոլորտի կողմից իրականացված ներդրումների միջին տարեկան ծավալը կազմել է 350-400 մլն դոլար: Ամենախոշոր ներդրումները, ի դեպ, եղել են հանքարդյունաբերության և էներգետիկայի ոլորտներում:
Ենթակառուցվածքների զարգացման առումով թերևս Հայաստանը հայտնվել է լավ դիրքերում: Այս ոլորտում կատարվող ներդրումները բավական մեծ ծավալների են հասել հիմնականում օտարերկրյա ներդրումների շնորհիվ: Վերջերս իրականացված զգալի ներդրումներից մատնանշվել են օդանավակայանի համալիր վերակառուցումը և ներքին ճանապարհների բարելավումը: Իսկ ինտերնետի և բջջային կապի օգտագործման ցուցանիշները զգալի առաջընթաց են գրանցել: Ընդհանուր առմամբ, տեխնոլոգիական պատրաստվածության ցուցանիշը բարելավել է իր դիրքերը 20 կետով: Մեր երկիրը իր մրցակցային առավելություններով ամենամեծ դրական տեղաշարժը գրանցել է հենց այդ ոլորտում` ինտերնետ օգատգործողների և ինտերնետի միջազգային թողունակության ցուցանիշներով:
Զեկույցում անդրադարձ է արվել կենսաթոշակային համակարգի բարեփոխումներին: Բարձր է գնահատվել նաև բանկային միջնորդության ոլորտը, որն արագ աճ է գրանցում դեռևս 2007-ից: Վարկավորման ոլորտը տպավորիչ աճ է գրանցել վերջին տասնամյակում, որը չի ընդհատվել նույնիսկ ֆինանսական ճգնաժամի արդյունքում: Բանկային վարկեր-ՀՆԱ հարաբերակցությունը շատ ցածր ելակետային մակարդակից քառակի աճ է գրանցել և նախորդ տարի գերազանցել ՀՆԱ-ի 40 տոկոսը: Սակայն բանկային խնայողությունների առումով պատկերն այնքան էլ լավ չէ: Մինչև 5 տարի ավանդների թիվը բավական ցածր մասնաբաժին ունի: Խնայողություններն ավելի շատ կարճաժամկետ են:
Զեկույցում վեր են հանվել այն բոլոր խնդիրները, որոնց լուծման համար անհրաժեշտ է անհապաղ և արդյունավետ միջամտություն: Մասնավորապես դիտարկվել են առանցքային չորս սահմանափակումներ: Դրանք են` մարդկային կապիտալի ցածր որակը, անկատար մրցակցային միջավայրը, հնարավորությունների բացահայտման պակասը և միաչափ ֆինանսական համակարգը: «Եթե այդ սահմանափակումները չվերացվեն, այլ գործոնների բարելավմանն ուղղված ջանքերն անարդյունավետ չեն լինի»,- այս կարծիքը հայտնեց «Տնտեսություն և արժեքներ» հետազոտական կենտրոնի տնօրեն Մանուկ Հերգնյանը:
Զեկույցում առաջարկված են այդ սահմանափակումների վերացման ճանապարհները: Ըստ այդմ, առանցքային խոչընդոտների վերացմանն ուղղված փոփոխությունների օրակարգը ենթադրում է գործունեության արդար դաշտի ստեղծում, արդյունաբերության քաղաքականության իրականացում, խոշոր ներդրումներ կրթության ոլորտում և ֆինանսական համակարգի զարգացում:
Լ.Ն

500 տարի գիտնականները գլուխ են կոտրում Լեոնարդո դա Վինչիի գաղտնագրերը հասկանալու համար: Հսկան սերունդներին իր գրավոր ժառանգության առյուծի բաժինը գաղտանգրերով է թողել: Գրեթե ամբողջը գաղտնազերծված է ու թարգմանված շատ լեզուներով: Սակայն որոշ նկարների ու վաղ շրջանի գծանկարների վրա արված գաղտնագրերը գիտնականներին այդպես էլ չի հաջողվել գտնել:
Մեր հայրենակից, նկարչուհի Արմինե Խաչատրյանը, որ կարողանում է միաժամանակ գրել երկու ձեռքով, ընդ որում` հայելային արտացոլմամբ, ինչպես Լեոնարդոն է արել, հավատացնում է, որ գտել է նրա գաղտնիքը:
Արմինեն դեռ երեխա տարիքից կարող էր առանց հոգնելու, առանց կտրվելու ժամերով դա Վինչիի նկարների վերատպությունները նայել ու դեռ այն ժամանակ էր տեսնում բաներ, որոնք ուրիշները չէին տեսնում:
– Հայրիկ, նայիր, այստեղ ներքևում հայերեն է գրված,- մի անգամ ասաց աղջիկը հորը` ցույց տալով նկարի տակ արված տարօրինակ «հիերոգլիֆները»:
– Ի՞նչ ես հորինում,- չհավատաց հայրը, չնայած բոլորը գիտեին, որ Արմինեն իրեն հետաքրքրած իրի բոլոր մանրուքները կարող է նկատել:
Նախագուշակ երազը
– Ես արդեն 47 տարեկան եմ (2008-ին), աչքերս փոքր-ինչ տկարացել են, սակայն դեռ կարողանում եմ տեսնել այնպես, ինչպես ուրիշները 10-ապատիկ մոտեցնող հեռադիտակով: Եթե ցանկանում եմ շատ մանր բան տեսնել, շրջում եմ իմ «բինոկլը»` մեծացնելով հեռավորությունը, ինչն ինձ հնարավորություն է տալիս տեսնելու դրա մակերեսը միկրոն առ միկրոն; Երբ երեխա էի, ինձ թվում էր, թե բոլորն են ինձ նման տեսնում:
Արմինեն ավարտել է Երևանի պետական մանկավարժական ինստիտուտի կերպարվեստի բաժինը: Մի քանի տարի աշխատել է որպես նկարչության ուսուցչուհի, իսկ հետո երեխաների ու ամուսնու հետ մեկնել է Լիպեցկ, որտեղ էլ հատուկ հագուստի վաճառքի ֆիրմա է ստեղծել:
-Ես անգամ հեռուստացույց նայելու ժամանակ չունեի: Ննջում էի` պատկերացնելով սիրելի վերատպությունները ու հանկարծ երազումս տեսա Լեոնարդոյին: Նա սկսեց ինձ համոզել կրկին վրձին վերցնել ու երկու ձեռքով միաժամանակ նկարել սովորել: Այդ երազն ինձ հանգիստ չէր տալիս: Ճակատագիրն ասես ինձ կաևորագույն բացահայտման էր առաջնորդում:
Նվիրական գաղտնիքը
Այդ օրը (տարիներ առաջ) նա սուրաց դեպի գրախանութ: Գրադարակին «Լեոնարդո դա Վինչի» գիրքն էր դրված:
– Ես պատահական բացեցի այն. «Սիրտը» գծապատկերով էջն էր: Նայեցի ու ապշեցի. այն տեղում, որտեղ սիրտն է, հստակ հին հայկական տառեր տեսա: Դրանց գծագրությունն առանձնահատուկ է, չնայած որոշ տարրեր կիրառվել են գրության տարբեր համակարգերում. արամեական-պահլավական, սիրիական, եթովպական, հունական…
Արմինեն գնեց գիրքն ու տուն աճապարեց:
Զինվելով տեղեկատուներով` նա վերատպության անկյունում կարդաց.
«Մասիս սարի ճակատին
Մուշ երկրում
Ես լսեցի, որ թուրքերը թլպատել են
Մայրիկիս քույրերին»:
Չգիտես ինչու, բոլոր գրառումները գլխիվայր էին:
– Դրանք անմիտ բառակույտեր չեն,- ենթադրեց Արմինեն:- Նկարում Լեոնարդոն պարզապես 2 տարբերակով մարդկային սիրտ չի պատկերել, ինչպես շատերն են կարծում, այլ Մասիս սարը, հիմա` Արարատը, որի երկու գագաթները, լեգենդի համաձայն, հիշեցնում են երկու սիրտ` մեծի ու մանուկի: Գրառումները գլխիվայր են, որ ընդգծվի, որ դրանք երեխա է կատարել, որը ցանկանում է լսածը փոխանցել:
Տեղեկատուները հաստատեցին նրա ենթադրությունը. արվեստաբանները ժամանակին հաստատել էին, որ դա Վինչին նոտարիուսի և գեղջկուհի Կատերինայի անօրինական որդին է և ընդամենը 5 տարի է ապրել մոր հետ: Նրան մորից խլել են: Մոր կարոտից ապագա հաճարը փորձել է նրա կերպարը վերարտադրել վաղ ուրվանկարներում ու կտավներում:
Այն ժամանակ, երբ Լեոնարդոն նկարել է «Սիրտը», Օսմանյան կյասրությունը հարձակվել է Հայաստանի վրա: Այդ սարսափների մասին է, ըստ երևույթին, ցանկացել պատմել դա Վինչին սերունդներին:
Իր բացահայտման մասին Արմինեն որոշեց ոչ ոքի չպատմել, կարծելով, որ ինչ-որ մեկն արդեն արել է դա: Չափազանց հեշտ էր կարդացվում գրառումը` նրա կարծիքով:
Ամոթխած Ջոկոնդան
– Ամիսներ անց հեռուստացույցով տեսա, թե ինչպես Անգլիայի թագուհին գնեց դա Վինչիի «Երեխան մոր արգանդում» կտավը: Ու հանկարծ հաղորդումը վարողն ասաց. «Ցավոք, ոչ ոք չգիտի, թե ինչ է գրված նկարի կողքին»: Ես զարմացա: Չէ՞ որ ամեն ինչ շատ պարզ երևում է, գրված է. «Գրում եմ երկյուղով, որ հանկարծ մայրս չտեսնի»:
Արմինեն իր կռահումների մասին որոշեց վերջապես մասնագետներին ասել ու դիմեց հայտնի հայագետ Ներսես Մկրտչյանին: Տեսողության խնդրի պատճառով պրոֆեսորը չկարողացավ ինքնուրույն տեսնել դա Վինչիի գրառումներն անգամ խոշորացույցով, և Արմինեն նրա համար վերարտադրեց տեքստը:
– Դրանք իսկապես էլ XII դարի հայերեն գրեր են,- զարմացած էր պրոֆեսորը:
Արմինեն ապշած էր` ինչպե՞ս մինչև հիմա ոչ ոք չի բացահայտել դա Վինչիի կոդը: Հարազատները նույնպես ցնցված էին, թե ինչպես է Արմինեին հաջողվել գաղտնազերծել դա Վինչիի գրառումները, որոնցում գիտնականները միայն տարօրինակ տառերի անկանոն կույտեր էին տեսնում: Փորձելով գիտնականներին բացատրել, թե ինչպես են դրանցից նախադասություններ կազմվում, Արմինեն իր տեսողության մի նոր հատկություն բացահայտեց:
– Ամեն ինչ այնքան հասարակ էր թվում: Հայտնի է, որ Լեոնարդոն լատիներենով արած գրառումները գաղտնագրել է հայելու օգնությամբ: Ես նույնպես մեծացել եմ հայելու առջև: Իմ հայրական տանը եռափեղկ հայելի կար, որի ետևում ես դաս էի անում, նկարում ու մեծերին հետևում: Պարզվում է, որ իմ աչքերն այդ ժամանակ հարմարվել են կարդալու ոչ միայն ձախից աջ ու աջից ձախ, այլև` գլխիվայր: Բացի այդ, վերջին տարիներին, ինչպես երազումս Լեոնարդոն էր կարգադրել, հմտացել եմ երկու ձեռքով միաժամանակ գրելուն. այնպես ինչպես նա էր ասում:
Այդ հմտությունները, լուսանկարչական հիշողությունն ու բնածին հատկությունները Խաչատրյանին հնարավորություն տվեցին հայացքով անմիջապես որսալու միավանկ բառերը, որոնք արդեն իր կողմից գաղտնազերծված տեքստից են ծանոթ ու կարդալ դրանք, եթե անգամ դրանցում որոշ տառեր նկարիչն անփույթ է գրել: Արմինեն սենսացիոն բացահայտում արեց նաև` կապված «Մոնա Լիզայի» վերատպության հետ:
– Ջոկոնդայի ճակատին նկարիչը հայերեն գրել է` «Ամոթխածը», իսկ անկյունում` «Կներես, ճչանը»: Ըստ երևույթին, փորձելով ամոթխած աղջկա դեմքից ժպիտ կորզելու պահը որսալ, նա դիմել է զանազան միջոցների: Ասենք` կսմթում էր բնորդուհուն, ստիպում նրան սրտնեղել, իսկ հետո իր ներողությունն է հավերժացրել, ասես դարերին ակնարկելով, թե ինչպես է այդ կերպարը ծնվել:
Մոր կաթի հետ
Թե ինչու է XVI դարի իտալացի նկարիչը գրել XII դարի հայերենով հարցին Արմինեն հետևյալ բացատրությունն է տվել.
– Կարծում եմ, որ հայերենը Լեոնարդոն մոր կաթի հետ է ներծծել: Դա միակ բանն է, որ նրան մորից է մնացել այն բանից հետո, երբ հայրը նրան տարել է Ֆլորենցիա: XII դարում է Հռոմի կաթոլիկ ու հայկական քրիստոնեական եկեղեցիների միջև ունիա կնքվել, ինչի հետևանքով Հայաստանում կրոնական պառակտում է առաջացել: Շատ հայեր հեռացան հայրենիքից ու տեղափոխվեցին Եվրոպա` այնտեղ հիմնվելով: Հայերենում կատարված փոփոխությունները նրանք չեն ընդունել ու անփոփոխ վիճակում իրենց սերունդներին են փոխանցել իրենց իմացած գրավոր ու բանավոր լեզուն:
Արմինեն Լեոնարդոյի հայկական արմատների մասին մի ապացույց էլ է բերում.
– Լեոնարդոն իր գրություններից մեկում նշում է. «Ես Վաչիսն եմ», որը հայերենից թարգմանաբար նշանակում է` «քաղցրս, սիրելիս, լավս»: Այդ անունը նա կարող էր ստանալ մկրտության ժամանակ, իսկ մոր ազգանունը Լևասինարդե էր, ինչը նշանակում է`«հրաշալի առյուծ»: Արմինեն այդ բոլոր գաղտնիքները կարդում է Լեոնարդոյի գրություններում: Ու պատրաստ է ապացուցել դա: Նա արդեն գիրք է գրել, որը կարող է գիտական սենսացիա դառնալ:

«Էքսպրես գազետա» (2008)

Հայաստանի առաջատար ծանրորդների մի մասը 2013-ի մրցաշրջանում ապաքինում էր վնասվածքները, մյուսներն էլ տարբեր խնդիրներ ունեին, կային նաև որակազրկվածներ: Հետևանքն այն էր, որ մերոնք անմասն մնացին աշխարհի, Եվրոպայի առաջնություններում խաղարկված մեդալներից: Ասում են` օլիմպիական խաղերին հաջորդած տարում նման իրողությունները սարսափելի չեն: Այդուհանդերձ, ծանրամարտի Հայաստանի ֆեդերացիան տարեկան պետությունից աջակցության կարգով 165 մլն դրամ է ստանում, և ինքնին հարց է առաջանում` եթե մերոնք ներկայացուցչական ստուգատեսներում պարգևներ չեն նվաճում, իմաստ ունի՞ այդքան դրամ ծախսել:

Արդարության դեմ չմեղանչելու համար նշենք, որ մեր պատանի և երիտասարդ ծանրորդներն անցած տարի միջազգային տարբեր ստուգատեսներում 36 մեդալ են նվաճել: Բայց դա սոսկ փոքր սփոփանք է և չի լրացնում այն բացը, որ ունեն Հայաստանի մեծահասակ ծանրորդները:

Եվ ահա, Երևանում անցկացված Հայաստանի ծանրամարտի առաջնությունը պետք է մի շարք հարցերի պատասխանը տար, նաև բացահայտեր, թե ինչ ներուժ ունենք, վտանգ չկա՞, որ չի կրկնվի նախորդ տարվա պատմությունը:
Ապրիլի 3-13-ը Իսրայելում անցկացվելու է Եվրոպայի առաջնությունը: Թել Ավիվում կայանալիք այդ քննությունից առաջ Հայաստանի առաջնությունում ստուգարք հանձնած մեր ծանրորդների մասին ահա թե ինչ ասաց Հայաստանի ծանրամարտի ֆեդերացիայի գլխավոր քարտուղար, միջազգային կարգի մրցավար Փաշիկ Ալավերդյանը:

– Արդեն կայացել են Հայաստանի մեծահասակների և պատանիների առաջնությունները, պետք է կազմակերպվի նաև երիտասարդների առաջնություն: Այն կկայանա Երևանում, ապրիլի 19-23-ը: Հունիսի 20-27-ը Կազանում անցկացվելու է երիտասարդների աշխարհի առաջնությունը: Մեր երիտասարդ ծանրորդները դեռ ժամանակ կունենան նախապատրաստվելու: Մինչդեռ մեր մեծահասակ և պատանի ծանրորդներին առաջիկայում են փորձություններ սպասում: Անհրաժեշտ էր այժմ համալրել այդ տարիքի մարզիկների հավաքականները: Պատանիների Եվրոպայի առաջնության մասնակիցներին ապրիլի 28-ից մինչ մայիսի 5-ը հյուրընկալելու է Չեխիայի Չեխանով քաղաքի մարզապալատը: Ինչ վերաբերում է Հայաստանի մեծահասակների առաջնությանը, ապա մասնակցեցին 23 մարզուհի և 100 մարզիկ:

– Այն հնարավորություն տվե՞ց կողմնորոշվելու, թե քանի մարզիկ և մարզուհի ենք մրցահարթակ դուրս բերելու Եվրոպայի առաջնությունում:
– Առաջնությունը կարևոր էր անկախ այն հանգամանքից, թե ինչ արդյունքներ են արձանագրվել: Դա հնարավորություն էր ծանրամարտով զբաղվողների համար, որպեսզի մրցության բովում ստուգեին իրենց կարողությունները, նաև փորձեին արժանանալ հավաքականի մարզիչների ուշադրությանը: Առաջնությունում եղանակ ստեղծեցին մեր փորձառու ծանրորդները: 2014-ի հիմնական նպատակը նոյեմբերի 1-8-ը Ղազախստանի Ալմաթի քաղաքում կայանալիք աշխարհի առաջնությանը կազմուպատրաստ ներկայանալն է, քանի որ այն վարկանիշային է 2016-ի օլիմպիական խաղերի համար: Եվրոպայի առաջնությունում նախատեսել ենք մրցահարթակ դուրս բերել 7 մարզիկի և 4 մարզուհու: Դեռ ժամանակ կա, հուսանք, որ մինչ այդ որևէ անցանկալի բան չի կատարվի, հավաքականի թեկնածուները վնասվածքներ չեն ստանա:

– Առաջնությունից առաջ խոսակցությունները շատ էին, որ մեր անվանի ծանրորդները պետք է մասնակցեն:
– 77 կգ քաշային Տիգրան Մարտիրոսյանը մասնակցեց միայն պոկում վարժությանը, սակայն ձեռքը մի փոքր վնասված էր, և հրում վարժությունը բաց թողեց: Առաքել Միրզոյանն ապաքինում է ոտքի վնասվածքը: Մեր ճանաչված բոլոր ծանրորդները հանդես եկան: Որոշվել է նաև հավաքականի կազմը: Մարզուհիներից մեր երկրի պատիվը կպաշտպանեն 48 կգ քաշային Էլեն Գրիգորյանը, Աննա Գովելյանը (53 կգ), Մելինե Դալուզյանը (69 կգ), Հռիփսիմե Խուրշուդյանը (+75 կգ): 63 կգ քաշային կարգում նախատեսել էինք, որ հանդես կգա Քրիստինե Պետրոսյանը, սակայն նա չհասցրեց բուժել ծնկի վնասվածքը: Խուրշուդյանը մայր դառնալուց հետո երկար ժամանակ չէր մտել մրցահարթակ: Նա դեռևս իր լավագույն մարզավիճակում չէ, ժամանակ է պետք, որ աստիճանաբար հունի մեջ մտնի: Խուրշուդյանը պետք է փորձամրցումների, մրցումների մասնակցի: Դժվար է ընդմիջումից հետո խոշորամասշտաբ ստուգատեսում հանդես գալ:

– Բայց ոչ միայն նրա համար է դժվար լինելու, այլև` մյուս մարզուհիների, քանի որ նրանք էլ տևական դադար են ունեցել:
– 2012-ի օլիմպիական խաղերում նրանք հանդես են եկել և այժմ կրկին մրցահարթակ են բարձրանալու: 2013-ին մեր ծանրորդուհիները բաց են թողել աշխարհի, Եվրոպայի առաջնությունները: Ներկայումս նրանց ցույց տված արդյունքները քիչ են ոգևորում, բայց հուսադրող են:

– Մեր երկրի տղամարդկանց հավաքականի թեկնածուներն այդ առումով ավելի լա՞վ վիճակում են, ովքե՞ր են նրանք:
– Բոլորի անուններն էլ մարզասերներին քաջածանոթ են: Եվրոպայի առաջնությանը նախապատրաստվում են Սմբատ Մարգարյանը (56 կգ), Վանիկ Ավետիսյանը (69 կգ), Տիգրան Մարտիրոսյանը, Առաքել Միրզոյանը (երկուսն էլ` 77 կգ), Աղասի Աղասյանը (85 կգ), գերծանրքաշայիններ Հայկ Հակոբյանը, Ռուբեն Ալեքսանյանը:

– 77 կգ քաշային մարզիկներից մեկը Հայաստանի առաջնությանը չի մասնակցել, մյուսն էլ կիսատ է հանդես եկել: Թիմում նրանց ընդգրկելն ինչքանո՞վ է նպատակահարմար:
– Երկուսն էլ մեր տիտղոսակիր ծանրորդներից են և պետք է Եվրոպայի առաջնությանը մասնակցեն, որպեսզի իմանանք, թե ինչ անելիք ենք ունենալու աշխարհի առաջնությունում: 2014-ի և 2015-ի աշխարհի առաջնություններում հավաքած միավորներով կորոշվի, թե քանի մասնակից կունենանք առաջիկա օլիմպիական խաղերում: Ունենք այն, ինչն ունենք: Առաքելը վերջին անգամ հանդես է եկել 2012-ին Լոնդոնում կայացած օլիմպիական խաղերում և 0 ստանալով` ձախողվել է:

– Հայաստանի մարզիկ-մարզուհիները Եվրոպայի առաջնությանը որտե՞ղ են նախապատրաստվում:
– Մեր ունեցած հնարավորությունները սահմանափակ են: Ծանրորդները հիմնականում պարապում են Աբովյանի և Ծաղկաձորի մարզաբազաներում: Ներկայումս հավաքականի բոլոր թեկնածուները Ծաղկաձորում են: Վերջին փուլում մարզիկ-մարզուհիների պարապմունքները կկազմակերպվեն Աբովյանում, որից հետո էլ թիմը կուղևորվի մրցավայր: Ինչ խոսք, ցանկալի էր, որ նախապատրաստությունն ավելի ցածրադիր վայրում լիներ` ծովի ափին: Թել Ավիվը հենց այդպիսի վայրում է: Փաստորեն, մերոնք բարձրադիր վայրից իջնելուց հետո են մրցման մասնակցելու: Մտավախություն ունեմ, որ գուցե Հայաստանի հավաքականի ներկայացուցիչները չկարողանան դրսևորել իրենց կարողությունները:

– Ինչո՞ւ հավաքականը ուսումնամարզական թեկուզ մեկ հավաք դրսում չի անցկացնում: Դրա հնարավորությունը չկա՞:
– Պարզապես օրական ամեն մարզիկի համար ոչ թե 9 հազար 90 դրամ պետք է վճարեինք, այլ` 100 դոլար: Ֆինանսները սահմանափակ են, և մեր պատանիներին մրցումների գործուղելու համար այլևս փող չէր մնա: Այդուհանդերձ, հնարավորն արվելու է, որ մերոնք պատվով դուրս գան այդ փորձությունից: Իսկ աշխարհի առաջնությունից առաջ Հայաստանի հավաքականը 1-2 ուսումնամարզական հավաք արտասահմանում գտնվող լավագույն մարզաբազաներում կանցկացնի:

– Եվրոպայի առաջնությունում մեդալներ նվաճելու հույս կա՞:
– Եթե վնասվածքները չխանգարեն, ապա հավաքականը ձեռնունայն չի վերադառնա: Առանց սպասելիքների մրցման չենք գնա:

– Աշխարհի առաջնությա՞նն էլ հավաքականն այս նույն կազմով է նախապատրաստվելու:
– Այո, հնարավոր է նաև, որ թիմը նոր համալրողներ լինեն: Առայժմ հայկական ծանրամարտում նոր անուններ չկան: Այդպիսիք Հայաստանի առաջնությունում գուցե լինեն, բայց ոչ Եվրոպայի, աշխարհի առաջնություններում:

– Արգելված դեղամիջոցներ օգտագործելու համար որակազրկված 10 մարզիկ- մարզուհի ունենք, նրանց «մեղքը քավելու» ժամկետը չի՞ լրացել, վճարվե՞լ են սահմանված տուգանքները, որոնց չափը 400 հազար դոլարից ավելի էր:
– Մեկ տարի հետո միայն կլրանա որակազրկման ժամկետը: Ինչ վերաբերում է տուգանքներին, ապա դրանք մարվում են: Եթե վճարումներ չանեինք, չէին թույլատրի Եվրոպայի, նաև աշխարհի առաջնութունների մասնակցել: Այդ առումով պետությունը խնդիր չունի, Հայաստանի ծանրամարտի ֆեդերացիան է վճարումներ կատարում:

– Հայաստանի առաջնության ժամանակ դոպինգի ստուգում արվե՞լ է:
– Ստուգատեսի ավարտից հետո 5 փորձանմուշ է վերցվել և ուղարվել Քյոլնի լաբորատորիա: Այդ ամենը կատարվել է պաշտոնական:

– Ի՞նչ է ձեռնարկվել, որպեսզի Հայաստանի ծանրորդների կողմից արգելված դեղամիջոցների օգտագործման նոր դեպքեր չլինեն: Ներքին կարգով դոպինգի ստուգումներ կատարվելո՞ւ են:
– Պատասխանատվությունը խստացվել է, մարզիկների, մարզիչների հետ բացատրական աշխատանք է տարվել: Մինչև մրցավայր մեկնելը, եթե անգամ մենք էլ ձեռնպահ մնանք, Ծանրամարտի միջազգային ֆեդերացիայի պահանջով Հակադոպինգային միջազգային կազմակերպությունը ստուգումներ կատարելու է: Այնպես որ ավելորդ ծախսեր անելու կարիք չկա: Երաշխիք կա, որ այլևս Հայաստանի հավաքականում դոպինգ օգտագործելու հանցանքում բռնված ծանրորդներ չեն լինի:

Երևանի «Էլիտ պլազա» բիզնես կենտրոնում ավարտված շախմատի Եվրոպայի առաջնության թողած տպավորությունները հակասական են: Նախ` լավ էր, որ այդպիսի խոշորամասշտաբ ստուգատես էր կազմակերպվել մեր երկրի մայրաքաղաքում, սահմանվել էր պարգևատրման խոշոր հիմնադրամ`160 հազար դոլար, 150 մասնակիցներից ինը տասնյակը ներկայացնում էին Հայաստանը: Բայց չկա արդարացում, որ մեր երկիրը ոչ մի մրցանակակիր չունեցավ:

Մերոնցից լավագույն արդյունքները ցույց տված Հրանտ Մելքումյանը, Գաբրիել Սարգսյանը, Սամվել Տեր-Սահակյանը (11 հնարավորից 7,5-ական միավոր) հանգրվանեցին մրցաշարային աղյուսակի 10-րդ, 16-րդ, 22-րդ հորիզոնականներում:
Իսկ 1-ին, 2-րդ, 3-րդ տեղերը գրաված ռուսաստանցի Ալեքսանդր Մոտիլյովը (9 միավոր), իսպանացի Դավիդ Անտոն Գուիխարդոն (8), ռուսաստանցի Վլադիմիր Ֆեդոսեևը (8) որպես պարգև ստացան, համապատասխանաբար, 20 հազար, 16 հազար, 14 հազար դոլար:
Մինչև 23-րդ տեղը գրաված շախմատիստներն իրավունք ստացան հանդես գալու 2015-ի աշխարհի գավաթի խաղարկությունում: Ճիշտ է, Մելքումյանը, Սարգսյանը, Տեր-Սահակյանը նրանց թվում են, սակայն հազիվ թե մեկնեն մրցավայր, քանի որ այդ ստուգատեսը կայանալու է Ադրբեջանի մայրաքաղաք Բաքվում: Ի դեպ, ադրբեջանցի ոչ մի շախմատիստ չէր ժամանել Երևան:

Ցավոք, մեր երկրի շախմատիստներն իրենց ամենևին էլ լավ չդրսևորեցին: Մասնավորպես, հետաքրքում էր, թե Հայաստանի նորընծա չեմպիոն, մեր երկրի հավաքականի կազմը համալրած Տիգրան Քոթանջյանն ինչպես հանդես կգա: Նա հավաքած 6,5 միավորով հայտնվեց աղյուսակի 51-րդ հորիզոնականում: Հայաստանի հավաքականի հնաբնակ Վլադիմիր Հակոբյանը նույնպիսի ցուցանիշով 56-րդն է: Մինչդեռ, Եվրոպայի առաջնությանն ամենևին էլ ամենաուժեղագույն շախմատիստները չէին մասնակցում: Բարձր վարկանիշ ունեցող խաղացողներն ուղեգիր նվաճելու կարիք չունեին և խաղալու են Բաքվում:
Իսկ Հայաստանից Եվրոպայի առաջնությունում հանդես եկած մեծ թվով խաղացողների մի մասն անում էր «աներևակայելին»…

Գուցե պատահականություն էր, սակայն գրոսմայստերի կոչում ունեցող մեր շախմատիստներից ոմանց հետ անցկացրած պարտիաներում նրանց պատանի կամ երիտասարդ հայ հակառակորդները հեշտորեն միավորներ էին վաստակում: Կասկածներ կային, որ դա արվում էր ոչ ազնիվ պայքարում: Եվ տարաբնույթ խոսակցությունները շատ էին, որ մեր երկրի որոշ շախմատիստներ տարբեր նորմաներ են լրացրել, նաև գրոսմայստերի: Մինչդեռ կասկածելի պատվերով խաղացված պարտիաները պատիվ չեն կարող բերել մրցող կողմերից ոչ մեկին:
Հավելենք, որ արդեն 9-րդ տուրից հետո 13-ամյա Հայկ Մարտիրոսյանը լրացրել էր գրոսմայստերի, 12-ամյա Շանթ Սարգսյանը, 16-ամյա Մանուել Պետրոսյանը, 17-ամյա Տիգրան Հարությունյանը, 18-ամյա Նորայր Թորոսյանը, 20-ամյա Ռոբերտ Աղասարյանը, Դավիթ Գևորգյանը, Սարգիս Սարգսյանը` միջազգային վարպետի նորմաները:

Մեծ փողեր էին ծախսվել այս առաջնությունը մեր երկրում կազմակերպելու համար, և եթե սոսկ դա է արդյունքը, ապա վստահաբար կարելի է ասել, որ այն բավարար չէ: Առավելևս, որ որոշ պաշտոնյաներ Հայաստանը շախմատային գերտերություն են համարում: Խորհելու առիթներ կան, թե ինչ տվեց առաջնությունը…

Անցյալ շաբաթ կառավարությունն աննախադեպ քայլ արեց` հավանության արժանացրեց «Տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ոլորտին պետական աջակցության մասին» օրենքի նախագիծը, որով նախատեսվում է ՏՏ ոլորտի մինչև 15 աշխատակից ունեցող և սկսնակ ձեռնարկություններին պետական աջակցություն ու հարկային արտոնությունների տրամադրում:

Հայաստանում առաջին անգամ հարկային ռադիկալ արտոնություն է սահմանվում

Ըստ նոր օրինագծի` ՏՏ ոլորտում սկսնակ ձեռնարկություններին, որոնք ունեն ոչ ավելի, քան 15 աշխատող, տրամադրվելու է պետական աջակցություն երկու ուղղությամբ: «Մեկը վերաբերում է պետական աջակցության ծրագրերին: Ներառվում են նաև ներդրումային ծրագրերը` դրամաշնորհներ, տեխնիկական աջակցություն, միասնական վենչուրային հիմնադրամի կողմից ներդրումային ծրագրեր: Երկրորդը վերաբերում է հարկային արտոնություններին` ՏՏ սկսնակ ձեռնարկությունները կստանան շահութահարկի արտոնություն, շահութահարկը սահմանվելու է 0 տոկոս, նաև եկամտահարկի արտոնություն, որի համար սահմանվելու է 10 տոկոս ֆիքսված դրույքաչափ»,- հայտնեց էկոնոմիկայի նախարար Վահրամ Ավանեսյանը:

Հարկային արտոնությունները տրվելու են 3 տարով: Օրինագիծը նույնպես ժամանակավոր է, նախատեսված է, որ պետք է գործի մինչև 2020 թ.: Ինֆորմացիոն տեխնոլոգիաների ձեռնարկությունների միության նախագահ Կարեն Վարդանյանը նոր օրինագծի կապակցությամբ նշեց, որ այն 7- 8 տարի առաջ` 2000-ականների սկզբներին պետք է ընդունված լիներ, երբ Հայաստանում տեղեկատվական տեխնոլոգիաների «բում» էր, և ՏՏ ոլորտում Հայաստանը հիմա ավելի լուրջ արդյունքների հասած կլիներ: Թեև ուշացումով, բայց օրինագիծն արդեն շրջանառության մեջ է, ու վերջնական ընդունումից հետո միայն կերևա, թե ինչպես կաշխատի:
«Սա ոլորտի համար ամենակարևոր բաներից մեկն է: Ոլորտի աճը երկու հիմնական հանգամանքից է կախված`մեկը որակյալ մասնագետների առկայությունն է, և երկրորդը ձեռներեցներն են, այսինքն` որոնք կազմակերպում են պատվերների հոսքը: Եվ առաջարկված օրենքն ուղղված է ձեռներեցներին խրախուսելուն, որպեսզի նոր ձեռներեցներ ի հայտ գան: Ու դա շատ կարևոր է»,- ասաց Կարեն Վարդանյանը:

Այս նոր օրինագծից կառավարության ակնկալիքն այն է, որ Հայաստանում ՏՏ ձեռնարկությունները դինամիկ աճ ապրեն: Սակայն ՏՏ ընկերությունների համար համաշխարհային մրցակցությունը շատ խիստ է: Էկոնոմիկայի նախարարը նշեց, որ տարբեր երկրներ աջակցության ու արտոնությունների տարբեր սխեմաներ են կիրառում, որպեսզի այս ոլորտում իրենց երկիրը համարվի գրավիչ: Հայաստանում այս նախաձեռնությամբ ակնկալվում է, որ առաջիկա 3-5 տարիների ընթացքում տարեկան ստեղծվեն 40-60 սկսնակ ձեռնարկություններ ու գործունեություն ծավալեն: Դրանց հիմնական նպատակը լինելու է այս ոլորտում ինտելեկտուալ սեփականության ապրանքների ստեղծումը:

«Ակնկալում ենք նաև, որ այստեղ լինելու են այն ձեռնարկությունները, որոնք ՀՀ-ն կնախընտրեն այլ պետություններից, ու որոնցում կաշխատեն հիմնականում հայաստանցի աշխատողներ: Մենք չենք կարծում, որ Հայաստանում ֆորմալ գործող ձեռնարկությունները հնարավորություն կունենան այս արտոնություններից օգտվելու»,- ասաց նախարարը: Նա նշեց նաև մի կարևոր հանգամանք. ՏՏ ոլորտի արտադրանքը բնույթով շարժունակ է, արագ տեղաշարժվում է երկրից երկիր, և ամենակարևորն այն է, որ գործունեության 3 տարիների ընթացքում այդպիսի նորաստեղծ ձեռնարկությունները կա՛մ ցույց են տալիս արդյունք, կա՛մ ոչ:

Միջազգային փորձը ցույց է տալիս, որ տեխնոլոգիական ձեռներեցությունը թե՛ տեղեկատվական տեխնոլոգիաների զարգացման, թե՛ ՀՆԱ-ի աճի կարևոր գործիքներից է, դա է վկայում Իսրայելի, Հոլանդիայի, Սինգապուրի փորձը:
«Ես կարծում եմ, որ կստեղծվեն ոչ թե տարեկան 40-60 ձեռնարկություններ, այլ ավելի շատ: Միգուցե առաջին տարին 40-50 կլինեն: Բայց ես կարծում եմ, որ 1-2 տարի հետո տարեկան մոտ 100 նորաստեղծ ձեռնարկություններ առաջ կգան»,- նշեց Կարեն Վարդանյանը` հավելելով, որ իրենց վերաբերմունքը այս օրինագծի վերաբերյալ շատ դրական է, մնում է սպասել, որ երիտասարդները նպատակ դնեն իրենց առջև, ձեռնարկություններ ստեղծեն, կարողանան լուծումներ գտնել, այդ լուծումները ճիշտ ներկայացնել, ճիշտ վաճառել:

«Տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ոլորտն այս պահին իր զարգացածությամբ հասել է մի այնպիսի աստիճանի, որ անհրաժեշտ են որակական նոր փոփոխություններ, որպեսզի Հայաստանը ՏՏ համաշխարհային քարտեզի վրա իր առանձնահատկություններով, իր հարաբերական առավելություններով գրավի իր հատուկ տեղը»,- կառավարությունում օրինագծի ներկայացման ժամանակ ասաց վարչապետ Տիգրան Սարգսյանը: Նրա կարծիքով` օրենքի այս նախագիծը, այլ գործիքակազմի հետ միասին այդպիսի նախադրյալներ է ստեղծում: Վարչապետը մասնավորապես հիշատակեց վենչուրային հիմնադրամը, որի միջոցները նույնպես կարող են ուղղվել սկսնակ ձեռնարկությունների ֆինանսավորմանը: «Մենք այսօր, ձեզ հետ միասին, բացառիկ հնարավորություն ենք ստեղծում այդ ոլորտի համար` ազատելով բոլոր տիպի հարկերից, թողնելով միայն եկամտահարկ` ֆիքսված 10 տոկոսով, ազատելով շահութահարկից: Դա լրջագույն խթան է լինելու start up-ների համար: Այս ոլորտում, կարծում եմ, կապահովվի նաև նոր առաջընթաց»,- նշեց Տիգրան Սարգսյանը:

Նոր օրինագծի թեր ու դեմ կողմերը

Իհարկե, այս դաշտում ռադիկալ փոփոխություններ են նախատեսվում, որ անկասկած դրական են, եթե կիրառվեն: Այս կարգի փոփոխություններով զարգացել է, օրինակ, Հնդկաստանի Բանգալորի գոտին, Հնդկաստանի ազատ տնտեսական գոտին, որտեղ վերջին 10 տարիներին ՏՏ ընկերությունների բում է:

«20-25 տոկոս եկամտահարկը փաստորեն իջնում է 10 տոկոսի, 25 տոկոս շահութահարկը զրոյացվում է, դա աննախադեպ բան է»,- ասաց տնտեսագետ Ատոմ Մարգարյանը:

Բացի հարկային արտոնություններից, ոլորտի սկսնակ ձռնարկություններին նախատեսվում է տրամադրել նաև նյութատեխնիկական և ֆինանսական աջակցություն: Վահրամ Ավանեսյանն ասաց, որ կառավարության որոշմամբ հաստատված ծրագիր կլինի, որի համաձայն` կտրամադրվեն դրամաշնորհներ: Բացի այդ, կառավարությունն այսօր էլ իրականացնում է դոնորական մի շարք ծրագրեր, որոնցում նույնպես կան դրամաշնորհների տրամադրման գործիքներ: Այսօր ստեղծված է նաև վենչուրային հիմնադրամ, և ակնկալվում է, որ այդ հիմնադրամը ևս հետաքրքրված է լինելու այս ձեռնարկություններում ներդրումներ կատարելու հարցում: Դա, իր հերթին, խթան կարող է դառնալ կրթական, ֆինանսական, տնտեսական սեկտորների համար, քանի որ երբ մի ոլորտում ներդրումներ անելը դառնում է գրավիչ, միայն վենչուրային հիմնադրամները չէ, որ կարող են ակտիվ լինել, կարող են նաև ներդրումային հիմնադրամներ ձևավորվել, բանկերը ևս կարող են ակտիվանալ այս ոլորտում:

Տնտեսագիտական տեսանկյունից արտոնություն տալ մի հատվածի, նշանակում է այդ հատվածը դնել ջերմոցային պայմանների մեջ: Բայց քանի որ սա համակարգային` ենթակառուցվածքային ոլորտ է, կարող է նաև խթանել ավանդական հատվածներին: ՏՏ ոորտի ծառայությունների գները կիջնեն, քանի որ եթե հարկերը նվազեցվում կամ զրոյացվում են, շահույթները չեն հարկվում կամ քիչ են հարկվում, ոլորտի ծառայությունները պետք է էժանանան:

Այսօր այս ոլորտում զբաղվածների թիվը մոտ 4-5 հազար է: Ատոմ Մարգարյանը կարծում է, որ առաջիկա 2-3 տարիներին այդ թիվը կարող է եռապատկվել, եթե խաղի կանոնները չփոխվեն, եթե այս որոշումն ու փոփոխությունը կոնյուկտուրային չեն: Որովհետև կուտակային կենսաթոշակային համակարգի դեմ ակտիվ բողոքողները հիմնականում բարձր տեխնոլոգիական սեկտորի ներկայացուցիչներն են, որոնք նույնիսկ սպառնում են, թե կհեռանան Հայաստանից:
Անդրադառնալով այն դիտարկմանը, թե նոր օրինագիծը «Դեմ եմ կուտակայինին» շարժման մասնակիցների ֆինանսական կորուստները փոխատուցելու և նրանց «կողմ» դարձնելու միտում ունի, էկոնոմիկայի նախարարը նշեց. «Եթե իսկապես հնարավոր է որևէ նախաձեռնություն, որով «Դեմ եմ» շարժումը «կողմ» լինի, ապա ես կարող եմ պնդել, որ, այո, դրա համար ենք անում: Իսկ եթե ավելի լայն տեսանկյունով նայենք հարցին, ապա չեմ կարծում, թե այստեղ լինելու է այդ հնարավորությունը, որ ՏՏ ոլորտի այսօրվա աշխատողները, որոնք բարձր աշխատավարձեր ունեն ու աշխատում են տարբեր ընկերություններում, միանգամից սկսելու են իրենց ընկերությունները ստեղծել»,- ասաց Վահրամ Ավանեսյանը` ակնարկելով, որ այս քայլը «դեմ եմ»-ին «կողմ» դարձնելու համար չէ այնուամենայնիվ:

Շատ դժվար է ՏՏ ոլորտը վերահսկել այնպես, ինչպես ավանդական ոլորտները, ուստի այս ոլորտում ստվերը բավական մեծ ծավալներ ունի: Այս փոփոխությունների արդյունքում հավանական է, որ մի զգալի հատված դուրս կգա ստվերից: Ի վերջո, ստվերում գործելն իր բացասական կողմերն ունի. ստվերում գործողները չեն կարող լեգալ վարկային ռեսուրսներ ներգրավել, լեգալ իրավական պաշտպանություն ունենալ և այլն:
Էկոնոմիկայի նախարարն ասաց, որ Հայաստանի ՏՏ ոլորտում կան այնպիսի խմբեր, որոնք այսօր ոչ ֆորմալ դաշտում են գործում, իրենց արտադրանքը ստեղծելու համար գործում են այն երկրներում, որտեղ այս դաշտում համապատասխան արտոնություններ կան: Ուստի, այս նոր օրինագծով այդ խնդիրը ևս լուծելու հնարավորություն կլինի:

Մի քանի հարցեր, այնուամենայնիվ, առաջանում են: Իսկ եթե արդեն իսկ գործող խոշոր ընկերությունները տրոհվեն ու հարկային արտոնություններից օգտվելու համար վերաձևակերպվե՞ն որպես սկսնակ ձեռնարկատերեր: Ինչպե՞ս են բացառվելու աութսորսինգն ու մանր` նորաստեղծ ընկերությունների միջոցով խոշոր ընկերությունների համար «հարցեր» լուծելու երևույթները:
«Այս ընկերությունները պետք է ստանան հավաստագիր, որը տրամադրվելու է ստեղծված հանձնաժողովի կողմից, որտեղ լինելու են 3 պետական ներկայացուցիչներ և 2 տվյալ ոլորտի մասնավոր հատվածի ներկայացուցիչներ: Բացի դրանից` այս ընկերությունները պետք է հայտարարագրեն, որ չեն ստեղծվում այլ ընկերության տրոհման ճանապարհով»,- ասաց Վահրամ Ավանեսյանը:
Օրենքով նախատեսված է նաև այս ոլորտում գործող ձեռնարկությունների ռեգիստր, բացի այդ, լինելու է ռեեստր, որտեղ հնարավոր կլինի տեսնել այն աշխատողներին, որոնք աշխատում են և՛ այս ձեռնարկությունների համար, և՛ այս արտոնություններից չօգտվող ձեռնարկությունների համար:

31 տարվա մանկավարժ Վարդան Գալստյանը սպառնում է հացադուլ հայտարարել դպրոցում, եթե մինչև հաջորդ շաբաթ իր խնդիրը չլուծվի:
Գալստյանը 1983 թվականից աշխատում է Գեղարքունիքի մարզի Վերին Գետաշենի միջնակարգ դպրոցում, դասավանդում է քիմիա և կենսաբանություն: 1987-2000 թթ. Գալստյանը նաև եղել է դպրոցի փոխտնօրեններից մեկը: Այժմ, երբ լրացել է Գալստյանի 55 տարին և օրենքով սահմանված կարգով նա կարող է մասնակի կենսաթոշակի անցնել, խնդիրներ են առաջացել:
Փետրվարի սկզբին Գալստյանը համապատասխան փաստաթղթերը ներկայացրել է սոցիալական ապահովության ծառայության տարածքային բաժին, սակայն շուտով մերժում է ստացել. փոխտնօրեն աշխատելու 13 տարիները մասնագիտական ստաժ չեն համարել ու մերժել են:
Ըստ 2010-ին ընդունված «Պետական կենսաթոշակների մասին» օրենքի` մասնակի կենսաթոշակի իրավունք ունեն կրթության ոլորտի որոշ կատեգորիաների աշխատողներ, եթե լրացել է նրանց 55 տարին և ունեն առնվազն 25 օրացուցային տարվա աշխատանքային ստաժ, որից գոնե 12-ը` մասնագիտական: Իսկ մասնագիտությունների ցանկը, որոնք կարող են ընդգրկվել մասնակի կենսաթոշակի համակարգում, սահմանել է կառավարությունը 2011-ի 665-Ն որոշմամբ: Ըստ ցուցակի` նման իրավունք ունեն դպրոցական համակարգից ուսուցիչը, դասվարը, զինղեկը, մանկավարժ դաստիարակը, դաստիարակ-ղեկավարը, ջոկատավարը և ավագ ջոկատավարը, հրահանգիչը, խուլ-համրերի, կույրերի մանկավարժները, լոգոպեդը, լսողական կաբինետի վարիչը, ուսումնական և դաստիարակության գծով տեղակալները, տնօրենը:
Մինչ 2010 թ. մասնակի կենսաթոշակի անցնելուց բավարար է եղել տեղեկանքը դպրոցից, որ փոխտնօրենը կամ կազմակերպիչը նաև զուգահեռաբար դասավանդել է` օրենքով թույլատրված ժամաքանակով: Սակայն «Պետական կենսաթոշակների մասին» նոր օրենքում հստակ նշվում է, որ համատեղությամբ աշխատած ժամանակահատվածը մասնագիտական աշխատանքային ստաժում չի հաշվառվում:
Ըստ այս տրամաբանության` Գալստյանը զրկվել է 13 տարվա մանկավարժական ստաժից, իսկ փոխտնօրենի ստաժն էլ հրաժարվում են դիտարկել` պատճառաբանելով, որ ցանկում «կազմակերպիչ» տերմինը չկա:
«Տառակերությամբ են զբաղվում: Այն ժամանակ փոխտնօրենը կոչվում էր կազմակերպիչ, հիմա` դաստիարակության գծով տեղակալ: Ընդամենը հաստիքի անվանումն է փոխվել: Ինչո՞ւ պետք է զրկվեմ ինձ հասանելիք կենսաթոշակի իրավունքից, ինչ է թե հաստիքի անունը փոխվել է»,- ասում է Գալստյանը:
Աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարության կենսաթոշակային ապահովության վարչության պետի տեղակալ Ռոզա Մկրտչյանն «Անկախի» հետ զրույցում նշեց, որ խնդրին առնչվում են արդեն տարիներ շարունակ: Նրա խոսքով` հիմնավորող իրավական փաստաթուղթ չկա, որ կազմակերպչի հաստիքը վերանվանվել է դաստիարակության գծով տեղակալ: «Խորհրդային տարիներին դպրոցի տնօրենը երկու տեղակալ է ունեցել` ուսումնական գծով տեղակալ և կազմակերպիչ: Այն ժամանակ էլ ուսումնական գծով տեղակալը մասնակի կենսաթոշակի իրավունք ունեցել է, կազմակերպիչը` ոչ: Բոլորը չէ, որ այդ իրավունքը ունեն»,- ասում է Մկրտչյանը:
Նրա խոսքով` Գալստյանին մասնակի կենսաթոշակի իրավունք չտալը օրենքի սահմաններում է, եթե, իհարկե, Գալստյանը չկարողանա իրավական փաստաթուղթ ներկայացնել, որը կհիմնավորի, որ կազմակերպիչը և դաստիարակության գծով տեղակալը նույն հաստիքն են:
ԿԳՆ նախադպրոցական և միջնակարգ կրթության քաղաքականության մշակման և վերլուծության բաժնի պետ Սյուզաննա Մակյանը «Անկախի» հետ զրույցում նշեց, որ հաստիքի ցանկացած փոփոխություն ուղեկցվում է իրավական փաստաթղթով, բացառություն չէ նաև այս դեպքը: Մակյանը նշեց, որ 1987-ին Գալստյանի հաստիքի ամբողջական անվանումն է եղել արտադասարանական ու դաստիարակչական աշխատանքների կազմակերպիչ: Նրա խոսքով` խառնաշփոթի պատճառն այն է, որ Գալստյանի աշխատանքային գրքույկում պաշտոնի անվանումն ամբողջական չի գրվել:
Մակյանի խոսքով` խնդիրը կլուծվի, եթե Գալստյանի աշխատանքային գրքույկում դպրոցի ներկայիս տնօրինությունը, հիմք ընդունելով արխիվային փաստաթղթերը, ուղղում կատարի:
Գալստյանը, սակայն. արդեն հուսահատվել է հիմնարկությունների դռնից դուռ անցնելուց ու մերժումներ ստանալուց:
«Բա որ հանկարծ ուղղում կատարվի, հիմա էլ ասեն, թե կեղծում եմ արել, էդ ժամանանակ ի՞նչ կլինի: Վախենում եմ: Չգիտեմ, թե ինչ անեմ, ում դիմեմ»,- ասում է նա:

Բաղադրությունը
2 ձու
1 բ. թթվասեր
կես բ. խտ, կաթ (խմորի համար)
կես բ. խտ, կաթ (տոգորման համար)
1 թ. գդ. սոդա
1,5 բ. ալյուր
1,5 ճ. գդալ կակաո
Կրեմի համար հարկավոր է `
1 բ. եփած խտ. կաթ
կես տուփ կարագ:
Պատրաստումը
1. Կակաոն խառնել կարագի հետ, ձուն հարել, լավ խառնել իրար: Ավելացնել խտացրած կաթը, խառնել, ապա լցնել ալյուրը` սոդայի հետ:
2. Ամբողջը խառնել, լցնել կաղպարների մեջ, դրանք նախապես կարագոտել ու կալկա փռել տակը: Ջեռոցը տաքացնել 180-190 աստիճան: Թխել 30-35 րոպե, ապա հանել ու թողնել, որ լրիվ սառչի:
Դրանից հետո հանել կաղապարից ու լայնակի կտրվածքով 2 հավասար մասի բաժանել:
4. Կրեմի համար թեթևակի փափկացրած կարագը խառնել եփած խտ. կաթի ու կակաոյի հետ և լավ խառնել: Երկու հավասար մասերը տոգորել սովորական խտ. կաթով, ապա նոր միայն քսել եփած խտ. կաթով պատրաստած կրեմը: Ձևավորել շոկոլադե ջնարակով:

Հարցազրույց Բարձրագույն որակավորման հանձնաժողովի նախագահ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր Լիլիթ Արզումանյանի հետ

– Տիկին Արզումանյան, վերջերս ԲՈՀ-ի գործունեությունը հայտնվել է լրատվամիջոցների և հանրության ուշադրության կենտրոնում: Ինչո՞վ եք պայմանավորում աճող հետաքրքրությունը գիտական աստիճանաշնորհման համակարգի հանդեպ:

– Անկեղծ ասած` չգիտեմ: Ես էլ եմ զարմանում` ինչու հանկարծ ԲՈՀ-ը, որը չեմ կարծում` լայն հասարակական հետաքրքրությունների կենտրոնում պետք է լինի, քանի որ հասարակության մի մասի համար նախատեսված կառույց է, հանկարծ դարձավ համընդհանուր հետաքրքրության առարկա: Երևի բարձրաստիճան պետական չինովնիկների պաշտպանություններն էին պատճառը:

– Դեկտեմբերին, երբ Դուք նշանակվեցիք ԲՈՀ-ի նախագահ, հայտարարեցիք, որ պայքարելու եք անորակ աշխատանքների դեմ, ինչպես նաև մասնագիտական խորհուրդների աշխատանքի բարելավման համար: Այս ուղղությամբ ի՞նչ է կատարվել և դեռ ի՞նչ եք նախատեսում անել:

– Եթե կարճ ամփոփեմ` վերանայվել է ՀՀ-ում գիտական աստիճանաշնորհման անվանացանկը, վերակառուցվել, վերաձևավորվել են բոլոր մասնագիտական խորհուրդները: Այսօր ունենք նոր մասնագիտական խորհուրդների ցանց ամբողջության մեջ, որոնք նոր մեխանիզմով են ձևավորվել` անվանացանկին և գիտական ներուժին համապատասխան:
Վերանայվել են ժողովածուները և պարբերականները: Այս ընթացքում 67 աշխատանք է վերադարձվել մասնագիտական խորհուրդներ, որոնք պաշտպանությունից հետո այստեղ չեն հաստատվել և հետ են ուղարկվել վերանայման:

– Իսկ նոր մասնագիտական խորհուրդների աշխատանքից գո՞հ եք:

– Դեռ վաղ է գնահատելը, որովհետև դրանք ձևավորվել են հունվար-փետրվար ամիսներին: Դեռ չեն հասցրել աշխատանքներ ներկայացնել: Հետո արդեն հետագա գործընթացը ցույց կտա, թե որքանով ենք արդյունքի հասել:

– Որքան գիտեմ, վերադարձված աշխատանքների հիմնական մասը տնտեսագիտության ոլորտից է: Ինչո՞ւ:

– Ուղղակի ինձ թվում է` ոլորտի անբարեխիղճ վերաբերմունքն է պատճառը: Գիտական աստիճանաշնորհումը, այնուամենայնիվ, գիտության հետ կապված երևույթ է, որակավորում ես երիտասարդ գիտնականի, բայց այսօր չես հասկանում, թե ինչ գործընթաց է դրա տակ: Այդքան գիտնական չի կարող ստեղծվել մի տարվա մեջ: Չգիտես, թե դա ինչ է, անհասկանալի է, թե ինչու են այդքան պաշտպանում: Ինձ համար գոնե անհասկանալի է:

– Իսկ ինչպե՞ս են պաշտպանում, եթե որակը չեն ապահովում:

– Դե, հիմա… Փաստերը ցույց են տալիս, որ պաշտպանում են:

– Հայաստանյան գիտական արդյունքի հիմնական մասն ապահովում են ֆիզիկայի, քիմիայի և կենսաբանության ոլորտի ներկայացուցիչները, սակայն պաշտպանությունների թվով սրանք փոքր թիվ են կազմում: Ինչպե՞ս կբացատրեք:

– Իհարկե շատ քիչ չեն, բայց, այո, տնտեսագիտության հետ չեն համեմատվի. անհասկանալի է տնտեսագիտության այդ թիվն ընդհանուր համակարգում և ընդհանրապես հենց տնտեսագիտության բնագավառում: Ի՞նչ է արվում տնտեսագիտության ոլորտում և ո՞նց է այդքան գիտնական արտադրվում, ի՞նչ օգուտ են տալիս նրանք… Ոչ մի տվյալ հօգուտ այդ գործընթացի չի խոսում:

– Իսկ ԲՈՀ-ն ուսումնասիրություններ անո՞ւմ է այդ երևույթը հասկանալու համար:

– Դա զուտ բարոյական խնդիր է, ինչպե՞ս հասկանանք: Դա մեր ընդհանուր հասարակարգի բարոյական չափանիշների խաթարումից է գալիս:

– Մի կողմից` գիտությունն ու գիտնականն անտեսված են, մյուս կողմից` մոդայիկ է գիտական աստիճան ունենալը: Ինչպե՞ս կբացատրեք այս հակասական երևույթը:

– Ես չգիտեմ: Հարց եք տալիս, որի պատասխանը դժվարանում եմ ասել: Ինչո՞ւ են այսքան պաշտպանում, չգիտեմ: Երևի տեսականորեն կա ինչ-որ մտայնություն, որ ով հնարավորություն ունի ունենալու` պետք է ունենա: Այս թիվն ինձ համար էլ է անհասկանալի: Հասկանում եմ, որ պետք է սերնդափոխություն, բայց քանակը շատ ավելին է, քան պահանջարկ կա:

– Գիտությամբ զբաղվելն աշխատատար գործընթաց է: Երբ պաշտոնյաները պաշտպանում են, հարց է առաջանում, թե ինչպես են համատեղում մասնագիտական և գիտական գործունեությունը:

– Այո, ես կարծում եմ, որ ճիշտ կլիներ մեր պետական պաշտոնյաներին, որոնք հանկարծ որոշում են, օրինակ, դոկտոր դառնալ, ասեին` դարձար դոկտոր, լավ արեցիր, դե հիմա դուրս արի պաշտոնից ու գնա գիտության բնագավառ: Դարձար գիտնական` գնա աշխատիր որպես գիտնական: Պետք է դա ասվի: Պետական քաղաքականություն պետք է լինի: Պետական պաշտոնյաները պետք է կողմնորոշվեն` կամ գիտնական են, կամ պաշտոնյա, երկուսը միասին չի լինում:

– Իսկ ԲՈՀ-ը կարո՞ղ է օրինագիծ մշակել կամ առաջարկել, որով պաշտոնյաներին արգելվի պաշտպանել իրենց պաշտոնավարման ընթացքում:

– Դա ավելի շուտ քաղաքական որոշում է և ԲՈՀ-ի իրավասություններից դուրս է:

– Կան անձինք, ընկերություններ, որոնք գումարի դիմաց գիտական աշխատանքներ են գրում: Ձեր պաշտոնավարման ընթացքում գրանցվե՞լ է դեպք, երբ պատվերով գրված աշխատանքը բացահայտվել է: Ի՞նչ մեխանիզմներ կան այս երևույթի դեմ պայքարելու համար:

– Մեխանիզմներ չկան բացահայտելու` աշխատանքը պատվիրված է, թե ոչ: Մենք հո իրավաբանական հիմնարկ չենք: Ուղղակի հույսը մեր մասնագիտական խորհուրդների բարոյականության վրա է: Այսօր ուրիշ կռվան չկա: Այնտեղ է մաղվում, մերը երկրորդ փուլն է: Այստեղ ես փորձում եմ դա անել, և կարծես ստացվում է: Եթե աշխատանքը լավ է գրված, մենք ոչինչ չենք կարող անել, որովհետև գնահատում ենք ոչ թե անձին, այլ աշխատանքը: Այսօր հետ ուղարկված աշխատանքների զգալի մասն արտագրություններ են:
Բայց, կրկնում եմ, իրական մաղն այնտեղ է: Դաշտը կարգավորելու գործին պետք է լծվենք բոլորս: Մասնագիտական խորհուրդների նախագահները և անդամները պետք է հասկանան, որ ունենք մի դաշտ, որն այսօր մաքրելու, այնտեղ միայն գիտնականներին ներս թողնելու խնդիր ունենք: Ոչ գիտնականները, որոնք փորձում են խցկվել այդ դաշտ, չպետք է կարողանան խցկվել: Դա բոլորիս խնդիրն է: Վերջին հաշվով դա իրենց ավելի շատ պետք է նեղի, քանի որ ներս են թողնում գիտական դաշտ մի մարդու, որը դառնալով գիտությունների դոկտոր` դառնում է իրենց հավասար: Արդյոք դա ճի՞շտ է: Որ կողմից էլ նայում ես, էլի ծագում է բարոյական չափանիշների խնդիրը: Վարչարարությամբ դրա դեմն առնել հնարավոր չէ, կարելի է քայլեր ձեռնարկել, բայց լիովին անկարելի է դեմն առնել, եթե չկա բարոյական խնդիր:

– Բարոյական չափանիշներից բացի, մասնագիտական խորհուրդներն ի՞նչ նոր սկզբունքով են աշխատելու, որը պետք է նպաստի խնդրի կարգավորմանը:

– Չափանիշների պահպանման սկզբունքով, այդքանն էլ բավական է:

– Իսկ ի՞նչ բարեփոխումների կարիք կա ոլորտում:

– Նախարարի հետ մշակել ենք նոր չափանիշներ, մասնավորապես` հրապարակումների հետ կապված: Հիմա քննարկման փուլում է, երբ հաստատվի` բոլորդ կիմանաք:
Շատ կուզենայի, որ կոչումների կանոնակարգը վերանայվեր: Երևի այդ աշխատանքը կսկսենք, կվերանայենք:
Իսկ հեռահար ցանկությունն այն է, որ գիտական աստիճանի վկայագիր ստանա գիտնականը: Վերջին նպատակը դա պետք է լինի, որ գիտությունը մնա գիտնականին:

Մարտի 20-ը Երջանկության միջազգային օրն է:
2012-ին ՄԱԿ-ը մարտի 20-ը հայտարարեց Երջանկության միջազգային օր` պաշտպանելով այն գաղափարը, որ երջանկության ձգտումը ընդհանուր է մեր մոլորակի բոլոր մարդկանց համար: Օրը կոչված է ցույց տալու նաև, որ երջանկությունը մարդկության հիմնական նպատակներից է:
Առողջություն ու երջանկություն. մարդու համար կարևոր ու նշանակալի են երկուսն էլ: Չէ՞ որ, եթե մարդը լավ առողջություն ունի, ապա նա ցանկացած գործ կարող է անել, ու ցանկացած նպատակակետ հասանելի կդառնա: Կարելի է ճանապարհորդել ու լավ վաստակել, օրերով զբաղվել արվեստով, սպորտով. մի խոսքով, ցանկացած գործով: Իսկ եթե դրան էլ ավելանա երջանկության զգացումը, ապա պարզապես իդեալական կյանք կստացվի` ծով հնարավորություններով ու հաճույքներով:
Իսկ արդյոք երջանկության զգացումն ազդո՞ւմ է առողջության վրա: Ցանկացած մարդ այդ հարցին կպատասխանի` եթե առողջ ես, ուրեմն երջանիկ ես:
Կրոնական տարբեր դավանանքի պատկանողները ծուլությունը, հուսալքությունն ու անհավատությունը սարսափելի մեղք են համարում: Քրիստոնեությունը դրանք մահացու մեղքեր է համարում, որոնք սպանում են հոգին ու մարմնական հիվանդության հանգեցնում:
Իսկ ի՞նչ է մտածում բժշկությունը
Պաշտոնական բժշկության բազմաթիվ հետազոտություններով ու բժշկական պրակտիկայով ապացուցվել է, որ ինչպես ֆիզիկական, այնպես էլ հոգեբանական հիվանդությունների մեծ մասն առաջանում է ոչ ճիշտ հուզական տրամադրվածության հետևանքով:
Վատ տրամադրության, տրտմության, ծուլության կամ բաժանման ապրումների, դժբախտ սիրո և կամ մտերիմ մարդու մահվան պատճառով մարդիկ տարբեր հիվանդությունների տեր են դառնում. անճանաչելիության աստիճան նիհարում են, տառապում գլխացավերից, կորցնում քունը, թմրանյութեր կամ հակադեպրեսանտներ ընդունում, հաճախ ստամոքսի խնդիրներ են ունենում, քրոնիկ գլխացավեր, ասթմա, բորբոքային ու շնչուղիների, արյան հիվանդություններ, չհիմնավորված տագնապներ ու վախեր և անգամ` քաղցկեղ:
Ինչի՞ց են առաջանում հիվանդությունները
Բնականաբար, հարց կառաջանա, թե ինչպես կարող է վշտից կամ դժբախտությունից հիվանդություն առաջանալ:
Փաստորեն, հիվանդությունների մեծ մասն առաջանում է երջանկության բացակայությունից: Բժիշկների մի մասը կարծում է, որ հիվանդությունները միայն իրական պատճառ կարող են ունենալ: Մինչդեռ հիվանդություններից մեծ մասի պատճառը երջանկության բացակայությունն է: Ինչպես իմաստուն ու իրականում շատ պրակտիկ կրոնն է ասում, հուսահատությունը մահացու մեղք է: Եվ ով տրվում է այդ մեղքին, դատապարտված է դժբախտության ու հայտնվում է ցանկացած հիվանդությամբ հիվանդանալու ռիսկի խմբում: Չէ՞ որ կյանքում ամեն ինչ փոխկապակցված է:
Շատերն ականատես եղած կլինեն դեպքերի, երբ մարդիկ ապաքինվում են անբուժելի համարվող հիվանդությունից` կյանքի իմաստավորման շնորհիվ: Եվ հակառակը` խամրել են ասես` կորցնելով կյանքի երջանկությունը: Երբեմն մարդն ինքն է իրեն մատնում դեպրեսիայի, գլխացավերի, իսկ հետո հրաժարվում է բուժվելուց կամ էլ դուրս գալուց այդ վիճակից` պատճառաբանելով նույն գլխացավը:
Երջանիկ մարդիկ առողջ են
«Ես գիտեմ «դժվար» բառը, ես գիտեմ «երկարատևը»: Սակայն ես չգիտեմ «անհնարին» բառը»,- ասում է Դևիդ Բեքհեմը:
Այո, քանի որ իրականում երջանիկները հիվանդանալու ժամանակ ու ցանկություն չունեն: Հիվանդանում են հիմնականում նրանք, ովքեր անելու բան չունեն կամ էլ նրանք, ովքեր չեն սիրում աշխատանքն ու ուսումը:
Երջանկությունն ու գեղեցկությունը
Երջանկությունն օգնում է գեղեցիկ լինել: Ընդհանրապես գեղեցկությունն ու երջանկությունն անքակտելի են: Համենայն դեպս, փողոցում երջանիկ մարդկանց վրա շատերն են ուշադրություն դարձնում:
Իհարկե, ավելի շատ դուր է գալիս ժպտացող դեմքը, քան միշտ խոժոռը: Բացի այդ, երջանիկ մարդիկ քիչ կնճիռներ ունեն: Իսկ ե՞րբ է մարդը կնճոռտվում` երբ ինչ-որ բանից դժգոհ է:
Կյանքում նպատակ ունենալը երկարացնում է կյանքը
Սերը, ցանկություններն ու ձգտումները, առավել ևս` երջանկությունը երկարացնում են կյանքը: Երբ տարեցները կորցնում են հետաքրքրությունները, մարում են արագ: «Երջանկությունը բացառում է ծերությունը: Ով կարողանում է պահպանել գեղեցիկը տեսնելու հատկությունը, նա չի ծերանում»,- ասում է Ֆրանց Կաֆկան:
Հետևաբար, որքան շատ ցանկություններ ունեք ու հետաքրքրություններ, այնքան ապրելու ցանկությունը մեծ է ու դրանով ավելի շատ ազատ էներգիա, առողջություն, պատճառ ու երջանկություն կունենաք:
Երջանկությունը երկարացնում է կյանքը
Ակտիվ ստեղծագործելու, արարելու, նոր բան ստեղծելու, աճեցնելու, երջանկությունից ճախրելու ցանկությունն ապրելու ցանկությունն է:
Իսկ հուսահատությունն ու ծուլությունը, ըստ էության, հենց ապրելու ցանկության բացակայությունն է, այսինքն` ինքնասպանությանը հավասարազոր մի բան ու ընդհանրապես, հանցագործություն կյանքի էության նկատմամբ: Ուստի, բոլոր գիտակից ու կիրթ հավատացյալները համոզված են, որ հուսահատությունն ու իր հետ կյանք բերած ծուլությունն է բոլոր դժբախտությունների, հիվանդությունների ու անգամ աղքատության պատճառը:
Երջանկության հորմոններ
Երկու հիմնական նյութեր կան, որոնք ազդում են մեր տրամադրության վրա:
Սերոտոնին: Ում մասին ասում են` ասես ներսից է լուսավորվում, այդ հորմոնի անբավարարություն հաստատ չունի: Գիտնականները պարզել են, որ այդ բնական քիմիական տարրը պաշտպանում է նաև քաղցկեղից: Սերոտոնինը լարվածությունը վերացնում է, ազդում է քնի ու ախորժակի վրա, բավականության զգացում է առաջացնում ու բարձրացնում տրամադրությունը:
Մեծ քանակությամբ սերոտոնին են պարունակում շոկոլադը, բանանը, արմավը, թուզը: Օրգանիզմում սերոտոնինի մակարդակի ու տրամադրության կապը երկուստեք է: Սերոտոնինի ավելացման հետ բարձրանում է տրամադրությունը, ու տրամադրության բարձրացման հետ ավելանում է սերոտոնինի մակարդակը:
Էնդորֆին: Էնդորֆինի բարձր մակարդակը լավատեսությամբ է համակում, մարդն իրեն բացարձակ երջանիկ է զգում: Այդ կենսաբանորեն ակտիվ նյութերը մշակվում են ուղեղի բջիջներից ու նյարդային համակարգից: Հատուկ ռեցեպտորներին միանալով` դրանք հեշտացնում են նյարդային ազդակի «վազքը» դեպի «հաճույքի կենտրոն»: Նյարդային այդ կենտրոնի գրգիռը թեթևության, երջանկության ու սթափության զգացում է հաղորդում:
Էնդորֆինը միայն ներքին «բավարարիչի» դեր չի կատարում: Այն նաև հզոր ցավազրկող, ջերմիջեցնող ու հակաբորբոքային հատկություն ունի: Օրինակ` հղիության ժամանակ էնդորֆինի քանակն ավելանում է, իսկ ծննդաբերությունից հետո` կտրուկ իջնում: Դա հետծննդաբերական դեպրեսիաների պատճառներից մեկն է: Էնդորֆինի սինթեզի խանգարումը, գիտնականների կարծիքով, կարող է քրոնիկ հիվանդությունների ցավային ախտանշանների պատճառ դառնալ:
Ի՞նչն է երջանիկ դարձնում
Ինտենսիվ ֆիզիկական ծանրաբեռնվածությունը:
Սեքսը մի քանի անգամ ավելացնում է էնդորֆինի մակարդակը: Պատահական չէ, որ արևելքի բժիշկներն այն համարում են բոլոր հիվանդությունների համադարման: Հնում մի ընդհանուր դեղ էր նշանակվում բրոնխիալ ասթմայի, գաստրիտի և հազար ու մի այլ հիվանդությունների դեպքում: Վիճակագրության համաձայն` շատ հիվանդների վիճակը բարելավվում է նման թերապիայից հետո: Այնպես որ սեքսի բուժական ազդեցությունն ապացուցված է: Եվ այն կանայք, որոնք հրաժարվում են սեքսից` պատճառաբանելով գլխացավը, կորցնում են շուտ ապաքինման հնարավորությունը; Սա հումոր չէ. բանն այն է, որ միգրենով տառապողների մոտ ի ծնե ցածր է «երջանկության հորմոնի» սինթեզը: Այնպես որ, նրանց առաջին հերթին է ցուցված ամեն «հաճելի բան»:
Սնունդ: Բանն այն է, որ բնակչության 40%-ը գերադասում է լավ սնունդը լավ սեքսից: Սակայն ամեն սնունդ չէ, որ միանման է նպաստում էնդորֆինի սինթեզին: Ապացուցված է, որ առաջին տեղում ածխաջրերերով հարուստ սնունդն է, բանանն ու շոկոլադը: Գրեթե նույն ազդեցությունն ունի նաև պաղպաղակը: Այս կարգի մնացյալ սնունդի ազդեցությունը թույլ է: Իսկ ածխաջրերը մեծ ազդեցություն ունեն կանանց վրա: Դա է պատճառը, որ դեպրեսիայի ժամանակ կանայք սկսում են իրենց դժբախտություններն «ուտել» ու գիրանալ:
Հղիություն: Այն կնոջը երջանկություն է պարգևում 9 ամիս: Էնդորֆինների քանակի բարձրակետը համընկնում է ծննդաբերության պահի հետ:
Ուլտրամանուշակագույնը նույնպես ավելացնում է սերոտոնինի խտությունն օրգանիզմում: Դրա համար էլ լուսային օրվա երկարելն ու տաքանալը բարերար ազդեցություն է ունենում հյուսիսաբնակների վրա: Իսկ հարավաբնակների մոտ, որոնք միշտ բնակվում են գրեթե չփոփոխվող կլիմայական պայմաններում, չկան տրամադրության սեզոնային վերելքներ ու սեզոնային դեպրեսիաներ:
Ծիծաղ: Էնդորֆինների մակարդակը կտրուկ բարձրանում է ծիծաղի ժամանակ: ԱՄՆ-ի Մերիլենդի նահանգի գիտնականներն ուսումնասիրությամբ պարզել են, որ ուրախ ֆիլմերի դիտումը բարելավում է արյան շրջանառությունը, մինչդեռ թրիլլերներն ու ժանրով նման ֆիլմերն էմոցիոնալ ցնցում են պատճառում: Այնպես որ` կատակերգությունների դիտումը նույնքան օգուտ է բերում, որքան աերոբիկայով պարապելն ու վիտամինները: Ընդ որում, գիտնականներն առաջարկում են հույզերը չթաքցնել ու բարձրաձայն ծիծաղել, որպեսզի «երջանկության հորմոններ» մշակվեն: Դրանք էլ իրենց հերթին նպաստում են իմունիտետի բարձրացմանն ու ձմեռային դեպրեսիայի հաղթահարմանը:
Արվեստ: Ավստրալացի բժիշկ Դևիդ Էվանսը 19 փորձ է անցկացրել արվեստաթերապիայի կիրառմամբ: Երաժշտության ու գեղանկարչության բուժական չափաբաժին ստացած հիվանդների համար ավելի թույլ չափաբաժնով ցավազրկող է պահանջվել: Բացի այդ, նրանց մոտ էականորեն նվազել է արյան ճնշումը; Հետաքրքիր փորձ է անցկացրել նաև Լոնդոնի խոշորագույն հիվանդանոցներից մեկի ղեկավարությունը: Հիվանդանոցի տարածքը` միջանցքները, հիվանդասենյակներն ու նախասենյակները ներկել են տարբեր ոճերի ու ժանրերի նկարներով: Հիվանդների 80%-ը խոստովանել է,որ գեղանկարչությունն իրենց շեղել է առողջական խնդիրների հետ կապված մտորումներից ու բարձրացրել տրամադրությունը:
Մեկ ուրիշ անգլիական կլինիկայում որոշել են ստուգել արվեստի ազդեցությունը հիվանդների վրա, որոնք քիմիաթերապիայի կուրս են անցել: Մի խումբը լսել է երաժշտական ստեղծագործություն, մյուսը նկարներ է դիտել, իսկ երրորդը սովորական բուժման կուրս է անցել: «Երաժշտական» խմբում ճնշման ու վախի զգացողությունը նվազել է 32%-ով, «գեղանկարչական» խմբում` 18%-ով, իսկ պարզապես բուժման կուրս անցնողների խմբում հիվանդների տրամադրությունը չի փոխվել:
Պարգևավճար
Էնդորֆին է մշակվում նաև առաջադրված նպատակին հասնելու ժամանակ: Խնդիրը ձևակերպեցիր-կատարեցիր-բավականություն ստացար: Հաջողությամբ հաղթահարված ծանրաբեռնվածությունից, դժվարին վիճակից դուրս գալուց հետո օրգանիզմը պարգևավճար է ստանում դրական հույզերի ձևով:
Իսկ օրինակ` մեղքի զգացումը ճնշում է «երջանկության մոլեկուլների» դուրսմղումը: Այդ շղթան հրաշալի բացատրում է շատակերության ու սննդակարգի մեխանիզմը: Եթե մարդն ուտում է ու հետն էլ մեղքի զգացում ունենում (նորից չդիմացա ու կերա), «երջանկության հորմոնների» չափաբաժին չի ստանում ու սկսում է ուտել ու ուտել:Առաջանում է փակ շղթա, որը կարելի է միայն մի միջոցով կանգնեցնել` վերացնել արգելքները, սակայն սահմանափակել բարձրկալորիական սնունդը: Իսկ նիհարները քիչ են ուտում, իրենց չեն մեղադրում մի կտոր երշիկի համար ու հաճույք են ստանում առաջին պատառի հետ: Օրգանիզմը բավարարվում է իր չափաբաժնով ու ավելին չի պահանջում:
Այդպես է բացատվում նաև մարդու բավարարությունը, որ նա ստանում է թվում է թե ոչ համեղ, սակայն առողջարար սննդից: Եթե հրաժարվում է վտանգավոր մթերքից գիտակցաբար, հասկանալով, թե ինչ լավ բան է ինքն իրեն անում, ապա անգամ հազարի տերևը, որը սերոտոնին չի պարունակում, կարող է խթանել «երջանկության հորմոնի» արտանետումը` որպես պարգևավճար նպատակին հասնելու համար:
Ի դեպ, «երջանկության հորմոնները» հայտնաբերվել են անցած դարի կեսերին: Պարզեցին նաև, որ այդ հորմոնները մշակվում են գլխուղեղում ու ոչ միայն մարդկանց, այլև կենդանիների մոտ:
Թվում է, թե դեղատոմսը շատ պարզ է, երջանիկ լինելու համար պետք է հարթել այդ նյութերի անխափան մշակումը: Սակայն ի՞նչ քանակությամբ ու ինչպե՞ս: «Մարդկանց մեծ մասը երջանիկ է այնքանով, որքանով որոշել է լինել երջանիկ»,- ասել է մեծերից մեկը: Ավաղ, «երջանկության հորմոնի» անալիզ հանձնելն անհնար է, սակայն դրա անբավարարությունը կարելի է որոշել նաև արտաքին նշաններով ու ժամանակին միջոցներ ձեռնարկել:

ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 29 հոդվածի համաձայն` դատավարական գործողությունների ընթացքը և արդյունքներն արտացոլվում են արձանագրությունում, որը կազմվել է դատավարական գործողության ընթացքում կամ դրա ավարտից անմիջապես հետո:

Արձանագրությունը գրվում է ձեռքով կամ պատրաստվում տեխնիկական միջոցների օգնությամբ: Դատավարական գործողություններ իրականացնելիս կարող են կատարվել սղագրում, լուսանկարահանում, կինոնկարահանում, ձայնագրում և տեսագրում: Լուսանկարչական նեգատիվները և լուսանկարները, կինոժապավենները, դիապոզիտիվները, հարցաքննության ձայնագրությունը, տեսաերիզները, համակարգչային տեղեկատվության կրիչները, գծագրերը, պլանները, ծեփապատճենները, հետքերի դրոշմները, որոնք կազմվել կամ պատրաստվել են դատավարական գործողության ընթացքում, կցվում են քրեական գործին:
Արձանագրությունում նշվում են՝
1) դատավարական գործողության իրականացման վայրը, օրը, ամիսը, տարեթիվը, սկսելու և ավարտելու ժամանակը՝ րոպեի ճշտությամբ,
2) արձանագրությունը կազմողի պաշտոնը և ազգանունը.
3) դատավարական գործողությանը մասնակցող յուրաքանչյուր անձի ազգանունը, անունը, հայրանունը, անհրաժեշտության դեպքում՝ հասցեն և անձնական այլ տվյալներ:
Դատավարական գործողություններն արձանագրություններում նկարագրվում են այն հաջորդականությամբ, որով իրականում տեղի են ունեցել: Արձանագրությունում նշվում են դրանց կատարման ընթացքում ձեռք բերված և գործի համար նշանակություն ունեցող հանգամանքները, շարադրվում են դատավարական գործողության մասնակիցների հայտարարությունները:
Արձանագրությունում նշվում են տեղեկություններ դատավարական գործողության ընթացքում կիրառված տեխնիկական միջոցների, դրանց օգտագործման կարգի և պայմանների, այն օբյեկտների, որոնց նկատմամբ տեխնիկական միջոցները կիրառվել են, և ստացված արդյունքների, ինչպես նաև մասնակիցներին տեխնիկական միջոցների կիրառման մասին նախազգուշացնելու վերաբերյալ:
Արձանագրությունը ներկայացվում է դատավարական գործողությանը մասնակցած անձանց՝ ծանոթացման համար: Ընդ որում, նշված անձանց բացատրվում է արձանագրությունում լրացումներ և ուղղումներ կատարելու իրենց իրավունքը: Արձանագրությունում լրացումներ և ուղղումներ կատարելու վերաբերյալ բոլոր հայտարարություններy ստորագրում են դատավարական գործողությանը մասնակցած անձինք:
Արձանագրությունը ստորագրում են քննիչը և դատավարական գործողությանը մասնակցող անձինք:
Կասկածյալի, մեղադրյալի, տուժողի, վկայի կամ դատավարական գործողությանը մասնակցած այլ անձի՝ արձանագրությունը ստորագրելուց հրաժարվելու դեպքում քննիչն արձանագրությունում այդ մասին կատարում է համապատասխան գրառում, որը հավաստվում է քննիչի, պաշտպանի, ներկայացուցչի, օրինական ներկայացուցչի, իրավահաջորդի կամ ընթերակայի ստորագրություններով, եթե նրանք մասնակցում են դատավարական գործողությանը:
Արձանագրությունը ստորագրելուց հրաժարվող անձին պետք է հնարավորություն տրվի բացատրելու հրաժարման պատճառները կամ պատճառները բացատրելուց հրաժարվելը, ինչը նույնպես արձանագրվում է:
Եթե կասկածյալը, մեղադրյալը, տուժողը կամ վկան ֆիզիկական թերությունների, կամ առողջական վիճակի, կամ անգրագիտության հետևանքով զրկված են արձանագրությունն անձամբ ստորագրելու հնարավորությունից, ապա արձանագրությունը տվյալ անձին ծանոթության է ներկայացվում պաշտպանի, օրինական ներկայացուցչի, ներկայացուցչի կամ ընթերակայի ներկայությամբ, որոնք իրենց ստորագրությամբ հաստատում են արձանագրության բովանդակության համապատասխանությունն իրականությանը և կասկածյալի, մեղադրյալի, տուժողի կամ վկայի կողմից այն ստորագրելու անհնարինությունը:
Արձանագրությունը պետք է պարունակի նաև գրառումներ դատավարական գործողության մասնակիցներին իրենց իրավունքներն ու պարտականությունները բացատրելու, պարտականությունները չկատարելու հետևանքները պարզաբանելու, դատավարական գործողության իրականացման ընդհանուր կարգը բացատրելու մասին, ինչը հավաստվում է դատավարական գործողության մասնակիցների ստորագրությամբ:
Պատրաստեց Ավետիք ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆԸ

Անկախ

Պարզվում է, որ Սթիվ Ջոբսը շատ լավ հայերեն է խոսել: Այդ մասին տեղեկանում ենք http://armenianeyes.com և khabararmani.com արաբական կայքերից: Պատասխանը պետք է փնտրել նրա ինքնակենսագրության մեջ:

Apple-ի հիմնադիր և գլխավոր տնօրեն Սթիվեն Փոլ Ջոբսը ծնվել է 1955 փետրվարի 24-ին Սան Ֆրանցիսկոյում: Նրան որդեգրել են Փոլ և Կլարա Ջոբսերը (Հակոբյանները): Նշված կայքերի հավաստմամբ` Սթիվը մեծացել է հայկական ընտանիքում (մայրը Կլեր, Վիկտորյա Արթինյան, հայրը՝ Լուիս Հակոբյան): «Քլեր Հակոբյանը` որդեգրող մայրը, նշանակալի դեր է ունեցել հանճարի դաստիարակության գործում և հենց նա է Սթիվին հայերեն սովորեցրել», – տեղեկանում ենք արաբական կայքից: Սակայն Ջոբսը երբեք չի ցանկացել խոսել իր կենսաբանական ծնողների և ընտանիքի մասին: Նրա երեխաները հաճախ էին բողոքում, որ Սթիվը շատ ժամանակ չի անցկացնում իրենց հետ: Նա հպարտությամբ էր արտահայտվում իրեն մեծացնող ծնողների, հատկապես մոր մասին, բայց համացանցում այդպես էլ չկարողացանք գտնել նրա հայերենով զրույցը և հայ ծնողների մասին փաստող տեսանյութեր:
Նորարարի հայերենի իմացության մասին և նման այլ կարևոր տեղեկությունները գուցե պարզ դառնան այն ժամանակ, երբ կհրատարակվի նրա պաշտոնական` Apple-ի հավաստագրած կենսագրությունը՝ Apple-ի գործունեության մասին առաջին գիրքը` «iSteve: The Book of Jobs» (հեղինակ՝ CNN-ի նախկին գլխավոր տնօրեն և British Times-ի նախկին խմբագիր Ուոլթեր Իսաակսոն):
Ջոբսն ունեցել է բազմաթիվ և բազմաբնույթ նախասիրություններ մինչ Ս. Վոզնյակի հետ Apple Computers-ը սկսելը: Դպրոցում հետաքրքրվել է էլեկտրոնիկայով, ծանոթացել Սթիվ Վոզնյակի հետ և չի բավարարվել ձեռք բերած հաջողություններով։ Վոզնյակի հետ նրա առաջին համատեղ աշխատանքն ավելի շատ նման էր հաքերության: Երկու ընկերներով պատրաստել էին մի սարք՝ Blue Box, որը հնարավորություն էր տալիս անվճար զանգահարելու հեռավոր տարածքներ, իսկ հետագայում սկսեցին աշխատել դրա վաճառքով։ Առաջին կիսամյակից հետո Սթիվն ընդհատել է ուսումը, բայց հաճախել է գեղագրության դասընթացների, ինչը շատ է օգնել նրա Macintosh համակարգչի՝ MacOS համակարգի ստեղծմանը։ 1970-անների վերջին Ջոբսը Apple ընկերության համահիմնադիր Սթիվ Վոզնյակի հետ ստեղծեց առաջին առևտրային հաջողություն ունեցած անհատական համակարգիչներից մեկը, 1985 թ. տնօրենների խորհրդի հետ պայքարում կորցրեց իր տեղը Apple-ում և առանձին ստեղծեց NeXT ընկերությունը: 1997 թ. նա վերադարձավ և Apple-ը դարձավ աշխարհի ամենաթանկ IT ընկերությունը, այնուհետև նրա գլխավորությամբ Apple-ը թողարկեց զարմանալի սարքեր` iPad պլանշետ, ամենաբարակ նոութբուքը՝ MacBook Air, iPhone հեռախոսներ և iPod երաժշտական փլեյեր:
Ջոբսն իսկապես զարմանալի էակ էր, որ փոխեց աշխարհընկալումը՝ թևակոխելով XX-XXI դարերի թվայնացված կենսակերպ: Նա զարմացնում էր ոչ միայն իր անընդհատ առաջ գնալու ձգտումով, այլև հետաքրքրասիրությամբ և այլ սովորություններով: Դրանցից էր, օրինակ՝ Թուրքիա կատարած այցը, որի մասին հետաքրքիր մանրամասներ է պատմել նրան ուղեկցող գիդը՝ Ասիլ Թունչերը: Գիդի խոսքով` տաճարի քրիստոնեական անցյալի մասին հիշատակելիս Ջոբսը սկսել է նրան հարցեր տալ Թուրքիայի քրիստոնյաների մասին: Դա ևս մեկ անգամ ապացուցում է, որ Սթիվը մեծացել է հայկական ընտանիքում, իսկ իրեն դաստիարակած ծնողները Հայոց ցեղասպանությունից ցրված հայերից էին:
Ս. Ջոբսը մահացավ 2011 թ. հոկտեմբերի 5-ին, 56 տարեկան հասակում քաղցկեղից և թողեց շատերին անհայտ մի շարք փաստեր: Բայց մի բան հստակ էր. Սթիվը մինչև վերջ սիրեց իրերի արտաքին տեսքը, դիզայնը և նույնիսկ իր կյանքի վերջին րոպեներին չցանկացավ կրել թթվածնի դիմակը, քանի որ այն անտանելի տեսք ուներ:

Ելենա Չոբանյան

Անկախ

Թուրքիայում հայոց մշակութային ժառանգությունն իրական տերերից զրկելու հետևողական քաղաքականությունը եղել և մնում է այդ երկրի պետական, քաղաքական և հասարակական ուղեգիծը: Սակայն վերջին շրջանում այդ քաղաքականության մեջ նոր երևույթներ են ի հայտ եկել: Թուրքիան հայկական մշակութային կոթողների միջոցով իր անձնական հարաբերություններն է բարելավում հարևան երկրների, մասնավորապես` եղբայրական Վրաստանի հետ:
Հայ քաղկեդոնական եկեղեցիները հերթով նվիրաբերվում են վրացիներին. իհարկե փոխշահավետ պայմաններով:

Վրաստանի և Թուրքիայի միջև միջպետական համաձայնագիր կա մշակութային ժառանգության վերականգնման վերաբերյալ, որի շրջանակներում 2012 թ. թուրքական կառավարությունը 1 մլն լիրա է տրամադրել Տայքի հայ Բագրատունյաց շրջանի ժառանգություն համարվող Իշխան և Օշքի եկեղեցիները վերականգնելու համար: Այդ հայկական եկեղեցիները նույնպես համարվել են վրացական:

Այս տարվա հունվարի 21-ին պաշտոնական այցով Թուրքիայում գտնվող Վրաստանի նախագահ Գեորգի Մարգվելաշվիլու այցելությունները Իշխանի և Օշքի հայկական եկեղեցիներ արդեն իսկ պետական մակարդակով ընդգծեց դրանք վրացականացնելու իրողությունը:
Ավելին, Թուրքիայի խորհրդարանի ղեկավարը Մարգվելաշվիլու հետ հանդիպման ժամանակ բաց տեքստով հայտարարեց, որ Թուրքիան հիացած է հայոց ցեղասպանության հարցում վրացական դիրքորոշմամբ և հույս հայտնեց, որ այդ դիրքորոշումը կպահպանվի` չխաթարելով երկու երկրների հարաբերությունները: Թերևս երկու հայկական եկեղեցիները վրացիներին նվիրելը նաև այդ դիրքորոշման պատասխանն է, որը թուրքերը ցանկանում են ամեն գնով պահպանել:
Սակայն հայերի հաշվին նման թանկարժեք ընծաներ անելու գործընթացը պայմանավորված է նաև այլ հանգամանքներով:

Թուրքագետ Լևոն Հովսեփյանը Մարգվելաշվիլու հունվարյան այցը Թուրքիա և նրա այցելությունները այդ եկեղեցիներ համարում է նախորդ գործընթացների նոր, ավելի հրապարակային փուլ: «Սա հին պատմություն է: Թուրքական պետությունն այս ուղեգիծը միշտ պահել է, ինչը վառ դրսևորվեց վրացական նախկին իշխանությունների օրոք, թուրք-վրացական ջերմ հարաբերությունների ներքո, երբ Սահակաշվիլին բավական լայն բացել էր դռները Թուրքիայի առջև: Այդ ժամանակվանից սկսած` նման խնդիրներ աստիճանաբար ի հայտ էին գալիս, և թուրքական կողմը դա փորձում էր օգտագործել մի կողմից վրացիներին սիրաշահելու, մյուս կողմից` զրկելով հայերին այն արժեքներից ու ժառանգությունից, որոնք այսօր Թուրքիայում կան»:

Բացի այդ, թուրքական կողմը նաև Վրաստանում թուրքական մզկիթների վերաբացման, վերանորոգման և կառուցման հետ կապված հավակնություններ ունի, և ըստ որոշ տեղեկությունների` Թուրքիայի ու Վրաստանի կառավարությունների միջև գաղտնի համաձայնություն է եղել, ըստ որի` վրացականացման այս գործընթացին զուգահեռ` թուրքական կողմը պետք է վրացական տարածքում` Ախալցխայում, մզկիթ կառուցի:
«Ջավախքում թուրքական մզկիթի կառուցումը բավական մեծ կարևորություն ունի Թուրքիայի համար` հաշվի առնելով այն գործընթացը, որը մինչ օրս կարծես թե անորոշությամբ, բայց, այնուամենայնիվ, ընթանում է` թուրք մեսխեթցիների վերադարձը Սամցխե-Ջավախ»,- ասում է թուրքագետը:

ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի տնօրեն Ռուբեն Սաֆրաստյանը, որ միաժամանակ Հանրային խորհրդի անդամ է և ՀԽ կրոնի, սփյուռքի և միջազգային ինտեգրման հանձնաժողովի նախագահը, մեզ հետ զրույցում հայտնեց, որ այդ հարցը բարձրացվել է հանձնաժողովի անդամ Լյուդմիլա Սահակյանի կողմից և քննարկվել հանձնաժողովի կոլեգիայի նիստում: Որոշվել է խնդիրն առավել մանրամասն ու համակողմանիորեն ուսումնասիրել հանձնաժողովի մշակութային արժեքների պահպանման ենթահանձնաժողովում համապատասխան մասնագետների, եկեղեցու, արտգործնախարարության, սփյուռքի նախարարության ներկայացուցիչների մասնակցությամբ:
«Փաստորեն, մեր հոգևոր և մշակութային արժեքները թուրքերը ոչ միայն իրենք են յուրացնում, այլև որոշում են դրանց հետագա ճակատագիրը: Սա պետք է արժանանա և՛ մեր հասարակության, և՛ պատկան մարմինների հատուկ ուշադրությանը, և պետք է գործուն քայլեր ձեռնարկվեն, որպեսզի նախ նման երևույթները դատապարտվեն, ապա բացառվի դրանց կրկնությունը»,- ասում է Սաֆրաստյանը:

Նա ցավով է արձանագրում, որ նմանատիպ երևույթներ Թուրքիայի կողմից բազմիցս են եղել, և հայկական կողմը գրեթե միշտ ուշացել է կամ թերացել համարժեք արձագանքելու հարցում: «Օրինակ` անցյալ տարի Թուրքիայի ակտիվությունը ՄԱԿ-ի գրասենյակների մի մասը Ստամբուլ տեղափոխելու հարցում, և կրկին մենք արձանագրեցինք, որ մեր պատկան մարմինները հետևողական չեն և համապատասխան քայլեր չեն ձեռնարկում»:

Օշքի եկեղեցի

Գործուն քայլերի անցնելու անհրաժեշտության մասին է խոսում նաև Լևոն Հովսեփյանը: Նա կարծում է, որ բացթողումը մեր կողմից է: «Օրինակ` անհերքելի է, որ այդ երկու եկեղեցիները հայ քաղկեդոնական եկեղեցիներ են, և մենք արդեն իսկ պետք է գիտական մակարդակով դա ամրագրած լինեինք որպես հայկական և ներկայացրած լինեինք միջազգային համապատասխան կառույցներին` ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ին և մյուսներին, որոնք էլ իրենց հերթին պարտավորություններ կդնեին Թուրքիայի վրա` դրանք վերանորոգելու և պահպանելու որպես համաշխարհային մշակույթի բաղկացուցիչ մաս: Նույնը նաև ողջ Արևմտյան Հայաստանում գտնվող հայկական պատմամշակութային ժառանգության առումով»:

Թուրքագետը կարծում է, որ այս հարցը պետք է մեր կողմից բարձրացվի և տարվի համակարգված եղանակով գիտական, հասարակական և պետական մակարդակներում: Նա նաև փաստում է, որ Հայաստանը Թուրքիայի վրա ներազդման որևէ լծակ չունի, և հայկական մշակութային ժառանգությունը պահպանելու միակ հնարավորությունն ու երաշխիքը մնում են միջազգային պարտավորությունները:

Իշխան

Այդ երկու եկեղեցիների հետ կապված` թուրքագետին ամենից շատ զարմացրել է ոչ թե պետական կառույցների կողմից չարձագանքելը, այլև մշակութային հասարակական կազմակերպությունների անտարբերությունը, որոնցից որևէ մեկն այդ հարցի վերաբերյալ չի հայտնել իր դիրքորոշումը և բողոքի ալիք չի բարձրացրել:

Հուշարձանագետ Սամվել Կարապետյանը բացում է բոլոր փակագծերը

Նրա խոսքով` սա չափազանց լուրջ խնդիր է և շատ հին նախապատմություն ունի, սակայն այսօր այն ուղղակի ահագնացել է: «Բանն այն է, որ հայ քաղկեդոնական մշակույթի ուղղությամբ հայկական կողմը ոչ միայն այսօր, այլ արդեն մեկուկես դար մատը մատին չի տվել: Մենք ընդհանրապես միշտ աչք ենք փակել և կարծես մեզնից վանել ենք հայ քաղկեդոնական մշակույթը: Եվ այս տևական ծուլությունը, անտարբերությունն ու գործի կարևորությունը չգիտակցելը հասցրել են մի տեղ, որ մենք հիմա էապես բոբիկ վիճակում ենք, ինչը լավագույնս օգտագործել և օգտագործում են մեր հարևանները»,- ասում է նա:

Ի դեպ, վրացիները ոչ միայն Գուգարքի և Տայքի շրջանում գտնվող հայ քաղկեդոնական հուշարձանների նկատմամբ են պահանջատիրություն ներկայացնում, այլև հենց Հայաստանի Հանրապետությում գտնվող եկեղեցիների` այդ հիմքի վրա նաև հողային պահանջներ ներկայացնելով:

Սամվել Կարապետյանը նշում է, որ վրացիները, ի տարբերություն մեզ, այդ ուղղությամբ, XIX դարից սկսած, լրջագույն աշխատանքներ են իրականացնում. «Հարյուրավոր գրքեր ու հոդվածներ են հրատարակում, Լոռվա կարոտն են քաշում: Օրինակ` հոդված են հրատարակել մեր Խուճապի վանքի մասին, որը նույնպես հայ քաղկեդոնական եկեղեցի է և գտնվում է Լոռվա մարզում, և գրել են, որ այդ վանքին սատանաներն են տիրապետում: Սատանաներ ասելով էլ մեզ նկատի ունեն»:

Հուշարձանագետը վրացիներին չի մեղադրում, մեղադրում է մեզ: Հիշում է, որ տարիներ առաջ իրեն զանգահարեցին Հուշարձանների պահպանության գործակալությունից: Պարզվեց` այդ ժամանակվա նախագահը` Ռոբերտ Քոչարյանը, զանգահարել էր ակադեմիայի նախագահին, որ Ֆադեյ Սարգսյանն էր, և հարցրել էր, թե որտեղ է գտնվում Խուճապի վանքը: Ակադեմիայի նախագահն էլ իր հերթին զանգել էր գործակալություն, որտեղ նույնպես հարցի պատասխանը չէին իմացել և զանգել էին Կարապետյանին: «Այսինքն` մենք նույնիսկ հայ քաղկեդոնական եկեղեցիների տեղը չգիտենք,- ասում է Կարապետյանը,- դրա համար էլ ես այսօր լուրջ չեմ համարում Արևմտյան Հայաստանի տարածքի հուշարձանների նկատմամբ վրաց պահանջատիրությանը ինչ-որ դիմադրություն ցույց տալը, երբ Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գտնվող համանման կարգավիճակում գտնվող հուշարձանների նկատմամբ ինքներս այդքան անտարբեր ենք»:

Ի՞նչ է առաջարկում Սամվել Կարապետյանը
Եթե իսկապես այսօր սկսել ենք գիտակցել, որ խնդիրը կարևոր է, որ ոչ միայն մշակութաբանական ու հայագիտական է, այլև քաղաքական, ապա հուշարձանագետը հարցի լուծման մի ճանապարհ է տեսնում` օր առաջ, ժամ առաջ լծվել հայ քաղկեդոնականության պատմության ուսումնասիրման գործին:

Սամվել Կարապետյանն իր կողմից այդ ուղղությամբ աշխատանքներ վաղուց արդեն իրականացնում է, իսկ անցած տարի նաև մի ծավալուն նախագիծ է մշակել ու ներկայացրել մշակույթի նախարարին: Սակայն նախագիծը ո՛չ մեկ հոգու գործ է, ո՛չ էլ մեկ կառույցի: Այն ահռելի աշխատանք պահանջող գործընթաց է, որին պետք է պետական նշանակություն տրվի: «Պետք է ամբողջ ուժով կենտրոնանալ այդ նախագծի վրա: Մասնագիտական ռեսուրսների պահանջ չկա, մեր գրասենյակում կան մասնագետներ, որոնք կարող են դա իրականացնել, սակայն նախագիծը նաև մի քանի լուրջ գիտարշավներ է ենթադրում, չենք կարող գրասենյակային պայմաններում կույրի պես նստած դա անել, երբ հակառակ կողմը, XIX դարի վերջերից սկսած, տասնյակ գիտարշավներ է իրականացրել»,- ասում է Սամվել Կարապետյանը:

Պետք է թարգմանել և ուսումնասիրել նաև օտարալեզու, մասնավորապես` այդ ուղղությամբ վրացիների վիթխարի գրականությունը և այլն:

Ցավոք, այդ նախագծի ճակատագիրն էլ այսօր անորոշ է, չնայած մշակույթի նախարարն անձամբ է կարևորել դա և իր մեծ ոգևորությունը հայտնել հուշարձանագետին:
Եվ մինչ մենք ոգևորվում ու մնում ենք ոգևորության սահմաններում, մեր հարևանները գործնական քայլերով հետևողականորեն յուրացնում են հայ քաղկեդոնական հարուստ ժառանգությունը:

Անի Գասպարյան

Անկախ

Վերջերս շրջանառության մեջ է դրվել մի վարկած, ըստ որի` Հեյդար Ալիևը ծնվել է 1923 թ. Հայաստանի Սիսիանի շրջանի ադրբեջանական գյուղերից մեկում:

Խորհրդային պատմագիտության առաջ քաշած այն թեզը, թե անհատը չի կարող փոխել պատմության ընթացքը, թե անհատներն այդ իմաստով սոսկ դերասաններ են պատմության թատերաբեմում, վաղուղ հերքվել է:
Հայոց պատմության մեջ ունեցել ենք գործիչներ, որոնց անհատական կարողությունների շնորհիվ պատմության անիվը շրջվել է. օրինակ` Գարեգին Նժդեհը: Սակայն իսկական հերոսները, որպես կանոն, իրենց առաքելությունն ավարտելուց հետո համեստորեն անէանում են` դառնալով անուն. իսկ այ, կեղծ հերոսներն ու արժեքները կուռք ու պաշտամունք են դառնում շատ արագ:
Ադրբեջանի Հանրապետությունում նման կեղծ հերոս է Հեյդար Ալիևը, առհասարակ` Ալիևների գերդաստանը:
Հեյդար Ալիռզա օղլի Ալիևը Խորհրդային Միության աչքի ընկնող բացառիկ գործիչներից էր: Նրա բացառիկությունը պայմանավորված է անցած ճանապարհով, գլխապտույտ հաջողություններով, որ ունեցավ նաև բախտի բերմամբ: Հեյդար Ալիևը ճակատագրի սիրելին էր:
Առհասարակ խորհրդային անվտանգության մարմիններն աչալուրջ էին իրենց կադրերի ընտրության հարցում: Խորհրդային չինովնիկները պետք է անվերապահ հավատ ու նվիրվածություն ունենային երկրի ու վարչախմբի հանդեպ: Սակայն դա չխանգարեց Հեյդար Ալիևին, որ փաստաթղթեր կեղծելով` խուսափում էր բանակային ծառայությունից, առաջխաղացում ապրեր ու դառնար ԽՍՀՄ ԿԿ Կենտկոմի Քաղբյուրոյի անդամ:
Այո, Հեյդար Ալիևը կարողացավ սրընթաց վերելքով Կենտկոմի բարձունքները նվաճել: Սակայն գորբաչովյան պերեստրոյկան թե՛ նրան, թե՛ բրեժնևյան շրջանի հին կադրերին դուրս մղեց Կրեմլից: Թվում էր` Ալիևը հեռացավ ասպարեզից ընդմիշտ:
Մոսկվայից հայրենիք գնալով` նա անգամ չհաստատվեց Բաքվում, քանզի այնտեղ շատ թշնամիներ ուներ: Նա հաստատվեց Նախիջևանում` սպասելով իր նոր ժամին:
Ո՞վ է Հեյդար Ալիևը: Որտեղից է ծագում նրա տոհմը:
Պաշտոնական տեղեկատվության համաձայն` Հեյդար Ալիևը ծնվել է 1923 թ. Նախիջևանում: Մի այլ վարկած փաստում է, որ Ալիևը ծնվել է 1919 թ.: Ի դեպ, այդ ժամանակ Նախիջևանը Հայաստանի Հանրապետության կազմում էր:
Վերջերս շրջանառության մեջ է դրվել մեկ այլ վարկած ևս. համաձայն որի` Հեյդար Ալիևը ծնվել է 1923 թ. Հայաստանի Սիսիանի շրջանի ադրբեջանական գյուղերից մեկում: Այս մասին 1997 թ. գրեց անգամ մոսկովյան «Պրավդա» թերթը:
Ալիևները ծագումով քուրդ են: Նրանք, համաձայն այս նոր վարկածի, Հայաստանի Սիսիանի շրջանի Ջոմարթլու գյուղից են, որտեղից էլ տեղափոխվել են Նախիջևան: Ալիևի հայրը` Ալիռզա Ալիևը, մասնագիտությամբ քիսաչի էր և 1927 թ. Սիսիանից տեղափոխվելով Նախիջևան` տեղական բաղնիքներից մեկում շարունակել է աշխատել իր մասնագիտությամբ:
1940-ական թթ. Հեյդար Ալիևի ավագ եղբայրը` Հասան Ալիևը, որ Ադրբեջանի ԳԱ անդամ էր, նախիջևանյան մի թերթում տված հարցազրույցում պարծեցել է, թե ինքը աշխարհում առաջին քուրդն է, որ պաշտպանել է թեկնածուական դիսերտացիա:
Սակայն տոհմի ծագումն ու ծննդավայրը միակ մութ կետերը չեն Ադրբեջանի առաջնորդի կենսագրության մեջ:
Պարզվում է` Ալիևը խուսափել է խորհրդային բանակում ծառայությունից: Հայրենական պատերազմի սկզբում նա սովորում էր Բաքվի արդյունաբերական ինստիտուտում: Պատերազմը սկսվելուն պես նա թողում է ուսումը, վերադառնում Նախիջևան և կեղծ բժշկական տեղեկանք սարքում այն մասին, որ տառապում է ծանր թոքային հիվանդությամբ: Նա ոչ միայն ազատվում է բանակում ծառայելու և պատերազմին մասնակցելու պարտավորությունից, այլև տաքուկ աշխատանք է գտնում ՆԳԺԿ արխիվում: Հետագայում, իհարկե, Ալիևի համար դժվար չէր նոր փաստաթուղթ ձեռք բերել, որը հավաստում էր պատերազմին մասնակցելու մասին: Ահա այսպիսին էին խորհրդային ՊԱԿ-ի ապագա գեներալի առաջին քայլերը: Իսկ 1967 թ. նա արդեն Ադրբեջանական ԽՍՀ ՊԱԿ-ի ղեկավարն էր:
Առհասարակ Ալիևը հմուտ դիվանագետ էր, բարձրարվեստ քծնող: Նա կատարելապես էր տիրապետում արևելյան շողոքորթության արվեստին: Նաև լավ կաշառք մատուցող էր: Մոսկվա ուղարկվող թանկարժեք իրերը, արվեստի գործերն ու ձկնկիթով լի արկղերը ճանապարհ էին հարթում Ալիևի համար: 1982 թ. նոյեմբերին, երբ Բաքու այցելեց Բրեժնևը կնոջ` Վիկտորյա Բրեժնևայի հետ, Բաքվի ոսկերչական գործարանում Ալիևը առաջին տիկնոջը ոսկյա շղթա և ապարանջան նվիրեց: Վիկտորյա Պետրովնան շփոթվեց ասելով, որ այն շատ թանկ նվեր է: Վիճակը շտկեց Բրեժնևը, որ հափշտակեց ընծան ու խցկեց բաճկոնի գրպանը:
Նույն ոճով 1978 թ. Բրեժնևին շռայլորեն կաշառելով ոսկով և ադամանդով` Հեյդար Ալիևը լռեցրել է նրա խիղճը և արդարամտությունը` Հայաստանի ղեկավարության` Ղարաբաղն ու Նախիջևանը Հայաստանին միացնելու շարունակական կոչերի առնչությամբ:
Ժամանակակիցները ծաղրով վկայում են, որ Բրեժնևի շուրթերը համբուրելը Ալիևի թուլությունն էր: Համենայն դեպս, նա երկար ժամանակ իր անձնական հատկանիշների շնորհիվ ԽՍՀՄ ղեկավարների առաջատարների թվում էր: 1969-ից նա Ադրբեջանական ԽՍՀՄ Կենտկոմի առաջին քարտուղարն էր և մեծ ազդեցություն ուներ Մոսկվայում: Մանավանդ որ մտերիմ էր ԽՍՀՄ առաջնորդ Լեոնիդ Բրեժնևի հետ:
Սակայն Ալիևի մտերմությունը չէր սահմանափակվում միայն Բրեժնևով: Բրեժնևի մահից ամիս չանցած` ԽՍՀՄ նոր առաջնորդը` Անդրոպովը, Ալիևին կանչեց Մոսկվա և նշանակեց ԽՄԿԿ ԿԿ Քաղխորհրդի անդամության թեկնածու:
Սկսվեց Ալիևի կյանքի մոսկովյան փուլը, որը համեմատաբար կարճ էր, բայց շքեղ: Նրանց ընտանիքը հաստատվեց Կենտկոմի մերձմոսկովյան ամառանոցներից մեկում, չնայած Մոսկվայի կենտրոնում` Տոլստոյի փողոցում նրան հատկացվել էր հինգսենյականոց բնակարան: Ալիևն օգտվում էր ծառայողական ԶԻԼ-ից, որի ներսը հատուկ իր պատվերով կարմիր մահուդից պաստառներով էին զարդարել: Նույն արևելյան գույներով էր վերանորոգված Ալիևների բնակարանը:
Թվում էր` Ալիևներն ընդմիշտ են հաստատվել Մոսկվայում, և բախտի անիվը անշրջելի է: Նա անգամ տղային լավ աշխատանքի տեղավորեց. Իլհամը դասավանդում էր Մոսկվայի Միջազգային հարաբերությունների պետական ինստիտուտում: Սակայն շուտով վրա են հասնում դժբախտությունները: 1985 թ. մահանում է Հեյդար Ալիևի կինը, երկու տարի անց նրան հեռացնում են աշխատանքից: Շատ չանցած` աշխատանքից ազատվում է նաև որդին:
Սակայն հանգուցալուծումը եղավ ոչ հեռավոր 1993 թ.: Օգտվելով Ադրբեջանի խառնակ դրությունից, արցախյան ճակատում խոշոր պարտություններից` Հեյդար Ալիևը կարողացավ ապահովել իր հաղթարշավը Նախիջևանից Բաքու: Բայց որպես Ադրբեջանի նախագահ` նա փառավորվեց միայն Արցախի հետ կնքած ստորացուցիչ զինադադարով: Փոխարենը Հեյդար Ալիևն իր որդու և տոհմի համար ապահովեց հարատև իշխանություն Ադրբեջանում:
Նա մահացավ 2003 թ. դեկտեմբերի 12-ին, ԱՄՆ-ում: