Հուլիսի 17-ին Ուկրաինայում կործանվեց Ամստերդամից դեպի Կուալա Լումպուր` MH17 չվերթով թռչող «Մալազիական ավիաուղիներին» պատկանող «Բոինգ 777» մարդատար ինքնաթիռը: 298 մարդ զոհվեց: Ինքնաթիռն ընկավ ՌԴ օդային տարածքից 50 կմ հեռավորության վրա` Ուկրաինայի տարածքում` Դոնեցկի մարզի Գրաբովո գյուղի մերձակայքում:

Այն հատվածում, որտեղ ընկել էր ինքնաթիռը, Ուկրաինայի իշխանությունները պայքարում են անջատողականների դեմ: Նախնական վարկածով` օդանավի վրա հրթիռ է արձակվել: Օդանավի ընկնելուց անմիջապես հետո կոնֆլիկտի կողմերից յուրաքանչյուրը շտապեց հայտարարել, որ ինքնաթիռը խփվել է մյուսի կողմից արձակված հրթիռով: Ու թեև դեռ վերջնականապես պարզ չէ, թե ով է արձակել այդ հրթիռը, կարծես բոլորը համակարծիք են, որ ինքնաթիռը խոցվել է հրթիռով:

Դեպքից հետո Ուկրաինան սկսեց մեղադրել «ռուսամետ սեպարատիստներին», Դոնեցկի ինքնահռչակ հանրապետության ղեկավարները` ուկրաինական բանակին, Ռուսաստանը` նույնպես ուկրաինական բանակին, բայց Արևմուտքի օժանդակությունը մատնանշելով, իսկ Արևմուտքը` Ռուսաստանին: Թե ով է մեղավոր և ով` անմեղ, այս պահին ուղղակի անհնար է հստակ ասել, բայց հարկ է նշել, որ հուլիսի 17-ին տեղի ունեցած ավիաաղետից հետո Արևմուտքի և Ռուսաստանի միջև տարաձայնությունները սրվում են ժամ առ ժամ:

Դեպքի հաջորդ օրը` հուլիս 18-ին, Ավստրալիայի վարչապետ Թոնի Էբբոտտը հայտարարեց, որ Ռուսաստանը խստագույնս կպատժվի, եթե պարզվի, որ օդանավը կործանվել է Ռուսաստանի կողմից Դոնեցկի անջատողականներին տրամադրված զենքով:

Միացյալ Նահանգների պետքարտուղար Ջոն Քերրին CNN-ի եթերում հայտարարեց, որ ԱՄՆ-ի ունեցած տվյալներով` «Երկիր-օդ» հրթիռը, որով խփվել է «Մալազիական ավիաուղիների» «Բոինգը», Ուկրաինայի արևելքի անջատողականներին տրամադրել է Ռուսաստանը: ԱՄՆ-ն վստահ է, որ օդանավի կործանման տարածքում ուկրաինական իշխանությունները «Բուկ» զենիթային համակարգեր չունեին:

Ուկրաինայի նախագահ Պորոշենկոն հուլիսի 20-ին հայտարարեց, որ Ուկրաինայի իշխանություններն արբանյակային լուսանկարներ ունեն, որոնք պատկերում են «Մալազիական ավիաուղիների» «Բոինգը» ոչնչացրած հրթիռի արձակման ճշգրիտ տեղը: Ուկրաինայի ղեկավարը զրույցում նորից մեղադրել է ռուս անջատողականներին` ասելով, որ նրանք խոչընդոտում են աղետի հանգամանքները պարզելու նպատակով ժամանած միջազգային փորձագետների աշխատանքը:
Դոնեցկի ինքնահռչակ հանրապետության «վարչապետ» Ալեքսանդր Բորոդայն էլ ասել է, որ իրենք հայտնաբերել են «Բոինգի» «սև արկղերը» և դրանք փոխադրել են Դոնեցկ: Արևմուտքի և Ուկրաինայի մեկնաբանների համոզմամբ` ռուս անջատողականներն ամեն կերպ փորձում են թաքցնել որևէ իր կամ սարքավորում, որը կարող է լույս սփռել ողբերգության հանգամանքների վրա:

Ավիաաղետից հետո Գերմանիայի, Մեծ Բրիտանիայի և Ֆրանսիայի ղեկավարները քննարկեցին Ռուսաստանի նկատմամբ նոր` էլ ավելի խիստ պատժամիջոցներ սահմանելու հնարավորությունը: Եվրոպացիներից առավել անողոք է տրամադրված Մեծ Բրիտանիան: Այդ երկրի վարչապետ Դևիդ Քեմերոնը The Sunday Times-ում հրապարակեց հոդված, որում հայտարարում է, որ Եվրամիությունը պետք է վերանայի հարաբերությունները Ռուսաստանի հետ և այդ երկրի իշխանություններին պատասխանատվության կանչի այն դեպքում, եթե ապացուցվի, որ «Բոինգը» ռուս անջատողականներն են խփել:

Մեծ Բրիտանիայի պաշտպանության նախարար Մայքլ Ֆելոնն էլ իր հերթին Daily Mail-ին ասել է, որ Ռուսաստանը պարտավոր է դադարեցնել միջամտությունը Ուկրաինայի գործերին: «Եթե Ռուսաստանն է մեղավոր այդ աղետի համար, ապա մենք հստակ կհասկացնենք, որ պատերազմը հովանավորելու նման մեթոդներն անընդունելի են: Այն, ինչ տեղի է ունենում Ուկրաինայի արևելքում, ահաբեկչության հովանավորում է», – ասել էր Ֆելոնը:

Երկրորդ կողմի կարծիքը չեն էլ ուզում լսել, ուր մնաց` քննարկել

Մինչդեռ ինքնաթիռի խոցման ուրիշ վարկած է ներկայացնում Ռուսաստանը: ՌԴ բանակի Գլխավոր շտաբի գլխավոր օպերատիվ վարչության պետ Անդրեյ Կորտոպոլովը ճեպազրույցի ընթացքում տարբեր գրաֆիկների ու թվային տվյալների միջոցով ապացուցել է, որ ողբերգությունից առաջ «Բոինգը» շեղվել է նախատեսված ուղուց, սակայն չի հասցրել կատարել վերադարձի մանևրն ու կործանվել է: Կորտոպոլովը նաև տեղեկացրեց, որ Ուկրաինայի ՀՕՊ ուժերը «Բոինգի» կործանման օրը Դոնեցկի շրջանում կենտրոնացրել էին 4 «Բուկ» տեսակի 4 հակահրթիռային կայան: Դրանից բացի, ռուսական ԳՇ-ն հայտնաբերել է նաև ուկրաինական զինուժի 2 ռադիոտեղորոշիչ կայան:

«Մալազիական «Բոինգի» թռիչքի պահին ռուսական տեղորոշիչ կայաններն արձանագրել են ուկրաինական օդուժի օբյեկտների` հավանաբար «ՍՈւ 25» կործանիչների օդ բարձրացում: «Բոինգի» և «ՍՈւ 25-ի» միջև տարածությունը եղել է 3-4 կմ: Իր տեխնիկական բնութագրի համաձայն` «ՍՈւ 25»-ը կարող է կարճ ժամանակում հասնել 10 հազար մետր բարձրության և իր զինանոցում ունի երկինք-երկինք տեսակի Ռ-60 հրթիռներ, որոնք կարող են թիրախին հարվածել մինչև 10 կմ հեռավորության վրա: Իսկ մինչև 5 կմ հեռավորության վրա թիրախը խոցելի է դառնում 100 տոկոսով»,- ասաց Անդրեյ Կորտոպոլովը:

Բայց այս տեսակետը ոչ միայն քննարկող չկա, այլև` լսող:

Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինն էլ իր հերթին հորդորեց Ուկրաինայի ղեկավարությանն ու զինվորականներին ապահովել հետաքննության համար անհրաժեշտ պայմաններն ու որևէ կերպ չխոչընդոտել փորձագետների աշխատանքը: Նա կրկին հիշեցրել է, որ Մոսկվան քանիցս կողմերին կոչ է արել վայր դնել զենքն ու նստել բանակցությունների սեղանի շուրջ:

Բայց այս ամենից հետո էլ Եվրամիությունը քննարկում է Ռուսաստանի դեմ նոր պատժամիջոցներ սահմանելու հարցը, Միացյալ Նահանգները սպառնում է միջազգային մեկուսացմամբ, Կրեմլն էլ ի պատասխան հայտարարում է մարտունակությունը բարձրացնելու մասին:

ԱՄՆ նախագահ Բարաք Օբաման հուլիսի 22-ին Վաշինգտոնում հայտարարեց, որ իրականում Ռուսաստանն ու ռուսների աջակցությունը վայելող անջատողականներն են խոչընդոտում անկախ հետաքննությունը: «Ռուսաստանը մեծ ազդեցություն ունի անջատողականների վրա, որևէ մեկը դա չի ժխտում, Ռուսաստանն է նրանց զինել, առաջ մղել ու վարժեցրել, անջատողականների առաջնորդները ՌԴ քաղաքացիներ են, այնպես որ Ռուսաստանը և նախագահ Պուտինն են, մասնավորապես, պատասխանատու, որպեսզի ստիպեն նրանց համագործակցել հետաքննության հետ: Դա նվազագույնն է, որ նրանք կարող են անել», – ասաց Օբաման:

«Եվրամիությունը պետք է անջատողականներին որպես ահաբեկիչ դիտարկի»,- հավելել է Լիտվայի արտգործնախարար Լինաս Լինկևիչուսը` կոչ անելով գործընկերներին հստակ ուղերձ հղել Ռուսաստանի իշխանություններին: «Մեր համոզմամբ, ժամանակն է իրերը կոչել իրենց անուններով և, այսպես կոչված, Լուգանսկի և Դոնեցկի հանրապետություններին տալ ահաբեկչական կազմակերպության կարգավիճակ: Մեր անգործությամբ, մեր թույլ դիրքորոշմամբ, ոչ հստակ ուղերձով ու չհամակարգված քայլերով երբեմն հնարավորություն ենք տալիս, որ մյուսներն իրենց սկսածը շարունակեն», – ասել է Լինկևիչուսը:

Ինչևիցե, թե՛ Ուկրաինայի, թե՛ Դոնեցկի ղեկավարներն օրերս հայտարարեցին, որ օդանավի աղետի վայրից 40 կմ հեռավորությամբ դադարեցնում են մարտական գործողությունները` հետաքննությանը չխանգարելու համար: Իսկ արդեն հուլիսի 22-ին Դոնեցկի ապստամբները նախօրեին Դոնեցկ ժամանած Մալազիայի 12 պաշտոնական ներկայացուցիչ-փորձագետերին հանձնեցին խոցված «Բոինգ-777»-ի 2 «սև արկղերը»:
Vesti.ru-ի հաղորդմամբ` «սև արկղերը» չեն վնասվել և գտնվում են լավ վիճակում, ինչը հնարավորություն կտա միջազգային անկախ փորձագետներին արագ վերծանելու դրանք և լույս սփռելու «Բոինգի» հետ կապված միջադեպի վրա:
Արդեն հուլիսի 22-ին պարզ դարձավ, որ Մեծ Բրիտանիան համաձայնել է վերծանման ընդունել «Բոինգ 777»-ի սև արկղերը. դրա մասին իր թվիթերյան միկրոբլոգում համապատասխան գրառում կատարեց Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Դևիդ Քեմերոնը:
«Մենք ընդունել ենք Նիդեռլանդների խնդրանքը, որ Ֆարնբորոյի ավիամիջադեպերի հետաքննությամբ զբաղվող փորձագետները վերծանեն MH17-ի «սև արկղերը»` միջազգային վերլուծության համար»,- գրել էր Քեմերոնը:

Իսկ թե ինչով պետք է ավարտվի այդ «հետաքննությունը», արդեն գրեթե հասկանալի է, եթե հաշվի առնենք մինչ այժմ հնչած մեկնաբանություններն ու հայտարարությունները: Այնպես որ, մալազիական «Բոինգը» Ռուսաստանին ժանիքները ցույց տալու և սեփական հասարակության վերաբերմունքը Ռուսաստանի դեմ վարվող քաղաքականության կողմը շրջելու իսկական առիթ էր Արևմուտքի համար:

Բայց մի հանգամանք էլ կա, որն, ի դեպ, առաջ են քաշում նաև Ռուսաստանի նախագահը և այլ ռուս պաշտոնյաներ: Նրանք չեն պնդում, որ ինքնաթիռը խոցվել է ուկրաինացիների կողմից, բայց միաբերան մեղադրում են ուկրաինական կողմին այն բանի համար, որ չի արգելել քաղաքացիական ինքնաթիռների թռիչքները մարտական գործողությունների տարածքում: Այսինքն` եթե Ուկրաինան հիմնավորված է համարում, որ սեպարատիստները «Բուկ» համակարգեր ունեին, ապա պարտավոր էր արգելել քաղաքացիական ինքնաթիռների թռիչքները Դոնեցկի և Լուգանսկի մարզերի վրայով, որը, սակայն, չարվեց մինչ ավիաաղետը: Ուստի, եթե Ուկրաինան մեղք չունի «Բոինգի» խոցման մեջ, ապա գոնե մեղավոր է քաղաքացիական ինքնաթիռները վտանգավոր տարածքից հեռու չպահելու համար:

Մեկ այլ տարօրինակ հարց էլ դեռ բաց է մնում: Հուլիսի 22-ին համացանցում հայտնվեց մի հոլովակ, որն ամբողջացնում էր մալազիական «Բոինգի» կործանման վայրի` արբանյակից արված լուսանկարները: Բացի այդ, ինչպես արդեն նշեցինք, Ուկրաինայի նախագահն էլ հայտարարել է, որ արբանյակային տվյալներ կան, ու հստակ պարզ է, թե որտեղից է արձակվել ինքնաթիռը խոցած հրթիռը: Ուրեմն առնվազն տարօրինակ է` ինչու մինչ օրս չեն հրապարակվում արբանյակների տվյալները…

Հուլիսի 9-ին` լրագրողների հետ հանդիպման ժամանակ, ՕԵԿ առաջնորդ Արթուր Բաղդասարյանը ժողովրդից ներողություն խնդրեց իրենց սխալների համար: Նա հույս հայտնեց, որ ժողովուրդը կհավատա իր անկեղծությանը. «Ես այն մարդկանցից եմ, որոնց ճիշտ չեն հասկացել: Ճշմարիտ է այն մարդը, որը բարձրաձայնում է իր սխալները»: Բաղդասարյանը նշեց, որ արդեն երեք ամիս է` ՕԵԿ-ը դուրս է եկել իշխանական կոալիցիայից, և այդ ընթացքում կուսակցության անդամներն ունեցել են հանդիպումներ տարբեր բնակավայրերում, լսել քաղաքացիների դիրքորոշումները, հանգել մի քանի եզրակացությունների: Դրանք ներկայացնելով` Արթուր Բաղդասարյանը նշեց. 1. Հայաստանում ձևավորվել է միահեծան, միակուսակցական իշխանական համակարգ, 2. տնտեսական ոլորտում խորանում է մենաշնորհային տնտեսությունը, վարչական ճնշում է գործադրվում գործարարների նկատմամբ, ինչն առաջացնում է տնտեսության մեջ անորոշություն, 3. ՀՀ-ում շարունակվում է արտագաղթը, 4. Հայաստանում ավանդույթ է դառնում անօրինականությունների իրականացումը օրենքի անվան տակ, 5. արտաքին քաղաքական ճակատում կան մտահոգիչ զարգացումներ:
ՕԵԿ-ն առաջարկում է արդիականացնել ՀՀ քաղաքական համակարգը, անցնել հարյուր տոկոս համամասնական ընտրակարգին, ընտրությունները դարձնել բաց ու թափանցիկ: ՕԵԿ-ը համարում է նաև, որ բիզնեսին պետք է տալ ազատություն, պետք է նվազեցնել հարկերը, շրջանառվող հարկը փոքր ձեռնարկությունների համար պետք է սահմանել մեկ տոկոս և այլն:

Հետաքրքիր է` իսկ եթե այդ խնդիրները տեսանելի էին ՕԵԿ-ի համար, ինչո՞ւ մինչ կոալիցիայից դուրս գալը, գոնե կառավարությունում ու ԱԺ-ում ՕԵԿ և ոչ մի ներկայացուցիչ երբևիցե չխոսեց այդ խնդիրների մասին: Հակառակը` ՕԵԿ-ն ավելի ջերմեռանդորեն էր պաշտպանում այս խնդիրների իշխանական տեսակետները, քան ՀՀԿ-ն: Ասուլիսի ժամանակ Արթուր Բաղդասարյանը նաև չբացառեց իր մասնակցությունը հաջորդ նախագահական ընտրություններին: Տեղին են ասում` փորացավդ ասա:

Մի խոսքով` արդեն հուլիսի 18-ին` հանրահավաքի ժամանակ, ՕԵԿ-ը, ի դեմս Արթուր Բաղդասարյանի ու մյուս երևելի օեկականների, սկսեց ընդդիմադիր բարբառել: Արթուր Բաղդասարյանն ակնարկեց, որ ՕԵԿ-ը գնում է` լրացնելու ընդդիմադիր դաշտը: Եվ նրան լսող անտեղյակ մեկը կմտածեր, թե ՕԵԿ-ը վերջին 10 տարիներին արմատական ընդդիմություն է եղել: Իր ելույթը, որի միայն մի փոքրիկ մասն էր ուղղված օրվա խորհրդին` էլեկտրաէներգիայի թանկացման խնդրին, Արթուր Բաղդասարյանը զարմանալիորեն սկսեց իշխանություններին քննադատելով. թանկացումներ, սոցիալական վիճակ, տնտեսական վիճակ:
ՕԵԿ նախագահն իր քննադատությամբ նույնիսկ հասավ այնտեղ, որ արտագաղթի թեման շոշափելիս հայտարարեց, թե արդեն պետության ապագան է վտանգված: Ու այս ամենն ասում էր մի մարդ, որն ընդամենը մի տարի առաջ, պատասխանելով լրագրողի հարցին` իսկ արտագաղթը ազգային անվտանգության խնդիր չի՞ առաջացնում, խրոխտ հայտարարեց, թե ամեն ինչ չէ, որ պետք է կապվի ազգային անվտանգության հետ:
«Ես ասել եմ մի քանի անգամ` ՕԵԿ-ը կա՛մ գործուղվել է ընդդիմություն, կա՛մ նրան գործուղել են. երկուսն էլ մեզ համար նույնն է: ՕԵԿ-ն ինչպե՞ս կարող է ընդդիմություն լինել: Ազգային անվտանգության խորհրդի քարտուղարը` հիմա էլ խորհրդի անդամը, ընդդիմությո~ւն է… Պարզ չէ՞, որ պետք է խաղա, սցենարի մեջ է, որ ընտրությունները խեղաթյուրեն: Դուք հիշում եք Հայաստանի նախագահական բոլոր ընտրությունները, այնտեղ մի մաթեմատիկոս կա, 0 տոկոս ձայն է վերցնում, բայց այդ մարդն անընդհատ ընտրությունների է մասնակցում. Այդպիսի մի բան էլ անելու է ՕԵԿ-ը, ինձ թվում է: Հավատո՞ւմ եք ուրիշ բանի: Ընդդիմություն լիներ` գործարանը ձեռքից կառնեին, ասում են չէ՞, որ Արթուր Բաղդասարյանը գործարան ունի»,- ՕԵԿ-ի ընդդիմադիր կեցվածքի առնչությամբ ասաց քաղաքագետ Լևոն Շիրինյանը:

Մեղադրում էին, հիմա էլ են մեղադրում, ու դեռ շարունակելու են մեղադրել` արդարացիորեն

Արթուր Բաղդասարյանը, հանրահավաքի ժամանակ փորձում էր բացատրել, թե ինչու 2003 թվականին ինքը «լքեց» ընդդիմադիր դաշտն ու իշխանական կոալիցիա կազմեց: Դրա պատճառը, ըստ Բաղդասարյանի, այն էր, որ այդ ընտրություններում երեք հիմնական թեկնածուներ կար` ինքը, Սերժ Սարգսյանն ու Լևոն Տեր-Պետրոսյանը: Ընդ որում, ինքը հանդիպել է առաջին նախագահի հետ, որը, իբր, Բաղդասարյանին ասել է, որ նա կա՛մ կմիանա իրեն, կա՛մ ինքը քաղաքականապես կոչնչացնի Բաղդասարյանին: Արթուր Բաղդասարյանը նշեց, որ ինքն այդ ընտրություններում հավաքեց Լևոն Տեր-Պետրոսյանից փոքր-ինչ պակաս ձայներ` մոտ 300 հազար, այսինքն` առաջին նախագահն իր հետ նման կերպ խոսելու իրավունք չուներ: Երկրորդ` Արթուր Բաղդասարյանը նշեց, որ այդ ժամանակ հրապարակավ առաջին նախագահի ճամբարը սկսել էր ցեխ շպրտել իր վրա: Եվ այդ պայմաններում, ըստ նրա, ՕԵԿ-ին ու նրա ղեկավարին մնում էր 3 ճանապարհ` միանալ իրենց հետ վերջնագրի ու քննադատությունների լեզվով խոսող ընդդիմության լիդերին, իսկ նախ` այդպիսի հրավեր իրենք չէին ստացել, նաև վիրավորված էին այդ վերաբերմունքից, երկրորդ ճանապարհը` արձագանքել Սերժ Սարգսյանի` իշխանական կոալիցիա ձևավորելու առաջարկին ու այդ ձևով փորձել իրենց ծրագրերը կյանքի կոչել, և երրորդ` շարունակել երկուսից էլ առանձին, իսկ այդ դեպքում` հարվածներ ստանալ երկու կողմից էլ: «Եվ դուք գիտեք, թե մենք որ ճանապարհն ընտրեցինք»,- նշեց Արթուր Բաղդասարյանն ու հավելեց, թե դրանից հետո, սակայն, իրենք չեն կարողացել իշխանական կոալիցիայում էական դեր ունենալ:

Իր ընդդիմադիրությամբ պակաս բոցաշունչ չէր նաև վերջին մի քանի տարիներին իր իշխանամետությամբ բազմիցս աչքի ընկած ՕԵԿ փոխնախագահ ու այդ կուսակցության խորհրդարանական խմբակցության ղեկավար Հեղինե Բիշարյանի ելույթը: «Սակագների բարձրացումը նման է գրպանահատ ժուլիկի արարքի, որ օրը ցերեկով, ցանկացած պահի կարող է մտնել մեր` առանց այն էլ աղքատիկ գրպանը և տանել այնտեղից որքան ուզում է»,- հայտարարեց նա` հավելելով, որ եթե բոլորս այս անգամ մեր գրպանը չփակենք այդ ժուլիկի առջև ու նրան ցույց չտանք իր իրական տեղը, ապա մեր ամբողջ կյանքում անիմաստ կբողոքենք ու արդյունքի չենք հասնի: Բիշարյանը նշեց նաև, որ ՕԵԿ-ի պայքարի ակունքները բխում են հասարակության սոցիալական խնդիրներից, և կուսակցությունը հավատարիմ է մնացել իր առաքելությանը:

«Այս տարիների ընթացքում մենք պայքարել ենք հանուն գրագիտության և ոչ թե խավարամտության, հանուն տնտեսական ազատության, ոչ թե օլիգարխիկ տնտեսության, հանուն մարդու իրավունքի, այլ ոչ շղթայված ազատության, հանուն սոցիալական արդարության, ոչ թե ծայրահեղ բևեռացման թե՛ իշխանության մեջ և թե՛ ընդդիմադիր դաշտում: ՕԵԿ-ը երբեք իր դեմքը չի կորցրել և չի հեռացել իր առաքելությունից: Մեր տեսակը պայքարող, մաքառող, կռիվ տվող տեսակ է, մենք ասում ենք այն, ինչ հետագայում դառնում է սկզբունք, վարքագիծ և արդյունք, որքան էլ շատերը չկամությունից գիշեր ու ցերեկ լծված են ՕԵԿ-ի ու նրա նախագահ Արթուր Բաղդասարյանի նկատմամբ սև փիառ անելուն»,- հենց այսպես` իսկական արմատական ընդդիմության ներկայացուցչի պես էլ հայտարարեց «պայքարող տեսակի» տիկինը:

Այսպիսով ՕԵԿ-ը փորձում է ինքն իրեն դիրքավորել ընդդիմադիր դաշտում: Նույնսկ Արթուր Բաղդասարյանը հայտարարեց, որ իրենց շատ են քննադատել, թե ՕԵԿ-ը կեղծ ընդդիմություն է, հիմա էլ են հայտարարում, նշում են, թե ՕԵԿ-ը գործուղվել է կոալիցիա` ընտրությունների նախաշեմին ընդդիմությունը փոշիացնելու: Փոխանակ ուրախ լինեն, որ ՕԵԿ-ը ևս դառնում է ընդդիմություն:

Քաղաքագետ, «Կովկաս» ինստիտուտի փոխտնօրեն Սերգեյ Մինասյանի կարծիքով` ՕԵԿ-ի դուրս գալը կոալիցիայից և փորձը տեղավորվելու ընդդիմադիր դաշտում կախված էր վարչապետի անձի և նրա սկսած գործընթացի հետ, որովհետև հասկանալի էր, որ ՕԵԿ-ը որևէ դեր չպիտի խաղա, զգաց, որ պարզապես ավելորդ է այս գործընթացում, ու որոշեց, որ լինելով ընդդիմության շարքերում` միգուցե քաղաքականության առումով ավելի շատ ակնկալիքներ կարող է ունենալ:
«Հովիկ Աբրահամյանի նշանակվելուց հետո հասկանալի էր, որ ՕԵԿ-ը դարձավ այսպես կոչված` «5-րդ անիվ»: Այստեղ, իհարկե, արհեստականություն կա. 2012 թ. խորհրդարանական ընտրություններից հետո, երբ ՀՀԿ-ն միանձնյա դարձավ իշխող կուսակցություն, հասկանալի էր, որ ՕԵԿ-ն ինչ-որ ֆորմալ դեր է խաղում և ո՛չ խորհրդարանում ու ո՛չ էլ կառավարությունում իրականում դերակատարում չուներ»,- նշեց Սերգեյ Մինասյանը` հավելելով, որ ապագա ընտրություններում ունենալիք դերակատարության առումով էլ, իհարկե, ՕԵԿ-ը պետք է աշխատի. նրա վիճակը, չի կարելի ասել, թե չափազանց փայլուն է:

Իսկ այն իրողությունը, որ մի անգամ արդեն ՕԵԿ-ին հաջողվել է «գործուղվել» ընդդիմություն ու այդ դաշտում որոշակի դերակատարություն ու հաջողություններ ունենալ, քաղաքագետի կարծիքով, ներկայումս չի կրկնվում, նա գործուղման տարբերակը քիչ հավանական է համարում, քանի որ այն ժամանակ այլ քաղաքական իրավիճակ էր, այս պահին մի քիչ ավելի տարբեր իրավիճակ է, և մեկնարկային պայմաններն այս պահին ՕԵԿ-ի համար ավելի անբարենպաստ են:

«Վարձույթ» եզրույթը քաղաքացիական իրավունքին հայտնի է շատ վաղուց: Հաճախ այն օգտագործվում էր որպես գույքային վարձակալության պայմանագրի անվանումներից մեկը:

ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 35-րդ գլխի 2-րդ պարագրաֆը նվիրված է վարձույթին, որը ներառում է 629-634 հոդվածները: Վարձույթի հարաբերությունները կարգավորվում են նաև վարձակալության մասին ընդհանուր դրույթներով: Օրենսգրքի 629 հոդվածի 1-ին կետի համաձայն` «վարձույթի պայմանագրով, որպես մշտական ձեռնարկատիրական գործունեություն, գույքը վարձակալության հանձնող վարձատուն պարտավորվում է վճարի դիմաց վարձակալի ժամանակավոր տիրապետմանը և օգտագործմանը հանձնել շարժական գույք»:
Վարձույթի պայմանագրով տրամադրված գույքն օգտագործվում է սպառողական նպատակներով, եթե այլ բան նախատեսված չէ պայմանագրով կամ չի բխում պարտավորության էությունից: Վարձույթի պայմանագիրը կնքվում է գրավոր: Ի տարբերություն վարձակալության պայմանագրի, որը կնքվում է պայմանագրով որոշված ժամկետով, վարձույթի պայմանագիրը կնքվում է մինչև մեկ տարի ժամկետով:
Վարձույթի պայմանագիր կնքող վարձատուն պարտավոր է վարձակալի ներկայությամբ ստուգել վարձով տրվող գույքի սարքինությունը, ինչպես նաև վարձակալին ծանոթացնել գույքի շահագործման կանոններին կամ նրան հանձնել այդ գույքի օգտագործման մասին գրավոր հրահանգներ:
Վարձակալի կողմից վարձակալության հանձնված գույքից օգտվելուն ամբողջությամբ կամ մասնակիորեն խոչընդոտող թերություններ հայտնաբերելիս, վարձատուն պարտավոր է թերությունների մասին վարձակալի դիմելու օրվանից հետո` տասնօրյա ժամկետում, եթե ավելի կարճ ժամկետ սահմանված չէ վարձույթի պայմանագրով, տեղում անհատույց վերացնել գույքի թերությունները կամ այդ գույքը փոխարինել պատշաճ վիճակում գտնվող նույնանման այլ գույքով:
Եթե վարձակալած գույքի թերությունները վարձակալի կողմից գույքը շահագործելու և պահպանելու կանոնները խախտելու հետևանք են, ապա վարձակալը վարձատուին վճարում է գույքը վերանորոգելու և տեղափոխելու արժեքը:
Վարձույթի պայմանագրով վարձավճարը սահմանվում է պարբերաբար կամ միանվագ մուծվող որոշակի կայուն գումարի տեսքով:
Վարձակալի կողմից գույքը ժամկետից շուտ վերադարձնելու դեպքում վարձատուն նրան է վերադարձնում ստացած վարձավճարի համապատասխան մասը` այն հաշվարկելով գույքը փաստացի վերադարձնելու օրվան հաջորդող օրվանից:
Վարձույթի պայմանագրով վարձատուն պարտավոր է կատարել վարձակալության հանձնված գույքի հիմնական և ընթացիկ վերանորոգում:
Վարձույթի պայմանագրով արգելվում են վարձակալին հանձնված գույքը ենթավարձակալության հանձնելը, իր իրավունքները և պարտականություններն այլ անձի փոխանցելը, այդ գույքն անհատույց օգտագործման տրամադրելը, վարձակալության իրավունքների գրավը, և դրանք, որպես գույքային ավանդ, տնտեսական ընկերակցությունների ու ընկերությունների կանոնադրական կապիտալում մուծելը:

Ավետիք ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ

Գումարը, գույքը կամ, այսպես ասած, կապիտալը տնօրինելը սեփականության իրավունքով պատկանում է քաղաքացուն: Նա է որոշում` իր գումարը պահել տանը` բարձի տա՞կ, բանկո՞ւմ, թե՞ տալ տոկոսով:

Գումարը տոկոսով տալու դեպքում ոչ բոլոր քաղաքացիներն են հաջողում «չենթարկվել» քրեական պատախանատվության: Եթե տոկոսի գումարը ՀՀ Կենտրոնական բանկի բանկային տոկոսի հաշվարկային դրույքի կրկնապատիկը գերազանցում է, ապա դա ոչ թե դիմացինին օգնելու ցանկություն է, այլ` վաշխառություն: ՀՀ քրեական օրենսգիրքը խիստ է հատկապես վաշխառություն իրականացրած անձանց նկատմամբ: Վաշխառություն կատարած անձանց սպառնում է ազատազրկում մինչև 4 տարի ժամկետով:

ՊԱՐՏՔՈՎ ԳՈՒՄԱՐ` ԲԻԶՆԵՍԻ ՀԱՄԱՐ
2009-ի ապրիլի սկիզբն էր: Քաղաքացի Հովհաննես Բ.-ն առևտրային գործունեություն ծավալելու համար որոշում է պարտքով գումար ճարել: Օրերն անցնում էին, բայց Հովհաննեսը նպատակասլաց էր, ու ցանկանում էր, որ ձեռնարկված գործը չձախողի… Այդ նպատակով Հովհաննեսը Սվետլանա Ս.-ի և Ռոբերտ Թ.-ի միջոցով ծանոթանում է Սուսաննա Պ.-ի հետ: Կնոջ հետ Հովհաննեսը երկար է շփվում: «Պայմանավորվածության» համաձայն` Հովհաննեսն ամսական 6 տոկոս հավելավճար տալու պայմանով տիկնոջից վերցնում է 51.000 ԱՄՆ դոլար:
Գործի գլուխ կանգնած կինը գումարը հեշտությամբ է տալիս, բայց երաշխիքներ է ուզում: Ի վերջո, որպես գումարի վերադարձման երաշխիք` Հովհաննեսը, իբր, ձևական առուծախի պայմանագրով Սուսաննա Պ.-ին է հանձնում իր հորը` Նավասարդ Բ.-ին պատկանող առանձնատունը, որ գտնվում է Կոտայքի մարզի գյուղերից մեկում:
2009-ի ապրիլի վերջն էր. նոտարական վավերացմամբ առուծախի պայմանագրով վերոհիշյալ տունը Սուսաննա Պ.- ի անվամբ գրանցելուց հետո վերջինս Երևան քաղաքի նոտարական գրասենյակներից մեկի մոտ Հովհաննես Բ.-ին է տալիս 51.000 ԱՄՆ դոլար գումար և նույն պահին էլ ստանում երկու ամսվա տոկոսագումարի հավելավճարը:
Հովհաննեսը դեռ չգիտեր, որ տոկոսով գումար վերցնելն ու բիզնես հիմնելը չիրագործվող երազանքի պես մի բան է: Պայմանավորվել էր ընկերոջ հետ, ընկերոջն էր վստահել ու գումարը տվել նրան` շենք-շինությունում տարածք վարձակալելու, վերանորոգելու, պետական ռեգիստրի գործակալությունում հիմնարկ գրանցելու և այլ ծախսեր իրականացնելու նպատակով: Ըստ ժողովրդական ասացվածքի` ընկերոջ հետ կերուխում են անում, բայց գործով չեն զբաղվում:
Հովհաննեսն իրեն մի քանի ամիս շռայլություններ էր թույլ տալիս, բայց ամեն ինչ դեռ նոր էր սկսվում: Ապագա գործարարն իր ծանոթ Սվետլանա Ս.-ի և Ռոբերտ Թ.-ի միջոցով Սուսաննա Պ.-ին է փոխանցում հաջորդ ամիսների հավելավճարների ընդամենը մի մասը:
Դրանից հետո Հովհաննեսը չի կարողանում վերադարձնել պարտքով վերցրած գումարը և վճարել հավելավճարները: Փորձում է այլ անձից դարձյալ փոխարինաբար գումար վերցնել և մարել կնոջ պարտքի գումարը: Այդ նպատակով դարձյալ դիմում է իր ծանոթ Ռոբերտ Թ.-ին, որը Արմինե Ա.-ի միջոցով ծանոթանում է տոկոսով գումար տվող Օֆելյա Խ.-ի հետ: Վերջինս համաձայնում է Հովհաննեսի հորը փաստացի պատկանող և Սուսաննա Պ.-ի անվամբ գրանցված տունը, դարձյալ ձևական առուծախի պայմանագրով, իր անվամբ վերաձևակերպելուց հետո, ամսական 10 տոկոս հավելավճարով տալ 40.000 ԱՄՆ դոլար: Օֆելյա Խ.-ի առաջադրած պայմանի համաձայն՝ Հովհաննեսը երկու ամիս հետո պետք է վերադարձներ ամբողջ, այսպես ասած, մայր գումարը և խոստացած երկու ամսվա հավելավճարը:
Մղձավանջ թվացող գործարքից անցել էր 1 տարի և մի քանի ամիս:
Նոտարական գրասենյակներից մեկի մոտ Հովհաննեսի համար ծայրահեղ ոչ ձեռնտու պայմաններում Սուսաննա Պ.-ի և Օֆելյա Խ.-ի միջև կնքվել է տան առուծախի ձևական պայմանագիր, որի հիման վրա իր հորը սեփականության իրավունքով պատկանող առանձնատունը 18.000.000 ՀՀ դրամի դիմաց վերաձևակերպվել է Օֆելյա Խ.-ի անվամբ: Հովհաննես Բ.-ի և Օֆելյա Խ.-ի պայմանավորվածության համաձայն` 18.000.000 դրամի մեջ ներառվել է ամբողջ գումարը և երկու ամսվա հավելավճարները: Դրանից հետո, Հովհաննեսը չի կարողանում Օֆելյա Խ.-ին վճարել ինչպես պարտքի գումարը, այնպես էլ հավելավճարները, որի պատճառով 2010 թ. մայիսին վերջինս հայցադիմում է ներկայացնում Կոտայքի մարզի ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարան` տան առուծախի պայմանագրի հիման վրա անշարժ գույքը Հովհաննես Բ.-ին ապօրինի տիրապետումից ազատելու պահանջով:

ԳՈՐԾՈՎ ՏՈՒԺՈՂԸ՝ ՄԵՂԱԴՐՅԱԼ
ՀՀ Կոտայքի մարզի ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարանը արագացված կարգով կատարում է, այսպես ասած, քաղաքացիական գործով դատավարությունը: Գործով տուժող կինը՝ Օֆելյա Խ.-ն, հաղթում է դատը: Դատարանը որոշում է առանձնատնից վտարել Հովհաննես Բ.-ին և իր հորը:
Շատ չանցած, տուժողի հաղորդման հիման վրա, նախապատրաստված նյութերով՝ հարուցվում է քրեական գործ, և դատարանը ըստ ընդդատյա վարույթն ուղարկում է նախաքննական մարմին:
Իր ծուղակը գցող կնոջը ոչ հաճելի իրադարձություններ էին սպասվում: Շուտով վարույթն իրականացնող անձինք նրան՝ Օֆելյա Խ.-ին, գործով մեղադրյալ ներգրավելու մասին որոշում են կայացնում և մեղադրանք առաջադրում ՀՀ քրեական օրենսգրքի 213-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 1-ին կետի (վաշխառություն, որի հետևանքով տուժողն ընկել է նյութական ծանր կացության մեջ) հատկանիշներով նախատեսված արարքի կատարման համար:
Նախաքննական մարմինը հիմնավորել է. քաղաքացի Հովհաննես Բ.-ին պարտք տված առանձնապես խոշոր չափերի գումարի դիմաց Օֆելյա Խ.-ից ՀՀ Կենտրոնական բանկի սահմանած բանկային տոկոսի հաշվարկային դրույքի կրկնապատիկը գերազանցող չափով տոկոսներ ստանալու նպատակով, Հովհաննես Բ.-ի հորը սեփականության իրավունքով պատկանող Կոտայքի մարզի գյուղերից մեկում գտնվող առանձնատունը ծայրահեղ ոչ ձեռնտու պայմաններում, ձևական առուծախի պայմանագրով, ձևակերպել է իր անվամբ, ապա դատարանի վճռի հիման վրա նրանց վտարել տանից, որի հետևանքով տուժողներն ընկել են նյութական ծանր կացության մեջ:

ՔՐԵԱԿԱՆ ԳՈՐԾԸ՝ ԴԱՏԱՐԱՆՈՒՄ
Դատաքննության փուլում Օֆելյա Խ.-ն իրեն մեղավոր չի ճանաչում: Նա ցուցմունք է տալիս, որ 2009թ. ապրիլին ինքը վաճառել է Երևան քաղաքի իր բնակարանը և գումարը դրել բանկում: Իր բարեկամներին ասել է, որ եթե քաղաքամերձ վայրում հարմար բնակարան լինի, իր ունեցած գումարի սահմաններում, իրեն տեղյակ պահեն: Իր խնդրանքից շատ չանցած՝ փեսան իրեն ասել է՝ տուն է գտել: Պայմանավորվել են, և ինքը Ռոբերտ Թ.-ն, Արմինե Ա.-ի, ևս մեկ անձի հետ (ում չի ճանաչում) և իր փեսայի հետ գնացել է տունը տեսնելու: Հիշում է, որ երբ մտել են տուն, նա խոհանոցում տեսել է մի տարեց կնոջ և մի աղջկա, որոնք ոչ մի կերպ չեն արձագանքել: Իր հարցին, թե ովքեր են, Ռոբերտը պատասխանել է, որ իր մտերիմներն են, որ տունը գնեն` նրանք անմիջապես դուրս կգան, պրոբլեմ չեն ստեղծի:
Օֆելյա Խ.-ն նաև ասել է, թե իրեն ասել էին, որ Ռոբերտը զբաղվում է մեքենաների ներկրմամբ, մաքսատանը հարցեր ունի լուծելու, այդ պատճառով է տունն ավելի մատչելի գնով վաճառում: Բացի այդ, ինքը գիտեր, որ տների գներն ընկել են: Հետագայում պարզվել է, որ ինքը նախապես պայմանավորվել էր նոտարի հետ: Ոմն Սերոբ ներկայացել է որպես տանտեր, որը լիազորագրով պետք է վաճառեր: Ինքը նոտարին հարցրել է, թե, արդյոք լիազորագիրը ճիշտ է, ինչին վերջինս պատասխանել է, որ ամեն ինչ կարգին է: Եվ իր փեսան ու վերոնշյալ թվարկված անձինք առանձնատունը լիազորագրի հիման վրա վաճառել են իրեն:
Օֆելյա Խ.-ն չի ընդունել վաշխառություն կատարելու հանգամանքը և պնդել է, որ բնակարանը գնել է:

ԱՊԱՑՈՒՑՎԵԼ Է
Ամբաստանյալ Օֆելյա Խ.-ին առաջադրված մեղադրանքը հիմնավորվել է քրեական գործով ձեռք բերված հետևյալ ապացույցներով.
Տուժողը ցուցմունք է տվել այն մասին, որ իր որդին որոշել է զբաղվել առևտրային գործունեությամբ, որի իրագործման համար իրեն գումար է անհրաժեշտ եղել: Համաձայնության գալով 2009-ի ապրիլին ընտանիքի անդամների հետ, գնացել են նոտարական գրասենյակ, որտեղ ծանոթացել են գումար տվող Սուսաննա Պ.-ի և Ռոբերտ Թ.-ի հետ: Ինքը նոտարին հարցրել է, թե արդյոք վտանգ չկա: Իրեն ասել են, որ ոչ մի վտանգ չկա, ձևական առուվաճառքի պայմանագիր է կնքվում: Ստորագրել է և քանի որ շտապում էր, գնացել է աշխատանքի: Կարճ ժամանակ անց լսել է, որ որդին չի կարողանում տոկոսները տալ: Ինքը նրան ասել է, որ գնա Սուսաննային և Ռոբերտին խնդրի, որ մի քիչ ժամանակ տան: Անասուններին կվաճառեին, բարեկամներին կդիմեին, կօգնեին: Բավական ժամանակ անց Օֆելյա Խ.-ն սկսել է տոկոսներ պահանջել: Հետո իմացել են, որ ուզում է իրենց վտարել տնից: Հարկադիր կատարողները եկել են իրենց տուն և իրենց սեփական տնից հանել-գցել են դուրս:
Օֆելյա Խ.-ի նպատակը իրենց տունը վերավաճառել և մեծ գումար աշխատելն է եղել: Իրենք երբեք տունը վաճառելու մտադրություն չեն ունեցել:
Իսկ իրենց տունն արժեր 200.000 դոլարից ոչ պակաս: Այդ տարիներին այդքան արժեր:

ՎՃԻՌ՝ ՀԱՆՈՒՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ
Վերլուծելով և գնահատելով դատական քննության ժամանակ հետազոտված ապացույցներն իրենց համակցության մեջ, դատարանը ձեռք բերված ապացույցները բավարար է գտել և գործի փաստական հանգամանքներով հաստատված է համարել, որ ամբաստանյալ Օֆելյա Խ.-ն կատարել է հանցավոր արարք, որը համապատասխանում է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 213-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 1-ին կետի հատկանիշներին, և արարքի որակումը ճիշտ է:
Ամբաստանյալ Օֆելյա Խ.-ի նկատմամբ պատիժ նշանակելիս, դատարանը հաշվի է առել նրա կատարած արարքի հանրության համար վտանգավորության աստիճանը և բնույթը, ինչպես նաև հանցավորի անձը:
Որպես ամբաստանյալ նրա անձը բնութագրող, պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող հանգամանք դատարանը հաշվի է առել այն, որ նա նախկինում դատված չի եղել, նրա խնամքին է գտնվում հիվանդ մայրը:
Դատարանը վճռել է Օֆելյա Խ.-ին մեղավոր ճանաչել և նրան դատապարտել ազատազրկման երկու տարի ժամկետով:
Ասենք, որ սույն վճիռը բողոքարկվել է նաև ՀՀ վերաքննիչ քրեական դատարանում: Սակայն բողոքը մերժվել է: Հերթը բարձրագույն դատական ատյանինն է՝ վճռաբեկ դատարանինը:

Հուլիսի 15-ին ԱՄՆ Դաշնային վերաքննիչ դատարանը հաստատեց առաջին ատյանի դատարանի 2011 թվականի վճիռը՝  հրահանգելով, որ «Գաֆեսճյան ընտանիք հիմնադրամին» վերադարձվեն այն շենքերը, որոնք նախատեսված էին Հայոց ցեղասպանության թանգարան և հուշահամալիր կառուցելու համար Վաշինգտոնում:

Վերաքննիչ դատարանի դատավորներ Գառլանդը, Ուիլկինսը և Գինսբուրգն ահա այսպես ամփոփեցին դատական գործերի և հակընդդեմ հայցերի շարքը, որ վիճարկող կողմերը ներկայացրել էին վերջին յոթ տարիների ընթացքում.

Ամերիկայի հայկական համագումարի ղեկավարությունը, այդ թվում` Հրայր Հովնանյանը և Ջերարդ Գաֆեսճյանը, «ապահովել էին խոշոր ֆինանսական ներդրումներ և ստեղծել շահույթ չհետապնդող ընկերություն` «Հայոց ցեղասպանության թանգարան-հուշահամալիրը»: Նրանք նաև համաձայնության էին եկել և գնել մի պատմական շենք թանգարանի համար` Սպիտակ տնից ընդամենը մի քանի թաղամաս հեռավորության վրա: Սակայն տարիներն անցնում էին, իսկ նրանք չէին կարողանում համաձայնության գալ շատ հարցերի շուրջ: Առաջխաղացումը դանդաղում էր, լարվածությունը՝ աճում:  Աննշան հաջողություններ ձեռք բերվեցին: Ի վերջո, ծրագրի գլխավոր հիմնադիրներից և բարերարներից մեկը՝ հանգուցյալ Ջերարդ Գաֆեսճյանը, որոշեց հեռանալ խմբից և հրաժարական տվեց Հայոց ցեղասպանության թանգարան-հուշահամալիրի նախագահի իր պաշտոնից: Պառակտումը հեռու էր բարեկամական լինելուց: Եվ այսպես, սկսվեց իրադարձությունների մի երկար շղթա, որի գագաթնակետն այս խճճված դատավարությունն է: Մի քանի տարվա դատական վեճերից հետո կողմերն ի վերջո դիմեցին շրջանային դատարան: Բացի մի հարցից, բոլոր մյուս պահանջները համարվեցին չապացուցված: Դատաքննություններից հետո առաջ եկան բազմաթիվ խնդիրներ, և առաջին ատյանի դատարանի բազմաթիվ որոշումներից հետո դրանք բողոքարկվեցին մաս-մաս, իսկ հիմա բողոքարկման մասնատված գործերը համախմբվել և ներկայացվել են մեզ որոշում կայացնելու համար»:

Իրենց կայացրած որոշման վերջին էջում վերաքննիչ դատարանի դատավորները հիասթափություն և անհանգստություն էին արտահայտել անիմաստ դատավարությունների շարքի համար: Ցասումով լցված նրանք գրել էին.

«Այս իրավական ոդիսականը երկարաշունչ էր: Այն սկսվեց որպես մեկ եզակի դատավարություն` չվճարված մուրհակները հավաքելու համար, և արագորեն վերածվեց իրավական վեճերի ճահճի: Ավելի քան յոթ տարիների ընթացքում իրավաբանական ծառայությունների համար միլիոնավոր դոլարներ ծախսելուց հետո, կողմերի հսկայածավալ աշխատանքն իրենց երազած թանգարանն իրագործելու համար, թվում է թե ապարդյուն էր, որը շատ ցավալի է: Ինչ էլ որ լինի հետագայում, մենք հուսով ենք, որ այսօրվա մեր որոշումը կարող է առնվազն վերջակետ դնել այս ձգձգված դատական վիճաբանությանը»:

Անցյալ շաբաթ ես բազմաթիվ էլեկտրոնային նամակներ եմ ստացել ընթերցողներից, որոնք ցավով նշում էին այն փաստը, որ երկու հայտնի հայկական կազմակերպությունները բազմամիլիոն դոլարներ վատնեցին միմյանց դեմ դատական քաշքշուկներում, փոխարեն իրենց վեճը լուծեին դատարանից դուրս և կառուցեին Ցեղասպանության թանգարանը, որը նախատեսված էր ավարտին հասցնել Հայոց ցեղասպանության հարյուրամյակից շատ առաջ: Ցավոք, թանգարանի բացումը, որը գտնվելու էր Սպիտակ տնից մի քանի թաղամաս հեռու, կարող է ընդհանրապես չկայանալ…

Շատ ցավալի է, որ երկու կողմերն էլ մերժել էին երրորդ կողմերի բոլոր առաջարկները` միջնորդելու նրանց վեճը: Դատական հայցերի վրա վատնված միլիոնավոր դոլարները կարող էին օգնել Ցեղասպանության թարգարանի ֆինանսավորմանը: Սա ևս մեկ ցավալի օրինակ է, թե ինչպես են հայերը ոտնահարում իրենց սեփական շահերը:

Դեռևս կարող է հրաշք տեղի ունենա… Թեև պարոն Գաֆեսճյանը  վախճանվել է անցյալ տարվա սեպտեմբերին, սակայն նա բազմիցս հայտարարել էր, որ իր ջերմ փափագն է եղել կառուցել Հայոց ցեղասպանության թանգարան-հուշահամալիրն Ամերիկայի մայրաքաղաքում: Աշխարհասփյուռ ողջ հայությունը ցանկանում է, որ նրա ժառանգորդները և «Գաֆեսճյան ընտանիք հիմնադրամի» հոգաբարձուները հարգեն Ջերարդ Գաֆեսճյանի նվիրվածությունն այս վեհ գաղափարին և իրականացնեն նրա անմար երազը:

Հայաստանի ղեկավարները, Սփյուռքի կազմակերպությունների առաջնորդները և համայնքի անդամները պետք է տեղեկացնեն «Գաֆեսճյան ընտանիք հիմնադրամի» հոգաբարձուներին, որ իրենք լիովին պատրաստ են ամեն տեսակ աջակցություն ցուցաբերելու, որպեսզի իրականություն դառնա պարոն Գաֆեսճյանի երազանքը: Թանգարանը պետք է հավերժական հարգանքի տուրք լինի Ջերարդ Գաֆեսճյանին, ով տասնյակ միլիոնավոր դոլարներ է նվիրաբերել մարդասիրական ծրագրերի համար Հայաստանում և Միացյալ Նահանգներում:

Այժմ, երբ այս տհաճ դատական գործն արդեն ետևում է, ժամանակն է ամերիկահայ համայնքի համար` «Գաֆեսճյան ընտանիք հիմնադրամի» հոգաբարձուների հետ միասնաբար, համախմբվել և ստեղծել համահայկական հանձնախումբ, ներառյալ Հայկական համագումարը, և սկսել այս հույժ կարեոր կառույցի ձեռնարկումը Վաշինգտոնում:

Ցեղասպանության թանգարանը միլիոնավոր այցելուների հավերժ կհիշեցնի ոչ միայն սարսափելի ողբերգության մասին, որ պատուհասել էր հայ ժողովրդին 1915 թվականին, այլև, որն ավելի կարևոր է՝ նրա աննկուն ոգու գոյատևման և բագավաճման մասին: Հետևաբար, ավելի ճիշտ կլինի թանգարանը անվանել «Ցեղասպանությունից Հայ ժողովրդի վերապրումի հուշահամալիր»:

Եթե «Գաֆեսճյան ընտանիք հիմնադրամի» հոգաբարձուները և ամերիկահայ համայնքը կիսեն այս տեսլականը, ապա հիմնարկեքի արարողությունը կարող է տեղի ունենալ Հայոց հուշահամալիրի ապագա տարածքում 2015 թվականի ապրիլի 24-ին…

«Կալիֆորնիա Կուրիեր» թերթի հրատարակիչ և խմբագիր

www.TheCaliforniaCourier.com

Թարգմանությունը՝ Ռուզաննա Ավագյանի

Զաքարե Զաքարյանը ռազմաքաղաքական մեծ գործիչներից էր: Եզակի զորահրամանատար, որ ոչ միայն երբևէ չճաշակեց պարտության դառնությունը, այլև սուր ճոճեց ոչ միայն հանուն հայրենյաց, այլև հանուն պատվի:

Զաքարյանների տոհմի ակունքները Վասպուրականից են: 1021 թ., երբ Վասպուրականի թուլամորթ թագավոր Սենեքերիմ Արծրունին իր պետությունը հանձնեց Բյուզանդական կայսրությանն ու հաստատվեց Բյուզանդիայի հայաբնակ վայրերում` Փոքր Հայքի Սեբաստիա քաղաքում, ոչ բոլոր Արծրունիները նրա հետ հեռացան Վասպուրականից: Արծրունյաց շառավիղներից շատերը մնացին հայրենի բնօրրանում, շատերն էլ ստիպված էին լքել Վասպուրականը, քանզի չէին կամենում ծառայել օտարին:

Եվ Զաքարյանների նախնին` Զաքարե Առաջինը, տեղափոխվեց Հյուսիսային Հայաստան` Լոռի: Լոռվա ընտրությունը պատահական չէր: Արծրունիների հակամարտությունը Անիի Բագրատունիների հետ դարերի խորքից է գալիս: Իսկ տվյալ ժամանակամիջոցում Անիից հետո ամենաազդեցիկ ու ամենահզոր հայոց պետությունը Լոռվա Կյուրիկյան թագավորությունն էր, որի գահակալ Դավիթ Ա Անհողինը (990-1048) թշնամական դիրք էր բռնել Անվո թագի հանդեպ և երիցս փորձել էր տիրանալ իր հայրենական ժառանգությանը` Հայոց թագավորությանը, որին ապօրինաբար տիրացել էր իր հորեղբայր Գագիկ Ա Շահնշահը (990-1020):

Եվ այսպես, XI դարի 20-ական թվականներին Արծրունյաց տան շառավիղները հաստատվեցին Լոռվա թագավորությունում: Դավիթ Անհողինը, որպես հայրենական կալվածք, նրանց հանձնեց Խոժոռնի բերդաքաղաքը և ըստ էության նաև Տաշիր-Ձորագետի թագավորության սպարապետության գործակալությունը:
Զաքարյանների վաղ շրջանի գործունեությունից շատ քիչ բան է հայտնի: Գիտենք միայն նրանց մի նախնու` Խոսրովի (Խոսրովիկ) մասին, որի գերեզմանը գտնվում է Հաղպատավանքի զանգակատան դիմաց, այսօր շատերն այն սխալմամբ համարում են Խոսրովանուշ թագուհու գերեզմանը:

1118 թ. Լոռվա թագավորությունը կործանվեց վրաց Դավիթ Դ Շինարար թագավորի հարվածներից: Զաքարյանները դրանից հետո ծառայության անցան վրաց արքունիքում և համարվում էին Լոռիին տիրացած Օրբելիների վասալները:

1177-1178 թթ. վրաց արքայազն Դեմետրեն ապստամբում է Գեորգի Գ թագավորի դեմ, որն անօրինաբար տիրացել էր վրաց գահին և զրկել Դեմետրեին հայրական թագից: Ապստամբության առաջամարտիկը ռազմատենչ ու հզոր Օրբելիների տոհմն էր, որի բանակում կռվում էին նաև Զաքարյանները (Սարգիս Զաքարյան) հայկական զորագնդերով: Սակայն պատերազմի վճռական պահին Սարգիս Զաքարյանը հայոց զորաբանակով անցավ Գեորգի Գ արքայի կողմը, ինչն էլ վճռեց պատերազմի ելքը: Հաղթանակից հետո Գեորգի Գ վարձահատույց եղավ Սարգիս Զաքարյանին: Նրան դասեց վրաց բարձր կարգի ազնվականության շարքը, Զաքարյաններին որպես հայրական ժառանգություն հանձնեց Օրբելիներից խլած Լոռին, Սարգիս Զաքարյանին կարգեց վրաց զորքերի ամիրսպասալար-սպարապետ:

Սարգիս Զաքարյանի մահից հետո կարճ ժամանակ անց` 1192 թ., վրաց պետության սպարապետությունը ստանձնեց նրա ավագ որդին` Զաքարե Զաքարյանը, որի անվան հետ է կապված ոչ միայն Հայաստանի ազատագրումը սելջուկյան լծից, այլև վրաց պետության փառքը:

Զաքարե Զաքարյանը եղբոր` Իվանե (Հովհաննես) Զաքարյանի հետ վերակազմավորեց հայոց բանակը, բարձրացրեց նաև վրաց բանակի մարտունակությունն ու ձեռնամուխ եղավ Հայաստանի ազատագրման սուրբ գործին:
Զաքարեի և Իվանեի հրամանատարությամբ հայկական բանակները սկսում են իրենց հաղթարշավը: 1190-1207 թթ. ընթացքում քաջարի եղբայրների հրամանատարությամբ ազատագրվում է ողջ Արևելյան և Կենտրոնական Հայաստանը` Անին, Կարսը, Դվինը, Նախճավանը, Բագրևանդը, Արճեշը, Մանազկերտը, Բասենը, Ղազվինը…
Զաքարե Զաքարյանը սրանով հիմք դրեց հայոց նոր պետականության` Զաքարյանների թագավորության: Այո, հենց թագավորության, քանզի նա վիմագիր արձանագրություններում և պատմիչների աշխատություններում կոչվում է արքա հայոց, կեսար, թագավոր, նմանատիպ այլ տիտղոսներով, որ ամենևին չափազանցություն չէր Զաքարեի դիրքի և ազդեցության համեմատ:
Զաքարյանների պետության կարգավիճակի հարցը պատմաբանների մոտ մինչ այժմ վեճերի տեղիք է տալիս: Սակայն այն, որ Զաքարյանների պետությունը հենց թագավորություն էր, ակնառու է:
961 թ., երբ Աշոտ Գ Ողորմած արքան հայոց մայրաքաղաքը Կարսից տեղափոխեց Անի, Հայաստանում կատարեց պատմության մեջ նախադեպը չունեցող վարչական բարեփոխումներ: Հայաստանը դարձավ աշխարհում առաջին դաշնային պետությունը. մի քանի թագավորություններ (այդ թվում` վրաց Բագրատունիների թագավորությունը) միավորվեցին հայոց միասնական պետության մեջ` համադաշնության սկզբունքով, որի գերագահը Անիի Բագրատունիներն էին: Անիի թագավորության կործանումից շատ չանցած` պետական այդ մոդելը կիրառեցին վրաց Բագրատունիները, վրաց թագավորությունը բաղկացած էր յոթ առանձին թագավորություններից, որոնցից մեկը Սոմխեթն էր` հայոց երկիրը: Զաքարյանները ոչ միայն հասան Հայաստանի ամբողջական անկախությանը, քանզի հարկ չէին վճարում վրաց Բագրատունիներին, այլև իրենց ձեռքը վերցրին վրաց պետության կառավարման բոլոր լծակները: Վրաց արքունիքի հինգ կարևորագույն գործակալություններից չորսը Զաքարյան տոհմի ձեռքում էր:
Այլ հարց է, որ Զաքարյան Հայաստանի պաշտոնական անունը Հայոց թագավորություն չէր: Պատմիչներն այդ ժամանակամիջոցում Հայաստանն անվանում էին Արևելից երկիր, Արևելյան կողմ հայոց և նման այլ արտահայտություններով, քանզի Հայոց թագավորություն կոչվում էր Կիլիկիայի հայոց թագավորությունը, որի գահակալներն էլ իրենց հերթին ունեին Հայոց թագավոր տիտղոսը:
Առհասարակ, Զաքարե Զաքարյանը սերտ կապերի մեջ էր Կիլիկիայի թագավորության հզորագույն գահակալ Լևոն Բ Մեծագործի հետ: Նրանց նպատակը Հայաստանի և Կիլիկիայի միավորումն էր: Սակայն այդ գործին խանգարեց Խլաթի պաշարման ժամանակ Իվանե Զաքարյանի անփութությունը: Խլաթի էմիրությունն էր միայն բաժանում երկու հայոց պետությունները, և Զաքարյանները մեծ բանակով պաշարեցին հնամենի հայոց քաղաքը: Բայց պաշարման ժամանակ Իվանե Զաքարյանը անզգուշորեն գերվեց: Զաքարեն ստիպված էր զիջումների գնալ: Նա չգրավեց Խլաթը, այլ Խլաթի էմիրության պահպանման գնով ազատեց եղբորը, իր դուստր Թամարին (հետագայում Արևելքում հայտնի Թամթա խանումը) կնության տվեց Խլաթի էմիրի որդուն, և երկու երկրների միջև բարեկամական հարաբերություններ հաստատվեցին:
Զաքարեն սուր էր ճոճում ոչ միայն հանուն հայրենիքի, այլև հանուն պատվի:
1204 թ. Թիֆլիսում` վրաց արքունիքում, Թամար թագուհու և վրաց պետության ողջ ազնվականության ներկայությամբ Իկոնիայի սուլթանի դեսպանի ընդունելություն էր:
Դեսպանը Թամարին է փոխանցում սուլթանի ուղերձը, որ հոխորտում էր, թե քարուքանդ կանի վրաց տունը, հարկեր էր պահանջում և վերջում ավելացնում. «Եթե Թամարը հարկ կհամարի իսլամ ընդունել, կլինի իմ սուլթանի առաջին տիկինը, եթե կցանկանա մնալ քրիստոնյա, ապա կզարդարի սուլթանի հարեմը»:

Քար լռություն է տիրում. ոչ ոք սիրտ չի անում արժանավայել պատասխան տալ դեսպանին: Միայն Զաքարեն է ոտքի կանգնում, հարվածում լկտի դեսպանի դեմքին, որը ուշագնաց է լինում: Երբ դեսպանին ուշքի են բերում, Զաքարե Զաքարյանն ասում է.
-Նախ հարկ էր լեզուդ կտրել, ապա և գլուխդ, բայց քանի որ դեսպան ես` խնայում եմ քեզ: Գնա, ասա տիրոջդ, որ Զաքարեն սրով կտա իր պատասխանը:
Եվ հայոց զինավառ բանակը արշավելով արևմուտք` Բասենի ճակատամարտում իսպառ ջախջախում է Իկոնիայի սուլթանության զորքերին:
Հատկանշական է Զաքարեի ձեռնարկած արշավանքը Արդաբիլի վրա: 1209 թ. գարնանը հայոց բանակը և ազնվականությունը գտնվում էին Թիֆլիսում` վրաց արքունիքի հետ համատեղ Զատիկ էին նշում, երբ Արդաբիլի սուլթանը գողեգող հարձակվեց Անիի վրա, գրավեց անպաշտպան քաղաքը, եկեղեցիներում այրել տվեց 12000 հայերի ու փախավ:
Զաքարեն, վերադառնալով Թիֆլիսից, պատերազմ հայտարարեց Արդաբիլի սուլթանին և բացեիբաց հայտնեց նրան իր ռազմական գիծը, թե երբ և որքան զորքով կլինի Արդաբիլի պարիսպների տակ:
Գրավելով Արդաբիլը` նա հրամայեց քաղաքը ավերի ու կողոպուտի ենթարկել, մզկիթներում այրել 12000 իշխանավոր-ազնվականների:

Զաքարեն հայոց նորաթուխ պետության մեջ վարչական բարեփոխումներ իրականացրեց: Նա, սակայն, չկիրառեց Բագրատունյաց թագավորության կենտրոնախույս մոդելը: Երկիրը բաժանեց առանձին ռազմական միավորումների` կողմնակալությունների, որոնց վրա կառավարիչ-զորապետներ կարգեց իր աչքի ընկած զորավարներից: Հայաստանում Արշակունյաց և Բագրատունյաց շրջանների նախարարական տների փոխարեն առաջնային տեղեր զբաղեցրին Վաչուտյանները, Օրբելյանները, Պռոշյանները, Խաչենի իշխանները:

XIII դարում Հայաստանում, հատկապես հյուսիսային մասում` Լոռիում, հայ-քաղկեդոնական հոծ համայնք կար, և հաճախ էին կրոնական սուր վեճեր ու ընդհարումներ լինում հայ առաքելականների և հայ քաղկեդոնականների, ինչպես նաև հայ և վրաց հոգևորականների միջև: Կրոնական հարցերը քննարկելու և լարվածությունը վերացնելու նպատակով Զաքարե Զաքարյանը նախ Լոռիում 1205 թ., ապա և Անիում 1207 թ. եկեղեցական ժողովներ գումարեց:
Սակայն հայ կղերականների կոշտ դիրքորոշման պատճառով` Զաքարեի վարած կրոնական հանդուրժողական քաղաքականությունը տապալվեց, դա հետագայում պակաս դեր չխաղաց Զաքարյան Հայաստանի կործանման գործում:
Մեծ զորավարն ու արքան մահացավ 1212 թ. ու թաղվեց տոհմական դամբարանում` Սանահինի վանքում:

Տավուշի մարզի Տավուշ գյուղում` վաղուց արդեն լուռ ջրաղացի հարևանությամբ, փայտե, սև, նախշազարդ պատշգամբով, հնաոճ փոքրիկ երկհարկանին լքված է: Հուշատախտակ, որի վրա գրված լինի, թե այս տանն է ապրել «Կիկոսի» կամ «Ջրաղացպան Անտոնի» հեղինակ Մաթևոս Դարբինյանը, չկա: Տան մեջ ու շրջակայքում երբեմն սարսռեցնող լռությունը չի էլ հուշում, որ նախորդ դարի սկզբներին այս տանն են մեծացել Կարապետյանների ինը զավակները, որոնցից ավագը Մաթևոսն էր: Գյուղում արդեն գրեթե մարդ չի մնացել, որ կարող է հիշել ու պատմել Մաթևոս Դարբինյանի հետ իր ապրած օրերի, նրա ստեղծագործությունների մասին: Անգամ հայտնի չէ` որտեղ է գրողի շիրիմը: Գյուղի ակումբի գրադարանում գրողի մեծադիր լուսանկարն է, գզրոցներում` սև շապիկով գիրքը:
Արձակագրի քույրը` Լուսյա Դարբինյանը, շատ բարեկիրթ կին էր, բանիմաց, հայոց լեզվի գանձարանին փայլուն տիրապետող: Նրա «ելարանը», «դույլը», «ծորակը», «սալորն» ու բացառիկ գրական հայերենով հաղորդակցումը շատ դեպքերում անհասկանալի էին մնում շամշադինյան բարբառով խոսող համագյուղացիների համար: Դպրոցում տիկին Լուսյան երգեցողություն էր դասավանդում, շրջապատում առանձնանում իր համեստ կերպարով: Դպրոցահասակներով տունն անմիջապես դահլիճի էինք վերածում, նստարանները շարում ու վայելում Մեծ լոռեցու «Անուշը»` Լուսյա Դարբինյանի կատարմամբ: Մենք գիտեինք, տիկին Լուսյան առանձնահատուկ ընտանիքում է մեծացել, ավագ եղբոր` անհատի պաշտամունքի տարիներին զոհ գնացած Մաթևոսի մասին տիկին Լուսյան միշտ լուռ էր: Խորհրդային երկաթե վարագույրը խանգարեց Մաթևոսին ազատ ստեղծագործել: Միայն լսել էինք, որ Մաթևոս Դարբինյանը Եղիշե Չարենցի հետ միևնույն բանտախցում է անազատությունն անցկացրել, ավելին չգիտեինք:
2014 թ. հուլիսի 14-ին կլրանա հայ գրող, արձակագիր, դրամատուրգ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ Մաթևոս Դարբինյանի ծննդյան 125-ամյակը: Նա ծնվել է Տավուշի մարզի Թովուզ, ներկայիս Տավուշ գյուղում: 1908-ին ավարտել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը և հայկական տարբեր դպրոցներում զբաղվել ուսուցչությամբ: 1918-ին ընդունվել է Անդրկովկասյան համալսարանի պատմա-լեզվաբանական համալսարանը, սակայն չի ավարտել համալսարանը փակվելու պատճառով: Նրա առաջին ստեղծագործությունները` մանկական պատմվածքները, տպագրվել են 1908-ին «Հասկեր» ամսագրում, երգիծական պատմվածքները` «Խաթաբալա»-ում: 1915-ից աշխատակցել է սոցիալ-դեմոկրատական թերթերին, իսկ 1921-ին «Կարմիր աստղ»-ին, «Մարտակոչ»-ին և «Կարմիր ծիլեր»-ին: Գրել է գլխավորապես պատմվածքներ գյուղական կյանքից, առակներ, ֆելիետոններ, հեքիաթներ, պատմվածքներ: 1921-ին Թիֆլիսում հրատարակել է «Կարմիր աքլոր» երգիծական շաբաթօրյա հանդեսը: Առաջին պատմվածքը` «Արամի տնակն ու Հայկանուշի տիկնիկը», լույս է տեսել 1907-ին, «Հասկեր»-ում: Թիֆլիսում բեմադրվել է նրա «Մինիստրներ» կատակերգությունը: Բեմադրվել են նաև «Ջրաղացպան», «Ոճիր», «Լեյլի և Մաջնուն» պիեսները:
Մաթևոս Դարբինյանի ստեղծագործության գլուխգործոցը «Կիկոս» վիպակն է, որի հիման վրա 1932-ին «Հայֆիլմում» ֆիլմ է նկարահանվել, որում խաղացել է նաև ՀՍՍՀ վաստակավոր արտիստ Համբարձում Խաչանյանը:
Մաթևոս Դարբինյանը մահացել է 1937-ին, աքսորում: Բերդի թանգարանն այժմ մտադիր է գրողի հոբելյանի առիթով համախմբել գրողի ազգականներին, համագյուղացիներին ու ստեղծագործության երկրպագուներին:
«Կիկոսը» վիպակում պահպանվել է մեկ դար առաջվա Թովուզ գյուղը, նրա կենցաղը, ապրելակերպը, մարդկանց խոսակցական լեզուն, որոշակի լեզվական մտածողությունը, նույնիսկ բնության պատկերները: Գրքում պատկերված գյուղամիջյան վշշացող առուն հիմա չկա: Նկարագրված են գյուղի տոհմերը, գերդաստանների պատմությունները` համեմված գեղարվեստական պատկերներով: Բերդի թանգարանի տնօրեն Արթուր Երկանյանը, որ պատրաստվում է նախաձեռնել գրողի հոբելյանին նվիրված մեծարման ցերեկույթ, նշում է, որ Մաթևոս Դարբինյանի «Կիկոսը» մեծարժեք գործ է: «Առաջաբանում գրողը հերոսին համեմատում է Հաշեկի Շվեյկի հետ, և իրականում շատ նմանություններ ունեն Կիկոսն ու Շվեյկը: Կիկոսի կերպարը մեր գյուղերին տիպական կերպար է, մտածողությունը, փիլիսոփայությունը: Ես իմ մայրիկից եմ լսել, որ Թիֆլիսում Մաթևոս Դարբինյանը պատահական հանդիպել է Բերիային, միամտաբար ու անզգուշաբար նրան ասել, թե մի քանի օր առաջ հրացանը ձեռքիդ այստեղ վազվզում էիր, հիմա դարձել ես տերուտիրական: Եվ տեղում վերացրել են Մաթևոս Դարբինյանին»,- ասում է թանգարանի տնօրենը, որի մայրը գրողի հեռավոր ազգականն է:
Մաթևոս Դարբինյանի «Կիկոսը» ժամանակի հոգևոր դասի ու գյուղական վերնախավի բացասական գծերն է նաև ի հայտ բերում, թե ինչ նեղություն են պատճառել դրանք գյուղացիներին: «Շատ տիպիկ մի հատված էլ կա արձանագրված, որ բնորոշ էր Թովուզին. կապը Բաքվի հետ, Թիֆլիսի, մեծ քաղաքների հետ: Հետաքրքիր է, որ գրողը մեծ թշնամությամբ չի հիշում գյուղի զոռբաներին, ներողամիտ է: «Ջրաղացպան Անտոնի» մեջ էլ կա, Անտոնին զենքը տալիս են, ասում` սպանիր, չի սպանում, իր տունը քանդողին, ունեցվածքը խլողին չի սպանում: Հեղինակը ցանկացել է ասել, որ ոխակալությունը շամշադինցիներին բնորոշ չէ»:
Մաթևոս Դարբինյանի գրականությունն անմահացրել է շամշադինյան բառուբանը և հասցրել այսօրվա սերունդներին: Կան տիպիկ բառեր, որոնք միայն այդ շրջանին են բնորոշ, արտահայտություններ կան, որոնք այսօր էլ պահպանել են իմաստը, սակայն օգտագործված բառերից շատերը մոռացվել են, գյուղացիները չեն էլ կիրառում: «Մաթևոս Դարբինյանը երևում է, որ շատ կիրթ անձնավորություն է եղել: Հայկական Շվեյկի կերպարի հեղինակը գրքում չի մոռացել էշին, որը գրքում առանձին կերպար է: Հետաքրքրականը դարձյալ ասեմ, որ բարբառների, լեզվամտածողության պահպանումն է, որը հետագայում ևս տարբեր սլենգների մեջ չի անհայտացել»:
Մաթևոս Դարբինյանի ստեղծագործական ժառանգությունը միայն Շամշադինի համար չէ, որ մեծ արժեք է ներկայացնում: Գյուղագիրը ստեղծել է գրականություն, որի վրա սոցռեալիզմի ազդեցությունը գրեթե չկա: «Կիկոսի» մեջ մի շատ կարևոր առանձնահատկություն էլ կա` մեր ժողովրդի ռուսասիրությունը, ռուս ժողովրդի հանդեպ մեծ վերաբերմունքը, թե Հայաստանի համար որքան կարևոր է Ռուսաստանը»:
Բերդում նախատեսվում է ստեղծել հոբելյանական հանձնաժողով, որը կզբաղվի գրողի ծննդյան 125-ամյակի միջոցառումների կազմակերպմամբ: Մեծարման միջոցառման առիթով կազմկոմիտեն կոչ է անում գրողի բարեկամներին, ազգականներին, բոլոր ցանկացողներին համախմբվել և աջակցել Մաթևոս Դարբինյանի մոռացված էջերը ընթերցողին վերադարձնելու գաղափարի շուրջ:
Մայա ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

Համացանցի հասանելիության սահմանափակման քաղաքականությունն Իրանում. մի՞թե ամեն ինչ այդքան խիստ է և սարսափելի:

22 տարի առաջ Իրանը դարձավ տարածաշրջանում երկրորդ (Իսրայելից հետո) երկիրը, որը միացավ համաշխարհային համացանցին:

1995-ին համացանցը հասանելի դարձավ բոլոր քաղաքացիներին (առաջին հերթին` իրանական բուհերի ուսանողներին), 2000-ին արդեն երկրում ինտերնետ-սրճարանները նույնքան սովորական բան էին, որքան պարենային խանութները։
Եթե 2001-ին հարյուր իրանցի բնակչից 2-3-ն էր համացանցի օգտատեր, ապա 2005-ին արդեն նրանք 8-ն էին, իսկ 2012-ին այդ թիվը հասավ 16-ի։ Ամբողջ Ասիայի, ներառյալ Հնդկաստանը և Չինաստանը, միջին ցուցանիշը 23 մարդ է։
Պետք է նկատել, որ պարսկերեն կայքերի թվաքանակն աճում է նույնքան արագ, որքան իրանցի օգտատերերի թիվը:

Մի կողմից` այս ցուցանիշներն ամբողջությամբ հերքում են արդի աշխարհում իսլամական հանրապետության հետամնացության և մեկուսացման մասին դատողությունները, մյուս կողմից էլ ամբողջովին ինտերնետացված Իրանը, ճիշտ նույն կերպ, ինչպես մյուս պետությունները, ստիպված է սեփական երկրում վերահսկել «համաշխարհային համացանցի սարդոստայնը»։ Ընդ որում, անհրաժեշտ է անմիջապես ընդգծել երկու հանգամանք: Նախ` ինտերնետը վերահսկելու ձգտումը համաշխարհային միտում է: Երկրորդ՝ այս ուղղությամբ կիրառվող միջոցները հետապնդում են սեփական տեղեկատվական և ազգային անվտանգությունն ապահովելու նպատակ:

2001-ի մայիսին Իրանի ներկայիս հոգևոր առաջնորդ Ալի Խամենեին հրաման էր արձակել՝ «Համակարգչային ցանցերի քաղաքականություն» վերնագրով, որում հրահանգ էր տրվել տեղեկատվական ցանցերը հասանելի դարձնել միայն լիազորված անձանց միջոցով։ Այնուհետև, Իրանի «Մշակութային հեղափոխություն» խորհուրդը նույնպես մի շարք որոշումներ է ընդունել, որոնք պետության կողմից վերահսկողություն էին սահմանում։
Ըստ ընդունված օրենսդրության` բոլոր ինտերնետ-մատակարարները պետք է կառավարությունից արտոնագիր ստանան։
2002-ի դեկտեմբերի 31-ին ստեղծվել էր իսլամական և ազգային մշակույթի պաշտպանության նպատակներով կոմիտե, որի կազմում ընդգրկված տեղեկատվության նախարարության, մշակույթի և պետական հեռուստատեսության, ռադիոյի, «Մշակութային հեղափոխություն» խորհրդի ներկայացուցիչները պետք է որոշեին անթույլատրելի համարվող վեբկայքերի չափորոշիչները։
2004-ին Իրանում օրենք ընդունվեց ինտերնետ ոլորտում հանցագործության համար պատժվելու մասին։

Իրանի ներկա օրենսդրության դրույթներով` ինտերնետ-մատակարարի արտոնագիր ստանալու համար հայտատուն պետք է Իրանի քաղաքացիություն ունենա և որևէ ապօրինի կազմակերպության անդամ չլինի։ Ինտերնետ-մատակարարները չեն կարող առանց արտոնագրի օգտագործել ցանկացած կոդ` տեղեկատվություն փոխանակելու համար։

Նոր օրենսդրությունը կանոնակարգում է նաև վեբկայքերի բովանդակությունը։ Հանցագործություն է համարվում իսլամական արժեքներին, Իրանի սահմանադրությանը հակասող կամ վիրավորող, երկրի ազգային միասնությունը սպառնալիքի տակ դնող, ապօրինի կազմակերպությունների դրական իմիջ ստեղծող, գաղտնի տեղեկատվությունը հրապարակող, ծխելու գովազդ պարունակող, պաշտոնատար անձանց վերաբերյալ կեղծ տեղեկատվություն տարածող նյութերի հրապարակումն ինտերնետում։
Բնականաբար, այս օրենքն արժանանում է Արևմուտքի խիստ քննադատությանը՝ որպես քաղաքացու տեղեկատվության և շփման ազատության իրավունքի խախտում։

2013-ին Իրանում արգելափակվել են Google-ը, ներառյալ՝ Gmail-ը։ Դա արվեց, որպեսզի YouTube-ում չկարողանան դիտել ամերիկացիների տարածած հակաիսլամիստական ֆիլմը, որն առաջացել էր իսլամական երկրների, այդ թվում և Իրանի բնակիչների դժգոհությանը։

Իրանի իշխանությունները վերջին մի քանի տարիներին արգելափակել են համացանցային այն ռեսուրսները, որոնք համարում են վիրավորական կամ անօրինական: Մասնավորապես, երկրում արգելված են Facebook-ն ու Twitter-ը, քանի որ ինտերնետ-տեխնոլոգիաներն այժմ թույլ են տալիս ամբողջ աշխարհի ընդդիմադիրներին տեղեկատվություն փոխանակել, շփվել և համակարգել գործողություններն այնպիսի ռեսուրսների միջոցով, ինչպիսիք են Twitter-ն է, Facebook-ն և YouTube-ը։

Ուրեմն, կարելի՞ է կշտամբել իշխանություններին երկրի բնակչությանը սադրիչ նյութերից զերծ պահելու համար։

Իրանում երկրի ղեկավարությունն այս ամենն անում է ազգային շահերը, անվտանգությունը պաշտպանելու տեսանկյունից:

Իրանի դեմ վարվել և վարվում է դաժան տեղեկատվական պատերազմ։ Նման պայմանների մեջ դրված ցանկացած պետություն ստիպված կլինի միջոցներ կիրառել սեփական տեղեկատվական անվտանգությունն ամրապնդելու համար։

Արմինե ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ

Հայաստանի ներկայացուցիչները նորամուտ նշեցին Թուրքիայի Տրապիզոն քաղաքում անցկացված հանդբոլի դպրոցականների աշխարհի առաջնությունում: Թվում էր, թե ստուգատեսը զանգվածային բնույթ ունի, սակայն այն շատ ավելի լուրջ էր: Մերոնք. հանդիպելով ուժեղ մրցակիցների, անհաջողության են մատնվել, սակայն կարծում են, որ կատարվածից պետք է դասեր քաղել, ավելի նպատակադիր նախապատրաստվել երկու տարի հետո Ֆրանսիայում կայանալիք ստուգատեսին: Մեր երկրի այդ մարզաձևի ֆեդերացիայի նախագահության անդամ, Ֆիզիկական կուլտուրայի հայկական պետական ինստիտուտի մարզական խաղերի ամբիոնի վարիչ, պրոֆեսոր Հարություն Մելքոնյանին, որ գլխավորել է Հայաստանի հանդբոլի պատվիրակությունը, նախ, հարցրինք, թե ինչ տվեց մերոնց մասնակցությունը:

– Դրականն այն է , որ մրցավայրում անցկացրած 7 օրվա ընթացքում Հայաստանը ներկայացնող Վանաձորի թիմը 7 խաղ անցկացրեց: Այսպիսի ծանրաբեռնված ծրագրով հանդես գալը դժվար էր: Ինքնին հարց կարող է ծագել` մի՞թե նույն պայմաններում չէին մյուս երկրների թիմերը: Մասնակցում էին պատանիների 22 և աղջիկների 21 թիմեր: Մրցավայր էին ժամանել ուսումնական տարբեր հաստատությունների, դպրոցների, գիմնազիաների, հիմնականում` լիցեյների թիմեր: Վերջիններս մարզական թեքումով կրթօջախներ են, որտեղ արմատավորված է հանդբոլը:
Մասնավորապես, Գերմանիան ներկայացնում էր մի կրթօջախի թիմ, որն ունի հանդբոլի 60 դասարան: Եվ կազմվել է հաստատության հավաքականը: Մինչդեռ Հայաստանի պատիվը պաշտպանում էր հանրակրթական դպրոցի թիմ: Ընդ որում, առաջնությանը մասնակցում էին եվրոպական երկրների ներկայացուցիչներ, բացառություն էր միայն Բրազիլիան: Ի դեպ, վերջինիս թիմը եզրափակչում միայն Գերմանիայի պատվիրակներին զիջեց, որը հանդես էր գալիս Հայաստանի ներկայացուցիչների հետ նույն խմբում: Ուշագրավ է, որ գերմանացիները խմբային մրցաշարում պարտվեցին Սլովենիայի թիմին, սակայն հետո դարձան չեմպիոն:
Ինչևէ, ուժեղ թիմեր էին ներկայացել մրցավայր, մինչդեռ Հայաստանի ներկայացուցիչները չունեին 12 արժանավոր խաղացող, որոնք այդ ստուգատեսում կարող էին հանդես գալ: Բանն այն է, որ բուհական ընդունելության քննությունների պատճառով, որոնք անցկացվում էին նույն ժամանակահատվածում, թիմը զրկվել էր հիմնական կազմի 4-5 խաղացողից: Արտասահմանյան երկրներում բուհ ընդունվելու, բանակ զորակոչվելու խնդիրներ չկան: Ուսումը բուհում շարունակելու համար խաղացողները համակարգչային տարբերակով ուսումնական հաստատություններ են ներկայացնում իրենց տվյալները և ազատ են նմանատիպ հոգսերից: Այնպես որ մեր թիմը համալրելու ժամանակ խնդիրներ էին ծագեցին, որոնք այդպես էլ մնացին բաց: Եթե այդ մի քանի խաղացողն էլ թիմի կազմում լինեին, հավանաբար պահեստայինների նստարանն ավելի «երկարեր», բայց էապես ոչինչ չէր փոխվի: Այդուհանդերձ, մերոնք հաղթելու հնարավորություններ ունեին: Մի քանի խաղում Հայաստանի ներկայացուցիչները գնդակների փոքր տարբերությամբ զիջեցին մրցակիցներին: Բացի այդ, այնպես էր ստացվել, որ թիմն ուներ հուսալի մեկ դարպասապահ, և հանդիպումների ամբողջ ծանրությունը ստիպված էր նա կրել: Կա նաև մեկ այլ խնդիր: Մեր թիմի հանդբոլիստները շաբաթական 2-3 պարապմունք են անցկացնում, մինչդեռ պարզվեց, որ մեր մրցակից թիմերի ներկայացուցիչները շաբաթական 6-9 պարապմունք են անցկացնում, և այս ընթացքում երկու տարին մեկ մասնակցել են աշխարհի առաջնություններին: Իսկ մերոնց համար ուժերի այս ստուգատեսը նորություն էր: Ընդ որում, մրցակից թիմերը միջանկյալ շուրջ 6 տասնյակ ընկերական խաղ են անցկացնում, լրջորեն նախապատրաստվում:

– Մրցակարգում որևէ նորություն չկա՞ր:
– Անսպասելի էր, որ առաջնությունում ոչ-ոքի հասկացողությունը չկար: Եթե խաղում հավասար արդյունք էր գրանցվում, ամեն թիմ արագորեն հարձակվելու 5 հնարավորություն էր ստանում: Դարպասապահը գնդակը փոխանցում էր իր թիմակցին և վերջինս, երեք քայլ կատարելով, փորձում էր գրավել մրցակցի դարպասը: Ոչ-ոքիի դեպքում հաղթողին որոշելու համար մեզ հայտնի էր միայն 7 մետրանոցների հարվածաշարի տարբերակը: Երկրորդ նորությունն այն էր, որ եթե խաղի առաջին10 րոպեի ընթացքում թիմը չէր կարողանում գրավել մրցակցի դարպասը, հանդիպումը դադարեցվում էր, և անկարող թիմին 0: 6 հաշվով պարտություն էր գրանցվում: Մեր թիմն այդպիսի իրավիճակում չհայտնվեց, սակայն առաջնությունում այդպիսի դեպք եղավ:

– Ինչո՞ւ էր որպես մրցավայր ընտրվել Տրապիզոնը:
– Քաղաքը մեծ չէ, մոտավորապես Գյումրիի չափ է: Բայց մրցումների օրերին 12 մարզասրահում եղանք, որոնցում անցկացվում էին առաջնության խաղերը: Բոլորն էլ համապատասխանում էին միջազգային չափանիշներին: Այնինչ, Հայաստանում այդպիսի թեկուզ մեկ մարզասրահ չկա: Վանաձորի թիմը պարապում է անհամեմատ փոքր` 24×12 մ չափերի մարզասրահում: Սա չեմ ասում մերոնց արդարացնելու համար: Ի դեպ, հանդբոլը բոլոր երկրներում էլ, այդ թվում նաև Հայաստանում, դպրոցական ծրագրով դասավանդվում է, «Ֆիզիկական կուլտուրա» առարկայի ծրագրում է: Բայց այն, ինչ արվում է մեր երկրում, չի կարող համեմատվել արտասահմանյան ուսումնական հաստատություններում եղածի հետ: Երևանի մարզական պետական քոլեջում երկար ժամանակ է` ցանկանում ենք հանդբոլի դասարան հիմնել, բայց չի ստացվում: Հանդբոլի Հայաստանի ֆեդերացիայի ղեկավարությունն է առաջարկել, ուսումնական հաստատության ներկայացուցիչներն էլ պատրաստ են ընդառաջել, բայց ծնողները թույլ չեն տալիս, որ իրենց երեխաներն ուսումն այդ հաստատությունում շարունակեն:

– Առաջնությունը հավուր պատշա՞ճի էր կազմակերպված:
– Պարզապես կարելի էր հիանալ: Մասնակիցներն իջևանեցին օլիմպիական ավանում. 2-3 տեղանոց հյուրանոցային համարներ էին: Ծախսերը հոգացել է Հայաստանի կրթության և գիտության նախարարությունը: Հայաստանի հանդբոլի ֆեդերացիան ապահովել է ուղևորության, սննդի ծախսերը: Խաղերը սպասարկում էր մրցավարական 40 բիգադ: Բոլորի կազմում երկուական երիտասարդ էին: Հայաստանից չէին հրավիրել, քանի որ համապատասխան կարգի մրցավարներ չունենք: Այժմ աշխատում ենք այդ ուղղությամբ, փորձում ենք նախապատրաստել երկու երիտասարդ մրցավարի, որպեսզի իրավունք ունենան սպասարկելու միջազգային հանդիպումներ: Առաջնության մասնակցությունն օգտակար էր ոչ միայն խաղացողների, այլև մարզիչների համար: Նրանք շատ բան սովորեցին, շփվեցին արտասահմանցի իրենց գործընկերների հետ:

– Վերաբերմունքը Հայաստանի պատվիրակության նկատմամբ ինչպիսի՞ն էր:
– Ոչ մի հայ չզգաց, որ Թուրքիայում է: Հայեր գուցե կային, բայց նրանցից ոչ մեկին չհանդիպեցինք: Ակամա ստանձնել էի թարգմանչի դեր, քանի որ տիրապետում եմ այդ երկրի լեզվին: Ի դեպ, պատվիրակության կազմում էին նաև Հայաստանի ԿԳ նախարարության մարզառազմական և արտաուսումնական դաստիարակության վարչության պետ Արման Այվազյանը, Հայաստանի դպրոցականների մարզական ֆեդերացիայի նախագահ, «Աշխատանքային հերթափոխ» մարզընկերության նախագահ Արայիկ Մեհրաբյանը, «Աշխատանքային հերթափոխ» մարզընկերության բաժնի պետ Մանվել Մանուկյանը:
Հնարավորն արվում էր, որ մեր երկրի պատվիրակներն իրենց անկաշկանդ զգան: Ի դեպ, մերձեցման օր անցկացվեց, բոլոր երկրների ներկայացուցիչները նախապես պատրաստվել էին և իրենց տիպական ցուցաբաժիններով ներկայացան: Հայաստանն առանձնանում էր: Ներկայացվեցին ազգային կերակրատեսակներ: Հանդիպումներ ունեցանք Հանդբոլի միջազգային, Եվրոպայի ֆեդերացիաների ներկայացուցիչների հետ: Եվրոպան ներկայացնում էր մեր լավ բարեկամ, չեխ Ֆրանտիշեկ Տաբորսկին: Զրուցեցինք նաև Տրապիզոնի հանդբոլի ֆեդերացիայի նախագահի հետ: Նա պատրաստակամություն հայտնեց ցանկացած ժամանակ հյուրընկալել Հայաստանի ներկայացուցիչներին, աջակցել, որպեսզի բարվոք պայմաններում մարզվեն, նաև ընկերական խաղեր անցկացնեն:

Այտուց (լատիներենից` oedema) նշանակում է օրգաններում ու արտաբջջային հյուսվածքներում հեղուկի կանգ:

Տեսակները
– Հիդրեմիկ այտուցը կապված է ավելորդ հեղուկի կուտակմամբ երիկամների հիվանդությունների ժամանակ:
– Կախեկտիկ այտուցներն առաջանում են սիրտ-անոթային հիվանդությունների կամ օրգանիզմի հյուծման ժամանակ:
– Կանգային այտուցը գոյանում է անոթների թափանցելիության հետևանքով, մազանոթներում ճնշման ու արյան մեջ ալբումին սպիտակուցի նվազմամբ:
– Մեխանիկական այտուցները վնասվածքների հետևանք են ու կարող են առաջանալ հղիության և ուռուցքների ժամանակ:
– Նեյրոպաթիկ այտուցներն առաջանում են ալկոհոլամոլության ու շաքարային դիաբետի ժամանակ:
– Ալերգիկ այտուցը (Կվինկեի) մաշկի խոր այտուց է, որը շատ արագ է զարգանում ու ճիշտ բուժման դեպքում արագ էլ ներծծվում է:
Հաճախ այտուցվում են ծայրանդամները, որովայնային ու ստոծանային խոռոչները, ենթամաշկային ճարպային բջջանքը:

Ոտքերի այտուցի պատճառները
– Ոտքերի վրա մեծ ծանրաբեռնվածությունը:
– Մեծ քանակությամբ հեղուկի օգտագործումը, հատկապես քնից առաջ:
– Նյութափոխանակության խանգարումը:
– Հարթաթաթությունը:
-Խաչած ոտքերով նստելը:
– Ցածր կամ չափազանց փափուկ նստատեղին երկար նստելը:
– Ավելորդ քաշը:
– Սխալ ընտրված կոշիկը. չարժե հագնել չափազանց բարձր կամ լրիվ հարթ ներբանով կոշիկ: Նախընտրելի են ցածրակրունկները: Կոշիկը պետք է ազատ լինի, չսեղմի ոտքը, իսկ մատները դասավորված լինեն կանոնավոր, ոչ իրար վրա:
– Երակների վարիկոզ լայնացում. այս դեպքում այտուցն աստիճանաբար է առաջանում, սկզբում այն քիչ արտահայտված է, իսկ երեկոյան, ուղղահայաց դիրքում նկատելի շատանում է: Քնից կամ հանգստից հետո այտուցը կարող է անհետանալ կամ նվազել ու վերականգնվել կրկին հաջորդ օրը` երեկոյան, օրվա երկրորդ կեսին: Ոտքերին այտուցներն առաջանում են արյան հոսքի խանգարման հետևանքով: Զարկերակներում մեծանում է հիդրոստատիկ ճնշումը: Արյան երկարատև կանգը բարձրացնում է ճնշումը սկզբում զարկերակներում, ապա նաև ամենամանր անոթներում:
– Սիրտանոթային աշխատանքի խանգարում:
– Երիկամների հիվանդություն: Այս դեպքում ուժեղ այտուց է առաջանում ու տարածվում է ստորին երկու վերջույթներում, առանց քորի, ցավի ու ջերմության տեղային բարձրացմամբ է ուղեկցվում : Այտուցվում են նաև կոպերը, մուգ շրջաններ են առաջանում աչքերի տակ, հաճախ մեզի գույնն է փոխվում ու քանակը` նվազում:
Աղիքների հիվանդության ժամանակ ախտանշանները նման են «երիկամայինին», սակայն ուղեկցվում են ոչ թե միզարտադրության խանգարմամբ, այլ ավելի տևականությամբ:
Ոտքերը կարող են այտուցվել նաև սուր ռեսպիրատորային հիվանդություններից հետո: Դա ևս վկայում է բարդ հետևանքի` երիկամների հիվանդության մասին:
– «Փղային հիվանդություն»: Այդ դեպքում խախտվում է մաշկի ու ենթամաշկային բջջանքում ավշահոսքը: Դրա պատճառով ուժեղ այտուցներ են առաջանում, հաճախ` ստորին ծայրանդամներում, ինչի հետևանքով ոտքերը փղի ոտքեր են հիշեցնում:
– Վահանաձև գեղձի հետ կապված նույնպես կարող են ձիգ այտուցներ առաջանալ, որոնք սեղմելիս փոսիկներ չեն մնում: Այս հիվանդությունից կարող են այտուցվել նաև լեզուն, ուսերը, առաջանում է թուլություն, քնատություն, մրսկանություն, փորկապության երևույթներ:
– Ոտքերի այտուցը կարող է առաջանալ նաև ինչպես մակերեսային, այնպես էլ խորադիր սուր թրոմբոֆլեբիտի ժամանակ: Սակայն այդ դեպքում ոտքերում նաև ցավ է լինում, կարմրություն, ջերմություն է այտուցի հատվածում առաջանում:
Բուժումը ժողովրդական միջոցներով
-1 բաժին բևեկնախեժ (սկիպիդար), 2 մաս գերչակի ձեթ: Տաքացնել գերչակի ձեթը, մեջը լցնել սկիպիդարն ու դրանով շփել ոտքերը, ապա բամբակյա գուլպաներ հագնել:
– 1 ձվի դեղնուցը խառնել 1 թ/գդալ սկիպիդարի ու 1ճ/գդալ խնձորի քացախի հետ ու այդ խառնուրդով ոտքերը լավ շփել:
– Հոգնած ու այտուցված ոտքերը կարելի է շփել մի կտոր սառույցով: Գերադասելի է, որ այն ոչ թե սովորական ջրից սառցակտոր լինի, այլ խոտաբույսերից պատրաստված թուրմից, ասենք` եղեսպակի, հազարատերևի, դաղձի կամ էլ նվենու:
– Ոտքերը կարելի է ծովաղ ավելացրած ջուրը դնել, ինչը թուլացնում է լարվածությունն ու հանգստացնում, ապա ոտքերի այտուցված հատվածները մերսել ներքևից վերև շարժումներով:
– Կոնտրաստային լոգանքներ: Հրաշալի օգնում են հոգնած ոտքերի դեպքում, ծանրությունն ու այտուցը վերացնում են թաթի հատվածում: Ոտքերը դրա համար պետք է մեկ տաք, մեկ սառը ջրի մեջ պահել (10 վայրկյան):
– Այս ամենից զատ, շատ օգտակար են մերսումն ու մարզումը: Երեկոյան ցնցուղից հետո չորացնել ոտքերն ու սկսել մերսել թաթերից: Ինքնամերսումը սկսում են ոտքի բութ մատից մինչև ծունկ, ապա ծնկից` ազդր: Կարելի է ոտքերը մարզել գետնին ոտնաթաթով ռետինե գնդակ գլորելով:
– Երեկոյան 7-ից հետո փորձեք հեղուկ քիչ օգտագործել: Ավելորդ հեղուկն օրգանիզմից դուրս բերելու համար կարելի է խոտերի թուրմ օգտագործել:
Այտուցները հղիության ժամանակ
Սա հաճախադեպ երևույթ է: Չէ՞ որ հղիության ժամանակ կանանց մոտ փոփոխվում է հորմոնալ ֆոնը: Գրեթե տասնապատիկ ավելանում է արգանդի կրճատումը, հետևաբար` վիժումը կանխելու պատասխանատու պրոգեստերոն հորմոնի քանակը: Սակայն նույն հորմոնը նպաստում է նաև հյուսվածքներում մեզի կանգին, ինչը ի վերջո այտուց է առաջացնում: Հղիության ընթացքում կանանց մոտ ջուր-աղային փոխանակության խանգարում է կատարվում, ինչը կարող է հանգեցնել ավիշի ու արյան հոսքի դեպի ոտքերի երակներ ու արյան անոթների պատերի փոփոխությունների:
Ինչ այտուցներ են լինում ու ինչպես կարելի է կանխարգելել դրանք: Ինչպես են առաջանում այտուցները
Միշտ չէ, որ հեղուկը կուտակվում է օրգանիզմում: Հղիության առաջին 3 ամիսների ընթացքում հազվադեպ է այտուցվածություն առաջանում: Արդեն երկրորդ եռամսյակի մոտ հղին կարող է նկատել, որ ոտքերի ու ձեռքերի մաշկը ձգված է: Ավելի ուշ դեմքն էլ ասես ավելի է կլորանում: Իսկ հղիության վերջին եռամսյակում այտուցվում են ձեռքերը, ոտքերը, դեմքը, փորը:
Ստուգելու նպատակով կարելի է մատով սեղմել ծունկը (ոչ մկանների մոտ) ու, եթե սեղմելուց փոսիկ է առաջանում ու անմիջապես չի անցնում, ապա այտուց կա:
Հղիության ընթացքում կանանց մարմնի զանգվածն աստիճանաբար է ավելանում. կտրուկ տատանումը վկայում է այտուցի մասին: Ուստի պոլիկլինիկաներում հետևում են հղիի քաշին:
Այտուցների տեսակները հղիության ժամանակ
Ֆիզիոլոգիական. որոշ կանանց մոտ դաշտանից առաջ թեթևակի այտուցվում են ոտքերն ու ծանրության զգացում է առաջանում: Հղիության ժամանակ այդ ախտանշաններն ամենայն հավանականությամբ, հաճախակի զգացնել կտան:
Ֆիզիոլոգիական այտուցները հղի կնոջ օրգանիզմի` նատրիումի ու ջրի կուտակման հակումն է, ինչը հատկապես զգալի է աղի սնունդը չարաշահելու, գերբեռնվածության դեպքում ու շոգին: Մարմնի զանգվածի ավելացումը ոտքերի համար ծանրաբեռնվածություն է ստեղծում, ինչը նույնպես այտուցի վտանգ է առաջացնում: Սակայն այդ այտուցները վտանգ չեն ներկայացնում առողջության համար, ու ծննդաբերությունից հետո ամեն ինչ կարգավորվում է, ոտքերն էլ նախկին չափերն են ընդունում:
Պաթոլոգիկ այտուցներ. հղիության ընթացքում երբեմն այտուցները հիվանդության ախտանշան են, ասենք, այսպես կոչված հղիների «ջրգողության», արտահայտվում է քաշի կտրուկ ավելացմամբ` մինչև 20 կգ, ուժեղ այտուցվում են ոտքերը, ձեռքերը, դեմքն ու գոտկատեղը: Կինը դժվարությամբ է կոշիկ հագնում, կռանում, աչքերը փոքրանում են կոպերի այտուցի պատճառով: Այդ ժամանակ պտուղը գործնականում չի տուժում, սակայն դա հեստոզի նախնական փուլն է: Այն պետք է բուժել, որ հետագայում հեստոզի ավելի ծանր ձևի չվերածվի, ինչն ուղեկցվում է նաև արյան բարձր ճնշումով ու սպիտակուցի անջատմամբ:
Ինչով է այտուցը վտանգավոր հղիի համար
Արտասահմանյան բժիշկները հակված են կարծելու, որ այտուցը ֆիզիոլոգիական երևույթ է ու բուժում չի պահանջում:
Այտուցը հեստոզի 3 հիմնական ախտանշաներից մեկն է (այն հետագայում կարող է թունավոր հղիության պատճառ դառնալ): Սովորաբար, հեստոզը հղիության 3-րդ եռամսյակում է արտահայտվում, սակայն հնարավոր է, որ անհատական զարգացում լինի:
Կանխարգելումը
Հղիները գիտեն, որ իրենց միշտ մասնագետը խորհուրդ է տալիս նման դեպքերում նվազեցնել օգտագործվող հեղուկի քանակը: Սակայն հիմա այն եզրակացության են հանգել, որ եթե հեղուկի քանակը սահմանափակվի, ապա օրգանիզմը կփորձի հեղուկը պահել օրգանիզմում` դրանով իսկ այտուցները շատացնելով:
Պետք է խմել օրական 1.5-2 լ հեղուկ (հաշվի են առնվում նաև մրգերը, ապուրն ու հյութերը): Շատ օգտակար են թարմ մզված հյութերը:
Լրիվ պետք է հրաժարվել ծարավ առաջացնող, ինչպես նաև` գազավորված ըմպելիքից, ապխտած ու մարինացված մթերքից:
Պետք է նվազեցնել աղի քանակը, սնունդը պետք է անալի լինի, քանի որ աղը հեղուկը պահում է օրգանիզմում: Աղի օրական նորմը պետք է 8 գ լինի սովորական 12-15 գ-ի փոխարեն:
Պետք է միրգ, բանջարեղեն ու ձավարեղեն օգտագործել` շոգեխաշած, խաշած կամ փուռը դրած: Երբեմն ծարավը կարելի է հագեցնել հյութալի խնձորով, նարնջով ու վարունգով:
Սնունդը պետք է լինի, խաշած, փուռը դրած, բայց ոչ երբեք տապակած:
Մասնագետի հետ համաձայնեցնելով` կարելի է խմել խոտաբույսերով թեյ, ցանկալի է` միզամուղ հատկությունով:
Սակայն միզամուղ դեղորայք նշանակվում է միայն ուժեղ արտահայտված այտուցի ժամանակ ու կարճ ընթացքով: Ինքնուրույն ոչ մի դեպքում չի կարելի միզամուղ ընդունել:
Իսկ հիմնականում հղիության ժամանակ այտուցի դեպքում պետք է պարզապես շարժուն կենսակերպ վարել: Շարժումը խանգարում է հեղուկի կանգին:
Շատ արդյունավետ է ոտքերը վեր բարձրացրած պառկելը:
Խուսափել շոգ վայրերից:
Ոտքերի լոգանք կարելի է անել, սակայն սառը ջրով` 20 րոպե:
Մերսումը նույնպես կօգնի այտուցի դեմ: Պետք է սկսել ոտնաթաթերից:
Սովորական կիտրոնով, բայց առանց շաքարի թեյը նույնպես զովացնող ու ծարավը հագեցնող միջոց է:
Այտուցի կանխարգելումը
Եթե հնարավորություն ունեք, ապա օրվա մեջ փորձեք փոխել կոշիկը, եթե հատկապես սիրում եք բարձրակրունկ հագնել:
Երեկոյան 7-ից հետո սահմանափակեք հեղուկի քանակը:
Օրվա ընթացքում փորձեք ոտքերի համար հանգիստ ապահովել, շփեք ու մերսեք:
Գոյություն ունեն հատուկ գուլպաներ, որոնք խոչընդոտում են այտուցառաջացումը:
Խուսափեք գազավորված ըմպելիքներից:
Քնեք ոտքերի տակ բարձ դրած:
Երեկոյան, տուն վերադառնալով, կրկին ոտքերի համար հանգիստ դիրք ապահովեք, ասենք` պառկեք ու ոտքերը բարձր դրեք, 10-15 րոպեից հետո շփեք ու մերսում կատարեք:
Եթե ոչինչ չի օգնում, իսկ այտուցներն ավելի հաճախակի են նեղում, կոշտանում ու մաշկի ջերմությունն էլ բարձրանում է, ապա անպայման դիմեք բժշկի:

Գործնականում կարելի է օգտագործել ցանկացած միրգ ու հատապտուղ: Եվ պետք է սպառվի նույն օրը:
Բաղադրությունը
ելակ` 450 գ
մանդարին` 400 գ
քերած շոկոլադ` 150 գ
քերած սպիտակ շոկոլադ` նույնքան:
Պատրաստման եղանակը
Բանջարեղենն ու միրգը լվանալ քամել ու թողնել որ չորանան:
Կաթսայի մեջ կիսով չափ ջուր լցնել, եռացնել ու դնել մի կողմ:
Քերած կաթնային շոկոլադը ջերմադիմացկուն բաժակի մեջ լցնել ու դնել եռման ջրով կաթսայի մեջ:
Փայտե գդալով շոկոլադը խառնել այնքան, մինչև հալչի, ապա բաժակը հանել կաթսայից:
Նույն կերպ հալեցնել սպիտակ շոկոլադն ու երկու բաժակներն էլ թողնել մի 2 րոպե, որ հովանան:
Հատապտուղներն ու միրգը` հատ-հատ կիսով չափ ընկղմել տաք շոկոլադի մեջ, ապա թողնել, որ վրայից ավելորդ շոկոլադը թափվի ու շարել կալկայով ափսեի մեջ, դնել սառնարանը 20 րոպեով որ շոկոլադը սառչի:
Կալկայից զգուշությամբ պոկել պատրաստի «շոկոլադներն» ու դասավորել գեղեցիկ մեկ այլ ափսեի մեջ: Խորհուրդ է տրվում ուտել նույն օրը:

«Սա ռեալ ծրագիր է, աշխատանքներն արդեն տարվում են, ապրել ցանկացողներն էլ կան: Եթե ամեն ինչ բարեհաջող ընթանա, ապա 2015-ի Կաղանդը սիրիահայերը կդիմավորեն իրենց բնակարաններում»,- դեռևս նախորդ տարի սեպտեմբերին մեզ հետ զրույցում ասում էր «Սիրիահայերի խնդիրները համակարգող կենտրոն» ՀԿ-ի նախագահ Լենա Հալաջյանը:
Խոսքն Աշտարակ քաղաքում կառուցվելիք «Նոր Հալեպ» թաղամասի մասին է, որի գաղափարը ՀՀ սփյուռքի նախարարությանն է, և որի նպատակն է ստեղծել 7 հարկանի շենքերից բաղկացած թաղամաս՝ ընդհանուր առմամբ 488 բնակարանով, սիրիահայերի համար բավականին մատչելի պայմաններով:

Գաղափարն իրագործելու համար 2013 թ. հունիսի 6-ին ՀՀ կառավարությունն ընդունեց «Աշտարակ քաղաքում Նոր Հալեպ թաղամասի կառուցմանն աջակցելու մասին» որոշումը և դիմեց Աշտարակի քաղաքապետարան, իսկ Աշտարակի ավագանին 2013 թ. հուլիսի 23-ին որոշում կայացրեց Աշտարակում «Նոր Հալեպ» անվամբ բնակելի թաղամաս հիմնելու և այն կառուցապատելու նպատակով «Սիրիահայերի հիմնախնդիրները համակարգող կենտրոն» ՀԿ-ին 4.8 հա հողամաս նվիրաբերել անհատույց սեփականության իրավունքով:
Սակայն անվճար հողահատկացումով խնդիրը չէր լուծվի. հարկավոր էին լուրջ ներդրումներ, քանի որ ծրագրի արժեքը մոտ 25 մլն դոլար է:

Սկսեցին աշխատանքներ տարվել հովանավորներ գտնելու ուղղությամբ: Գումարի մի մասն էլ պետք է վճարեին այդ թաղամասում բնակարաններ ձեռք բերել ցանկացող սիրիահայերը, որի արժեքը մոտավոր հաշվարկներով կազմելու էր բնակարանի ողջ արժեքի մոտ մեկ երրորդ մասը: Մոտավոր հաշվարկներով` այդ տարածքում բնակարանի 1 քմ-ը կարժենա մոտ 500 դոլար:

2015-ի Ամանորին հաշված ամիսներ են մնացել, սակայն շինարարությունը դեռ չի էլ մեկնարկել, քանի որ բարեգործների շնորհիվ հավաքված գումարն ընդամենը 52 մլն դրամ է, որից 10 մլն 60 000 դրամը հատկացվել է գեոդեզիական աշխատանքների կատարմանը: Ի դեպ, ամենամեծ նվիրատուն «Գրանդ Տոբակո» ընկերությունն է՝ 42 մլն դրամ:
Ինչ վերաբերում է ծրագրին դիմած 650 ընտանիքներին, ապա նրանցից ոչ մեկը մինչ օրս չի կնքել նոտարական պայմանագիր և ոչ մի լումա չի տրամադրել ծրագրի իրականացմանը:

«Սիրիահայերի հիմնախնդիրները համակարգող կենտրոն» ՀԿ-ի ղեկավարը ոչ միայն տարակուսած է, այլև հիասթափված: Նա այս պահի դրությամբ բոլոր դիմումատուներին համարում է ծրագրից դուրս եկած:

Հալաջյանը ենթադրում է, որ հավանաբար ծրագրին դիմողները շատ ավելի մեծ ակնկալիքներ ունեին դրսի ֆինանսավորումից՝ մտածելով, որ բնակարաններն իրենց են տրվելու շատ չնչին գումարներով կամ գրեթե անվճար: Չնայած նախնական թերթիկում բոլորն էլ լրացրել էին այն տողը, որ պատրաստ են գոնե 5000 դոլար վճարել մաս-մաս, միանգամից կամ վճարման այլ եղանակով:
«Բայց եթե անգամ գային ու ասեին, որ կարող են 500 դոլար ներդրում կատարել՝ կնքելով նոտարական պայմանագիր, մենք կհասկանայինք և կընդառաջեինք,- ասում է Հալաջյանը,- իսկ ծրագիրը կարող էր սկսվել մեկ շենքով, գոնե մեկ շենքում 50 ընտանիք կտեղավորվեր, ապա կամաց-կամաց առաջ կգնայինք: Այդ դեպքում մենք էլ կարող էինք դիմել կառավարությանը, որ ֆինանսապես աջակցի: Բայց հիմա պետությունն ասում է՝ եթե մարդը նոտարական պայմանագիր չի կնքել, ո՞ւմ համար եք շենքը կառուցում»:

Դիմումատուների համար պայմանագրում մի շատ կարևոր կետ էլ է նշվել, ըստ որի` ցանկացած պահի քաղաքացին կարող է հրաժարվել ծրագրից՝ իր վճարած գումարը հետ ստանալով: Այս ամենից հետո Լենա Հալաջյանը զարմացած է, որ մարդիկ չեն գալիս ու գործնական քայլեր չեն կատարում ծրագիրն իրագործելու համար:

Բայց եթե սիրիահայերին ինչ-որ կերպ կարելի է հասկանալ, քանի որ հազիվ են իրենց ծախսերը հոգում կամ խուսափում են ներդրումներ անելուց՝ չվստահելով ծրագրի իրագործմանը և վտանգի տակ չդնելով իրենց առանց այն էլ վտանգված ռեսուրսները, ապա Սփյուռքի անտարբերությունն այս ծրագրի նկատմամբ պարզապես անհասկանալի է:

Լենա Հալաջյանն ասում է, որ միայն իրենց ՀԿ-ի անունից 175 երկլեզու նամակ է հղվել Սփյուռքի հայկական կազմակերպություններ, սակայն որևէ արձագանք մինչ օրս չի ստացվել. «Անգամ չեն պատասխանել, որ գոնե ասեն՝ շնորհակալ ենք, ստացել ենք ձեր նամակը, բայց չենք կարող օգնել»:

ՀԿ-ի սիրիահայ ղեկավարը չի ուրանում Սփյուռքի դերը սիրիահայերին աջակցելու գործում, հատկապես` Սիրիա ուղարկվող օգնության տեսանկյունից, բայց եթե հարցը վերաբերում է Հայաստանից արտագաղթը կանխելուն, հայրենադարձությունը խթանելուն, ապա կարծում է, որ սա հենց այն է, ինչին պետք է օժանդակի հայկական Սփյուռքը:

Հալաջյանը չի հասկանում նաև մեր եկեղեցու լռությունը. «Լոս Անջելեսում մի խաչքար տեղադրելու համար 20 հազար դոլար են նվիրաբերում: Գուցե էնտեղ մի խաչքար տեղադրելու փոխարեն էստեղ մի ընտանիքի ապահովեն բնակարանով»:
Սակայն Լենա Հալաջյանն ամենից շատ վիրավորված է շրջանառվող այն լուրերից, թե իբր իրենց ծրագիրը ձախողվել է: «Ոմանք կարծես ներքուստ ուրախանում են, որ ծրագիրն առաջ չի գնում: Ես հիասթափված եմ այդ մարդկանցից: Եթե իրենք չեն ուզում նվիրաբերել, դա իրենց խնդիրն է, բայց չեմ կարող պատկերացնել, որ նմանօրինակ ծրագրի չիրականանալով ուրախացողը կարող է հայ կոչվել: Հիմա մենք կանգնած ենք շատ լուրջ համահայկական հարցի առաջ, և փոխանակ չարախնդալու, պետք է ձեռք ձեռքի տալով՝ այս գործը խթանենք, մարդկանց ոգևորենք և ամեն ինչ անենք, որ ծրագիրն իրականություն դառնա»:

Եվ մինչ ծրագրի պատասխանատուները ջանքեր են գործադրում այն իրականություն դարձնելու համար, Հայաստանը լքող սիրիահայերի թիվն օրեցօր ավելանում է:
Հալեպահայ մի կին, որի ընտանիքն արդեն մեկ տարուց ավելի է՝ Հայաստանում է, ասաց, որ պատրաստվում են օգոստոս ամսին Սիրիա վերադառնալ, քանի որ արդեն սպառվել են խնայած գումարները, որով բնակարանի վարձն ու ապրուստն են հոգում: «Արդեն 15 ամիս է՝ այստեղ ենք, բայց ամուսինս էդպես էլ գործ չի գտել: Ամսական 1200 դոլար ծախսում ենք, որից 400 դոլարը բնակարանի վարձն է: Այլևս չենք կարող, առանց աշխատանքի հնարավոր չէ, պետք է վերադառնանք Դամասկոս, որտեղ համեմատաբար խաղաղ է»:

Մեր զրուցակիցն անկեղծորեն ասաց, որ շատ է ուզում հաստատվել Հայաստանում, քանի որ այստեղ երեխաների համար շատ ավելի բարենպաստ պայմաններ կան բոլոր առումներով՝ անվտանգություն, որակյալ կրթություն և այլն, սակայն ստիպված են վերադառնալ պատերազմող երկիր, քանի որ այնտեղ գոնե հացի խնդիրը կարող են լուծել:

«Նոր Հալեպ». իրականություն կդառնա՞ սիրիահայերի նոր երազանքը». մեկ տարի առաջ այսպես էինք վերնագրել մեր առաջին հոդվածն այս թեմայով՝ չնայած պատասխանատուների վստահությանն ու դրական տրամադրվածությանը: Այսօր հարցականներն է՛լ ավելի շատ են, իսկ ծրագրի ապագան՝ ավելի անորոշ: Սակայն չցանկանալով խտացնել իրականության գորշ գույները` միանում ենք Լենա Հալաջյանի կոչին՝ ուղղված ողջ հայությանը Հայրենիքում ու Սփյուռքում. «Յուրաքանչյուրդ կատարեք մեկ դոլարի ներդրում, և «Նոր Հալեպն» իրականություն կդառնա»:

Անի Գասպարյան

Անկախ

Օլիմպիական չեմպիոնների գյուղն ամեն օր սեփական մաշկի վրա է զգում թիկունքից հակառակորդի հարվածները: 2012 թ. օլիմպիական չեմպիոն, ձյուդոյիստ Արսեն Գալստյանի լուսանկարով վահանակը սահմանապահ համայնքի կենտրոնական հատվածում է: Նրա հաղթանակն է նաև, որ ոգևորում է սահմանամերձ գյուղի փոքրիկ բնակիչներին, գյուղով լրացուցիչ հպարտանալու առիթ տալիս: Ներքինկարմիրցի երեխաներից շատերն են ցանկանում մարզական աշխարհում Արսենի նման հաջողությունների հասնել: Մինչև այդ, սակայն, հասկանում են, որ պետք է լավ սովորեն, շատ պարապեն: Գյուղի միակ կրթօջախը հակառակորդի դիպուկահարների թիրախներից է, բայց, բարեբախտաբար լավ վիճակում է:
Իսկ Տավուշի մարզի սահմանամերձ Ներքին Կարմիրաղբյուր գյուղի մանկապարտեզի շենքը բարերարների հատկացրած միջոցներով այս պահին վերանորոգվում է: Մոտ մեկ ամիս առաջ գյուղի մանկապարտեզի համար հենապատ է կառուցվել, որպեսզի հնարավոր լինի երեխաներին պաշտպանել հակառակորդի արձակած կրակահերթերից: Նախադպրոցական այս հաստատությունը նախատեսված է մոտ 50 երեխայի համար, 25 երեխա արդեն հաճախում է մանկապարտեզ, որի բակում ստեղծվել է նաև խաղահրապարակ:
Ներքին Կարմիրաղբյուրի գյուղապետ Մանվել Կամենդատյանի խոսքով` մինչև նոր համայնքային կենտրոնի կառուցումը գյուղապետարանը ևս տեղակայված էր մանկապարտեզի շենքում: «Հակառակորդը բազմիցս կրակել է մանկապարտեզի, երեխաների ուղղությամբ: Այդ պատճառով մենք պատնեշ ենք կառուցել, մանկապարտեզի նորոգումն էլ ընթացքի մեջ է: Այս մանկապարտեզը մեր գյուղի նախկին դպրոցի շենքն է եղել, որտեղ ավարտել են Ներքին Կարմիրի առաջին շրջանավարտները»,- ասաց Մանվել Կամենդատյանը:
1990-ականների հայ-ադրբեջանական հակամարտության տարիներին հրետակոծվել և հրկիզվել է համայնքային կենտրոնը, որտեղից գյուղացիները հրաշքով փրկել են գրադարանը` մոտ 5 հազար կտոր գրականություն: Գյուղի գրական հարստությունն այնուհետև ի պահ է տրվել մանկապարտեզին, որտեղից էլ այն տեղափոխվել է վերջերս բացված նոր համայնքային կենտրոն: «Ներքինկարմիրցիները նախընտրում են կարդալ մեծ մասամբ պատմական գրքեր, շատ են սիրում Րաֆֆի, Հրանտ Մաթևոսյան, Սերո Խանզադյան, Ստեփան Զորյան, Վախթանգ Անանյան, Վահանգն Դավթյան, Համո Սահյան, Ավետիք Իսահակյան, Շահան Շահնուր: Պատմական գրականության ընթերցումը որոշակիորեն ազդում է երեխաների կերպարի ձևավորման վրա: Համոզված եմ, որ սահմանին ապրող երեխայի մեջ հայրենասիրական զգացումներն ավելի ընդգծված են: Դպրոցականները վերցնում են առավելապես ծրագրային գրականություն: Մեր ամենատարեց ընթերցողը 70 տարեկան է, շատ է սիրում պատմական երկեր»,- ասում է գրադարանի ղեկավար Հասմիկ Դարբինյանը: Նրա խոսքով` գրքերը հիմնականում խորհրդային շրջանի են, դրանք համարում է թանգարանային նմուշներ` հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ հազիվ են փրկել ադրբեջանական գնդակոծությունից:
Գյուղի գրադարանավարը շատ կցանկանար համալրել գրադարանը ժամանակակից գրականությամբ, բայց այս պահին որևէ ծրագիր որևէ հրատարակչության կամ անհատի հետ չկա: Վերջին համալրումը եղել է վերջերս, գրադարանը նվեր է ստացել տավուշցի Արտաշես Փալանդուզյանի բանաստեղծությունների ժողովածուն:
6-րդ դասարանցի Մերի Շառյանը գրադարանի ակտիվ ընթերցողներից է, հիմա ձեռքին «Չարաճճի մկնիկի արկածներն» են: «Մոխրոտիկը» շատ եմ սիրում և կցանկանայի, որ բոլոր պատմությունները նման ավարտ ունենային: Չեմ ուզում, որ կռիվ լինի, մեր գյուղի վրա կրակեն: Մեր տանը մեկ սենյակն է մի քիչ ապահով տեղում, երբ սկսվում են կրակոցները, տեղափոխվում ենք այնտեղ, մյուս սենյակները նայում են հակառակորդի դիրքին»,- ասում է փոքրիկ Մերին: Ներքինկարմիրցի փոքրիկի երազանքն է հայոց լեզվի և գրականության ուսուցչուհի դառնալ և դասավանդել հայրենի կրթօջախում: «Մեր դպրոցի ուսուցիչները շատ լավն են, լավ են սովորեցնում, մենք լավ հասկանում ենք, դրա համար էլ ուզում եմ նրանց նման լավ մասնագետ դառնամ»:
Ներքին Կարմիրաղբյուրի գյուղապետը հպարտ է դպրոցի բոլոր աշակերտներով: Կյանքի ու մահվան սահմանագծին ապրող համայնքի դպրոցահասակները մշտապես իրենց լավագույն ձևով են դրսևորում: Թեև դպրոցը ադրբեջանական սահմանից հեռու է ընդամենը 600-700 մետր, և երբեմն դասերն ընդհատվում են հանկարծակի կրակոցների վերսկսման պատճառով, ներքինկարմիրցի աշակերտները սովորում են բարձր առաջադիմությամբ: «Մեր շրջանավարտները այս տարվա բուհական ընդունելության քննություններին հավաքել են բարձր միավորներ, այդ փաստը չափազանց ոգևորող է: Երեխաներ, որոնց օրն անցնում է տուն-դպրոց-ապաստարան ճանապարհին, ամենաբարձրն են ստացել, դա մեզ համար մեծագույն հպարտություն է: Վստահաբար կարող եմ ասել, որ նրանք ընտրել են այնպիսի մասնագիտություն, որը պետք է մեր հանրապետությանը», – անթաքույց հպարտությամբ ընդգծում է գյուղապետը:
Մանվել Կամենդատյանն ասաց, որ այս պահին գյուղում բնակվում է 1150 մարդ: Որպես սահմանամերձ բնակավայր` Ներքին Կարմիրաղբյուրն ունի որոշակի արտոնություններ, գյուղացիներն ազատված են հողի հարկից, ոռոգման ջրի օգտագործման համար էլ գործում է 50 տոկոս զեղչ: «Հավատացեք, դա որոշակիորեն ամրացնում է գյուղացու բազուկները, հողի հարկը կազմում է 4 մլն դրամ, կառավարությունը հատկացնում է դոտացիա: Հողի հարկի հետ կապված արտոնությունը սահմանված է կառավարության որոշմամբ, այն տրամադրվեց հանրապետության նախագահի մեր մարզ կատարած այցից հետո»:
Մանվել Կամենդատյանը նաև նշում է, որ ոչ միայն մշակովի այգետարածքները, այլև ամբողջ գյուղն է հակառակորդի նշանառության տակ, հետևաբար ոչ միայն հողի մշակումն է ռիսկային, այլև անգամ ապրելն այս սահմանագծին: Գրեթե օր չկա, որ սահմանին կրակոցներ չհնչեն: «Կրակոցներ են հնչում օրվա տարբեր ժամերին: Վնասները, լինեն տանիքի թիթեղներ, պատեր ու դարպասներ, այնքան շատ են, բայց և ոչ կարևոր: Խնդիրը հոգեբանական ազդեցությունն է, որ ունենում է հակառակորդի` հայկական կողմին ուղղված յուրաքանչյուր փամփուշտ»:
Ինչ վերաբերում է այն լուրերին, թե հակառակորդի կողմից նկատելի են զինտեխնիկայի կուտակումներ, Մանվել Կամենդատյանը նշեց, որ սահմանին ապրողի համար դա նորություն չէ: «Պարբերաբար թե՛ մեր, թե՛ նրանց կողմից լինում են զորավարժություններ, դա նաև այդ նպատակով է: Այդ փաստը չէ, որ մեզ անհանգստացնում է, այլ այն, որ դիպուկահարները շարունակում են գտնվել շփման գծում»:
Ադրբեջանական դիպուկահարների ու դիրքապահների արձակած կրակահերթերի ձայները ավագ ու կրտսեր հայ սահմանապահները խլացնում են` ընթերցելով, հող մշակելով, պարզապես ապրելով պատերազմի ու խաղաղության միջև…

Մայա ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

Նորից ամառ է` մասամբ հանգստի ու արձակուրդների սեզոն, ու դարձյալ արդիական է դառնում այն հարցը, թե ուր գնալ հանգստանալու: Հայաստանում, ինչպես բազմիցս նշել է տուրօպերատորների միության նախկին նախագահ, տուրիզմի ոլորտի մասնագետ Ռոբերտ Մինասյանը, հիանալի նախադրյալներ կան տուրիզմի զարգացման համար: Շնորհիվ մեր երկրի բարդ ու բազմազան ռելիեֆի, մեզ մոտ հանդիպում են կլիմայական մի շարք շերտեր` բուսական ու կենդանական աշխարհի բազմազանությամբ: Բացի այդ, տուրիզմի զարգացման համար կարևոր նախապայմաններից մեկը` Հայաստանի պատմա-մշակութային ժառանգությունը, կարող է լրացուցիչ խթան լինել ոլորտի զարգացման համար:

Նայենք պաշտոնական վիճակագրությանը: Ըստ ԱՎԾ տվյալների` 2014 թ. հունվար-մարտին հանրապետություն է ժամանել 154 հազար 471 զբոսաշրջիկ կամ 2013 թ. նույն ժամանակաշրջանի համեմատ ցուցանիշն աճել է 20.5%-ով: Նույն ժամանակահատվածում զբոսաշրջության նպատակով հանրապետությունից մեկնել է 162 հազար 73 մարդ կամ 2013 թ. հունվար-մարտի համեմատ` ցուցանիշն աճել է 18.2%-ով:

Ըստ ՄԱԿ-ի Զբոսաշրջության համաշխարհային կազմակերպության (ԶՀԿ) մեթոդաբանության` միջազգային զբոսաշրջիկ է համարվում յուրաքանչյուր ոք, որը հանգստանալու, բուժվելու, հարազատներին այցելելու, գործնական, կրոնական կամ այլ նպատակներով ճանապարհորդում է իր հիմնական բնակության վայրից մեկ այլ վայր ոչ պակաս քան 24 ժամ և ոչ ավելի, քան անընդմեջ 1 տարի ժամանակով: Այսինքն` նրա հիմնական նպատակը ճանապարհորդելն է, ոչ թե աշխատանքային գործունեությամբ զբաղվելը, որի դեպքում ուղևորության համար վճարումները կկատարվեին ժամանած վայրում աշխատանքային գործունեությունից ստացված ֆինանսական միջոցների հաշվին:

Ակնհայտ է` հանգստանալու նպատակով Հայաստանից ավելի շատ մարդ է մեկնել արտերկիր, քան այլ երկրներից եկել են Հայաստան: Ուշադրություն դարձնենք մի հանգամանքի ևս. Հայաստան ժամանած 154 հազար 471 զբոսաշրջիկներից միայն 23 հազար 763 են տեղավորվել հյուրանոցներում, մնացած 130 հազար 708-ը տեղավորվել են հարազատի կամ բարեկամի տանը, վարձով տրվող բնակարաններում և այլն:

Հայաստանից մեկնող վերոհիշյալ 162 հազար 73 զբոսաշրջիկներից ընդամենը 1239 հոգին են մեկնել զբոսաշրջային գործակալությունների միջոցով, մնացած 160 հազար 834-ն ինքնուրույն են մեկնել:
Ինչ վերաբերում է ներքին տուրիզմի ցուցանիշներին, ապա նշենք, որ նույն ԶՀԿ մեթոդաբանության համաձայն` ներքին զբոսաշրջիկ է համարվում յուրաքանչյուր ոք, որը ճանապարհորդում է իր հիմնական բնակության վայրի երկրի սահմաններում (սովորական բնակության միջավայրից դուրս), այսինքն` որևէ երկրի բնակիչների ճանապարհորդությունը իրենց իսկ երկրում կամ հիմնական բնակության երկրում, անկախ ճանապարհորդության նպատակից (բացի ուսման նպատակով) ոչ պակաս քան 24 ժամ և ոչ ավելի, քան անընդմեջ 1 տարի ժամանակով, և ճանապարհորդության գլխավոր նպատակը գործունեությամբ զբաղվելը չէ, որի համար վճարվում է այցելած վայրում: ԱՎԾ տվյալների համաձայն, 2014 թ. հունվար-մարտին հանրապետության տարածքում տեղաբաշխված զբոսաշրջիկների կոլեկտիվ և անհատական տեղավորման միջոցներում (կացարաններում) տեղավորվել է 61 հազար 595 զբոսաշրջիկ, ինչը 2013 թ. նույն ժամանակաշրջանի նկատմամբ աճել է 50.7%-ով: Ընդ որում, գործնական նպատակներով մեկնել է 15 հազար 72 հոգի, հանգստի և ժամանցի` 36 հազար 690, բուժմնան` 3 հազար 478 հոգի և այլ նպատակներով` 6 հազար 356 հոգի: Եթե սա էլ դնենք մի կողմ, ապա նույն ԱՎԾ ցուցանիշների համադրություից ստացվում է, որ այս տարվա հունվար-մարտ ամիսների տվյալներով` զբոսաշրջության նպատակով Հայաստանից մեկնել է 2.5 անգամ ավելի շատ մարդ, քան շրջագայել է երկրի ներսում:

Սրա հիմնական պատճառը թերևս գների հետ է կապված: Երևանյան հյուրանոցներում, օրինակ, ըստ «Հյուր սերվիսի» կայքում տեղադրված գների, մեկտեղանոց համարների մեկ օրվա վարձը մայիսից սեպտեմբեր ընկած ժամանակահատվածում, երբ Հայաստանում հիմնականում մարդիկ արձակուրդի են գնում, տարբեր հյուրանոցներում կազմում է 60-270 ԱՄն դոլարին համարժեք դրամ, երկտեղանոցներինը` 85-270 ԱՄՆ դոլար: Նույն սեզոնին մարզերում հյուրանոցային սենյակների գները կազմում են 23-150 ԱՄՆ դոլարին համարժեք դրամ, երկտեղանոցներինը` 45-161 դոլարին համարժեք դրամ: Իհարկե, առավել բարձր գները գործում են հիմնական տուրիստական կենտրոններ համարվող տարածքներում: Սա այն դեպքում, երբ այս սեզոնին կարելի է «վառվող ուղեգրերով»` հատուկ առաջարկներով, օրինակ Իսպանիա` Բարսելոնա մեկնել 7 օրվա համար ընդամենը 600 Եվրո վճարելով կամ Իտալիա` Հռոմ, 8 օրվա համար ընդամենը 490 ԱՄն դոլար վճարելով (իհարկե, առանց ճանապարհածախսի): Այսինքն` արտերկրում, օրինակ` Հռոմում 8 օր հանգստանալը կարող է նույն գումարը, երբեմն էլ ավելի էժան նստել հայ զբոսաշրջիկի վրա, քան Հայաստանում: Դեռ չհաշված, որ ամռան ամիսներին շատերը գերադասում են մեկնել ծով` հարևան Վրաստանի լողափեր, որն էլ ավելի մատչելի է, քան Հայաստանում զբաղվել ներքին տուրիզմով: Սրա համար, չնայած, որոշակի վերապահումներ կան. օրինակ` չի կարելի համեմատել ծովափնյա հանգիստը, որը Հայաստանում չկա, լեռնային կամ առողջարանային հանգստի հետ…
Շատ մասնագետներ են բազմիցս նշել ու դեռ կնշեն, որ Հայաստանում ամենամեծ խնդիրը մատուցվող ծառայությունների որակի ու առաջարկվող գների անհամապատասխանությունն է: Եթե համադրենք զուտ պաշտոնական վիճակագրական տվյալները, Հայաստանում, որտեղ բնակչության մոտ 1/3-ը համարվում է աղքատ, միջին ամսական աշխատավարձը կազմում է 155 հազար 940 դրամ (այս թվի վերաբերյալ, չնայած, վերապահումներ կան), ապա մեկ օրվա համար 50 կամ 100 դոլար միայն հյուրանոցի համար վճարելը, ինչ խոսք, բավականին թանկ հաճույք է ստացվում: Սա նշանակում է, որ ներքին տուրիզմը զարգացման մեծ հավակնություններ ունենալ չի կարող: Իսկ Ռոբերտ Մինասյանը բազմիցս շեշտել է` զարգացած ներքին տուրիզմ չունեցող երկրում տուրիզմը չի կարող զարգացած լինել:

Հավելենք, որ տուրիզմը շատ կարևոր ոլորտ է տնտեսության համար: Այն օգնում է զարգացնելու երկրի ենթակառուցվածքները, օգնում է երկրի ներսում դրամի ավելի արագ շրջանառության ծավալների մեծացմանը, եկամուտներն ավելի համաչափ են բաշխվում տարբեր մարզերի ու մայրաքաղաքի միջև, և բացի բուն տուրիզմի ոլորտին վերաբերող ապրանք-ծառայություններից, ներքին տուրիզմն էապես օժանդակում է հարակից այլ ոլորտների զարգացմանը, օրինակ` հուշանվերների արտադրությանը, սննդի ոլորտին, սպասարկման ոլորտին մատակարարող այլ ոլորտներին և այսպես շարունակ:

Այնպես չէ, որ պատկան մարմիններն այս ամենը չեն տեսնում, չեն գիտակցում, չեն հասկանում ու չեն փորձում ինչ-ինչ լուծումներ գտնել: Բայց փաստը մնում է փաստ` տուրիզմի ոլորտը, որի զարգացման համար Հայաստանում լուրջ նախադրյալներ կան, դեռ զարգացած չէ:

Այս օրերին Գերմանիան ցնծում է: Ֆուտբոլի աշխարհի քառակի չեմպիոն Գերմանիայի հավաքականը Բրազիլիայից վերադարձել է հայրենիք: Գերմանացի խաղացողներին դիմավորում են ինչպես ազգային հերոսների: Ուր որ նրանք են գնում` մի քանի հարյուր հազար ֆուտբոլասեր է հավաքվում:

Հիշեցնենք, որ Ռիո դե Ժանեյրոյի «Մարականա» մարզադաշտում կայացած եզրափակչում Գերմանիայի հավաքականը լրացուցիչ խաղաժամանակում, Մարիո Գյոտցեի խփած գոլի շնորհիվ, հաղթել է արգենտինացիներին և 24 տարվա ընդմիջումից հետո դարձյալ հռչակվել աշխարհի ուժեղագույն:

Գերմանիայի կանցլեր Անգելա Մերկելն ուշադրության կենտրոնում էր պահում առաջնությունը: Նա ներկա էր ստուգատեսի բացման հանդիսավոր արարողությանը, և երկրորդ անգամ Բրազիլիա է ժամանել, որպեսզի հետևի եզրափակչի ընթացքին: Գերմանիայի ղեկավարը վարձահատույց եղավ, ազգային թիմի ֆուտբոլիստները նրան հուսախաբ չարեցին:

Ֆուտբոլի միջազգային ֆեդերացիան, որպես պարգև, Գերմանիայի հավաքականին կհանձնի 35 մլն դոլար:

Առաջնությունն ուշագրավ էր գերմանացիների համար նաև այն առումով, որ այդ երկրի հավաքականի փորձառու խաղացող Միրոսլավ Կլոզեն, կիսաեզրափակչի` Բրազիլիայի հավաքականի հետ խաղում գոլի հեղինակ դառնալով, աշխարհի առաջնություններում իր 16-րդ գնդակը խփեց: Այսպիսով, իտալական «Լացիոյի» հարձակվողը դարձավ աշխարհի առաջնությունների լավագույն ռմբարկուն՝ մեկ գնդակով առաջ անցնելով բրազիլացի Ռոնալդոյից:

Ի դեպ, երկար ժամանակ է, ինչ Գերմանիայի հավաքականի գլխավոր մարզչի պարտականությունը վստահվել է Յոահիմ Լյովին, սակայն նրա թիմը չէր կարողանում լուրջ հաջողությունների հասնել: Եվ ահա, մարզչի օգնությամբ Գերմանիայի հավաքականը բարձունքին է:
Ընդ որում, Լյովը հայտնել է, որ իր թիմը կշարունակի ձգտել հաղթանակների:

«Աշխարհի չեմպիոնի տիտղոսը վստահություն է ներշնչում մեզ: Հիանալի հեռանկարներ ունենք և փայլուն ապագա: Այժմ մեր նպատակն է դառնալ Եվրոպայի 2016-ի առաջնության չեմպիոն: Կարծում եմ` շուտով կսկսվի գերմանական ֆուտբոլի դարաշրջանը: Հաստատ գիտեմ, որ մենք կանգ չենք առնի և կշարունակենք նոր նվաճումների ձգտել»,- ասել է նա:

Այսօր տեղի է ունեցել ՀՀ կառավարության հերթական նիստը, որը վարել է ՀՀ վարչապետ Հովիկ Աբրահամյանը:

Մինչ օրակարգին անցնելը ՀՀ վարչապետը ՀՀ պաշտպանության նախարարին առաջարկել է կառավարությանը զեկուցել Լեռնային Ղարաբաղի Քարվաճառի տարածքում տեղի ունեցած դեպքերի մասին: 
ՀՀ պաշտպանության նախարար Սեյրան Օհանյան – Պարոն վարչապետ, հարգելի գործընկերներ, 1994 թ. զինադադարի պայմանագրի կնքումից հետո Ադրբեջանի Հանրապետության վարած քաղաքականության հետևանքով պարբերաբար և´ դիպուկահարների կրակոցների, և´ դիվերսիոն հետախուզական գործողությունների ձևերով լարվածություն էր ստեղծվում առաջին գծում՝ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության տարածքում: Այս վերջին տարիներին այդ լարվածությունը տեղափոխվել է նաև Հայաստանի Հանրապետության հյուսիս-արևելյան՝ Տավուշի մարզ: Միշտ տեղեկություն է եղել Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության Պաշտպանության բանակից նաև Քարվաճառի հատվածում հնարավոր ներթափանցման դեպքերի վերաբերյալ և վերջին ժամանակահատվածում նաև որոշակի հետքեր կային: Պաշտպանության բանակի հրամանատարության կողմից ձեռնարկվել են համապատասխան միջոցներ՝ բացահայտելու հնարավոր ներթափանցած խմբերը: Այդ միջոցառումների ընթացքում, համագործակցելով նաև Ներքին գործերի, Ազգային անվտանգության ծառայության հետ, բանակի ստորաբաժանումները հայտնաբերել էին այդ հետքերը և հետքերի հետևից գնալով՝ հայտնաբերել էին խմբի անդամներից մեկին: Դրանից հետո մենք համապատասխան միջոցներ ձեռնարկեցինք. հավելյալ անցակետեր, նաև հավելյալ ստորաբաժանումներ ուղարկվեցին այդ հատված և, համագործակցելով Պաշտպանության բանակի ստորաբաժանումների և նաև իրավապահ մարմինների ստորաբաժանումների հետ, բացահայտվեցին խմբի բոլոր անդամները, որոնք եղել են Քարվաճառի տարածքում: Անկասկած, այդ միջոցառումների ընթացքում նաև բնակչությունը որոշակի մտավախություն ուներ, մանավանդ որ նախնական տվյալներով կա տեղեկություն, որ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության 17 տարեկան քաղաքացու սպանության համար կասկածվում է այդ խմբի անդամներից մեկը, որը վերջինն էր հայտնաբերվել:
Միջոցառումներն ամբողջությամբ իրականացված են, խմբի անդամները հայտնաբերված են, այսօր Պաշտպանության բանակի հրամանատարությունը հետորոնումային համապատասխան խնդիրներ է իրականացնում և´ առաջին գծում ծառայությունն ուժեղացնելու, հնարավոր ներթափանցման ուղիները բացահայտելու և ականապատման և այլ միջոցառումներ իրականացնելու ուղղությամբ, և նաև ազգաբնակչության շրջանում համապատասխան միջոցառումներ են իրականացվում, որպեսզի ժողովուրդը վստահ լինի, որ բանակն, իրոք, իր առջև դրված խնդիրները լուծում է, այսինքն՝ այն խնդիրը, որը պետք էր կատարել բանակի և իրավապահ մարմինների համագործակցությամբ իրականացվել է: Այժմ համապատասխան հավելյալ միջոցառումներ կիրականացնենք՝ արդեն մեր բանակային զորամիավորման և պաշտպանության բանակի հրամանատարության միջև համագործակցության շրջանակում, որպեսզի հետագայում նման դեպքերը բացառվեն:
Այնուհետև, հաստատելով նիստի օրակարգը, կառավարությունը ձեռնամուխ է եղել օրակարգի հարցերի քննարկմանը:
Ավելացվում են զինծառայողների պարգևավճարները
ՀՀ կառավարությունն իր նախկին որոշումներից մեկում կատարել է փոփոխություններ և լրացումներ, որոնք բխում են ս.թ. հունվարի 1-ից ուժի մեջ մտած «Զինծառայողների և նրանց ընտանիքի անդամների սոցիալական ապահովության մասին» և «Պետական կենսաթոշակների մասին» օրենքների փոփոխությունից: Մասնավորապես, դրամական օգնությունը վերանվանվել է պարգևավճար, սոցիալական կենսաթոշակը վերանվանվել է ծերության, հաշմանդամության և կերակրողին կորցնելու դեպքում նպաստի, սահմանվել է, որ զոհված զինծառայողի ընտանիքի՝ աշխատանքային կամ սոցիալական կենսաթոշակ ստանալու իրավունք ունեցող անձին պարգևավճարը վճարվում է անկախ կերակրողին կորցնելու դեպքում զինվորական կենսաթոշակի իրավունք ունենալու հանգամանքից, ի տարբերություն մահացած զինծառայողի ընտանիքի անդամի, ում պարգևավճարը վճարվում է կերակրողին կորցնելու դեպքում զինվորական կենսաթոշակի իրավունք ունենալու դեպքում: Որոշմամբ 2014թ. մայիսի 1-ից 5 հազար դրամով բարձրացվել են առանձին զոհված (մահացած) զինծառայողների ընտանիքի անդամներին երկրորդ կենսաթոշակի փոխարեն տրվող, ինչպես նաև հաշմանդամ զինծառայողներին տրվող պարգևավճարների չափերը, սահմանվել է մահացած զինծառայողի ընտանիքի անդամին դրամական օգնություն նշանակելու տեղեկանքի նոր ձև: Որոշմամբ ձեռնարկված միջոցները հանրագումարի է բերել վարչապետ Հովիկ Աբրահամյանը. «Փաստորեն կան զինվորական կենսաթոշակառուների առանձին կատեգորիաներ, ում չեն վերաբերելու 2014թ. հուլիսի 1-ից կատարված բարձրացումները, և մենք այս որոշումով 10-50 տոկոսով բարձրացնում ենք շուրջ 12 հազար 300 հաշմանդամ զինծառայողներին տրվող պարգևավճարի չափը: Զոհված զինծառայողների ընտանիքի շուրջ 1250 անդամների զինվորական կենսաթոշակի փոխարեն տրվող պարգևավճարի չափը ավելացվում է 20 տոկոսով և զոհված զինծառայողի ընտանիքի շուրջ 6500 անդամներ հնարավորություն են ստանում էապես բարելավել իրենց սոցիալական պաշտպանվածության մակարդակը՝ իրենց երկրորդ կենսաթոշակի փոխարեն ընտրելով պարգևավճար ստանալու տարբերակը, որի գումարը կաճի մոտ 50 տոկոսով»:
Եվս երեք որոշմամբ կառավարությունն ապահովել է «Պետական կենսաթոշակների մասին» օրենքի փոփոխության կիրարկումը և 2014թ. հուլիսի 1-ից զինծառայողների կենսաթոշակների հաշվարկումը նոր կարգով:
ՀՀ կառավարությունը հաստատել է խնամք և պաշտպանություն իրականացնող շուրջօրյա հաստատություններում խնամվող երեխաների վերադարձն ընտանիքներ կազմակերպելու (բեռնաթափում) և երեխաների մուտքը հաստատություններ կանխարգելելու ծրագիրը: 2006 թվականից այն իրականացվում է Լոռու մարզում և նպաստել է, որպեսզի ընտանիք վերադառնա մարզի հաստատություններում խնամվող շուրջ 1000 երեխայից մոտ 300-ը: Այժմ ծրագիրը մեկնարկում է Շիրակի մարզում, որտեղ աղքատության մակարդակն ամենաբարձրն է երկրում: Երեխաների խնամք ու դաստիարակություն իրականացնող շուրջօրյա հաստատությունները 7-ն են, որտեղ կա 560 երեխա: Միջոցառումը թելադրված է երեխաների պաշտպանության համակարգում իրականացվող բարեփոխմամբ և նպատակ ունի կյանքի դժվարին իրավիճակում գտնվող երեխաների խնամքն ու դաստիարակությունը կազմակերպել ընտանիքներում:
Աջակցություն են ստանում բնական աղետից տուժած տնտեսությունները
ՀՀ կառավարությունն հաստատել է Շիրակի մարզում 2014թ. հունիսի 19-ին, 30-ին, հուլիսի 7-ին, Լոռու մարզում՝ 2014թ. մայիսի 24-ին և հուլիսի 8-ին կարկտահարությունից տուժած համայնքների ցուցակները, լրացումներ կատարել իր ավելի վաղ ընդունած որոշումներում: Կարկտահարությունից տուժել են Շիրակի մարզի 31 և Լոռու մարզի 15 համայնք: Տուժած համայնքներում կան հողօգտագործողներ, որոնք 2013թ. մարզպետարանից ստացել են աշնանացան ցորենի առաջին վերարտադրության սերմացու՝ 2014թ. բերքահավաքից հետո ստացած յուրաքանչյուր կիլոգրամի դիմաց 1:2 հարաբերակցությամբ 80 դրամ (160 դրամ) վերադարձնելու պայմանով: Հաշվի առնելով կարկտահարության պատճառած մեծ վնասը, որի հետևանքով հողօգտագործողները հայտնվել են ծանր կացության մեջ, որոշվել է նշված գումարների վերադարձը հետաձգել և դրա քննարկմանն անդրադառնալ 2015թ. հուլիս ամսին: 2014թ. ներկայացվել է ավելի քան 1200 տոննա աշնանացան ցորենի առաջին վերարտադրության սերմնացուի պահանջարկ, որի դիմաց վերադարձման ենթակա գումարների հարցը նույնպես քննարկվելու է 2015թ. հուլիս ամսին: Նշելով, որ ինքն անձամբ է ականատես եղել բնական աղետի պատճառած ավերածությանը, կառավարության ղեկավարը կասկած է հայտնել, թե գյուղացիներն իրենց պարտքը կարող են եկող տարի վերադարձնել և հանձնարարել է պատկան մարմինների ղեկավարներին ևս մեկ անգամ քննարկել հարցը ՀՀ փոխվարչապետի հետ և կոնկրետ որոշում կայացնել: Վարչապետը գյուղացիներին աջակցելու առաջարկով դիմել է նաև ՀՀ կենտրոնական բանկի նախագահին:
Փոփոխություններ և լրացումներ կատարելով իր ավելի վաղ ընդունած որոշումներից մեկում, ՀՀ կառավարությունը լուծել է Տավուշի մարզի սահմանամերձ Վերին Կարմիրաղբյուր համայնքին հացահատիկահավաք կոմբայն տրամադրելու և Արագածոտնի մարզի Արագածավան, Լուսակն և Արտենի համայնքներում հակակարկտային կայաններ տեղադրելու հարցերը:
Կկանխվի արտեզյան ջրերի աղտոտումը
ՀՀ ստորերկրյա ջրային պաշարի ավելի քան 50 տոկոսը կենտրոնացած է Արարատյան արտեզյան ավազանում: Ստորերկրյա ջրերն օգտագործելու նպատակով տասնյակ տարիների ընթացքում փորվել են բազմաթիվ հորատանցքեր, որոնց զգալի մասն ապօրինի է և օգտագործվում է պոմպերի օգնությամբ: Չօգտագործվող ջրի բացասական մակարդակով հորատանցքերը լցվում են տարատեսակ պինդ և հեղուկ թափոններով և աղտոտում ջրատար ապարները և ջրերը: Այսօր ջրերի աղտոտումն ավելի մեծ վտանգ է, քան դրանց սպառումը: 2014թ. հուլիսի 1-ի դրությամբ լուծարվել է 19 և կոնսերվացվել 26 հորատանցք: Կառավարության ավելի վաղ ընդունած որոշումներից մեկի փոփոխմամբ և կատարմամբ կնվազեցվեն ստորերկրյա ջրի պաշարի աղտոտման օջախները, աննպատակ կորուստը: 2014թ. երրորդ եռամսյակում նախատեսվում է լուծարել կամ կոնսերվացնել շուրջ 40 ինքնաշատրվանող կամ բացասական մակարդակով հորատանցք: Կառավարության ղեկավարը վստահեցրել է, որ հետամուտ է լինելու, որպեսզի բոլոր ապօրինի հորերը փակվեն և բնապահպանության նախարարին հանձնարարել է տարեվերջին հաշվետվություն ներկայացնել կատարված աշխատանքի մասին: 
«Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի ծրագրով նորոգված և վերականգնված Տավուշի մարզի Այգեհովիտ-Վազաշեն համայնքների ոռոգման համակարգերի ջրհան կայանին մոտեցնող ջրանցքը, գլխամասային հանգույցը և Այգեհովիտ գյուղի վերակառուցված ջրհան կայանն ու նոր կառուցված ճնշումային խողովակաշարը կառավարության որոշմամբ ամրացվել են ՀՀ ջրային տնտեսության պետական կոմիտեի աշխատակազմին և հանձնվել «Իջևան» ջրօգտագործողների ընկերությանը: Մեկ այլ որոշմամբ ջրտնտպետկոմի աշխատակազմին են ամրացվել «Սոլակ» չգործող պոմպակայանի շենք-շինությունները, սարքավորումները և ձևավոր մասերը. որոշման ընդունումը հնարավորություն կտա նշված գույքը նպատակային օգտագործել և լուծել Կոտայքի մարզի Սոլակ գյուղի 20 հա հողատարածքի ոռոգման խնդիրը:
Սևան-Հրազդան իռիգացիոն-էներգետիկ, ինքնահոս և Սևանա լճից մեխանիկական ոռոգման համակարգերից սնվող հողատարածքների ոռոգումն ապահովելու նպատակով ՀՀ կառավարությունը որոշել է փոփոխություն կատարել իր ավելի վաղ ընդունած որոշման մեջ և 2014 թվականի ջրառը 170 մլն-ի փոխարեն սահմանել 245 մլն խորանարդ մետր:
Գործում է «Ալյանս» ազատ տնտեսական գոտին
ՀՀ կառավարությունը «Ալյանս» ԱՏԳ «ՌԱՕ Մարս» տարածքում երեք տարի ժամկետով դեղագործական գործունեության իրականացման համար շահագործողի թույլտվություն է տրամադրել «Ֆարմատեք» ՓԲԸ-ին: Մինչ այդ «Ալյանս» ԱՏԳ-ում արդեն կար երկու շահագործող: Ակնկալվում է, որ նրանց գործունեությունը հնարավորություն կընձեռի ներդրումներ ներգրավել, նպաստել տվյալ հատվածում հայկական բրենդի ճանաչմանն ու տարածմանը:
Իր նիստում կառավարությունը որոշել է «Կոռուպցիայի դեմ» ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի 46-րդ հոդվածի 13-րդ կետով նախատեսված կենտրոնական մարմին նշանակել ՀՀ գլխավոր դատախազությունը՝ մինչդատական վարույթում գտնվող գործերով, ՀՀ արդարադատության նախարարությունը՝ դատական վարույթի ընթացքում և օրինական ուժի մեջ մտած դատավճիռների կատարմանն առնչվող գործերով. որոշումը հնարավորություն կտա պատշաճ իրականացնել միջազգային պայմանագրով ստանձնած պարտավորությունները:
ՀՀ կառավարությունը հավանություն է տվել ՀՀ ընդհանուր օգտագործման միջպետական նշանակության ավտոմոբիլային ճանապարհների նորոգման առաջնահերթության ցանկին, ընդունել ի գիտություն, որ Համաշխարհային բանկի և այլ դոնոր կազմակերպությունների հետ բանակցելիս անհրաժեշտ է առաջնորդվել այդ ցանկով:
Կազատվեն պետական տուրքի վճարումից
ՀՀ կառավարությունը հավանություն է տվել «Պետական տուրքի մասին» օրենքում լրացում կատարելու օրենքի նախագծին, որով առաջարկվում է ՀՀ դատախազական և օրենքով ստեղծված մշտական գործող այլ մարմիններն ազատել պետտուրքի վճարումից: Այժմ պետտուրքից ազատված են օրենսդիր և գործադիր իշխանության, տեղական ինքնակառավարման մարմինները, կենսաթոշակային զբաղվածության հիմնադրամը և դատական իշխանության մարմինները, մարդու իրավունքների պաշտպանը, նոտարները և այլ կազմակերպություններ:
Նիստում հավանություն է ստացել «Համայնքային ծառայության մասին» օրենքում փոփոխություններ կատարելու օրինագիծը, որի նպատակը համայնքային ծառայության պաշտոն զբաղեցնելու համար պաշտոնի անձնագրով նախատեսված չափանիշների պահպանումն է և 15 հազարից ավելի բնակչություն ունեցող համայնքներում համայնքային ծառայության մրցութային ու ատեստավորման հանձնաժողովների ձևավորման միատեսակ ընթացակարգերի սահմանումը:
Գործադիրը քննարկել է «Հարկերի մասին» և ևս երեք օրենքներում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու օրենքների նախագծերի փաթեթը, որն օրենսդրական նախաձեռնության կարգով ներկայացրել են ՀՀ Ազգային Ժողովի մի խումբ պատգամավորներ: Քանի որ շրջանառության մեջ են գտնվում ՀՀ արդարադատության նախարարության մշակած մի շարք օրինագծեր, որոնցով առաջարկվում է հանրային իրավական դրամական պահանջներով օրենքի պահանջների խախտմամբ պայմանավորված տույժ կամ տուգանք սահմանող անբողոքարկելի վարչական ակտերի կատարման դատական կարգ սահմանել այն դեպքում, երբ ֆիզիկական անձից գանձման ենթակա դրամական պահանջը գերազանցում է 500 հազար դրամը, ինչպես նաև այն, որ նույն խնդրի վերաբերյալ ՀՀ սահմանադրական դատարանում է ՀՀ մարդու իրավունքների պաշտպանի դիմումը, կառավարությունը օրենսդրական նախաձեռնության հեղինակներին առաջարկում է ձեռնպահ մնալ փաթեթի քննարկումից և դրան անդրադառնալ ՀՀ սահմանադրական դատարանի որոշումից հետո:
Գործադիրը քննության է առել ԱԺ մի խումբ պատգամավորների՝ օրենսդրական նախաձեռնության կարգով ներկայացրած «Աուդիտորական գործունեության մասին» օրենքում լրացում կատարելու օրենքի նախագիծը, որը կառավարության եզրակացության համաձայն համապատասխանում է աուդիտի ոլորտում իրականացվող քաղաքականությանը: Սակայն նախագծով առաջարկվող աուդիտորի մասնագիտական պատասխանատվության պարտադիր ապահովագրության պահանջի սահմանումը ներառում է բազմաթիվ ռիսկեր, ուստի առաջարկվում է լրամշակել նախագիծը:
Վերը նշված օրենքների նախագծերը և կառավարության եզրակացությունները սահմանված կարգով կներկայացվեն ՀՀ Ազգային Ժողով:
ՀՀ կառավարությունը հաստատել է ՀՀ միգրացիայի ոլորտը կանոնակարգող ՀՀ օրենսդրությունը միջազգային չափանիշներին, այդ թվում՝ Եվրամիությունում և Միասնական տնտեսական տարածքում ընդունված մոտեցումներին և սկզբունքներին համապատասխանեցնելուն ուղղված գործողությունների 2014-2016թթ. ծրագիրը: Նախատեսված միջոցառումները կապահովեն ապաստանի տրամադրման և միգրացիան կանոնակարգող ՀՀ օրենսդրության համապատասխանությունը Եվրամիության օրենսդրությանն ու լավագույն ինստիտուցիոնալ կառուցվածքներին, կաջակցեն օտարերկրյա պետություններից ՀՀ քաղաքացիների վերադարձին և հայրենիքում նրանց հետագա վերաինտեգրմանը, կկանխարգելեն Հայաստանի Հանրապետությունից սկիզբ առնող անկանոն միգրացիան, կկանոնակարգեն Հայաստանում օտարերկրյա քաղաքացիների զբաղվածությանը վերաբերող օրենսդրությունը, կկատարելագործեն ՀՀ սահմանային կառավարմանն ու ապաստանի տրամադրմանն առնչվող օրենսդրությունը, ինչպես նաև կապահովեն Միասնական տնտեսական տարածքի անդամ պետություններում ՀՀ քաղաքացի աշխատանքային միգրանտների իրավունքների և շահերի պաշտպանության մակարդակի բարձրացումը:
Այլ որոշումներ
«Շախմատը կրթական համակարգում» գիտաժողովը կազմակերպելու համար ՀՀ կառավարությունը հատկացրել է 15.4 մլն դրամ:
Իր ավելի վաղ ընդունած որոշումներից մեկի փոփոխությամբ գործադիրը Սիրիայի Արաբական Հանրապետության հայ քաղաքացիներին ևս մեկ տարով հնարավորություն է տվել վարորդական վկայականները փոխանակել առանց որակավորման քննություն հանձնելու:
Կառավարությունն իր որոշմամբ հաստատել է Երևանի թատրոնի և կինոյի պետական ինստիտուտի ռեկտորի պաշտոնում Դավիթ Մուրադյանի ընտրության արդյունքը: Վարչապետը կառավարության անունից շնորհավորել է նորընտիր ռեկտորին և մաղթել բեղմնավոր աշխատանք:

Արդեն 11-րդ անգամ «Ոսկե ծիրան» միջազգային կինոփառատոնը Երևանում է հավաքում հայ և օտարերկրյա կինոսերներին, ոլորտի գործիչներին: Տարեցտարի նկատելի է, որ կինոփառատոնով հետաքրքրվող թե՛ մասնակիցների, հայտնի կինոգործիչների, թե՛ շարքային քաղաքացիների թիվն է ավելանում, կինոփառատոնը հետզհետե ավելի ու ավելի մարդաշատ է դառնում:

Այս հանգամանքը, իհարկե, ոգևորիչ է: Սակայն դրա հետ մեկտեղ ի հայտ են գալիս նաև կազմակերպչական խնդիրներ, որոնց լուծումը կինոփառատոնի ղեկավարությունը կարծես դեռ չունի:
Կինոփառատոնի մեկնարկից դեռ ամիսներ առաջ սկսվում է լրագրողների հավատարմագրումը: Կինոփառատոնից առաջ էլ լրագրողները ստանում են միջոցառումների ցանկը, որոնք բաց են լուսաբանման համար: Հրատարակվում է նաև կինոփառատոնի ցուցադրությունների ծրագիրը, որը կոչված է կողմնորոշելու շարքային քաղաքացուն:
Բայց արի ու տես, որ թե՛ լրագրողը, թե՛ շարքային քաղաքացին երբեմն տհաճ խնդրի առաջ են կանգնում ընդամենը կազմակերպչական թերացման հետևանքով: Պարզվում է, որ որոշ միջոցառումներ, ցուցադրություններ, չնայած ներառված են և՛ լրագրողների համար բաց միջոցառումների, և՛ ցուցադրությունների ցանկում, իրականում փակ են: Տհաճ է, երբ իր օրը պլանավորած ու կինոթատրոն հասած քաղաքացուն կամ խմբագրությունից միջոցառման վայր շնչակտուր հասած լրագրողին տեղեկացնում են, որ մուտքն արգելված է, քանի որ միջոցառումը նախատեսված է միայն բարձրաստիճան հրավիրյալների համար:
Մի՞թե այդ մասին ավելի վաղ հնարավոր չէ տեղեկացնել, պարտադի՞ր է, որ մարդ միջոցառման վայր հասնի, նոր տեղեկանա: Էլ ո՞րն է կազմակերպիչների բանուգործը, եթե ժամանակին ու պատշաճ կերպով այդ մասին չեն իրազեկում:
Ավելի ու ավելի արդիական դարձող հարց է, թե լրագրողի ինչին է պետք կինոփառատոնի համար նախապես հավատարմագրվելը` բազմաթիվ փաստաթղթեր լրացնելով և բեյջ ունենալը, եթե այն անպետք թղթի կտոր է: Ասուլիսները և նմանատիպ միջոցառումները լուսաբանելու համար լրագրողներին բեյջ պետք չէ, քանի որ ամեն ոք էլ կարող է սրահ մտնել: Այն պետք է ընդամենը կինոսրահ մուտք ունենալու և այնտեղ պլանավորված միջոցառումները լուսաբանելու ժամանակ: Բայց արի ու տես, որ այս դեպքում էլ բեյջն անզոր է. աշխատակիցները կա՛մ լրագրողներին ներս չեն թողնում, կա՛մ դժկամությամբ հայտարարում, որ վերջում ներս կթողնեն, եթե դահլիճում ազատ տեղեր մնան: Ստացվում է, որ կինոթատրոնի աշխատակիցը քեզ ողորմություն է անում` թույլ տալով աշխատանքդ կատարել:
Ընդ որում, մեկ անգամ չէ, որ կինոթատրոնի աշխատակիցները կշտամբանքով ու դժկամությամբ են լրագրողներին ներս թողել` պատճառաբանելով, թե ազատ տեղեր չկան: Բայց ներս մտնելիս տեսնում ես, որ դահլիճը կիսադատարկ է:
Այս պարագայում գուցե կինոփառատոնի ղեկավարությունը պետք է հստակեցնի իր քաղաքականությունը` նախապես և՛ լրագրողին, և՛ սովորական քաղաքացուն իրազեկելով, թե որ միջոցառմանը և ինչ պայմաններով կարող է մասնակցել:

Հայտնի է խնձորի մարսողությունը կարգավորելու, ինմունիտետը բարձրացնելու, շաքարի մակարդակը չափավորելու հատկությունը: Կարելի է իհարկե խնձորն ուտել ինչպես կա, սակայն ավելի հետաքրքիր է, երբ այդ միրգն օգտագործվում է նախուտեստի ու այլ ճաշատեսակի ու դեսերտի մեջ: Չէ՞ որ խնձորն ունակ է սովորական ուտելիքին նրբահամ հաղորդել, հավելած, որ խնձորը ջերմամշակման ենթարկվելու դեպքում էլ չի կորցնում օգտակար ու սննդարար արժեքների մեծ մասը:

Բաղադրությունը` 2 անձի համար
2 հատ կարմիր քաղցր խնձոր
նուռ` եթե կա
2 տերև կաղամբ` կալե տեսակի
2 հատ ձու
կիտրոնի հյութ 2ճ/գդալ
յուղազերծված մայոնեզ` 4ճ/գդալ
ծովախեգետին` 200 գ:
Խնձորի լցոնումը
1.Յուրաքանչյուր խնձոր լվանալ ու զգուշորեն հանել միջուկը` ինչպես տոլմայի համար ենք անում, պատերը 5մմ հաստությամբ թողնել, ապա միջուկը մանրացնել, խառնել նռան հատիկները, ցողել կիտրոնահյութով:
2.Ձուն խաշել ու խոշորանցք քերիչով անցկացնել: Ծովախեցգետնի շերտերը նույնպես մանրացնել: Կաղամբի պտղակոթունային հատվածը հեռացնել ու երկար շերտերով կտրատել:
3. Այդ խառնուրդին մայոնեզ ավելացնել, դրանով լցոնել խնձորները ու ափսեի մեջ դնել և վրայից նռան հատիկներով զարդարել:

Կատարողական թերթ տալու հիմքերը սպառիչ կերպով տրված են օրենքով, ըստ որի` կատարողական թերթը տրվում է`

1) դատարանի վճիռների, դատավճիռների, որոշումների և դատարանի արձակած վճարման կարգադրությունների հիման վրա,
2) արբիտրաժային տրիբունալների վճիռների հիման վրա,
3) Հայաստանի Հանրապետության միջազգային պայմանագրերով նախատեսված դեպքերում օտարերկրյա դատարանների և արբիտրաժային տրիբունալների վճիռների և որոշումների հիման վրա,
4) Հայաստանի Հանրապետության անդամակցությամբ (մասնակցությամբ) գործող միջազգային դատարանի (արբիտրաժի) դատական վճիռների կամ որոշումների հիման վրա,
5) Ֆինանսական համակարգի հաշտարարի որոշումների հիման վրա:
Կատարողական թերթը տալիս է ակտն ընդունած առաջին ատյանի դատարանը` պահանջատիրոջ կամ դրա համար հատուկ լիազորված նրա ներկայացուցչի դիմումի հիման վրա: Կատարողական թերթը տրվում է դատական ակտն օրինական ուժի մեջ մտնելուց հետո` դիմումը ստանալու օրվանից եռօրյա ժամկետում, իսկ Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքով նախատեսված դեպքերում` անհապաղ:
Հայաստանի Հանրապետության միջազգային պայմանագրերով նախատեսված դեպքերում օտարերկրյա պետության դատարանի վճիռների և որոշումների կատարման վերաբերյալ կատարողական թերթը տալիս է Հայաստանի Հանրապետության այն դատարանը, որը Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքով սահմանված կարգով որոշում է կայացրել տվյալ օտարերկրյա պետության դատարանի վճիռը և որոշումը Հայաստանի Հանրապետությունում ճանաչելու վերաբերյալ:
Եթե կատարման ենթակա է օտարերկրյա պետության դատարանի դատավճիռը` վնասի հատուցման կամ այլ գույքային բռնագանձման մասով, ապա կատարողական թերթը տալիս է Հայաստանի Հանրապետության քրեական դատավարության օրենսգրքով սահմանված կարգով այդ դատավճիռը Հայաստանի Հանրապետությունում ճանաչելու վերաբերյալ որոշում կայացրած Հայաստանի Հանրապետության իրավասու դատարանը:
Եթե Հայաստանի Հանրապետության անդամակցությամբ (մասնակցությամբ) գործող միջազգային դատարանի հիմնադրման վերաբերյալ միջազգային պայմանագրով կամ դրա կանոնակարգերով նախատեսված է այդ դատարանի դատավճիռների կամ որոշումների կատարում, ապա դրանց վերաբերյալ կատարողական թերթը տալիս է Հայաստանի Հանրապետության վճռաբեկ դատարանը` պահանջատիրոջ կամ նրա լիազոր ներկայացուցչի դիմումը ներկայացնելուց հետո անհապաղ, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ տվյալ միջազգային դատարանը, իր կանոնակարգերով սահմանված կարգով, տվել է համապատասխան կատարողական թերթ, որը պարտադիր է Հայաստանի Հանրապետության համար:
Պատրաստեց Ավետիք ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆԸ