Դեռ  անկախության առաջին տարիներից պարզ էր մի շատ կարևոր ու հասարակ ճշմարտություն. Հայաստանը գտնվում է աշխարհի ուժային կենտրոնների համար անչափ կարևոր ու հետաքրքրական տարածաշրջանում, և իր արտաքին քաղաքականությունը պետք է վարի` հավասարակշռելով այդ կենտրոնների շահերը:

 Հավասարակշռված արտաքին քաղաքականությանն այլընտրանք չկար, մինչև…

Այս սկզբունքին հավատարիմ էին Լևոն Տեր-Պետրոսյանի թիմում, համենայն դեպս նրա թիմի անդամներից Լևոն Զուրաբյանը, Հրանտ Բագրատյանը և այլք բազմիցս բարձրաձայնել են այս մասին, իսկ Ռոբերտ Քոչարյանի թիմն ընդհանրապես հրապարակորեն հայտարարեց կոմպլեմենտար արտաքին քաղաքականության մասին:

Այդ սկզբունքը խախտվեց Սերժ Սարգսյանի իշխանության գալուց հետո, երբ հայտարարվեց  «ակտիվ նախաձեռնողական» արտաքին քաղաքականության մասին: Դրանից հետո ՀՀ երրորդ նախագահի թիմը սկսեց Արևմուտքի հետ մերձեցման քաղաքականությունը Արևելյան գործընկերության ծրագրի շրջանակներում, որի արդյունքում պետք է ստորագրվեին Եվրամիության հետ ասոցացման և համապարփակ ազատ առևտրի համաձայնագրերը: Դա, բնականաբար, հանգեցրեց նրան, որ ռուսական կողմը  նախ գազի թանկացմամբ, ապա զենքերի վաճառքով, էլի ինչ-որ միջոցներով նեղ վիճակի մեջ դրեց ՀՀ իշխանություններին, և սեպտեմբերի 3-ին Հայաստանը հայտարարեց Մաքսային միությանն  անդամակցելու մասին: Սա արդն ոչ թե արտաքին քաղաքականության մեջ  հավասարակշռության մի փոքր, այլ առանցքային խախտում էր:

Իսկ Վիլնյուսի գագաթնաժողովից հետո 100-տոկոսանոց վստահությամբ կարելի է ասել, որ Եվրամիության հետ ասոցացման ծրագրերը հօդս ցնդեցին: Համենայն դեպս, մամուլում արդեն լուրեր շրջանառվեցին,  թե Եվրամիության մի շարք պաշտոնյաների այցը Հայաստան չեղյալ է հայտարարվել, օրերս էլ նշվեց, որ եվրոպական կողմի պահանջով չեղյալ է համարվել  Հայաստանի կառավարական պատվիրակության ծրագրած այցը Բրյուսել: Այդ պատվիրակությունը, որը պետք է ղեկավարեր ՀՀ էկոնոմիկայի նախարար Վահրամ Ավանեսյանը, պետք է Բրյուսել մեկներ անցյալ շաբաթ` օրակարգում ունենալով Եվրամիության հետ հետագա համագործակցության հարցի քննարկումը: Սակայն Սերժ Սարգսյանի` դեպի Մաքսային միություն ճանապարհը եվրոպացիներին ստիպել է հայկական պատվիրակության համար նախապես նշանակված հանդիպումները չեղյալ հայտարարել:

Սա, իհարկե, չի նշանակում, թե Արևմուտքը` ի դեմս Եվրամիության ու ԱՄՆ-ի, երկաթե վարագույրների քաղաքականություն կսկսի Հայաստանի նկատմամբ: Ամենևին,  հակառակը` այժմ «բլիթի ու մտրակի» մեխանիզմները կսկսենք զգալ իրենց ողջ «հմայքով»:

Արդեն այս օրերին էլ զգացվում է, որ Հայաստանի արտաքին քաղաքական ասպարեզում ինչ-որ շիլա է եփվում:

Նախ` Մաքսային միությանն անդամակցելու ցանկություն հայտնելուց անմիջապես հետո ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահները, Եվրոպական մի շարք պաշտոնյաներ սկսեցին «միամիտ» խոսակցություններ տարածել, թե 2014 թ. ընթացքում ԼՂ կարգավորման գործընթացում ինչ-որ տեղաշարժեր են լինելու, որ սա վճռական ու կարևոր փուլ է և այլն: Թե խոսքն ինչի մասին է, դեռ մնում է հանելուկ: Սակայն պարզ է մի այլ բան: Վերջերս Ադրբեջան այցելեց Մինսկի խմբի ամերիկացի համանախագահ Ջեյմս Ուորլիքը, իսկ հետո արդեն Երևանում հայտարարեց, որ սպասվում է  Հայաստանի և Ադրբեջանի նախագահների հանդիպում:

Նա նաև նշել է, որ ԼՂ հիմնահարցի կարգավորման  մասին համաձայնագրի ձեռքբերման պատուհան է բացվել:

Այսպիսով, ամերիկացի պաշտոնյան խոսում է համաձայնագրի մասին: Ինչպես գիտենք, բանակցությունները մինչ օրս որևէ շոշափելի առաջընթաց չեն ունեցել, քանի որ խնդրի համար չի գտնվել բոլոր կողմերին գոհացնող լուծում: Ու եթե ամերիկացի համանախագահը նշում է համաձայնագրի ստորագրման մասին, նշանակում է, որ կողմերին արվելու են այնպիսի «առաջարկություններ», որոնք ընդունելի են լինելու:

Օրեր առաջ էլ ԵԱՀԿ գլխավոր քարտուղար Լամբերտո Զանիերը itar-tass.com-ի հետ հարցազրույցում նշել է, թե ԵԱՀԿ-ի` ԼՂ հակամարտության բանակցային գործընթացում կան դրական փոփոխություններ: Ճիշտ է` նա նշել էր, որ Հայաստանի և Ադրբեջանի նախագահների հանդիպումն արդեն իսկ դրական քայլ է, բայց նաև շեշտել է, որ ԵԱՀԿ-ի խնդիրն այս հարցին քաղաքական լուծում տալն է, ոչ թե այլ տարբերակների քննարկումը:

Ադրբեջանի քաղաքական վերլուծությունների ու տեղեկատվության վարչության պետ Էլնուր Ասլանովն էլ ասել է, որ եթե Հայաստանը կառուցողական դիրքորոշում ցուցաբերի, ապա կարելի է ինչ-որ բան ակնկալել նախագահների հանդիպումից:

Արջի հետ ընկերություն անողը արջի պես էլ կփորձի լուծել հարցերը

Այս համատեքստում հետաքրքրական էր Գյումրիում տեղակայված ռուսական 102-րդ ռազմակայանի հրամանատար Անդրեյ Ռուզիցկու հայտարարությունը, որ եթե Ադրբեջանի ղեկավարությունը որոշի ուժային ճանապարհով իր իրավասությունը վերականգնել Լեռնային Ղարաբաղի նկատմամբ, ապա ռազմակայանը կարող է մտնել զինված հակամարտության մեջ` ՀԱՊԿ-ի շրջանակներում ստանձնած պայմանագրային պարտավորություններին համապատասխան:

Սա, ինչպես նկատում է ՀՀԿ-ական Մկրտիչ Մինասյանը, չի կարող պատահական հայտարարություն լինել:

Դրանից հետո  թերթը, հղում անելով դիվանագիտական աղբյուրներին, գրեց, թե հոկտեմբերի կեսերին Շվեյցարիա կատարած այցի ժամանակ Թուրքիայի արտգործնախարար Ահմեդ Դավութօղլուն խնդրել է շվեյցարական կողմի օժանդակությունը Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության կարգավորման գործընթացում: Նա պատրաստակամություն  է հայտնել բացել հայ-թուրքական սահմանները, վավերացնել 2009 թ. ստորագրված արձանագրությունները, եթե Շվեյցարիան կարողանա համոզել հայկական կողմին հանձնել Ադրբեջանին ԼՂ-ն շրջապատող 5 շրջանները, և իբր Ադրբեջանն էլ հայտարարել է, որ դեմ չի արտահայտվի Հայաստանի և Թուրքիայի սահմանների բացմանը, եթե Երևանն ազատի 7 շրջաններից  առնվազն 5-ը:

Այն փաստը, որ խաղի մեջ է ներքաշվել Թուրքիան, վկայում է այն մասին, որ Հայաստանի` Մաքսային միությանն անդամակցելու որոշումն աշխարհաքաղաքական կենտրոններն ընկալել են որպես տարածաշրջանում հաստատված  հավասարակշռությունը Ռուսաստանի օգտին շեղելու դրսևորում: Եվ Ամերիկայի նախաձեռնությամբ ԼՂ բանակցային գործընթացին «նոր շունչ» տալը ուղղված է հենց այդ հավասարակշռության խախտման դեմ: Այդ դեպքում կարելի է ենթադրել, որ ԱՄՆ-ի և Արևմուտքի մտադրությունները  չեն բխում հայկական կողմի շահերից: Առավել ևս, որ Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը ժամանակին հայտարարել է, թե աննպատակ բանակցությունների այլևս չի մասնակցելու և շուրջ 2.5 տարի դադարից հետո ահա Սերժ Սարգսյանի հետ նոր հանդիպման առաջարկն ընդունել է:

Այս համատեքստում դիտարկենք ևս երկու կարևոր երևույթ: Հենց այս օրերին, երբ ԼՂՀ բանակցային գործընթացում որոշակի աշխուժացում է նկատվում, ՀՀ ԱԺ-ում նիստերի օրակարգ է բերվել ԼՂՀ անկախությունը ճանաչելու մասին օրինագիծը: Ընդ որում դա արվում է այն ժամանակ, երբ Հայաստանում պնդում են, որ շուտով Հայաստան կժամանի ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինը: Ու նաև ՀՀ նախագահ Սերժ Սարգսյանն է պաշտոնական այցով մեկնում ԼՂՀ:

Ճիշտ է` ԱԺ-ում ՀՀ փոխարտգործնախարար Շավարշ Քոչարյանը, անդրադառնալով Ստեփանակերտում կայանալիք Սերժ Սարգսյան- Բակո Սահակյան հանդիպման առիթին, նշեց, որ հատուկ առիթ չկա. «Սերժ Սարգսյանը հաճախակի է գնում Ստեփանակերտ և հաճախակի է հանդիպում Բակո Սահակյանի հետ, այնպես որ պետք չէ այստեղ փնտրել հատուկ առիթ»: Բայց այս այցը պաշտոնական էր, իսկ որ Սերժ Սարգսյանը հաճախակի է պաշտոնական այցով մեկնում ԼՂՀ, իհարկե, ճիշտ չէ:

Ու այդ` «ոչ հատուկ առիթի» ժամանակ էլ Սերժ Սարգսյանը պետք է այցելի զորամասեր, շփման գիծ և ստուգի պաշտպանության բանակի մարտունակությունը:

ԼՂՀ ՊԲ զինվորներն էլ «պատահաբար» այդ ժամանակ կոտրում են Ադրբեջանի և Թուրքիայի դրոշների պատկերներով քարեր, և այդ տեսանյութն էլ ուղղակի «պատահաբար» հայտնվում է համացանցում: Այդպես ժամանակին անում էր ԽՍՀՄ-ը, հետո` Ռուսաստանը դիվանագիտական ասպարեզում նեղ վիճակում հայտնվելիս: Այսինքն` դժվարին պահերին  ցույց էին տալիս երկաթե ատամները` բանակը:

Այսքան շատ պատահական համընկնումներ` բոլորն էլ նույն հարթությունում, համաձայնվենք, չեն լինում:

Այսօր տեղի է ունեցել ՀՀ կառավարության հերթական նիստը, որը վարել է ՀՀ վարչապետ Տիգրան Սարգսյանը:

Բացելով նիստը, վարչապետն անդրադարձել է «Հազարամյակի մարտահրավերներ» ծրագրի գրասենյակ նոր հայտ ներկայացնելու, ինչպես նաև 2014թ. հունվարի 1-ից կուտակային կենսաթոշակային համակարգը ներդնելու խնդիրներին (տե՛ս առանձին):
Հաստատելով նիստի օրակարգը, գործադիրը ձեռնամուխ է եղել հարցերի քննարկմանը:
ՀՀ կառավարությունը հավանություն է տվել «Հայաստանի Հանրապետության դրոշի մասին» և «Հայաստանի Հանրապետության զինանշանի մասին» օրենքներում լրացումներ կատարելու օրինագծերին, որոնք մշակվել են ՀՀ վարչապետի հանձնարարությամբ ստեղծված պետական խորհրդանշանների ճանաչման, արժևորման և հանրահռչակման ապահովման աշխատանքային խմբի, «Մենք» ազգային արժեքների պահպանման հիմնադրամի ու հասարակական այլ կազմակերպությունների հետ համատեղ: Նախագծերի ընդունմամբ կառավարությունը կունենա ՀՀ պետական դրոշի և ՀՀ պետական զինանշանի տեխնիկական պայմանները հաստատելու` օրենքով սահմանված լիազորություն: «Պետք է շնորհակալություն հայտնենք հասարակական կազմակերպություններին, որոնք նախաձեռնող, շահագրգիռ և հետևողական էին այս հարցում, – հարցի առնչությամբ նշել է վարչապետ Տիգրան Սարգսյանը: – Նաև պետք է խնդրենք նրանց, որպեսզի այս օրենքի կիրառման առումով հասարակական վերահսկողություն իրականացնեն, քանի որ զինանշանը, դրոշը պետականության կարևոր խորհրդանշաններ, ատրիբուտներ են և նպաստում են նաև մեր երիտասարդների հայրենասիրական դաստիարակությանը: Շատ շնորհակալ ենք հասարակական հատվածին»:
Կառավարության հավանությունն է ստացել «Սահմանված կարգի խախտմամբ պարտադիր զինվորական ծառայություն չանցած քաղաքացիների մասին» օրենքի գործողությունը մինչև 2013թ. դեկտեմբերի 1-ը երկարաձգելու նախաձեռնությունը, որը 27 տարին լրացած, պարտադիր զինվորական ծառայությունից խուսափած քաղաքացիներին հնարավորություն կտա սահմանված ժամկետում մուծել համապատասխան վճարը, վերադառնալ հայրենիք և ազատվել քրեական հետապնդումից: Հաջորդ որոշմամբ գործադիրն անհետաձգելի է համարել օրենքի նախագիծը:
Նիստում հավանության է արժանացել «Տեղական ինքնակառավարման մասին» օրենքում փոփոխություններ կատարելու նախագիծը, որով սահմանվում է համայնքի զարգացման ծրագրի հասկացությունը, հստակեցվում ծրագրի ընդունման, դրանում փոփոխություն կատարելու ընթացակարգը, պարտադիր բաղադրիչները:
Գործադիրը քննարկել է «Սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերությունների մասին» օրենքում լրացումներ կատարելու նախագիծը, որն օրենսդրական նախաձեռնության կարգով ներկայացրել է Ազգային Ժողովի պատգամավոր Էդմոն Մարուքյանը: Օրինագծի ընդունման դեպքում ՍՊԸ ժողով հրավիրելու իրավունք կունենան նաև ընկերության առնվազն 20 տոկոս բաժնեմաս ունեցող մասնակիցները: Կառավարությունը նախագծի վերաբերյալ սկզբունքային առարկություն չի ներկայացրել:
Վերը նշված օրենքների նախագծերը և կառավարության եզրակացությունը սահմանված կարգով կներկայացվեն ՀՀ Ազգային Ժողով:
Բնակիչներն ապահովվում են անվտանգ բնակելի տարածությամբ
Կառավարությունը փոփոխություն է կատարել իր նախկին որոշումներից մեկում և ՀՀ քաղաքաշինության նախարարին հանձնարարել Շիրակի մարզի Մարալիկ քաղաքի Շիրազի փողոցի N 26 և 27 շենքերի շինարարության ավարտման փաստագրումից հետո մեկամսյա ժամկետում այդ շենքերը որպես սոցիալական բնակարանային ֆոնդ փոխանցել ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարության հաշվեկշռին` դրանց նկատմամբ իրավունքների պետական գրանցումն ապահովելու համար: Որոշումը նաև պարտավորեցնում է Մարալիկ քաղաքի NN 17, 22, 28 և 35 բազմաբնակարան շենքերի բնակարանների հատկացմամբ կարգավորել քաղաքի քանդման ենթակա վթարային N 5 շենքի բնակիչների վերաբնակեցման` անվտանգ բնակելի տարածությամբ ապահովելու, ինչպես նաև երկրաշարժի հետևանքով անօթևան մնացած բնակարան արտահերթ ստանալու իրավունք ունեցող անձանց բնակարանային խնդիրները:
Վերաբաշխում կատարելով 2013թ. պետբյուջեում, փոփոխություններ` ավելի վաղ ընդունած իր որոշումներից մեկում, գործադիրը 2013թ. հղիության և ծննդաբերության նպաստների և ժամանակավոր անաշխատունակության նպաստների գծով կատարված փաստացի ծախսերի ֆինանսավորման նպատակով ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարության սոցիալական ապահովության պետական ծառայությանը հատկացրել է մոտ 2.5 մլրդ դրամ: Որոշման ընդունմամբ ապահովվում է ընթացիկ տարվա պետբյուջեի եկամտային մասի` Ծառայության կողմից փաստացի ծախսերին համապատասխան վճարումների կատարումը, ինչպես նաև վճարում չկատարելու դեպքում պետության հանդեպ տույժ և տուգանքի առաջացման կանխումը:
ՀՀ կառավարությունն ավելի վաղ ընդունած իր երեք որոշումներում կատարել է փոփոխություններ և լրացումներ, վերաբաշխում` 2013թ. պետբյուջեում և երկու ծրագրերի տնտեսումից առաջացած շուրջ 20 միլիոն դրամը հատկացրել ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարությանը` ապահովելու համար համալիր սոցիալական ծառայությունների տարածքային կենտրոններում տեղակայված տեխնիկայի պահպանումը և Երևանի Թբիլիսյան խճուղի N 3 մասնաշենքի, Մարալիկի Շիրազի փ. 25, 33 և 34 շենքերի և Գյումրու երեխաների խնամքի և պաշտպանության N 1 գիշերօթիկ հաստատության մասնաշենքերի պետական գրանցումը: Մեկ այլ որոշմամբ սույն հաստատությանն են հանձնվել իր իսկ զբաղեցված մասնաշենքերը, որոնք հիմնանորոգումից հետո հնարավորություն կտան պատշաճ կազմակերպել գիշերօթիկում բնակվող երեխաների շուրջօրյա խնամքը և բարձրացնել սպասարկման որակը:
Վանաձորի մաթեմատիկայի և բնագիտության առարկաների խորացված ուսուցմամբ հատուկ դպրոցի ուսումնական գործընթացը բնականոն կազմակերպելու համար պահպանվող միջոցները կառավարությունը որոշել է տրամադրել Լոռու մարզպետարանին նախատեսված ծրագրերից մեկի հաշվին:
Կառուցվում են կրթական և մշակութային օբյեկտներ, ճանապարհներ
ՀՀ կառավարությունը 2013թ. պետբյուջեում կատարել է վերաբաշխում, փոփոխություններ և լրացումներ` ավելի վաղ ընդունած իր երկու որոշումներում: Նոր որոշումը միտված է պահպանման և շահագործման արդի պահանջները բավարարող կրթական և մշակութային օբյեկտների ձեռքբերմանը և ՀՀ պետգնումների գործընթացին միջին և փոքր ձեռնարկատիրական գործունեությամբ զբաղվող կազմակերպությունների և անհատ ձեռնարկատերերի ակտիվ մասնակցության ապահովմանը: Հատկացված ֆինանսական միջոցներով կբարեկարգվի Գեղարքունիքի մարզի Վաղաշենի նորակառույց դպրոցի տարածքը, կավարտվեն շենքի կահավորման մնացորդային աշխատանքները, կվերակառուցվի Երևանի Հովհ. Թումանյանի տուն-թանգարանի տանիքը, կշարունակվի Արարատի մարզի Մասիսի N 5 ավագ դպրոցի վերակառուցումը, կնորոգվի Գորիսի Վ. Վաղարշյանի անվան պետական դրամատիկական թատրոնը, ինչպես նաև ձեռք կբերվի քաղաքաշինական ծախսային ծրագրերով նախատեսված ապրանքների, աշխատանքների և ծառայությունների գնման էլեկտրոնային համակարգի արդյունավետության վերաբերյալ հանրամատչելի տեսահոլովակ:
Հայաստանի Հանրապետության և Ասիական զարգացման բանկի միջև ստորագրված վարկային համաձայնագրի Քաղաքային կայուն զարգացման ներդրումային ծրագրի առաջին տրանշով նախատեսվում է իրականացնել Երևանի Արշակունյաց պողոտան Արտաշատի խճուղուն միացնող և Արգավանդի ճանապարհային հանգույցը Շիրակի փողոցին միացնող մայրուղու շինարարությունը: Կառավարության նիստում հաստատվել է նշված առաջին ճանապարհահատվածի համար հողի օտարման և տարաբնակեցման N 1 ծրագիրը: Առաջիկայում կսկսվի իրացման աշխատանքը: Հաջորդ որոշմամբ գործող որոշման հավելվածում ընդգրկված ցանկից հանվել են այն հասցեները, որոնք ըստ ավտոճանապարհի նոր նախագծի այլևս չեն համարվում բացառիկ` գերակա հանրային շահ, ինչպես նաև այդպիսիք են ճանաչվել նոր տարածքներ: Օտարման ենթակա տարածքների ճշտումից հետո Երևանի քաղաքապետարանը` որպես ձեռքբերող, կիրականացնի իր պատվիրակված լիազորությունները:
Մեկ այլ որոշմամբ գործադիրը Երևանի քաղաքապետին լիազորել է Հայաստանի Հանրապետության անունից «Ավո Ֆ.Մ.Հ.» ՍՊԸ հետ կնքել Երևան քաղաքի Աբովյան, Նալբանդյան, Արամի փողոցներով պարփակված տարածքում սեփականության օտարման ընթացքում պետության և ձեռքբերողի իրավունքները, պարտավորություններն ու պատասխանատվությունը սահմանող պայմանագրում քաղաքաշինական ծրագրի վերջնաժամկետը 2016թ. դեկտեմբերի 30-ը սահմանելու վերաբերյալ փոփոխություն կատարելու համաձայնագիր:
Միջազգային համագործակցություն
ՀՀ կառավարությունը հավանություն է տվել ՄԱԿ-ի մոնիթորինգային մարմիններ ներկայացվող «ՀՀ բոլոր պաշտոնական թեմատիկ զեկույցների մաս կազմող հիմնարար փաստաթղթին» և ՀՀ արդարադատության նախարարին հանձնարարել ապահովել դրա թարգմանությունը:
Նիստի հավանությանն է արժանացել Վերանայված եվրոպական սոցիալական խարտիայի վերաբերյալ ՀՀ ազգային զեկույցը (հաշվետու ժամանակաշրջան` 2009-2012թթ):
Գործադիրը համաձայնություն է տվել ԱՊՀ պետությունների համագործակցությանը վերաբերող երեք համաձայնագրերում փոփոխություններ կատարելու արձանագրությունների կնքման առաջարկություններին: Դրանք վերաբերում են ապրանքների ծագման երկրի որոշման կանոններին, ցուցահանդես-տոնավաճառային և կոնգրեսային գործունեության զարգացմանը, միջպետական հարաբերությունների համակարգմանը վերաբերող նախկինում ստորագրված փաստաթղթերին:
Կառավարությունը «Արտակարգ իրավիճակներին ՀԱՊԿ անդամ պետությունների արձագանքման կարգի մասին» կանոնակարգով նախատեսված արտակարգ իրավիճակների վերացման համատեղ միջոցառումների իրականացման պատասխանատու իրավասու մարմին է նշանակել ՀՀ արտակարգ իրավիճակների նախարարությունը:
Նիստում համաձայնություն է տրվել Հայաստանի Հանրապետության և Շվեյցարիայի Համադաշնության կառավարությունների միջև կրթության և գիտության բնագավառներում համագործակցության համաձայնագրի կնքման առաջարկությանը:
Կատարելագործվում է էլեկտրոնային փաստաթղթաշրջանառության համակարգը
Փոփոխություն և լրացումներ կատարելով իր նախկին որոշումներից երկուսում, գործադիրը սահմանել է, որ ՀՀ կառավարության պաշտոնական կայքի «Գրեք նամակ» և էլեկտրոնային կառավարում (e-gov.am) «Գրեք նամակ կառավարությանը» բաժիններից ՀՀ կառավարության աշխատակազմ և այլ մարմիններ էլեկտրոնային թվային ստորագրությամբ կամ նույնականացման քարտի միջոցով ուղարկված նամակները (այդ թվում` ստացված կարծիքները, առաջարկությունները, բողոքները) կառավարության աշխատակազմի էլեկտրոնային փաստաթղթաշրջանառության համակարգ են մուտքագրվում ավտոմատ կերպով:
Կառավարությունը լրացումներ է կատարել իր նախկին որոշումներից մեկում, որով սահմանվել է պետական անտառային հողերում անտառային տնտեսության վարման և անտառօգտագործման հետ չկապված աշխատանքների իրականացման կարգը: Լրացումների շնորհիվ կապահովվի անտառների կայուն կառավարումը, ինչը Հելսինկիի գործընթացի իրականացման երաշխիքն է և ՀՀ անտառի ազգային քաղաքականության գլխավոր նպատակը:
Գործադիրը լրացումներ է կատարել նաև Հեռահաղորդակցության հանրապետական կենտրոն ստեղծելու իր նախկին որոշման մեջ` նշված կենտրոնում ստեղծելով արբանյակային կապի բաժին, որը, մինչև տիեզերական գործակալության ստեղծումը, զբաղվելու է արբանյակային կապի զարգացման խնդրով: Ինչպես հայտնի է, Հայաստանը նախատեսում է իրականացնել Արմսաթ արբանյակի արձակում և շահագործում, ինչը կապված է ծրագրային և տեխնիկական մի շարք գործընթացների հետ:
Կթեթևանա ընկերությունների ֆինանսական բեռը
ՀՀ կառավարությունը հաստատել է`
-ՀՀ առողջապահության նախարարության աշխատակազմի առողջապահական պետական տեսչության, ՀՀ գյուղատնտեսության նախարարության աշխատակազմի գյուղատնտեսական տեխնիկայի պետական տեսչության, ՀՀ ԿԱ անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեի աշխատակազմի գեոդեզիայի և հողային պետական տեսչության կառավարման խորհրդի կանոնադրությունները,
-սննդամթերքի անվտանգության պետական վերահսկողության նպատակով փորձարկում իրականացնող լաբորատորիաների մրցույթով լիազորման կարգը,
-մաքսային ձևակերպման համար սահմանված վայրերից և մաքսային ձևակերպում իրականացնող մաքսային մարմինների աշխատանքային ժամերից դուրս մաքսային ձևակերպման իրականացման կարգի փոփոխություններն ու լրացումը,
-արդյունաբերական ընկերությունների կողմից ձեռք բերված մի շարք ծածկագրերին դասվող ապրանքների մասով վճարված ակցիզային հարկի գումարի վերադարձման կարգը, ինչի գործադրմամբ կթեթևանա ընկերությունների ֆինանսական բեռը և կբարձրանա արտադրանքի մրցունակությունը,
-ռազմարդյունաբերության աշխատանքը համակարգող նորմատիվ տեխնիկական ակտերի մշակման ծրագիրը, որը կնպաստի ոլորտի համալիր, փոխկապված, կայուն և հավասարակշռված զարգացմանը:
ՀՀ կառավարությունը հավանություն է տվել`
-իրական հատվածի համար ֆինանսական ռեսուրսների հասանելիության բարձրացման հայեցակարգին և գործողությունների ծրագրին, ինչը վկայում է, որ կառավարությունը որդեգրում է միաժամանակ տնտեսության ֆինանսական և իրական հատվածներում նպատակային քաղաքականության իրականացման մոտեցումը,
-բնապահպանության ոլորտի նորարարական ֆինանսատնտեսական մեխանիզմների ստեղծման հայեցակարգից բխող խնդիրների իրականացման միջոցառումների ծրագրին:
Այլ հարցեր
Կառավարության որոշմամբ պարտադիր զինվորական ծառայության զորակոչից մինչև 2017թ. աշնանային զորակոչը տարկետում է տրվել Արարատի մարզի Մրգավետ գյուղի բնակիչ, մաթեմատիկա մասնագիտությամբ Օքսֆորդի համալսարանի սան Վահագն Ասլանյանին: Երևանի բնակիչ, Լոնդոնի համալսարանական քոլեջի մագիստրատուրայի սան Վարդան Համբարձումյանին ՀՀ զինված ուժերի պահեստազորի բժշկական կազմի սպաների զորակոչից տարկետում է տրվել մինչև ուսումնառության ավարտը` բժշկական կազմի սպաների 2014թ. զորակոչը:
Նիստի օրակարգում ընդգրկված հարցերը, որոշման նախագծերը, հիմնավորումները և տեղեկանքները տես` հետևելով հղմանը:

Եկող տարվա բյուջեի նախագիծը, պարզվեց, ՀՀ տնտեսության համար իսկական սթրես–թեստ է լինելու: Ինչպես հիշում ենք, Աժ–ին 2014-ի բյուջեի նախագիծը ներկայացնելիս ՀՀ վարչապետ Տիգրան Սարգսյանը հայտարարեց, որ կառավարությունը հրաժարվում է հարկային պրեսինգից և 2014-ի ընթացքում  հարկային վարչարարության խստացում ու հարկային բեռի ավելացում չի նախատեսում: «2013 թ. հարկային վարչարարությունը խստացել է, և դա բիզնես միջավայրի վրա բացասական ազդեցություն է թողել»,- նշել էր վարչապետը:

 Առհասարակ երկրների բյուջեների եկամուտներն ապահովվում են երկու ճանապարհով` հարկերի միջոցով և տնտեսական գործունեությամբ: Առաջին տարբերակը պարզ է. պետությունը հարկեր, տուրքեր, վճարներ, մաքսեր է հավաքում: Իսկ երկրորդ դեպքում պետությունն ինքն է տնտեսական նախաձեռնություններով հանդես գալիս, օրինակ` գործարան է կառուցում ու շահագործում կամ պետական ընկերություններ է հիմնադրում ու աշխատացնում ու դրանցից ստացված եկամուտներն օգտագործում է իր կարիքները հոգալու համար:

Անկախացումից հետո Հայաստանն ազատականացրեց իր տնտեսությունը և աստիճանաբար պետական հիմնարկ-ձեռնարկությունները, արտադրությունը, հողը հանձնեց մասնավոր հատվածին ու սկսեց հարկեր հավաքելով` բյուջեն կազմավորել: ՀՀ պետբյուջեի մուտքերն այժմ հիմնականում ձևավորվում են հարկերից, տուրքերից ու վճարներից: Այսինքն` որքան շատ հարկեր հավաքվեն, այնքան բյուջեն մեծ կլինի, պետությունը շատ փող կունենա ու ավելի շատ ու մեծ ծրագրեր կկարողանա իրականացնել: Մի խոսքով, հարուստ կլինի: Որպեսզի այդ հարկեր-տուրքերի հավաքումը նորմալ ընթանա, առանց խնդիրների, տվյալ պետությանը ծառայի և դեռ շատանա,  երկու պայման է պետք` տնտեսական աճ և հարկային վարչարարության անընդհատ կատարելագործում: Առաջին դեպքում տնտեսությունը զարգանում ու հզորանում է, ավելի մեծ շրջանառություն է սկսում ունենալ, հետևաբար նաև ավելի շատ հարկեր է մուծում: Իսկ երկրորդ դեպքում հարկային վարչարարության գործիքներով հարկահավաքման գործընթացն այնպես է կազմակերպվում, որ տնտեսվարողները չկարողանան թաքցնել իրենց տնտեսությունների իրական վիճակն ու ավելի քիչ հարկեր չմուծեն, քան պահանջվում է: Կամ ստվերային տնտեսություն  չվարեն: Դրա համար պետությունն անընդհատ  նոր գործիքներ է օգտագործում, նոր միջոցներ ձեռնարկում ու միջոցառումներ է իրականացնում, որպեսզի տնտեսվարողները չհասցնեն նախորդ գործիքի թերություններն ու բացերը յուրացնել ու քիչ հարկեր տալ: Դա կոչվում է պայքար ստվերային տնտեսության դեմ:

Մարտահրավեր ՊԵԿ–ին

Հենց այստեղ առաջանում են հիմնական հարցերը: ՊԵԿ-ում 2014 թ. բյուջեն ռիսկային են համարում, քանի որ դեռևս լուրջ մարտահրավերներ կան հենց հարկերի ճիշտ հավաքման առումով. հարկային արտոնությունները, որոնք տրվում են ՓՄՁ-ին,  պարզվում է` դուր չեն գալիս խոշորներին: Նրանք անմիջապես փորձում են փոխել տնտեսվարողի կարգավիճակը: Արմեն Ալավերդյանն այդ առնչությամբ էր ԱԺ-ում ասում. «Մենք հիմա կիրառում ենք վարչարարության նախկին գործիքները: Եթե մեկ օր, մեկ ժամ վարչարարությունը թուլանա և դա զգա խոշոր հարկատուն, միանգամից եկամուտների ու հարկերի թերհայտարարագրում է լինելու, որովհետև շուկան փոքր է, իսկ մրցակցությունը` մեծ: Խոշոր հարկատուներն անպայման պետք է զգան վարչարարության շունչը»:

Բայց փաստն այն է, որ 2014 թ. հարկային վարչարարության փոփոխություն չի լինելու, տնտեսվարողներն աշխատելու են խաղի նախկին կանոններով թեպետ   նախատեսվում է ևս 100 մլրդ դրամով ավելացնել հավաքվող հարկերի ծավալը:  Կրկնում ենք, դա կարող է կատարվել երկու եղանակով` տնտեսական աճի և ստվերի կրճատման: Սակայն  ստվերի կրճատման համար նոր գործիքներ նախատեսված չեն:

ԱԺ ֆինանսավարկային և բյուջետային հարցերի հանձնաժողովի նախագահ Գագիկ Մինասյանն այս առումով նշում է, որ տարիների ընթացքում փորձ է արվել բարձրացնել հարկեր-ՀՆԱ հարաբերակցության ցուցանիշը, որը ստվերի տոկոսն է:

«Վաղուց միջազգային կառույցների հետ համագործակցության շրջանակներում իրականացնում էինք հարկեր -ՀՆԱ հարաբերակցության աճ 0.3-0.4 տոկոսի չափով, իսկ դա այլ բան չի նշանակում, քան ստվերի տոկոսը. վերջին տարիներին մենք իջեցնում էինք ստվերի մակարդակը: Վերջին 1-2 տարվա ընթացքում այդ հարկեր-ՀՆԱ հարաբերակցության աճը չափազանց բարձր մակարդակի է, և այս տարվա ավարտին մենք կունենանք 23.1-23.6 տոկոս հարկեր-ՀՆԱ հարաբերակցություն: Եվ այս իրողությունը մեզ ստիպել է հաջորդ տարի այն 0.3-0.4 տոկոսի աճը չպլանավորել»,- նշում է Գագիկ Մինասյանը

Այսինքն`  եկող տարի տնտեսական զարգացման տեսանկյունից շատ ավելի լավ պայմաններ պետք է լինեն և այդ 100 մլրդ դրամով հարկային եկամուտների աճը պայմանավորված է լինելու դեֆլյատորի և տնտեսական աճի մակարդակներով:

«Մենք ասում ենք, որ տնտեսական աճ ենք ապահովելու և բյուջետային եկամուտներն ապահովելու ենք հիմնականում տնտեսական աճի հաշվին: Պարոն Ալավերդյանն այն միտքը հայտնեց, որ եթե տնտեսական աճ չապահովվի, ապա նշանակում է, որ և՛ հարկ վճարողները, և՛ հարկային մարմինները հայտնվելու են շատ վատ վիճակում»,- լրագրողներին ասել է  ՊԵԿ-ի նախագահի տեղակալ Վախթանգ Միրումյանը:

Ըստ Միրումյանի` եթե տնտեսական աճի հաշվին չապահովվեն եկամուտները, նշանակում է ճնշում կլինի հարկ վճարողների` բիզնեսի նկատմամբ: Այսինքն` եթե  տնտեսական աճի դանդաղում կա, նշանակում է հարկային մարմինները պետք է շատ ավելի ջանքեր գործադրեն, որպեսզի ստվերից շատ ավելի մեծ գումարներ դուրս հանեն:

Ուրեմն հարց է առաջանում` իսկ ինչո՞ւ է այդքան մտահոգված ՊԵԿ-ը: Հիշեցնենք` նախորդ տարի կառավարության կանխատեսումները տնտեսական աճի մասով չիրականացան: Բյուջեն ԱԺ-ին ներկայացնելու ժամանակ Տիգրան Սարգսյանը դա բացատրում էր գազի ու էլեկտրաէներգիայի թանկացմամբ, շինարարության ոլորտի անկմամբ` պայմանավորված արտաքին ներդրումների նվազեցմամբ:

Եվ ՊԵԿ-ն այս առումով մտահոգվելու տեղ ունի: Որովհետև ՊԵԿ-ում քաջ գիտակցում են, որ ճիշտ ու վստահելի կանխատեսումներ անելու համար հարկավոր են ճիշտ տվյալներ` ճիշտ վիճակագրություն: Քանի որ բոլորս էլ հասկանում ենք, թե ինչպես է մեր երկրում վարվում վիճակագրությունը և ինչպես են «ծնվում» թվերը, ապա հարց է առաջանում, թե ինչպես է ապահովվելու տնտեսական աճը և ապահովվելո՞ւ է արդյոք…

Ինչպես երևում է, եկող տարվա պետբյուջեն հարկային եկամուտների հավաքման առումով իսկական սթրես-թեստ է դառնում կառավարության համար, քանի որ եթե կառավարության կողմից ներկայացված բոլոր թվերը «նկարված» լինեն, ապա տնտեսական աճը, եթե լինի էլ, ապա չի լինի այն մակարդակի, որ նախանշված գործընթացներն ամբողջությամբ կյանքի կոչվեն, հարկային վարչարարության նոր գործիքներ էլ չկան, որ ստվերի հաշվին հարկային եկամուտների ավելացման նախանշված թիվն ապահովվի, ու այդ դեպքում թե՛ ՊԵԿ-ը, թե՛ կառավարությունը հայտնվելու են, իրոք, վատ վիճակում:

Նոյեմբերի 5-ին Ազատության հրապարակում Շանթ Հարությունյանի կազմակերպած «հեղափոխությունը», որքան էլ շատերի համար անհասկանալի ու անբացատրելի էր, նույնքան էլ բնական իրողություն էր, որ մի վատ միտումի մասին է ահազանգում:

ՀՀ քաղաքական ղեկավարությունը վերջին շրջանում` համապետական ընտրություններից հետո, չափից ավելի սկսեց ընդգծել ընդդիմության «անաշխատունակությունը»:

 Ընդունենք, թե ոչ, ուզենք, թե ոչ, փաստը մնում է փաստ, որ քաղաքական պայքարում քաղաքական մեծամասնությանը հաջողվեց հաղթել ու չեզոքացնել ընդդիմությանը: Եվ ընդդիմությունն այժմ, բացի հատուկենտ հուսահատ ճիչերից, որևէ լուրջ գործընթաց չի նախաձեռնում: Բայց դրանից հետո իշխանություններն իրենց դրեցին բարդ իրավիճակում:

Խոսքը հասարակական ակտիվության բարձրացման մասին է: Առհասարակ բնության մեջ ու կյանքում ամեն ինչ  միտված է հավասարակշռության մեջ, այդ թվում նաև քաղաքական գործընթացները: Գաղտնիք չէ` աշխարհում չկա գոնե մի երկիր, որի իշխանությունները բավարարեն տվյալ երկրի բոլոր քաղաքացիների պահանջները: Բացառված է: Ու եթե կան դժգոհներ, պետք է  նրանց տեսակետներն էլ հնչեն, ներկայացվեն: Այսինքն` քաղաքական գործընթացներում պետք է լինի իշխանությունների ներկայացրած ծրագրերի, քաղաքականության, գործընթացների նկատմամբ հակառակ տրամադրված ուժ կամ սուբյեկտներ, որոնք կներկայացնեն հակառակ տեսակետը:

Հայաստանում ընդդիմությունը խաղից, ճիշտ է, դուրս եկավ, բայց միամտություն կլինի կարծել, որ իշխանությունների համար եկել են «ոսկե ժամանակներ»: Սովորաբար, երբ ընդդիմությունը սկսում է իր դերը չկատարել, ակտիվանում են հասարակական շարժումները: Հայաստանը ևս բացառություն չէ, ինչպես տեսանք: Եվ իշխանություններն այս առումով մտածելու շատ բան ունեն: Հասարակական շարժումները կարող են առաջանալ ամենաչնչին մանրուքից, բորբոքվել, զարգանալ ու դառնալ լուրջ «գլխացավանք»:

Իսկ Հայաստանում իրադրությունն առավել քան  բարենպաստ է: Նախ` միայն պաշտոնական վիճակագրությամբ` Հայաստանում ապրում է մոտ 1 մլն 400 հազար աղքատ: Այս մարդիկ, բնականաբար, դժգոհ են իշխանություններից: Այս պայմաններում իշխանություններն էլ իրենց քայլերով կարծես պարարտ հող են ստեղծում հասարակական ընդվզումների համար:

Նայենք վերջին շրջանի իրադարձություններին. կառավարությունը որոշեց, որ ինչ-որ  պահից սկսած` Հայաստանում պետք է տեղադրվեն արագաչափ ու տեսադիտման համակարգեր: Այդ համակարգերը պետք է տեղադրի, խախտումների համար վարորդներին տուգանի ինչ-որ մասնավոր ընկերություն,  և այդ տուգանքներից հավաքված միջոցների 70 տոկոսը պետք է հոսի նրա գրպանը: Հիմա մի կողմ թողնենք այն հանգամանքը, որ տուգանելու իրավասությունը բացառապես պատկանում է երկրի իշխանության համապատասխան ճյուղերին և ոչ մի դեպքում չի կարող կիրառվել մասնավորի կողմից: Հարցն այն է, որ հազարավոր վարորդներ դժգոհ են այս որոշումից, բայց ոչ ոք այդ դժգոհությունը բանի տեղ չի դնում:

Կամ Սյունիքի նախկին մարզպետ Սուրիկ Խաչատրյանի որդին սպանեց մարդու, վիրավորեց բանակի սպայի, բայց վերջում «պարզվեց», որ մեղավորը սպանվողն ու տուժողն են, իսկ Խաչատրյանի որդին ազատ արձակվեց: Սա, բացի հասարակական դժգոհության ալիք բարձրացնելուց, բնականաբար, մարդկանց մեջ առաջացնում է անապահովության զգացում, քանի որ ոչ ոք վստահ չի կարող ասել, որ իրեն չի սպանի մեկ այլ իշխանավորի որդի ու  չի շրջի ազատության մեջ: Դրանով խաթարվում է նաև վստահությունը արդարադատության նկատմամբ: Իսկ երբ դրանից հետո հայտնի դերասանին, որն ուղղակի դժբախտ պատահարի կիզակետում է հայտնվել, որի հետևանքով երկու երիտասարդ է զոհվել, ուզում են ազատազրկել` հիմնավորելով, թե ամեն դեպքում` մարդ է մահացել:

Մի օր էլ քաղաքապետարանը որոշեց, որ պետք է ամբողջ քաղաքում հանրային սեփականություն հանդիսացող փողոցները պատվեն կարմիր գծանշումներով` վերածվելով ավտոկայանատեղերի, և դա պետք է իրականացնի էլի մի ընկերություն, և ստացված ամբողջ միջոցները դարձյալ պետք է հոսեն մասնավոր ընկերության գրպանը: Սա ևս դժգոհություն առաջացրեց, որը, սակայն, սուր դրսևորումներ չունեցավ:

Հիմա «եփվում է» Մաշտոցի պողոտայի «Փակ շուկայի» վերակառուցման հարցը, որը ինչպես գիտենք, Աժ օլիգարխ պատգամավոր Սամվել Ալեքսանյանը քանդեց ու իր ուզած ձևով վերափոխեց: Շինությունը համարվում է մշակութային հուշարձան, որի  հետ կապված յուրաքանչյուր գործողություն պետք է համապատասխան ընթացակարգերով իրականացվեր: Թե՛ համապատասխան պետական կառույցը` մշակույթի նախարարությունը, թե՛ համապատասխան մարմինները արձանագրեցին, որ այդ շինարարությունն ու ձևափոխումն անթույլատրելի են, ապօրինի, բայց դա չխանգարեց, ու Սամվել Ալեքսանյանը հասներ իր ուզածին: Նա  շատ համոզիչ ապացուցեց, որ Հայաստանում  կան անձինք, որոնք վեր են թե՛ օրենքից, թե՛ պետությունից: Սա ևս մի կաթիլ էր հասարակության համբերության բաժակում:

Դա էլ քիչ էր, մեր կառավարությունը որոշեց, նախաձեռնեց ու իրագործեց նոր ՀԴՄ-ներ ներդնելու ծրագիրը, սահմանեց պետական մենաշնորհ, սկզբում այդ ՀԴՄ-ների համար սահմանեց մոտ հազար դոլար գին, որը գերազանցում էր սարքերի ինքնարժեքը: Եվ այն մարդիկ, որոնք պետք է այդ ՀԴՄ-ներից ունենան, եթե մինչ այդ չէին էլ հարում, ապա հիմա համալրեցին դժգոհների շարքերը: Իսկ նրանք, ինչպես հասկանում ենք, այս երկրի տնտեսապես ակտիվ հատվածն են ` տարբեր չափի ու տրամաչափի գործարարների ու ձեռնարկատերերի բանակը:

Այս ամենին զուգընթաց` ծավալվում են բողոքի ցույցեր մարդկանց ունեցվածքը հանրային գերակա շահ հռչակելու և քանդելու, նրանց անտուն ու անտեր թողնելու, տարբեր բակերում ու փողոցներում անհասկանալի շինարարություններ սկսելու գործընթացները, ինչպես, օրինակ` Կոմիտաս 5, Սայաթ-Նովա 10 և 12 հասցեներում: Այսինքն` մարդիկ արդեն դուրս են եկել պաշտպանելու իրենց բակը, տարածքը, երեխայի խաղահրապարակը, տունն ու ունեցվածքը:

Դեռ չենք նշում հասարակական տրանսպորտի ուղեվարձերի թանկացման փորձերը, որոնք եղան ու դեռ հաստատ կլինեն, գազի, էլեկտրաէներգիայի թանկացումները և այլն: Մնացած փոքր ու մեծ իրադարձությունների մասին չենք էլ խոսում, մանավանդ չենք խոսում այն մասին, որ մի ամբողջ երկրի ապագան վճռեց մեկ մարդ, մի գիշերում:

Ամենացավալին այն է, որ ոստիկաններն էլ միշտ նման իրադրություններում «կենդանի պատով» ապահովում են հերթական անարդարության, օրենքի խախտման կամ կամայականության ազատ ու անկաշկանդ իրականացումը:

Մի խոսքով, ամեն մի թեկուզ փոքր առիթ մարդկանց արդեն փողոց է հանում ու պայքարի մղում իրենց տարրական իրավունքների, արժանապատվության, կյանքի ու գույքի համար: Եվ այսպիսի պայմաններում ամենևին էլ պատահական չէ, որ Շանթ Հարությունյանը կարողացավ օրը ցերեկով մայրաքաղաքի կենտրոնում բախումնային իրավիճակ ստեղծել,  հետևորդներ ունենալ և որակվել որպես քաղբանտարկյալ:

Այսպիսի իրադրություններում, երբ մարդկանց մի փոքր խմբի կողմից անընդհատ ոտնահարվում են մեծամասնության իրավունքները, արժանապատվությունը, երբ անգամ բողոքի ակցիաների են դուրս գալիս երկիր ու հայրենիք պաշտպանած ազատամարտիկները, ավելի վատ բաներ էլ են լինում: Միշտ գտնվում է մեկը, որ դիմում է ամենածայրահեղ քայլի: 1999 թ. հոկտեմբերի 27-ն էլ ձեզ օրինակ: Այն ժամանակ էլ նույն իրավիճակն էր` որոշ տարբերություններով, իհարկե:

Եվ կարևոր չէ` Շանթ Հարությունյանը հոգեկան խնդիրներ ունի, թե ոչ, ինչպես պնդում են ոմանք: Անշուտ, իրավացի են այն մարդիկ, որոնք նշում են, որ եթե անգամ հոգեկան խնդիրներ ունեցողներն են կարողանում այդպիսի վիճակ ստեղծել, իշխանությունները փառք պետք է տան Աստծուն, որ մի այլ ավելի ծանրակշիռ, հանրահայտ ու վստահելի լիդեր չի դիմում վճռական քայլերի:

«Քաղաքացիների առաջարկությունները, դիմումները և բողոքները քննարկելու կարգի մասին» ՀՀ օրենքի 6-րդ հոդվածի համաձայն` քաղաքացիների, իրավաբանական անձանց առաջարկությունները քննարկվում են մեկամսվա ընթացքում, բացառությամբ լրացուցիչ ուսումնասիրություն պահանջող առաջարկությունները, որոնց մասին հայտնվում է հեղինակին:

Դիմումներին ու բողոքներին ընթացք են տալիս հարցն ըստ էության լուծելու համար պատասխանատու պետական մարմնում, տեղական ինքնակառավարման մարմնում, կազմակերպությունում` դրանք ստանալուց հետո մինչև մեկ ամսվա ընթացքում, իսկ լրացուցիչ ուսումնասիրություն և ստուգում չպահանջող դիմումներն ու բողոքները` 15 օրվանից ոչ ուշ: Այն դեպքում, երբ դիմումին կամ բողոքին ընթացք տալու համար անհրաժեշտ է կատարել ստուգում, պահանջել լրացուցիչ նյութեր կամ ձեռնարկել այլ միջոցներ, դիմումին կամ բողոքին ընթացք տալու ժամկետները, բացառության կարգով, համապատասխան մարմնի ղեկավարը կամ նրա տեղակալը կարող է երկարաձգել, բայց ոչ ավելի, քան 15 օրով` այդ մասին հայտնելով դիմում կամ բողոք տված անձին:

Քաղաքացիների և իրավաբանական անձանց առաջարկությունների, դիմումների և բողոքների ընթացքը համարվում է ավարտված, երբ ըստ էության ձեռնարկված միջոցառումների մասին պատասխանվել է քաղաքացուն և իրավաբանական անձին: Պատասխանը տրվում է գրավոր կամ հեղինակի համաձայնությամբ` բանավոր:

Առանձին դեպքերում քաղաքացիների և իրավաբանական անձանց դիմումներն ու բողոքները վերցվում են հատուկ հսկողության, և դրանց կատարման համար սահմանվում են անհատական ժամկետներ:

Քաղաքացիների և իրավաբանական անձանց դիմումներն ու բողոքները հատուկ հսկողության վերցնելու և պատասխան պահանջելու իրավունք ունեն պետական իշխանության մարմինները, դիմումներին ու բողոքներին ընթացք տվող մարմինների վերադաս մարմինները: Պետական մարմինները, տեղական ինքնակառավարման մարմինները և դրանց պաշտոնատար անձինք պարտավոր են ոչ ուշ, քան եռամսյակը մեկ անգամ զանգվածային լրատվության միջոցներով հրապարակել քաղաքացիների առաջարկությունների, դիմումների և բողոքների քննարկման արդյունքների մասին տեղեկատվություն:

Քաղաքացին, իրավաբանական անձը, որը համաձայն չէ իր առաջարկության, դիմումի, բողոքի առթիվ ընդունված որոշմանը, իրավունք ունի այդ որոշումը բողոքարկել այն մարմին կամ պաշտոնատար անձին, որին անմիջականորեն ենթակա են բողոքարկվող որոշում ընդունած պետական մարմինը, տեղական ինքնակառավարման մարմինը կամ պաշտոնատար անձը: Այդ դեպքում դիմումը քննարկվում է 15 օրվա ընթացքում:

Քաղաքացիների և իրավաբանական անձանց առաջարկությունների, դիմումների և բողոքների քննարկման սահմանված կարգի խախտման համար մեղավոր պաշտոնատար անձինք պատասխանատվության են ենթարկվում Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությանը համապատասխան:

Քաղաքացու` զրպարտչական նպատակներով, ինչպես նաև անձի պատիվը և արժանապատվությունն արատավորող տեղեկություններ կամ արտահայտություններ բովանդակող դիմում կամ բողոք տալն առաջացնում է պատասխանատվություն` Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ սահմանված կարգով:

Յուրաքանչյուր քաղաքացի, իրավաբանական անձ իրավունք ունի բողոքով դիմել դատարան, եթե կարծում է, որ պետական մարմինների, տեղական ինքնակառավարման մարմինների, դրանց պաշտոնատար անձանց և կազմակերպությունների անօրինաչափ գործողություններով (որոշումներով) խախտվել են իր իրավունքներն ու ազատությունները:

Պետական մարմինների, տեղական ինքնակառավարման մարմինների, դրանց պաշտոնատար անձանց և կազմակերպությունների գործողությունների (որոշումների) դեմ քաղաքացիների բողոքները դատարանը քննարկում է Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ սահմանված կարգով:

Պատրաստեց Ավետիք ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆԸ

Փոփոխությունները գրող Մանե Գրիգորյանի կյանքի անբաժան մասն են: Տարիներ առաջ նրա անդրանիկ ստեղծագործությունները գնահատեց Գրողների միությունը: Նախ միության «Մուտք» մատենաշարով տպագրվեց «Սխալված աղավնիները», այնուհետև նա դարձավ Գրողների միության անդամ: Մանեն դեռ դպրոցական էր, երբ իր ստեղծագործությունները տպագրվում էին գրական «Ցոլքերում»: Գուցե հենց «Ցոլքերն» էլ բացեց գրական աշխարհի դռները: Մանեի ստեղծագործությունները հաճախ տպագրվում են «Գրեթերթ» երիտասարդական–գրական թերթում, «Գրական թերթում», տարբեր մշակութային հանդեսներում: Մանեն մրցանակներ է ստացել իր ստեղծագործությունների համար, սակայն չի սիրում խոսել գրական պարգևների մասին:

Մանե Գրիգորյանի հետ զրույցի առիթը նրա օրերս լույս տեսած երկրորդ` «Ցուրտ կին» ժողովածուն է:

– Մանե, նախ շնորհավորում եմ ձեզ` նոր լույս տեսած գրքի կապակցությամբ: «Ցուրտ կին» վերնագրով գիրքը, եթե չեմ սխալվում, արձակ ժանրի երկրորդն է:

– Գիտեք, ավելի քան 6 տարիների ընթացքում շատ ջրեր դարձան գետեր, լճերից մի երկուսը ցամաքեցին ու ճահճացան, օվկիանոսներում ձկներ մեռան և ծնվեցին նորերը. շատ բան փոխվեց: Առաջին գիրքս աշխարհը միամտորեն բացահայտողինն էր, մեկինը, որ գիտեր` մարդը ցավով է ծնվում, բայց դեռ չէր համարձակվում մոտիկից շոշափել և պայթեցնել ցավի բշտիկները: Առաջին գիրքս պարան էր նետում դեպի Աստված, երկրորդ գիրքս խոսում է պարանի ճակատագրի մասին ու կռիվ տալիս բռնողի  և այն բաց թողնողի հետ:

– Առաջին գիրքը կարծես թե այցեքարտ է, իսկ երկրո՞րդը: Ի՞նչ զգացողություններ ունեք:

– Առաջին գիրքս  մի քիչ ձախողվեց,  և  կարծում եմ` կիսատ ձևավորված պտուղ մնաց: Իհարկե, լավ նայելու դեպքում` մարմնի տարբեր  մասերը տեսանելի են, բայց ոչ այնքան ձևավորված` ինքնուրույն ապրելու համար: Երկրորդին, կարծում եմ, հաջողվում  է մենակ ապրելը: Երբ տպարանից վերցրեցի, ոնց որ ձեռքումս կենդանի սիրտ պահած լինեի:

Երբ գիրքս նոր էր տպվել մոտեցումս հիվանդագին խանդոտ էր, չէի ուզում սենյակից հանեն, շատ թերթեն, վախենում էի նրա ճակատագրի համար, դրա համար ուզում էի տեսադշատումս պահել: Նման այն մայրերին, որ անընդհատ պատշգամբից նայում են, տեսնեն ինչպես է իրենց երեխան, հո չի ընկել, հո չեն նեղացրել: Նույնն էլ գրքի դեպքում. մտածում ես` բա որ գնեն ու անփույթ վերաբերվեն. իսկ գիրքը հեղինակի համար  զուտ ֆիզիկական ներկայություն չէ:

Բայց հետո քիչ-քիչ հանդարտվեցի, քանի որ գիտեմ` տպվելուց հետո նա արդեն առանձին ոտքեր, ձեռքեր, ականջներ ու մարմին ունի, ու կարող է քայլել այն ժամանակ, երբ ես նստել եմ ուզում:

– Մանե, Ձեր առաջին գրքի խմբագիրը լուսահոգի բանաստեղծ Հովհաննես Գրիգորյանն էր, ով իր խմբագրականում գրել էր. «Մանեի գրածները պետք է ոտքից գլուխ շրջել», բայց հետո անկեղծացել. «Ո՛չ, Մանեի գրածները պետք է թողնել նույնությամբ, քանի որ դա է նրա բանաստեղծությունների գրավչությունը»: «Ցուրտ կին» գիրքը խմբագրել է Հուսիկ Արան: Ո՞ւմ հետ էր հեշտ աշխատել:

– Առաջին գրքի դեպքում երևի խնդիր ունեի ասելու, որ ես եկել եմ ու եկել եմ այսպիսին: Հովհաննես Գրիգորյանն ասում էր` մանեական բառեր ես հորինում ու գլխիվայր շարում. գրում էս էնպես, ինչպես քայլում ես:

Երկրորդի դեպքում այդ մասին խոսելու խնդիր արդեն չկա ու ինքս էլ ավելի պատասխանատու եմ գրածիս հանդեպ:

– Մանե, խորհրդային ժամանակահատվածում գրական ստեղծագործությունները քննարկվում, քննադատվում էին սալոններում, այսօր` գրադարաններում, ակումբներում: Մասնակիցներն էլ հիմնականում երիտասարդներ են: Սերունդների բախում կա՞: Մի՞թե ավագները չեն գնահատում երիտասարդներին:

– Չգիտեմ, գուցե ես մեկուսացած եմ ու պասիվ եմ շփվում: Այդ իսկ պատճառով բախումների առանձնապես չեմ հանդիպել: Այսինքն` գուցե մեկ-երկու դեպք եղել է, բայց քանի որ էն, ինչ ինձ պետք չէ ու ոչինչ չի տալիս, հեշտ ու արագ եմ մոռանում, դեպքեր չեմ կարող հիշել: Կարող եմ վստահ ասել, որ ավելի հաճախ հանդիպել եմ առողջ համագործակցության և անառողջ բախման: Առաջինի դեպքում երկուստեք քայլ կա իրար մոտենալու, երկրորդի դեպքում` քայլ չկա, որովհետև քայլն ինքնին շարժում է ենթադրում:

– Ի՞նչ է ձեզ համար գրականությունը:

– Գրականությունը ցավի հաղթահարման պատրանքն է, որը ավելի քան անհրաժեշտ է: Եթե անգամ գիտես, որ, միևնույն է, դատապարտված ես պարտության:

– Ներկայացրեք խնդրեմ այսօրվա գրականության խնդիրները…

– Ինձ թվում է` մենք մեր մեջ շատ ենք փակված, այսինքն` ներսում մեր հայացքը մեր նկատմամբ այնքան ազատ չէ, որքան կուզեի լիներ: Դա փակ շրջան է ստեղծում, որն առողջ ելք չունի, և շատ հաճախ մեր ներսի հայացքը մեր արածի նկատմամբ կարող է իր ազդեցությունն ունենալ դրսում դրա ընկալման վրա: Մենք ինքներս մեզ կաղապարի մեջ ենք դնում, չգիտեմ, գուցե դա մեզ համար հարմարավետության տարածք է, բայց ես այդ տարածքում չեմ ուզում լինել:

– Ո՞վ է ձեր գրական հերոսը, ո՞ր գրողի գործերն են ձեզ առավել ներշնչում:

– Իմ գրական հերոսը մարդն է, որը սխալվում է և անպայման չէ, որ այդ սխալներից հետևություններ անի ու ճանապարհը փոխի, իմ հերոսն աընդհատ սխալվող մարդն է, որովհետև սխալվել նշանակում է ճանպարհ գծանշել, մնացյալ բոլոր գծանշված ճանապարհները ուրիշների սխալներն են, իսկ քայլել ուրիշի սխալների վրայով նշանակում է` հագնել ուրիշի պատռած տաբատը:

– Մանե, ճամպրուկային տրամադրություն ունեք, ո՞ւր եք գնում:

– Երկիրը ձևավորում է մարդուն: Հայաստանում բոլորը նյարդային են, ապրել մեր երկրում նշանակում  է ամեն օր պայքարել դրա համար: Մեր եղունգները երկար են, ատամները` սրած, մեզ մոտ ինքնապաշտպանական բնազդը շատ սուր է, այնքան, որ ամեն տեղ վտանգ ենք տեսնում, կորցնելու վախ:

Գերմանիայում մտքերս մի տեսակ խաղաղվել են, մարդիկ հանգիստ են, ու անընդհատ զարմանում ես` ոնց կարելի է էսքան խաղաղ ապրել: Մենք սովոր ենք բարդացնել մեր կյանքը, բոլոր հասարակ բաները բարդ եղանակով վերաձևակերպելու կարիք ունենք… Մեր կենսակերպը մեզ էդպիսին է դարձրել, դժվարությունն արդեն սովորույթի ուժ ունի: Մեզ պետք է ինչ-որ բան, որ հաղթահարենք կամ հարմարվենք: Երեկոյան հեծանվով  կգնամ գրադարան, կգրանցվեմ, կվերցնեմ ինչ-որ գիրք, հետ կդառնամ, իսկ գերմանացի Կլաուսը կասի` հրաշալի գաղափար  է  չիմացածդ լեզվով գրքեր կարդալը:

– Մանե, շնորհակալություն, հարցազրույցի համար:

– Շնորհակալ եմ նաև ձեզ, ձեր թերթին:

Մինչ Թբիլիսիում վերանորոգման անվան տակ քանդում են Արամյանցի հայտնի հիվանդանոցը, Երևանում հիվանդանոց է վերանվանվում: Երևանի երրորդ կամ ինչպես ընդունված է ասել` Պռոշյանի կամ շտապօգնության հիվանդանոցն այսուհետ կկոչվի «Արամյանց բժշկական կենտրոն»` ի պատիվ թիֆլիսահայ տաղանդավոր գործարար, նավթարդյունաբերող, մեծ բարերար Միքայել Արամյանցի:

Հիվանդանոցը նշանավոր հայի անունով դարձնելու գաղափարը գլխավոր տնօրեն Սամվել Հարությունյանինն է: Ասում է, որ Արամյանցն իր ազգականն է մորական կողմից` մորական պապի հորեղբայրն է եղել: «Դեռ մանկուց հաճախ եմ լսել Արամյանցի անունը: Մայրս էր պատմում այդ կապի մասին` իր հորից ստացած տեղեկությունները փոխանցելով մեզ: Արամյանցների գործունեությունը հայտնի է եղել բոլորին, իսկ այդ տոհմի գլուխգործոցը եղել է Միքայել Արամյանցը: Ես միշտ հպարտացել եմ, որ նրա տոհմի շառավիղն եմ մոր կոմից»:

Սամվել Հարությունյան

Հիշում է, որ մոր ընտանեկան ալբոմում Միքայել Արամյանցի եղբորորդու` Ստեփանոս Արամյանցի լուսանկարը կա: Վերջինս եղել է հայ գործարարի կողմից հիմնադրված Թբիլիսիի ազնվական բանկի կառավարիչը: Սամվել Հարությունյանը դեռ մանկուց լսել է նաև Թբիլիսիում Արամյանցի կողմից կառուցված բազմաթիվ հայտնի շինությունների մասին, որոնցից մեկն էլ Արամյանցի հիվանդանոցն է: 1970-ականներին, երբ Հարությունյանն արդեն բժիշկ էր, այդ հիվանդանոցում անգամ մեկ ամիս անցկացրել է` խնամելով զինվորական ծառայության ընթացքում հիվանդացած եղբորը:

Հայտնի է, որ Արամյանցը շատ է սիրել Թիֆլիսը և մեծ ներդրումներ է կատարել քաղաքի զարգացման համար: Երբ Թիֆլիսում որոշել են կառուցել խոշոր հիվանդանոցային համալիր, Արամյանցն առաջինն է արձագանքել` դրա կառուցմանը նվիրաբերելով 100 հազար ռուբլի: Քաղաքի հայտնի թաղամասերից մեկում` Հավլաբարում կառուցված հիվանդանոցը ժամանակին եղել է եվրոպական չափանիշներին համապատասխանող լուրջ կենտրոն` վարակիչ հիվանդությունների, վիրաբուժության, ծննդատան, մանկական և այլ բաժիններով:

Արամյանցի հիվանդանոցը Թբիլիսիում

Հիվանդանոցի կառուցումն ավարտվել է 1909 թ. և կոչվել հենց նրա անունով, սակայն խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո, երբ նշանավոր բարերարի ու գործարարի ողջ ունեցվածքը թալանվել է, իսկ անունը` հետևողականորեն ջնջվել պատմության էջերից, բժշկական կենտրոնը վերանվանվել է` դառնալով Թբիլիսիի թիվ 1 հիվանդանոց: Անցել է մեկ դար և ավելի, սակայն թիֆլիսցիներն այդ հիվանդանոցն այդպես էլ կոչում են` Արամյանցի հիվանդանոց:

Վերջին տարիներին հիվանդանոցն իր նպատակին չէր ծառայում, իսկ այսօր արդեն քանդում են` պատճառաբանելով, թե հին է, պետք է վերակառուցվի: Բայց թե ինչ կմնա հիվանդանոցից վերակառուցումից հետո, դժվար է ասել, քանի որ մեր հարևաններն այնքան էլ մտահոգված չեն իրենց երկրում հայկական շենք-շինությունների պահպանմամբ, ընդհակառակը` հաճախ դրանք աչքի առաջ կորցնում են իրենց պատմական հիշողությունը, իսկ պետական մարմինները քար անտարբերություն են դրսևորում:

Սամվել Հարությունյանի` իր հիվանդանոցը վերանվանելու որոշմանը մեծապես նպաստել է հենց Թբիլիսիի Արամյանցի հիվանդանոցի քանդման տխուր փաստը: Նա կարծում է, որ այդ քայլով իր փոքրիկ լուման է ներդնում նշանավոր հայի անունը մոռացությունից հանելու և իր արժանի տեղը վերադարձնելու գործում: Իսկ որոշման մասին առաջին անգամ բարձրաձայնել է այս տարվա մայիսին` Արամյանցի 170-ամյակին նվիրված հոբելյանական միջոցառումներից մեկի ժամանակ, երբ ներկայացվում էր Արամյանցի կյանքին ու գործունեությանը նվիրված առաջին գիրքը` Վահե Անթանեսյանի հեղինակությամբ:

Հիվանդանոցի վերանվանման պաշտոնական միջոցառումը տեղի կունենա տարեվերջին` հիվանդանոցի 40-ամյա հոբելյանի շրջանակներում: Նախատեսվում է նաև հիվանդանոցի ճակատային հատվածում տեղադրել հուշատախտակ Արամյանցի կյանքի և գործունեության մասին, իսկ նախասրահում`  նրա կիսանդրին: Հատուկ սենյակ կտրամադրվի նաև փոքրիկ թանգարանի համար: Այնտեղ կներկայացվեն Արամյանցի լուսանկարները, ձեռագրերը, նամակները: Հիվանդասենյակների ու բժիշկների աշխատասենյակների պատերից կկախվեն Արամյանցի լուսանկարները: Մի խոսքով` հիվանդանոցն արամյանական շունչ կստանա:

Նշենք, որ Միքայել Արամյանցի մասին հայկական նորօրյա մամուլում առաջին լուրջ անդրադարձը եղել է «Անկախի» կողմից` շնորհիվ երիտասարդ պատմաբան Վահե Անթանեսյանի, որը սկսել էր մեծ հայի կյանքի և գործունեության ուսումնասիրությունը:

Միքայել Արամյանցը ծնվել է 1843 թ. Արցախի Քյաթուկ գյուղում: Խելացի, նպատակասլաց ու ազնիվ երիտասարդն իր աշխատասիրության ու տաղանդի շնորհիվ ձեռք է բերել հսկայական կարողություն և զբաղվել լայնածավալ բարեգործությամբ: Հիմնադրել է Թիֆլիսի «Ազգային բարեգործական ընկերությունը», որի շնորհիվ ոչ միայն Վրաստանում, այլև հայրենիքում բազմաթիվ բարեգործական ծրագրեր է իրականացրել:

Նա եղել է Ներսիսյան դպրոցի մշտական հոգաբարձուն ու հովանավորը, և նրա շնորհիվ հարյուրավոր երիտասարդներ հնարավորություն են ունեցել կրթվելու Եվրոպայի առաջավոր համալսարաններում:

1918 թ. մայիսի 28-ին հայ ժողովրդի ամենաբախտորոշ որոշումներից մեկը՝ Հայաստանի Առաջին Հանրապետության հռչակումը, տեղի է ունեցել Միքայել Արամյանցի տանը:

Նրա անունը իրավամբ կարելի է կապել մեկ այլ մեծ հայի` Ալեքսանդր Մանթաշյանի հետ, քանի որ նրանք եղել են մտերիմ ընկերներ ու գործընկերներ` ազգային շատ ծրագրեր իրականացնելով միասին: Հայտնի է նաև, որ Մանթաշյանը Բաքվում իր նավթային գործունեությունը սկսել է Արամյանցի հետ, և նրա շնորհիվ էլ հետագայում նավթային մագնատ է դարձել:

Արամյանցի բարեգործություններն անթիվ ու անհամար էին. նա նաև ապաստաններ էր կառուցում հայ գաղթականների համար: Հայտնի է «Արամաշեն» ավանը, որտեղ ոչ միայն ապրել, այլև բամբակագործությամբ են զբաղվել ավելի քան 80 հայ գաղթական ընտանիքներ:

Մաժեստիկ, ներկայումս` Թբիլիսիի Մարիոթ հյուրանոցը

Թբիլիսիում Միքայել Արամյանցի կառուցած շենքերի գլուխգործոցը Վրաստանի մայրաքաղաքի պարծանք, շքեղաշուք «Մարիոթ Թբիլիսի» հյուրանոցն է` նախկին «Մաժեստիկը», որը նա կառուցել է 1912-15 թթ`. իր սիրած նավի նմանությամբ և անվամբ: Ցավոք, այդ հյուրանոցի վրա անգամ մի գողտրիկ հատվածում գոյություն չունի Արամյանցի անունը:

Խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո Արամյանցից խլել են գրեթե ողջ կարողությունը: Նա վախճանվել է է 1924 թ. իր առանձնատներից մեկի նկուղում` սովի ու աղքատության մեջ: Սակայն թբիլիսյան ողջ հանրությունը հավաքվել է հողին հանձնելու այն նշանավոր հայի դին, որն այդքան մեծ գործեր է կատարել Թիֆլիսի  համար:

Արամյանցը թաղվել է Թբիլիսիի հայկական Խոջիվանքի գերեզմանատանը, որտեղ թաղված են եղել բազմաթիվ նշանավոր հայեր: Սակայն ստալինյան ժամանակաշրջանում գերեզմանատունն ավերվել է, իսկ տարիներ անց այդ նույն վայրում հիմնօրհնվել վրաց եկեղեցու մի կառույց: Կատարված հողային աշխատանքների պատճառով հարյուրավոր աճյուններ, այդ թվում նաև Արամյանցինը, ոչնչացել են:

Ուրախալի է, սակայն, որ վերջին շրջանում ոչ միայն Հայաստանում, այլև Վրաստանում սկսել են վերհիշել Արամյանցին: Բոլորովին վերջերս` Հոկտեմբերի 24-ին, Վրաստանում ՀՀ դեսպանության նախաձեռնությամբ և Թբիլիսիի քաղաքապետարանի աջակցությամբ Թբիլիսիի Մաչաբելի 6 հասցեում, որտեղ բնակվել է Արամյանցը, տեղի է ունեցել անվանի հայի հուշատախտակի բացման արարողությունը: Սա իսկապես լուրջ քայլ է, և հուսանք` շարունակական:

Իսկ Հայաստանում Միքայել Արամյանցի կիսանդրին դրվել է անցյալ տարի սփյուռքի նախարարության նախաձեռնությամբ ստեղծված Բարերարների ճեմուղում: Պատմական արդարությունը հետզհետե վերականգնվում է:

Ակնկալելով քարոզչական մեծ մղձավանջ Հայոց ցեղասպանության հարյուրամյակի ընթացքում, թուրք պաշտոնյաները փորձում են վնասազերծել իրենց երկրի՝ առանց այն էլ արատավորված հեղինակությունը:

Թեև նրանք մտադիր չեն բացել Հայաստանի հետ սահմանը, սակայն թուրք ղեկավարները անընդհատ ձևացնում են շինծու հաշտարար հայտարարություններով: Կեղծորեն պնդելով, թե իբր Թուրքիան հարթում է Հայաստանի հետ իր տարաձայնությունները, Անկարայի թաքուն նպատակն է տարհամոզել այլ երկրների Հայոց ցեղասպանության ճանաչման մտադրությունից:

Սակայն, հաշվի առնելով Ադրբեջանի հիվանդագին արձագանքը Հայաստանի հետ սահմանը բացելու Թուրքիայի ցանկացած ելույթի վերաբերյալ, թուրք պաշտոնյաներն ստիպված են նահանջել, նախագզուշացնելով, որ Հայաստան-Թուրքիա սահմանը այնքան ժամանակ փակ կմնա, քանի դեռ «առաջընթաց» չի գրանցվել Արցախյան հարցում:

Նման հակասական թուրքական հայտարարություններ բազմիցս են տարածվել՝ սկսած 2009 թվականից, երբ Հայաստանն ու Թուրքիան Արձանագրություններ ստորագրեցին իրենց ընդհանուր սահմանը բացելու և դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատելու վերաբերյալ: Անցյալ շաբաթ Թուրքիայի խորհրդարանի արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովի փակ նիստում արտգործնախարար Ահմեդ Դավութօղլուն ասաց, որ նախապատրաստական աշխատանքներ են տարվում Հայաստանի հետ սահմանը բացելու համար: Առճակատվելով ընդդիմադիր պատգամավորի հետ Թուրքիայի իրական մտադրությունների հարցով, Դավութօղլուն արագ փոխեց իր դիրքորոշումը, ասելով, որ նախ Հայաստանը պետք է դուրս գա Ղարաբաղից մինչև սահմանի հնարավոր բացումը:

Թուրքիայի արտգործնախարարը նմանատիպ ելույթ ունեցավ նաև մեկ ամիս առաջ Շվեյցարիա կատարած իր այցելության ժամանակ, երբ հայտարարեց, որ Թուրքիան «ստեղծագործական գաղափարներ» է փնտրում՝ Հայաստանի հետ իր հարաբերությունները բարելավելու համար: Դավութօղլու ստեղծագործական կամ ավելի շուտ խորամանկ քայլն է՝ խուսափել խափանարարի պիտակից, միաժամանակ արդարացնելով իր երկրի կողմից Արձանագրությունների վավերացման մերժումը:

Դեռևս 2009 թվականին Թուրքիայի կառավարությունը թվում էր, թե ցանկանում է վավերացնել Արձանագրությունները, որոնք ընդգրկում էին տարբեր կողմնակի հարցեր, այդ թվում՝ պատմաբանների հանձնաժողովի ստեղծումը Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ արխիվային փաստաթղթերի ուսումնասիրության համար: Երբ Ադրբեջանը կտրականապես դեմ արտահայտվեց Հայաստանի հետ սահմանի բացման թուրքական ծրագրերին, Թուրքիան հայտարարեց, որ նա այլևս չի կարող  վավերացնել Արձանագրությունները, թեև դա ակնհայտորեն բխում էր նրա ազգային շահերից: Այսպիսով, չնայած նրա հավակնություններին որպես տարածաշրջանի գերիշխան պետություն, Թուրքիան ենթարկվեց Ադրբեջանի վետոյին: Նոյեմբերի 6-ին Թուրքիայի խորհրդարանում ունեցած իր ելույթում Դավութօղլուն ոչխարի նման հլու հնազանդ կրկնեց, որ իր երկիրը Հայաստանի հետ սահմանը կբացի միայն Ադրբեջանի արտոնությունն ստանալուց հետո:

Ակնհայտ է, որ մամուլում այս արտահոսքից խայտառակվելով, Թուրքիայի արտգործնախարարության խոսնակը հերքեց, որ Դավութօղլուն հանդես է եկել նման հայտարարությամբ: Այս հերքումն արժանահավատ չէ, քանի որ թուրք պաշտոնյաները նախկինում ևս բազմիցս նման հայտարարություններ են արել: Հայաստանի հետ սահմանի բացման և երկաթուղային կապի վերականգնման հեռանկարի աշխուժացման համար միակ հավանական բացատրությունը կարող է լինել Թուրքիայի մտադրությունը ճնշում գործադրելու Վրաստանի նորընտիր նախագահի վրա, որը հրաժարվում է աջակցել վաղուց ծրագրված Կարս-Թբիլիսի-Բաքում երկաթգծին, որով նախատեսվում էր շրջանցել Հայաստանը:

Թուրքիայի կողմից Արձանագրությունների շարունակվող շահարկմանը վերջ դնելու համար նախագահ Սերժ Սարգսյանը պետք է իրականացնի երեք տարի առաջ տված իր խոստումը, երբ նա զգուշացրել էր, որ եթե Թուրքիան «շուտով» չվավերացնի Արձանագրությունները, ապա նա կվերանայի իր դիրքորոշումը այս հարցի վերաբերյալ, այսինքն՝ Հայաստանը կհրաժարվի այս պայմանագրից: Քանի որ Արձանագրությունները դեռևս վավերացված չեն դրանց ստորագրումից չորս տարի անց, ապա նախագահ Սարգսյանը դրանք պետք է չեղյալ հայտարարի:

Հասկանալի է, որ հայ պաշտոնյաները չեն ցանկանում նման կտրուկ քայլի դիմել, քանի որ մտահոգված են, որ մեծ տերությունները իրենց կմեղադրեն Արձանագրությունների ձախողման համար: Հայաստանը նախընտրում է, որ թուրքական կողմն առաջինը հրաժարվի Արձանագրություններից՝ մեղադրանքի արժանանալով դրանց տապալման համար: Հնարավոր է, որ թուրք պաշտոնյաները նույն խաղն են խաղում՝ սպասելով, որ առաջինը Հայաստանը հրաժարվի:

Իմ կարծիքով, Հայաստանն այլևս չի կարող իրեն թույլ տալ սպասել: Հայոց ցեղասպանության հարյուրամյակին 18 ամսից էլ քիչ ժամանակ է մնացել, և Հայաստանի նախագահը պետք է կատարի երեք տարի առաջ տված իր խոստումն ու հետ կանչի իր կառավարության ստորագրությունն այդ չարաբաստիկ Արձանագրություններից: Հայաստանը չի կարող մեղադրվել այդ քայլի համար, քանզի թուրք պաշտոնյաները մշտապես հայտարարել են, որ նրանք մտադիր չեն վավերացնել Արձանագրությունները:

Զարմանալի չէ, որ անցյալ շաբաթ Դավութօղլուն ևս հայտարարեց, որ Ցեղասպանության հարյուրամյակի հայկական ծրագրերին հակազդելու համար Թուրքիան «տենդագին և արագընթաց պատրաստություն է տեսնում»: Որպեսզի թույլ չտրվի Թուրքիային խոչընդոտելու Հայոց ցեղասպանության հարյուրամյակի ոգեկոչումներն ամբողջ աշխարում, Հայաստանի ղեկավարները պետք է չեղյալ համարեն Արձանագրությունները 2015 թվականի Ապրիլի 24-ից շատ առաջ:

Բացի այդ, հաշվի առնելով թուրքական կառավարության հարյուրամյա համառությունը ճանաչելու իր մեղավորությունը Ցեղասպանության համար և համապատասխան հատուցման մերժումը, հայ պաշտոնյաները պետք է հայտարարեն, որ նրանք մտադիր են արդարության հասնել վերջապես, տեղական, տարածաշրջանային և միջազգային դատարաններ դիմելու միջոցով:
Հարութ Սասունյան
«Կալիֆորնիա Կուրիեր» թերթի հրատարակիչ և խմբագիր

Թարգմանությունը՝ Ռուզաննա Ավագյանի

Եվրասիական տնտեսական հանձնաժողովի եւ Հայաստանի միջեւ ստորագրվել է համագործակցության խորացման հուշագիր` մեկնարկ տալով Մաքսային միությանն անդամակցելու համար նախատեսված «Ճանապարհային քարտեզի» ձեւավորման աշխատանքներին: Հուշագիրը ստորագրել են ՀՀ վարչապետ Տիգրան Սարգսյանը եւ նոյեմբերի 6-ին Երեւան ժամանած ԵՏՀ կոլեգիայի նախագահ Վիկտոր Խրիստենկոն:«Արմենպրես»-ը ներկայացնում է հարցազրույցը Վիկտոր Խրիստենկոյի հետ:

– Պարոն Խրիստիենկո, ի՞նչ նպատակներ է դրել իր առջեւ Մաքսային միությունը:

-Մեր գլխավոր նպատակը միասնական տնտեսական գոտու ստեղծումն է, որը հիմնված է ապրանքերի փոխանցման, ծառայությունների, կապիտալի եւ աշխատանքի ազատության վրա: Մի քանի տարի առաջ Բելառուսի, Ղազախստանի եւ Ռուսաստանի նախագահները` հաշվի առնելով համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամը, ընդունեցին որոշումը, որը կտրուկ ակտիվացրեց տնտեսական ինտեգրացիան Եվրասիական գոտում: Արդյունքում, 2011-ին այն կոչվեց Մաքսային միություն: Երեք երկրների տնտեսական միավորումը ինտեգրացիայի զարգացման առաջին փուլն էր: Ի՞նչ է դա նշանակում: Վերոնշյալ երեք երկրներում ընդունվում է միասնական մաքսային կոդեքս, միասնական մաքսային դրույք, արտաքին առեւտրի եւ մաքսային կանոնների միասնական համակարգ, միասնական իրավական դաշտ տեխնիկական կանոնակարգման ոլորտում: Առաջին հերթին, Մաքսային միությունն ապահովում է ապրանքների ազատ ելումուտ: Հսկայական գործ է կատարվել նաեւ աշխատուժի ելումուտի համար: 2012-ի հունվարի 1-ից մենք մտանք հաջորդ փուլ. միասնական տնտեսական գոտու ձեւավորում: Այստեղ արդեն ստեղծվել է համակարգային աշխատանք: Վերազգային գաղափարին աստիճանաբար տրվում են նոր լիազորություններ: Դրանց իրականացման համար ստեղծվեց Եվրասիական տնտեսական հանձնաժողով. որը առանցքային դիրքորոշումների համար աննախադեպ կառույց է: Կարգավիճակի առումով այն վերազգային կառույց է` թե լիազորությունների ծավալի, թե ինտեգրման տրամաբանությամբ: Փաստորեն, մենք պետք է անցնենք Եվրամիության ճանապարհը, սակայն շատ ավելի արագ տեմպերով: Ծառայությունների, կապիտալի եւ աշխատուժի ազատ ելումուտի համար մենք շարունակում ենք աշխատել եւ ստեղծել իրավական դաշտ, միաժամանակ, հիմք ընդունելով երեք երկրների նախագահների հայտարարությունները, ձեւավորել առաջատար ինտեգրացիոն Եվրասիական տնտեսական միավորում: Այն պետք է գործի 2015-ի նոյեմբերի 1-ից:
Երկրների բիզնես գործունեություն եւ աշխատանքի հիմնական լսարան. սա նշանակում է միասնական շուկայի ստեղծում` միասնական օրենսդրությամբ եւ 170 միլիոն սպառողով: Մակրոտնտեսական քաղաքականության առումով այն ներդաշնակ է, կան մրցակցության կանոներ, տեխնիկական կարգավորման համակարգեր, տրանսպորտ, բնական մենաշնորհների սակագներ, գյուղատնտեսական եւ արդյունաբերական սուբսիդիաներ: Եվրասիական տնտեսական նախագծի իրականացումը մենք գնահատում ենք որպես հնարավորություն, որը կնպաստի անդամ պետություններում տնտեսական աճի բարձրացմանն ու տնտեսության արդականացմանը:
-Դուք առաջիններից էիք, որ հայտարարեցիք` ընդհանուր սահմանների բացակայությունը չիկարող խոչընդոտել Հայաստանի անդամակցությանը Մաքսային միությանը: Ինչպե՞ս եքպատկերացնում այդ համագործակցությունն առանց ընդհանուր սահմանի:
-Ընդհանուր սահմանի բացակայությունը չի կարող խոչընդոտ հանդիսանալ տնտեսական ինտեգրացիայի համար: Այս առնչությամբ կարող եմ թվել բազմաթիվ օրինակներ: Օրինակ, երբ Հունաստանն անդամակցեց Եվրամիությանը, չուներ ընդհանուր սահման (ընդհանուր սահմանն ապահովում էր Բուլղարիան, որ վերջերս է անդամակցել ԵՄ-ին): Կիպրոսը նույնպես չունի ընդհանուր սահման ԵՄ-ի հետ, սակայն դա չի խանգարել անդամակցել Եվրամիությանը: Մյուս կողմից, որպեսզի հասկանանք, թե որքանով է կարեւոր սահմանների մասին խոսակցությունը, պետք է փորձենք հասկանալ, թե տնտեսական առումով ի՞նչ է նշանակում սահման: Սահմանը դա բիզնեսմենների համար ծախս է: Հատելով սահմանն անհրաժեշտ է ապրանքի ելումուտի համար փաստաթղթեր լրացնել, սահմանված մաքսատուրք վճարել: Այսօր Հայաստանից ապրանք արտահանելու համար, անհրաժեշտ է լրացնել տարանցիկ դեկլարացիա ապրանքը Վրաստանով անցկացնելու համար, իսկ Մաքսային միություն մուտք գործելու համար, օրինակ Ռուսաստան, անհրաժեշտ է ներկայացնել փաստաթղթղեր ապրանքի ներմուծման համար, իրականացնել մաքսազերծման համար անհրաժեշտ բոլոր ընթացակարգերը` պահեստներ, միջնորդներ, վճարումներ: Հայաստանի` Մաքսային միությանն անդամակցությունից հետո, ընթացակարգի երկրորդ հատվածը կվերանա: Այն ապրանքը, որն ուղարկվելու է Մաքսային միություն, Հայաստանի սահմանին կգրանցվի որպես «ազատ տարանցման համար» եւ մուտք կգործի Վրաստան: Իսկ Ռուսաստան մուտք գործելու ժամանակ, ռուսական սահմանին կստուգվի կնիքն ու տեսնելով հայ սահմանապահների վերոնշյալ հավաստիացումը, թույլ կտրվի ապրանքի մուտքը Մաքսային միություն առանց պահեստների, միջնորդների եւ այլն: Դա էապես նվազեցնում է ծախսերը, ինչը ամենակարեւորն է, երբ մենք խոսում ենք ապրանքի մասին:
Սակայն այսօր տնտեսության մեծ մասը ոչ թե ապրանքներն են, այլ ծառայությունները: Դա տնտեսության մի հսկայական ոլորտ է` կապ, տրանսպորտ, շինարարություն, ֆինանսական ծառայություններ եւ այլն: Եվ այս ամբողջ ոլորտը սահմանի առնչությամբ ավելի քիչ զգայուն է: Այս պարագայում սահմանը չի ստեղծում ծախսեր: Գործարարների համար ավելի մեծ ծախսեր ստեղծում են այս ոլորտներում տարբեր երկրներում կարգավորման տարբեր մեխանիզմները: Մաքսային միությունում եւ միասնական տնտեսական գոտում շարժվում ենք դեպի ծառայությունների կարգավորման եւ Հայաստանն էլ, միանալով Մաքսային միությանը, կմիանա այդ ծառայությունների ազատ շարժին: Դա շատ կարեւոր է եւ շատ իրական, որովհետեւ Մաքսային միության երկրների տնտեսությունում ծառայությունների տեսակարար կշիռը 60 տոկոս է: Ծառայություններն ավելի մեծ արդյունքներ գրանցելով հանդերձ նաեւ պակաս զգայուն են սահմանների նկատմամբ, նշանակում է` այդ ոլորտների համար Մաքսային միությանը միանալը առավելություններ ունի:
-Ի՞նչ եք կարծում, ի՞նչ կտա Մաքսային միությունը Հայաստանին, իսկ համագործակցությունըՀայաստանի հետ` Մաքսային միությանը:
-Եթե խոսենք ավել գլոբալ, ապա Մաքսային միությունը, դա ազատ տարածք է` 170 միլիոն սպառող ունեցող շուկա, որը զարգացման նոր աղբյուր է: Բայց ես կարծում եմ` Հայաստանի համար կարեւոր է ոչ միայն ապրանքների ու ծառայությունների ազատ շարժը, այլեւ աշխատուժը: Նման հեռանկարը, հաշվի առնելով նաեւ այն փաստը, որ հայկական սփյուռքի մի մեծ զանգված ապրում եւ աշխատում է Մաքսային միության տարածքում, նույնպես կարեւոր է: Ես հիմա չեմ փորձի թվերով ներկայացնել կամ հաշվել, թե տարեկան որքան շահույթ կլինի, հատկապես, թե ի՞նչ է տալու համագործակցությունը Մաքսային միությանը: Կարծում եմ` ամենակարեւորը, որ տալիս է այս նախագիծը, երկրաժամկետ հեռանկարների ընկալումն է, թե ում հետ համագործակցությամբ դու նվազագույնի կհասցնես տնտեսական ռիսկերն ու կզարգացնես քո հետաքրքրություններն այդ քառյակի շրջանակում` արդեն Հայաստանի հետ եւ նաեւ, թե ինչպես այդ քառյակը կզարգացնի իր շահերն արտաքին աշխարհում: Եվ այդ առումով առաջնահերթությունների համար կայուն համակարգի ստեղծումը, մեծ գաղափարի իրականացումը բոլորին տալիս է վստահություն` մարդկանց` իրենց կյանքում, գործարարներին` ներդրումների ժամանակ: Սա ամենակարեւորն է:
-Ե՞րբ պատրաստ կլինի Հայաստանը Մաքսային միությանն ու Եվրասիական տնտեսական տարածությանը միացնող «Ճանապարհային քարտեզը»: Ի՞նչ ժամկետների մասին է խոսքը գնում, հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ ՀՀ նախագահ Սերժ Սարգսյանը Մինսկում Եվրասիական տնտեսական բարձրագույն խորհրդի ժամանակ հայտարարեց, որ Հայաստանը պատրաստ է արագացված տեմպերով անդամակցել միությանը:
-Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգսյանը դիմել է Բելառուսի, Ղազախստանի եւ Ռուսաստանի նախագահներին` խնդրելով արագացնել Հայաստանի` Մաքսային միությանն ու Եվրասիական տնտեսական գոտուն անդամակցության ընթացքը: Երեք երկրների նախագահները ողջունեցին այդ հայտարարությունն ու դա նշանակում է, որ փորձագետների վրա դրված է համապատասխան աշխատանք, իհարկե ոչ ի հաշիվ որակի: Դժվար է կանխատեսել, թե երբ կավարտվեն «Ճանապարհային քարտեզի» աշխատանքները: Այս ամսվա ընթացքում կստեղծվի պաշտոնական խումբ 4 երկրների ներկայացուցիչներից եւ հանձնաժողովից: Մենք արդեն սկսել են փորձագիտական մակարդակով պարզել «Ճանապարհային քարտեզի» շրջանակը, որը արդեն վստահություն է ներշնչում: Մի կողմից մենք ունենք Ղրղզստանի հետ աշխատանքային փորձը, եւ աշխատանքի ուղղությունները պարզ են, մյուս կողմից, ինչի մասին ես կարող եմ հստակ ասել Երեւան այցելության արդյունքներից դատելով, հայ փորձագետների որակավորումն ու աշխատանքային ծավալը շատ բարձր է եւ որակյալ: Դա մեզ թույլ է տալիս հուսալ, որ «Ճանապարհային քարտեզի» շուրջ աշխատանքները կավարտվեն կարճ ժամանակահատվածում: Չեմ կարող ասել, որ ես սնահավատ եմ, սակայն չեմ ցանկանում կոնկրետ ժամանակ նշել: Մոսկվայում դեկտեմբերին կայանալիք նախագահների գագաթաժողովի ժամանակ, մենք նախատեսում ենք զեկուցել ընթացող աշխատանքների մասին: Հույս ունեմ, որ զեկույցը կլինի շատ լավատեսական:
– Հասկանալի է, որ մաքսային միությունների ձեւավորումը բարդ գործընթաց է, եւ Ձեր վրա իրապես մեծ պատասխանատվություն է դրված: Այդուհանդերձ, որքա՞ն արագ են Մաքսային միությանն անդամակցող եւ անդամակցել հավակնող պետությունների միջեւ մաքսային, առեւտրային անջրպետներն արագ լուծվում, որքան արագ է ընթանում գործող կանոնակարգերի համապատասխանեցումը:
– Երեք երկրների միջեւ առեւտրային արգելքներ չկան: Մաքսային միությանն անդամակցող երկրի համար առեւտրային արգելքները միանգամից կանհետանան: Ի՞նչ է սա նշանակում: Եթե Հայաստանն անդամակցում է Մաքսային միությանը եւ միաժամանակ խնդրում է որոշ ժամանակով թողնել հատուկ ռեժիմներով որոշ ապրանքների մուտքը շուկա, որ տարբերվում է Մաքսային միության ռեժիմից, դա սկզբունքորեն հնարավոր է: Բայց դա կնշանակի այդ ժամանակահատվածի համար պահել լիակատար մաքսային վերահսկողություն հայկական բոլոր ապրանքների վրա: Որքան փոքր լինի այն ապրանքների ցանկը, որոնց համար Հայաստանը հատուկ ռեժիմ կխնդրի, եւ որքան քիչ կլինի ժամկետը, այդքան ավելի արագ կլուծվեն բոլոր արգելքները:
-Ինչպե՞ս կմեկնաբանեք Բելառուսի նախագահ Ալեքսանդր Լուկաշենկոյի հայտարարությունը,թե Հայաստանը չի կարող անդամակցել Մաքսային միությանը, քանի դեռ չի լուծվել ԼՂՀ հարցը:Արդյո՞ք կարելի է Մաքսային միությանն անդամակցությունը կապել Լեռնային Ղարաբաղիխնդրի հետ:
-Ես իրավասու չեմ մեկնաբանելու անկախ երկրի նախագահի հայտարարությունը: Կարող եմ ձեր հարցին պատասխանել Մաքսային միության ձեւաչափի առումով: Ոչ մի կապ չկա Լեռնային Ղարաբաղի խնդրի եւ Հայաստանի` Մաքսային միությանն ու միասնական տնտեսական գոտու անդամակցության միջեւ: Մաքսային միությունն ու Միասնական տնտեսական տարածությունը տնտեսական սուբյեկտներ են եւ իրենց իրավասությունները բացառապես տնտեսական են: Եվ այս առումով ինչն է մեզ համար շատ կարեւոր, որ միջսահմանային ազատ անցուդարձի իրականացումը համապատասխանի Մաքսային միության նորմերին, որ մենք հասկանանք ապրանքը ի՞նչ անցակետերով է գնում, որպեսզի այս առումով չկարգավորված «գորշ կետեր» չմնան: Իսկ ինչ վերաբերում է Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ ընթացող քաղաքական իրավիճակին, ապա այն լուծվում է այլ, հատուկ այդ հարցի համար նշանակված ֆորմատով: Աշխատում է հատուկ ԵԱՀԿ Մինսկի խումբ, կան երկրներ, որոնք ղեկավարում են այդ գործընթացը եւ Աստված բոլորին հաջողություն եւ առողջություն տա, որպեսզի արագ լուծվի այդ խնդիրը:
-Մինսկում Ղազախստանի նախագահ պարոն Նազարբաեւը հայտարարեց Մաքսային միությանըմիանալու Թուրքիայի ցանկության մասին: Որքանո՞վ եք դուք դա իրատեսական համարում:
-Ես կարծում եմ, որ Նուրսուլթան Աբիշեւիչը նկատի ուներ, որ Թուրքիան հետաքրքրված է համագործակցել եւ ընդլայնել կապերը Մաքսային միության հետ: Խոսքն այս դեպքում Թուրքիայի մասնակցության որոշակի ձեւաչափին չէր վերաբերում: Այդ երկրից պաշտոնական որեւէ հայտարարություն չի եկել Մաքսային միությանն անդամակցելու վերաբերյալ: Սակայն, սրանով հանդերձ, Մաքսային միության շուկան շատ է հետաքրքրում Թուրքիային: Կան բազմաթիվ երկրներ, որոնք հետաքրքրված են Մաքսային միության հետ ունենալ խորացված համագործակցության ոչ թե որպես մասնակից, այլ ազատ առեւտրի գոտիների ձեւաչափի միջոցով: Այսօր արդեն այդ երկրների թիվը հասել է 36-ի: Սակայն դա չի նշանակում, որ այդ բոլոր երկրների հետ Մաքսային միությունը կունենա ազատ առեւտրի գոտի: Ազատ առեւտրի գոտու ձեւավորման վերաբերյալ բանակցությունների երեք փուլ է եղել Վիետնամի հետ: Այսօր արդեն ակտիվ աշխատանք է տարվում Եվրոպական ազատ առեւտրի ասոցիացիայի եւ Նոր Զելանդիայի հետ: Համատեղ գործակցության հարցն է քննարկվում Իսրայելի հետ: Հնդկաստանը նույնպես լուրջ հետաքրքրություններ է ներկայացնում: Այսպիսի հետաքրքրության պայմաններում Մաքսային միության հետ խորը համագործակցությունը կարող է իրականանալ միայն ազատ առեւտրի գոտու միջոցով, սակայն միայն այն ժամանակ, երբ առկա է Մաքսային միության անդամ երկրների հետաքրքրությունը դեպի տվյալ պետություն եւ հակառակը:
-Արդյո՞ք արդյունավետ կլինի համագործակցությունը Թուրքիայի հետ, մի պետության, որըՀայաստանի հետ փակ սահման ունի:
-Ես չեմ փորձի հարցին ենթադրական գնահատական տալ: Եթե..: Շատ դժվար է նման սցենարներ գրել: Բայց կարող եմ ասել, որ տնտեսական համագործակցության խորացումը, որը տանում է մրցակցության, մարդկանց բարեկեցության եւ կյանքի որակի բարձրացման, միշտ էլ հանդես է գալիս որպես դրական փաստարկ նման բարդ հարցերի լուծման պարագայում, մշակութային եւ հումանիտար կապերի ամրապնդումը, միշտ էլ լավ է: Դա թույլ է տալիս ոչ միայն լուծել, այլեւ խուսափել խնդիրներից: Կարծում եմ` Մաքսային միության հաջող իրականացումը մեծապես կնպաստի եւ դրական ազդեցություն կունենա տարածաշրջանում :
-Համագործակցության ինչպիսի՞ եզրեր եք տեսնում Եվրոմիության եւ Մաքսային միությանմիջեւ:
-Լավ հարց է: Ես կարծում եմ, հաշվի առնելով այն բոլոր դժվորությունները, որ այսօր առաջանում են Մաքսային միության եւ Եվրամիության փոխազդեցության առնչությամբ, արդյունավետ երկխոսության կարեւորությունն այդ երկու կառույցների միջեւ ակնհայտ է: Վստահ եմ, որ կգտնվի երկկողմանի ձեւաչափ եւ կապ Մաքսային միության երկրների հետ համապատասխան համաձայնագրերի հիման վրա: Որեւէ կասկած չունեմ, որ կազմակերպության միջոցով բազմակողմ երկխոսություն կիրականանա: Համոզված եմ, որ Եվրասիական միության ձեւավորումն ու ամրապնդումը կբերի նրան, որ կսկսվի երկխոսություն Եվրասիական միության եւ Եվրամիության միջեւ: Նաեւ համոզված եմ, որ դա հավասարապես կարեւոր է, թե Եվրասիական թե Եվրամիության համար: Այն մոդելը, որը ժամանակին կոչվում էր ընդհանուր տնտեսական գոտի` Լիսաբոնից մինչեւ Վլադիվոստոկ, դեռ պահպանում է իր արդիականությունը: Երեւի դեռ ոչ բոլոր խոշոր եւ համարձակ գաղափարների իրականացման ժամանակն է եկել, սակայն ինչպես ցույց է տալիս փորձը, լավ գաղափարները երբեք չեն կորչում եւ վերադառնում են:
-Նոյեմբերի 7-ին հանդիպել եք Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգսյանին: Խնդրում եմ,պատմեք հանդիպման մանրամասները: Եվ որպես եզրափակում, Երեւան կատարած այցըհամարո՞ւմ եք հաջողված, թե ոչ:
-Կարող եմ ընդգծել, որ Հայաստանի նախագահի քաղաքական կամքը (ես այդ մասին Սերժ Ազատիչին էլ ասացի) լավագույն կերպով անդրադառնում է կառավարության եւ փորձագետների գործողությունների վրա, որոնք մասնակցում են իրավական շրջանակի կազմակերպմանը որպեսզի Հայաստանն անդամակցի Մաքսային միությանն ու միասնական տնտեսական գոտուն: Դա, իհարկե, վերջին ամիսների կարեւորագույն արդյունքն է: Առաջին հերթին պարզ է եւ հստակ քաղաքական կամքը, որով Հայաստանի ղեկավարությունը հսկում է իրավիճակը: Իսկ դա ամենակարեւորն է այս աշխատանքի համար եւ նման բարդ նախագծում ինչպիսին է անդամակցությունը Մաքսային միությանն ու նրա հետագա զարգացումը: Այս առումով այցը շատ կարեւոր էր եւ հագեցած: Հաշվի առելով արագությունն ու վերաբերմունքը, որը մեզանից սպասում են նախագահները, փորձագետների եւ մասնագետների աշխատանքային այցերը կավելանան եւ մենք հույս ունենք, որ աշխատանքը շուտով կտա իր պտուղները:
Հասմիկ Հարությունյան, Սամվել Սարգսյան

Ազգային հատկությունների և արժեքների վրա է հիմնված ազգային զարգացումը...

Երվանդ Լալայանին իրավամբ կարելի է համարել հայ ազգագրության հիմնասյունը: Իսկապես անգնահատելի է նրա վաստակը Հայաստանում ազգագրության` որպես գիտության զարգացման գործում: Նրա մեծածավալ հետազոտությունները, ուսումնասիրությունները Հայաստանում գիտության այդ ճյուղի հիմքը դրեցին:

Ապագա գիտնականը ծնվել է 1864 թ. մարտի13-ին Ալեքսանդրապոլում, բանվորի ընտանիքում:

Նախնական կրթությունը ստացել է տեղի դպրոցում, ապա 1885 թ. ավարտել Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը: Նա շատ էր ցանկանում շարունակել ուսումը, սակայն նյութական միջոցների սակավությունը ժամանակավորապես հետ պահեցին այդ մտքից:

Դպրոցն ավարտելուց հետո, Լալայանն աշխատանքի է անցել նախ Ախալքալակում և Ախալցխայում, ապա` հայրենի Ալեքսանդրապոլում: Այս տարիներին նա ամուսնանում է Հասմիկ Հալայանի հետ` երիտասարդ ու ուսումնատենչ մի հայուհու, որի հետ 1890 թ. մեկնում է Եվրոպա` կյանքի կոչելու ուսման բաղձանքը:  Լալայանն ու կինն ընդունվում են Ժնևի համալսարան: Կինը սովորում է բնագիտական բաժանմունքում, Լալայանը` Ժնևի ինժեներական համալսարանի հասարակագիտության բաժնում:

1894 թ. Երվանդ Լալայանը ավարտում է համալսարանը` ստանալով սոցիալական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճան: Սակայն նրա կոչումը սոցիոլոգ դառնալը չէր:

1895 թ. նա աշխատանքի է ընդունվում Վիեննայի Մխիթարյան միաբանությունում, ինչը նրան հնարավորություն է ընձեռում ծանոթանալու Մխիթարյանների  հարուստ գրադարանին ու արխիվին: Այնտեղից նա շուտով տեղափոխվում է Փարիզ և աշխատանքի անցնում Մարդաբանական դպրոցում: Շուտով, սակայն, Լալայանը թողնում է այս աշխատանքը ևս ու վերադառնում հայրենիք: Նա հաստատվում է Արցախում և դասավանդում  Շուշիի թեմական դպրոցում:

Հենց Շուշիում աշխատելու տարիներին Երվանդ Լալայանը հղացավ «Ազգագրական հանդեսի» լույսընծայումը: Այդ գործում նրան մեծ աջակցություն ցույց տվեցին Թորոս Թորոմոնյանը, Մանուկ Աբեղյանը, Սերգեյ Զելինսկին, Լևոն Մելիքսեթ-Բեկը, Ստեփան Լիսիցյանը, Հրաչյա Աճառյանը, Խաչիկ Սամուելյանը, այլ անվանի գիտնականներ:

Եվ 1896 թ. լույս տեսավ «Ազգագրական հանդեսի» առաջին համարը, որը հայ գիտական մտքի նոր խոսք էր: «Ազգագրական հանդեսը» նվիրված էր հայ ազգագրությանը, բանահյուսությանն ու պատմությանը: «Ազգագրական հանդեսի» առաջին համարում Լալայանը գրում է. «Րոպեական ազդեցության տակ չենք վճռել մի այդպիսի հանդեսի հրատարակության ձեռնամուխ լինել, ոչ էլ պատահմամբ ենք ընտրել այն: Եվ մեզ ճանաչողները գիտեն, թե որքան ժամանակից ի վեր փայփայել ենք այս միտքը և որքան արգելքներ ենք հաղթել փոքր ի շատե նախապատրաստվելու այս գործի համար։ Այսօր մենք հանդես ենք գալիս ոչ թե միայն մեր ուժերի վրա վստահացած, այլ ազգի ինքնաճանաչության զգացման։ Թերթերի մեջ սփռված և աոանձին լույս տեսնող ազգագրական հոդվածներն արդեն ա֊պացուցանում են, որ հայոց ազգն էլ վերջապես զարթել է խոր քնից և ցանկանում է կատարել գիտության ամենիմաստ խոսքը»:

Հանդեսի  մատչելի և ուրույն ոճն այն սիրելի  դարձրեց հասարակական լայն խավերին: Տարիների ընթացքում «Ազգագրական հանդեսի» էջերում տպագրվեցին հազարավոր նյութեր հայոց ազգագրության, պատմության, ճարտարապետության, կենցաղի, սովորույթների մասին: Այդ առումով «Ազգագրական հանդեսը» հարուստ շտեմարան դարձավ ժամանակի և հետագայի ուսումնասիրողների համար, քանզի հայոց կենցաղում կորչող և վերացող բարքերն իսպառ անհայտ կմնային, եթե չլիներ Երվանդ Լալայանի այդ հրաշալի նախաձեռնությունը:

Իր խոսքում նա գրում է, որ ազգային հատկությունների և արժեքների վրա է հիմնված ազգային զարգացումը, և կոչ է անում հայ մտավորականությանը ձեռնամուխ լինել բանահավաքչության:

«Ազգագրական հանդեսը» տպագրվեց շուրջ 26 տարի (20 գիրք):

«Ազգագրական հանդեսում» տարբեր տարիներին լույս տեսան «Ջավախք», «Վարանդա», «Սիսիան», «Ղափան», «Գանձակի գավառ», «Բորչալուի գավառ», «Վասպուրական», «Գողթան գավառե», «Վայոց ձոր», «Նախիջևան կամ Նախճավանի ոստիկանական շրջան», «Զանգեզուր», «Նոր Բայազետի գավառ կամ Գեղարքունիք», «Ծիսական կարգերը հայոց մեջ»  աշխատությունները: Լալայանը հավաքել և հրատարակել է չափազանց արժեքավոր բանահյուսական նյութեր. «Ազգագրական հանդես», առանձին գրքերով՝ «Ջավախքի բուրմունք», «Հոբոս», «Մոլլա-Նասրէդոինը», «Պառավաշունչ», «Մարգարիտներ հայ բանահյուսության»  գործերը, գրի է առել հազարավոր հեքիաթներ, առակներ, առածներ: Լայնածավալ պեղումներ է կատարել Շարուր-Դարալագյազի, Նախիջևանի, Նոր Բայազետի գավառներում, Շրեշ բլուրում, Նուխի գավառի Նիժ և Վարդաշեն գյուղերում, Էլարում (Կոտայք):

Երվանդ Լալայանը 1900 թ. Թիֆլիսում կազմակերպում է «Ազգագրական հրատարակչական ընկերությունը», որի նպատակը հայ ուսումնասիրողների նորահայտ նյութերի տպագրությունն ու տարածումն էր: Շատ չանցած` 1906 թ., նրա նախաձեռնությամբ Թիֆլիսում հիմնադրվում է «Հայոց ազգագրական ընկերությունը»: Ըստ կանոնադրության` այս նոր ընկերության նպատակն էր ուսումնասիրել Կովկասը, կից երկրներր և հայկական գաղութները, մասնավորապես` ազգագրական և ընդհանրապես մարդաբանական գիտությունների տեսակետից: Այս ընկերությունը կարճ ժամանակամիջոցում արդյունավետ ու բեղմնավոր գործունեություն ծավալեց: Ընկերության հովանավորն անվանի հայ գործարար, բարեգործ Միքայել Արամյանցն էր, որ առատորեն բացում էր իր քսակը ընկերության գործունեությանը սատարելու համար: Ընկերությունը հնագիտական պեղումներ և ուսումնասիրություններ կատարեց Հայաստանի տարբեր վայրերում, իսկ նրա կատարած ամենաշնորհակալ աշխատանքն, ինչ խոսք, Անի մայրաքաղաքում հնագիտական պեղումներն ու ուսումնասիրություններն են:

Լալայանը մեծ ավանդ ունի ոչ միայն հայագիտության, այլև առհասարակ կովկասագիտության զարգացման բնագավառում: 1907 թ. նա Թիֆլիսում կովկասագիտական մեծ գրադարանի հիմքը դրեց, որը հետագայում մեծացավ և հարուստ գիտական կենտրոնի վերածվեց: Նա տարբեր ամբիոններից  դասախոսություններ է կարդացել հայերի, վրացիների, քրդերի, թուրքերի ծագումնաբանության և մշակույթի մասին:

Լալայանը նաև նկարազարդ ալբոմներ հրատարակեց Հայաստանի պատմական հուշարձանների վերաբերյալ հայերեն, ռուսերեն և ֆրանսերեն: Իր հետազոտությունների արդյունքում հավաքած արձանագրությունները հրատարակեց առանձին գրքով:

Կարճ ժամանակ անց Հայ ազգագրական ընկերությունն արդեն Թիֆլիսում բավական մեծ թանգարան էր ստեղծել: Թանգարանի առաջին ցուցադրությունը կազմակերպվեց 1913 թ. ապրիլի 24-ին Թիֆլիսում:

Հայաստանում և Վրաստանում խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո հենց Երվանդ Լալայանի ջանքերով թանգարանը Թիֆլիսից տեղափոխվեց Երևան, որի հիմքի վրա էլ ձևավորվեց Հայաստանի պատմության պետական թանգարանը, իսկ Լալայանը դարձավ նրա առաջին վարիչ-տնօրենը:

Նա նաև արժեքավոր գիտական թարգմանություններ է կատարել ռուսերենից և ֆրանսերենից:

Վաստակաշատ և երախտավոր գիտնականը մահկանացուն կնքեց 1931 թ. փետրվարի 24-ին, Երևանում: Ինչպես նշել է խաչիկ Սամվելյանը Լալայանին նվիրված մահախոսականում, թե՛ արտասահմանում, թե՛ Ռուսաստանում Լալայանի կատարած աշխատանքը կարող էին կատարել միայն հսկա ընկերություններ, գիտական մեծ հաստատություններ, մինչդեռ ականավոր նվիրյալը գրեթե միայնակ հիմքը դրեց հայ ազգագրության:

Մեր կենցաղն անհնար է պատկերացնել առանց սննդային պլաստիկի: Ամառային շատ սրճարաններ կամ արագ սննդի կետեր օգտագործում են պլաստիկ ամաններ: Գրեթե բոլոր զովացուցիչներն ու շշալցված ջրերը պլաստիկի մեջ են:

Կարելի է ենթադրել, որ եթե պլաստիկն ամենուր է, ուրեմն անվտանգ է ու չարժե դրա մասին մտածել: Մինչև որոշ սահման` դա ճիշտ է, եթե  օգտագործման պայմաններին հետևում ենք: Պլաստիկ շշերն ու ամանները պատրաստվում են զանազան պոլիմերներից: Դրանցից ամենաշատ կիրառվողը բազմավինիլքլորիդն է, պրոպիլենը, պոլիէթիլենը, պոլիկարբոնատը: Այդ նյութերն անվտանգ են ու սննդի մեջ էլ չեն ընկնում; Սակայն, որոշ դեպքերում դրանք սկսում են թույներ արտադրել, որոնք, հայտնվելով օրգանիզմում, վնաս են հասցնում: Ե՞րբ է այդպես լինում: Երբ մթերքը երկար է մնում սառնարանում, ու մարդն իր ծուլության պատճառով փորձում է սնունդը տաքացնել այն պլաստիկ ամանով, որով գնել է խանութից: Գործնականում բոլոր պոլիմերները ժամանակի ընթացքում «ծերանում» են: Դրա հետևանքով պլաստիկ իրերում քայքայում է  սկսվում: Արժե նշել, որ պլաստիկ արտադրանքի որոշ տեսակներ տարբեր պայմաններում են թունավոր դառնում, մեկը չի կարելի լվանալ, մյուսը` տաքացնել: Այսինքն` եթե կիրառման պայմանները խախտվում են, ապա այն դառնում է թունավոր ու վտանգավոր առողջության համար: Ուստի միշտ ուշադրություն դարձրեք մակնշման վրա: Պլաստիկ իրերի վրա միշտ էլ պայմանական նշաններ են դրվում` ընդունված գրեթե բոլոր երկրներում: Ամանի տակ 3 նետերով եռանկյուն է պատկերված, որում 1-ից 7 թվերն են, իսկ դրա տակ` պլաստիկի տառային կոդը:

1 թիվը  և տառային PETE կոդը ասում է, որ այդ ամանը պատրաստված է պոլիէթիլենտերեֆտալատից: Դա ամենատարածված սննդի պլաստիկն է: Դրանից պատրաստվում են շշեր, փաթեթավորման համար տարբեր ամաններ ու միանգամյա օգտագործման բաժակներ: Այն կիրառվում է ջուր, հյութեր, զովացուցիչներ պահելու համար:

2-ը և HDPE կոդը  ցույց են տալիս, որ փաթեթավորման տարան պատրաստված է բարձր ճնշման պոլիէթիլենից:Այն օգտագործվում է կաթնամթերքի, շամպունի, լվացամիջոցների ու սպիտակեցնող նյութերի համար:

3-ն ու PVC-ն ասում են, որ իրը պատրաստված է պոլիվինիլքլորիդից, որն օգտագործվում է սննդային յուղերի, ապակիների ու հայելիների լվացման հեղուկի համար: Այս պլաստիկն է օգտագործվում պլաստիկե խողովակների, հատակի  ծածկույթների, ձգվող առաստաղների, լոգասենյակի վարագույրի, պլաստիկե լուսամուտների, այգու կահույքի  պատրաստման նպատակով: Փաստորեն, մենք  ապրում ենք պոլիվինիլքլորիդի թագավորությունում: Բայց չգիտենք, որ այն պլաստմասսայի ամենավտանգավոր տեսակն է, որը  գրեթե անհնար է վերամշակել: Այրելու դեպքում վտանգավոր դիօքսիններ է արտադրում, որոնք քաղցկեղային հիվանդություններ կարող են առաջացնել:

4 և LDPE կոդը նշանակում է, որ այդ պլաստիկը ստեղծվել է ցածր ճնշման պոլիէթեիլենից: Այն օգտագործվում է տոպրակներ ու փափուկ  փաթեթավորման համար, կարելի է վերամշակել. սա սննդային պլաստիկներից թերևս ամենաանվտանգն է:

5 և PP կոդը պոլիպրոպիլենն է: Դրանից են պարտաստվում շշերի կափարիչները, թթվասերի, յոգուրտի, կետչուպի, մանանեխի ու մանկական սննդի շշերը: Դրանից նաև խաղալիքներ են պատրաստվում: Մարդու համար անվտանգ պլաստիկ է: Միակ թերությունն այն է, որ բացասական ջերմաստիճանի դեպքում դառնում է փխրուն:

6 և PS`  նախատեսված են պոլիստիրոլի համար, որից պատրաստվում են թռչունների վանդակի տակդիրները, մսամթերքի ամանները, մեկանգամյա բաժակներ ու ամաններ: Սա երկրորդային մշակման չի ենթարկվում, քանի որ պոլիվինիլքլորիդը տաքացնելիս քաղցկեղածին նյութեր է անջատում:

7 թիվն ու OTHER կոդը նշանակում է տարբեր պոլիմերների խառնուրդ: Այս խմբում  են պոլիկարբոնատից պատրաստված ապրանքները, որոնք երկար օգտագործելու ու հաճախակի լվանալու դեպքում կարող են  առողջության համար վտանգավոր բիսֆենոլ Ա անջատել:

Մեզ զանազան պոլիմերներ են շրջապատում, որոնցից պատրաստվում է սննդի պլաստիկը: Փաթեթավորման վրա նշված սննդի պահպանման ժամկետը  վերաբերում է նաև սննդի պլաստիկին: Մի մոռացեք, որ պոլիմերային փաթեթը պետք է օգտագործել ըստ նշանակության ու մեծ զգուշությամբ:

Էուստոմա,Լիզանտուս կամ “իռլանդական վարդ”. ահա այս հիասքանչ բույսի անվանումների ոչ լրիվ ցանկը, որին իսկապես  կարելի է ոչ սովորական վարդի տեղ դնել:

Էուստոման պատկանում է  երկշաքիլավորների ընտանիքին, նրա հայրենիքը Կենտրոնական Ամերիկան է, որտեղ տաք  և խոնավ կլիմա է: Սա հարկավոր է անպայման հաշվի առնել բույսը տանը կամ այգում աճեցնելու ժամանակ:

Էուստոմայի ծաղիկները տարբեր գունավորում են ունենում `պարզից մինչև թավշյա, իսկ ձևը հիշեցնում է վարդին:

Էուստոմայի տերևները էլիպսաձև են, մոմանման և թույլ  մոխրագույն երանգով: Լիզանտուսի տարբեր տեսակներ հասնում են  50-70 սմ: Կան նաև կարճ աճող տեսակներ, որոնք հասնում են 30սմ, դրանք  կարելի է  աճեցնել տանը` թաղարի մեջ:

Էուստոմայի ժամանակակից հիբրիդներն ու տեսակները.

Ամեն տարի վաճառքի են  հանվում  Էուստոմայի տարատեսակների  ավելի շատ սերմեր: Այժմ Լիզանտուսը հասանելի է ոչ միայն մասնագետ բուսաբաններին, այլև սիրողական ծաղկաբույծներին:
Վաճառվում են նաև Էուստոմայի բազմագույն ծաղիկներով փնջեր և ծաղկող բույսը թաղարի մեջ:

Էուստոմայի  աճեցումը պաշտպանված հողում և այգում.

Էուստոման կարելի է աճեցնել որպես բազմամյա, երկամյա կամ միամյա բույս:

Արտադրական պայմաններում լիզանտուսն  աճեցնում են փնջերի համար, այն համեմատվում է մեխակի աճեցման հետ: Բույսը հասցնում են ծաղկման, կտրատում և հետո արմատներից աճեցնում բույսի ծաղիկների նոր սերունդ:
Տնային պայմաններում լիզանտուսի ծաղիկները ծաղկելուց հետո կտրում են, իսկ բույսի վերականգնումը նույնն է: Ամռանը Էուստոման կարելի է աճեցնել դրսում` տնկելով այն ստվերում:Սակայն պետք է հաշվի առնել, որ նա սիրում է տաք, խոնավ և թարմ օդ: Այդ պատճառով բույսը ավելի լավ է աճում ջերմոցներում և ձմեռսյին այգիներում, որոնք հաճախ պետք է օդափոխել: Բույսը սիրում է պայծառ ու ցրված լուսավորություն:
Հանգստի ժամանակ լիզանտուսը համակերպվում է լույսի պակասի հետ

Ակտիվ աճի և ծաղկման շրջանում լիզանտուսի համար ամենագերադասելի ջերմաստիճանը 20-25 աստիճանն է, իսկ ձմռանը այն կարելի պահել  10-15 աստիճան Ցելսիուս  ջերմաստիճանում:

Լիզանտուս աճեցնելու ժամանակ հարկավոր չէ մեծ թաղար օգտագործել, և թաղարի հատակին անհրաժեշտ է մի շերտ դրենաժ լցնել:

Լիզանտուսի հողը պետք է լինի տորֆային, թեթև և ավելացվի մի քիչ փայտածուխ: Էուստոմայի խնամքում ամենաբարդը  ջրելու ճիշտ ռեժիմն է: Հողը հարկավոր է խոնավ պահել, բայց ոչ թաց:

Լիզանտուսի լավ ծաղկման համար անհրաժեշտ են նաև պարարտանյութերը, որ   ամեն շաբաթ տալիս են բույսի աճի ընթացքում:

Կայան և Կայծոն ամրոցների տեղադրման հարցը ժամանակին լուրջ տարակարծությունների և բանավեճերի տեղիք է տվել: Սակայն մինչ օրս գիտնականները միասնական եզրակացության չեն եկել, և հարցի կարևորությունը չի նվազել:

Տարակարծությունների պատճառները մի քանիսն են: Նախ` ամրոցներից ոչ մեկը մինչ այժմ բավարար պեղված չէ, որի պատճառով ուսումնասիրությունները սոսկ տեսական բնույթ ունեն, իսկ հայ և օտար պատմիչները ամրոցների մասին հաղորդել են անորոշ, երբեմն նաև հակասական և կցկտուր տվյալներ: Որևէ մեկը բերդերի տեղագրական ճշգրիտ նկարագրությունը չի տվել. պարզապես անդրադարձել են կողմնակիորեն:

Ուսումնասիրության համար լրացուցիչ բարդություն է առաջացնում նաև այն, որ խնդրո առարկա տարածաշրջանը` Լոռին, Սյունիքի, Տարոնի, Վասպուրականի նման չի ունեցել իր տոհմական պատմիչը: Եվ հարցը միայն ամրոցներով չի սահմանափակվում. գիտնականներից ոմանք վիճարկում են նաև Դեբեդ և Ձորագետ գետերի նույնացումը: Մասնավորապես, փորձ է արվում ապացուցելու, որ Դեբեդն ու միջնադարում հայտնի Ձորագետը տարբեր գետեր են:

Գիտնականների մի խումբ Կայանն ու Կայծոնը տեղադրում են Լոռիում` Դեբեդի հովտում. Կայծոնը` ներկայիս Շնող գյուղի տարածքում, Կայանը` Հաղբատի մոտ` Ակների սարահարթին կից բլրի ժայռոտ գագաթին:

Գիտնականների մյուս խումբը տուրք է տալիս պատմական գիտությունների դոկտոր Ռաֆայել Մաթևոսյանի այն տեսակետին, թե Կայանն ու Կայծոնը գտնվում են ոչ թե Լոռիում, այլ Տավուշում` Իջևանի տարածաշրջանում, Աղստևի հովտում: Կայծոնը նույնացվում է ներկայիս Մանթաշի, Կայանը` Կզըլ-Կալայի (Աղջկաբերդ) հետ:

Ռ. Մաթևոսյանն իր աշխատություններում ոչ միայն զույգ ամրոցները տեղադրում է Աղստևի հովտում, այլև բացառում է Լոռու ձորում Կայան անունով բերդի գոյության որևէ հնարավորություն, և միջնադարյան պատմիչների հիշատակած Ձորագետը տեղադրում է Աղստևի միջին հոսանքներում:

Հարցի մանրամասն քննությունն ու վերլուծությունը ցույց են տալիս, որ Կայան անունով բերդի` միայն Աղստևի հովտում գտնվելու վարկածը վիճարկելի է:

Ըստ իս` միջնադարում գոյություն ունեին Կայան անունով մի քանի ամրոցներ. մասնավորապես` Կայաններ կային և՛ Դեբեդաձորում, և՛ Աղստևի հովտում:

Ինչ վերաբերում է Կայծոնին, այն անկասկած գտնվում է Լոռիում` ներկայիս Շնող գյուղի Մեծ քարի գլուխ կոչվող թաղամասի տարածքում: Այն գրավում է ընդարձակ տարածություն և պատահական չէ, որ աղբյուրներում հաճախ հիշատակվել է որպես քաղաք: Կայծոնը հայտնի է նաև Ամանակ անունով, ինչպես նաև տեղական բարբառով` Գայձոն, Գիձեն, Գիջեն, Կիծեն անուններով:

Ռ. Մաթևոսյանը Կայծոնը տեղադրում է Աղստևի հովտում` նույնացնելով այն Մանթաշ բերդի հետ:

Սակայն, իր կարծիքը հիմնավորելու համար նա ոչ մի ստույգ փաստարկ չի բերում: Նա «Տաշիր-Ձորագետ» գրքում Կայծոնի տեղադրմանն անդրադառնում է կողմնակի` ամրոցի դիրքը որոշելիս առաջնորդվելով լոկ այն փաստով, որ Կայծոնը և Կայանը գտնվում են միմյանցից ոչ հեռու, և հնարավոր տարբերակներից, առանց լուրջ քննության, կանգ է առնում Մանթաշի վրա` անվանակոչելով նրան Կայծոն: Նա Կայծոնի Շնողում լինելը բացառում է սոսկ այն պատճառով, որ Աղստևի կայանը (Կզըլ-Կալա) Շնողից 50 կմ հեռավորության վրա է գտնվում, մինչդեռ պատմիչ Դավիթ Քոբայրեցու վկայությամբ` երկու ամրոցները նույն ձորի մեջ են` դեմ դիմաց: Դրանից Ռ. Մաթևոսյանը հետևություն է անում, որ Կայծոնը չի կարող լինել Շնողում, ու  այն ենթադրաբար նույնացնում է Մանթաշի հետ:

Ռ.Մաթևոսյանը ոչ միայն չի հիմնավորում Կայծոնի և Մանթաշի նույնացումը, այլև հաշվի չի առնում մի կարևոր հանգամանք. Իջևանի շրջանում այսօր ոչ ոք Մանթաշին Կայծոն չի կոչում, մինչդեռ Շնողում և հարակից բնակավայրերում գյուղն այսօր էլ կոչում են միջնադարյան ամրոցի անունով:

Կայծոնի շինարարության ժամանակի և հեղինակի մասին ստույգ տվյալ չկա: Չի կարելի հիմք ընդունել Մխիթար Այրիվանեցու հաղորդումը, թե «… սա է որդին Հոլոմ Վասակայ` շինողին Բջնոյ, Կայենոյ եւ Կայծենոյ … »:

Նախ` Այրիվանեցին, լինելով ԺԴ դարի պատմիչ, չէր կարող առանց աղբյուրների օգնության որոշել ամրոցների կառուցողին: Բացի այդ, Այրիվանեցու բերած փաստարկները ճշմարտացի համարել չենք կարող այն պատճառով, որ Կայան ամրոցը 922 թ. դեպքերի առթիվ արդեն հայտնի էր, մինչդեռ Հոլոմ Վասակն այդ ժամանակ ծնված չէր:

Կայան բերդի առաջին հիշատակությունը Դրասխանակերտցունն է, որն այն հիշում է 922 թ. Սահակ Սևադայի ապստամբության կապակցությամբ:

Կայանի տեղադրման հարցում ճիշտ եզրակացության է եկել Թ. Հակոբյանը, որն ընդունում է Կայան անունով երկու ամրոցների գոյությունը: Նա Կայաններից մեկը տեղադրում է Լոռիում` Դեբեդաձորում, մյուսը` Աղստևի հովտում` նույնացնելով Կզըլ-Կալայի հետ:

Իրոք, բոլոր փաստերը վկայում են երկու Կայանների գոյության մասին, պարզապես պետք է զանազանել, թե պատմիչները տվյալ դեպքում ամրոցներից որը նկատի ունեն: Սակայն այս հարցը հատուկ քննություն է պահանջում:

Երկու Կայանների ճակատագրերը տարբեր են եղել: Նրանցից առաջինը` Հաղբատավանքի Կայանը, բազմիցս ենթարկվելով թշնամական հարձակումների` երկու անգամ մասնակի և հիմնովին ավերվել է (922 թ. և 1105 թ.)` երկար ժամանակ դուրս մնալով ուշադրությունից:

Այլ է Կայծոնի ճակատագիրը, որ համեմատաբար երկար գոյատևելով որպես ամրոց` մյուս Կայանի հետ պահպանեց իր նշանակությունն ու հզորությունը մինչև մոնղոլական արշավանքները: Մենք հակված ենք այն տեսակետին, որ Լոռվա Կայանը կառուցվել է ավելի վաղ, քան Աղստևինը: Հավանաբար ամրոցը հիմնադրել են Բագրատունիները 888-ից հետո, երբ Տաշիրը խլելով վրացիներից` Աշոտ I-ը այն միացրեց Հայաստանին:

Ռ. Մաթևոսյանը, չընդունելով Հաղբատաձորում Կայանի գոյությունը, բերում է մի շարք փաստարկներ, որոնք, սակայն, քննադատությանը չեն դիմանում: Նա ամրոցը Կայան չի անվանում, այլ` «ամրոց Հաղբատա Սբ. Նշանի»` մեջբերելով ամրոցի տարածքում գտնվող Սբ. Աստվածածին եկեղեցու պատի վրայի արձանագրությունը:

Ըստ Ռ. Մաթևոսյանի` ամրոցը կառուցվել է 1233 թ. և անանուն լինելու պատճառով կոչվել է ամրոց Հաղբատա Սբ. Նշանի:

Չենք ցանկանում դիտավորություն տեսնել Ռ. Մաթևոսյանի կատարած մեջբերման մեջ, բայց արձանագրության մեջ ամենևին այդպես չի գրված և «ամրոց Հաղբատա սբ. Նշանի»-ն բերդի անունը չէ: Արձանագրության մեջ գրված է.

«Ի թւին Հայոց ՈՁԲ կամաւն Աստծոյ ես` տէր Յոհանէս, առաջնորդ Հաղբատա, քուերորդի մեծ պատրոնացն Զաքարէի եւ Իւանէի, ի ժամանակի, որ եհաս սասնումն աշխարհիս մերոյ անաւրեն խորեզմենցն, ոչ գոյր տեղի ապաստանի սուրբ Նշանիս եւ եղբարցս: Հրամանաւ քեռոյն իմո Իւանէի եւ որդոյն իւրոյ Աւագին, եւ Շահնշահի որդոյն Զաքարէի շինեցի զամրոցս եւ զեկեղեցիս Հաղբատա սուրբ Նշանիս բազում աշխատութեամբ …»:

Ինչպես տեսնում ենք արձանագրության մեջ գրված է «զամրոցս եւ զեկեղեցիս»: Այսինքն` «Հաղբատա սուրբ Նշանիս» ամրոցի անվանումը չէ, և խոսքը պարզապես ամրոցի և սուրբ Նշան եկեղեցու վերանորոգման մասին է: Բնական է` շինեցի բառը գործածված է վերանորոգել իմաստով: Ռ. Մաթևոսյանը անտեսել է արձանագրության և շաղկապը, որն էլ փոխել է իմաստը: Հեղինակը, մեջբերելով արձանագրության այն հատվածը, որ ամրոցը շինվել է որպես ապաստան Հաղբատավանքի միաբանության, նշում է, որ ամրոցը չի կարող Կայանը լինել, քանզի այն հայտնի է 922-ից, իսկ այդ ժամանակ Հաղբատավանքը կառուցված չէր:

Արձանագրության մեջ գրված է. «ի ժամանակի, որ եհաս սասանումն խորեզմցին, ոչ գոյր տեղի ապաստանի սուրբ Նշանիս եւ եղբարցս»:

Այսինքն` Խորեզմի շահ Ջալալ Էդ-Դինի արշավանքների ծանր հետևանքները հաշվի առնելով` «հրամանաւ քեռոյն իմո» եպիսկոպոսը վերականգնում է 1105 թ. ավերված ամրոցը: Ուրեմն 1105 թ. ավերված և ռազմավարական նշանակությունը կորցրած ամրոցը վերականգնվում է որպես ապաստան վանքի միաբանության:

Իր գրքում Ռ. Մաթևոսյանը փորձում է ապացուցել նաև, որ միջնադարում հայտնի Ձորագետը այժմյան Դեբեդը չէ: Նա Ձորագետը տեղադրում է Աղստևի միջին հոսանքներում, որն ընդգրկում է Տավուշ գավառը: Հեղինակը չի բացառում, սակայն, միաժամանակ երկու Ձորագետի գոյությունը:

Ստեփանոս Օրբելյանը, խոսելով Բագրատունյաց պետության սահմանների մասին, գրում է. «Այն ժամանակ Բագրատունիները իշխում էին միայն Շիրակին և Այրարատին, մինչև Գեղարքունիք, Ուտիք, Կարին, մինչև Վասպուրականի սահմանը, Ձորագետ ու Գարդման»:

Ռ. Մաթևոսյանը չի ընդունում Դեբեդի և Ձորագետի նույնացումը` պատճառաբանելով, որ Դեբեդը փոքր գետ է, որպեսզի սահմանաբաժան համարվեր:

Նախ` պետությունների և իշխանությունների սահմանաբաժան կարող է համարվել ոչ միայն փոքր գետը, այլև բլուրը, սահմանաքարը, ձորակը, ապա, եթե նույնիսկ ընդունելու լինենք, որ պատմիչը նկատի ունի Աղստևը, Դեբեդը հորդառատությամբ ու մեծությամբ ոչ միայն չի զիջում Աղստևին, այլև զգալիորեն գերազանցում է: Դեբեդի երկարությունը կազմում է 178 կմ, Աղստևինը` 133:

Պատմիչները Կայան և Կայծոն բերդերը, ինչպես նաև Հաղբատի և Սանահինի եկեղեցիները կապել են Ձորագետի, Սևորդիքի հետ:

Վարդան պատմիչը, խոսելով Հովհաննես-Սմբատ արքայի ստացած ժառանգության մասին, գրում է. «… զԿայեան, եւ զԿայծոն եւ զՏաւուշ գաւառն Սեւորդեաց…»: Նա ամրոցները տեղադրում է Սևորդիքում: Մի այլ տեղ Սևորդիքում են հիշատակվում Հաղբատն ու Սանահինը. «Եւ են ի վերայ Սաւորդեաց Ձորոյ գետին ի շինեալ հոյակապ եւ հռչակաւոր սուրբ ուխտ(ք)ն Հաղբատ եւ Սանահին, զոր շինեաց Խոսրովանուշ թագուհին` կինն Աշոտոյ Ողորմածին»:

Այսինքն` Հաղբատը, Սանահինը, Կայանը, Կայծոնը և Ձորագետը գտնվում են Սևորդիքում: Ապա նույնացվում են Տաշիր-Լոռի-Սևորդիք տեղանուները. «Տաշիր Լօռի է, ուր կան ուխտն Հաղբատ եւ Սանահին, ուր կայ տապանն սուրբ պատրիարգին Հայոց Հովհաննու Օձնեցոյն»:

Սևորդիքը Լոռիում է տեղադրում նաև Ստեփանոս Ասողիկը. «… Ճգնաւորականաց տեղիք Սեւորդեաց աշխարհին… որոնց երկոցունք տեղացն անուանք Հաղբատ եւ Սանահին…»:

Այս ու նմանօրինակ այլ փաստեր վկայում են, որ միջնադարում, Ձորագետի մասին խոսելով, պատմիչները նկատի են ունեցել այսօրվա Դեբեդը, և Ռ. Մաթևոսյանի փորձը` ժխտելու X դարում Ձորագետի գոյությունը Լոռիում, անհիմն է:

Այսպիսով, փաստերի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ միջնադարում եղել են Կայան անունով երկու ամրոցներ. մեկը Լոռիում` Հաղբատի մոտ, մյուսը` Աղստևի հովտում: Դրանց հետ հիշատակվող Կայծոնը ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ ներկայիս Շնող գյուղի տարածքում գտնվող ամրոցը, իսկ Ձորագետը նույն Դեբեդն է, որ հայտնի է եղել նաև Քուրդ-Վաճառ, Սևորդյաց գետ անուններով:

Վահան Չերազը մեծ ներդրում ունի ֆիզիկական կուլտուրան և սպորտը, սկաուտական շարժումը Հայաստանում զարգացնելու գործում: Ցավոք, դեռևս արժանին չի հատուցվել անվանի գործչի հիշատակը վառ պահելու համար: Եվ այս առումով պարտք ունենք:

Խորհրդային տարիներին նրա անունը փորձում էին չհիշատակել, թեև Չերազը անկուսակցական է եղել: Իսկ պատճառն այն էր, որ նա  XX դարի սկզբին հայ ազատագրական պայքարի մարտիկներից էր, զինվորագրվել էր Անդրանիկի կամավորական գնդին և զորավարի անձնական թարգմանիչն էր:

1886-ի օգոստոսի 16-ին Պոլսում ծնված Չերազը փայլուն կրթություն էր ստացել. 1896-1904 թթ. սովորել էր Փարիզում, Լոնդոնում և ոչ միայն օտար լեզուների էր տիրապետում (անգլերեն, ֆրանսերեն, հունարեն, թուրքերեն), այլև ուսումնասիրել էր ֆրանսիական մարմնամարզության ու անգլիական մարզական խաղերի համակարգերը: Նրան 1920-ին Հայաստանի առաջին հանրապետության ղեկավարները, մասնավորապես, կրթության նախարար Նիկոլ Աղբալյանն էր հրավիրել, և Ստամբուլից գալով` Չերազը լայնածավալ աշխատանք էր իրականացնում, անում հնարավորը, որպեսզի  Ալեքսանդրապոլի ամերիկյան որբանոցներում պատանիները և աղջիկները համակողմանի դաստիարակություն ստանան, լինեն ֆիզիկապես ամուր և ուժեղ: Նա առաջինն էր, որն օգնեց հայ պատանիներին, որպեսզի ծանոթանան ֆուտբոլ, բռնցքամարտ, ջրացատկ, թենիս, աթլետիկա, լող մարզաձևերին: Ընդ որում, երեխաները լողով զբաղվում էին շուրջտարին, մարմինը կոփում էին նաև ձմռանը` ակոսելով Արփա գետի ջրերը:

Հայաստանում խորհրդային կարգեր հաստատվելուց հետո վտանգավոր ժամանակներ էին, սակայն մասնագետը չցանկացավ հեռանալ և շարունակեց հայրենանվեր գործունեությունը, մինչդեռ արտասահման տեղափոխվելով` կունենար բարեկեցիկ ապրելու հնարավորություն: Այդուհանդերձ 1927-ին Չերազը գնդակահարվեց  Թբիլիսիի Մետեխի բանտում. դահիճն անձամբ Լավրենտի Բերիան էր:

Երկար ժամանակ արգելվում էր Վահան Չերազի անունը հիշատակելը: Միայն անկախացումից հետո քայլեր ձեռնարկվեցին տխուր ժամանակների հանիրավի զոհ դարձած հայորդու հիշատակը հավերժացնելու համար: 1991-ին Գյումրիում նախաձեռնող խումբ ստեղծվեց, նախագիծ կազմվեց, ըստ որի` նախատեսվում էր Գյումրիի փողոցներից մեկը, նաև Գյումրիի օլիմպիական հերթափոխի ուսումնարանը կոչել Վահան Չերազի անունով:

Սակայն տարիներ պահանջվեցին, որպեսզի մտահղացումն իրականություն դառնար: Միայն XXI դարի սկզբին Գյումրին Չերազի անունով փողոց ունեցավ:

Եվ քանի որ մի շարք անվանի գիտնականներ, հասարակական և քաղաքական գործիչներ դիմել էին Գյումրիի քաղաքապետին, 2002 թ. անվանակոչության ցուցատախտակ փակցվեց նաև Գյումրիի օլիմպիական հերթափոխի ուսումնարանի պատին: Տոնախմբություն էր կազմակերպվել, հանդիսավոր արարողություն, որին ներկա էին ղեկավար այրեր, Վահան Չերազի հարազատները:

Թվում էր, թե սայլը տեղից շարժվել է, սակայն, ինչքան էլ տարօրինակ է, դարձյալ խնդիրներ կան:

Վահան Չերազի հիշատակին նվիրված ֆիլմ ստեղծելու նպատակով այս տարի Երևանից Գյումրի այցելած խմբի անդամներին, նաև նրա դստերը` երջանկահիշատակ անվանի հայագետ Ռաֆայել Իշխանյանի այրի Բյուրակն Անդրեասյանին, նրա որդուն` լրագրող Վահան Իշխանյանին, անակնկալ էր սպասում: Պարզվում է, որ անհետացել է շենքի պատին փակցված անվանակոչության ցուցատախտակը:

Մարզօջախի տնօրենը պատճառաբանել է, որ հաստատությունը քաղաքային ենթակայության չէ, մինչդեռ անվանակոչելու որոշումը Գյումրիի քաղաքապետարանն է կայացրել, որը իրավասու չէ այդ հարցում: Ստացվում է` ամեն ինչ օրինականացնելու համար պետք է մարզօջախի` այժմ արդեն Գյումրիի օլիմպիական հերթափոխի պետական մարզական քոլեջի վերադաս կազմակերպությունը` Հայաստանի սպորտի և երիտասարդության հարցերի նախարարությունն անվանակոչություն իրականացնելու հարցին հավանություն տա, առաջարկ ներկայացնի և Հայաստանի կառավարությունն էլ այն վավերացնի:

Ի դեպ, նման անախորժ նախադեպեր կան: Նախկինում մի շարք մարզադպրոցներ, որոնք հիմնադրել էին հայկական սպորտի անվանի մարզիկները,  ժողովուրդը տարիներ ի վեր նրանց անունով էր կոչում դրանք, սակայն օրինական անվանակոչություն չէր կատարվում: Խոսքը վերաբերում է մարմնամարզիկ Հրանտ Շահինյանի, Ալբերտ Ազարյանի, բռնցքամարտիկ Վլադիմիր Ենգիբարյանի, հնգամարտիկ Իգոր Նովիկովի, ըմբիշ Նորայր Մուշեղյանի մարզադպրոցներին:  Բայց սա առանձին խոսակցության նյութ է:

Գյումրիի մանկավարժական ինստիտուտի ֆիզիկական դաստիարակության և դասավանդման մեթոդիկայի ամբիոնի պրոֆեսոր Ռաֆիկ Պապոյանը, որը «Սկաուտական շարժման տարածումը Հայաստանում» (1991 թ.) և մի շարք այլ գրքերի հեղինակ է, 1990-ականներից  գլխավորում է նախաձեռնող խումբը, որը զբաղվում է Վահան Չերազի հիշատակը հավերժացնելու հարցերով: Նա չթաքցրեց, որ վեճ է եղել մարզօջախի տնօրեն Հակոբ Փանոսյանի հետ: Պապոյանի վկայությամբ` մարզօջախի ղեկավարությունը պատճառաբանել է, որ համապատասխան որոշում չկա վերին ատյաններից,  բացի այդ, հաստատության անվանումը փոխվել է, այդ իսկ պատճառով` ցուցատախտակը հանվել է:

Դա կատարվել է տարիներ առաջ, երբ ուսումնարանը դարձել է քոլեջ:

«Տորք» ֆուտբոլային թիմը Կոստանդնուպոլսում, հիմնադիր` Վահան Չերազ (երկրորդ շարք, մեջտեղում)

– Ստացվում է, որ փաստաթղթերով ոչինչ չկա, միայն խորհրդանշական ձևով կարելի է ուսումնարանը կոչել Վահան Չերազի անունով: Ինքս Վահան Չերազի մեծադիր նկարն եմ տվել, որը փակցվել է: Կարծում եմ, որ որևէ խնդիր չէր լինի, եթե ցուցատախտակը չհանվեր: Համենայն դեպս, մարզօջախի ղեկավարությունը ներկայումս այնքան էլ շահագրգռված չէ, որ ցուցատախտակը լինի: Մտադիր ենք առաջիկայում դիմել Հայաստանի և սպորտի երիտասարդության հարցերի նախարար Յուրի Վարդանյանին, որպեսզի խնդրին ընթացք տրվի` ամեն ինչ վավերացվի մեր երկրի սպորտի նախարարության ղեկավարի, նաև Հայաստանի կառավարության որոշումներով: Այն ժամանակ, երբ գործին հետամուտ էր Գյումրիի քաղաքապետարանը և ցուցատախտակը տեղադրվել էր, տեղյակ չէինք, որ կարող է հետագայում Հայաստանի կառավարության կողմից համապատասխան որոշում ընդունելու անհրաժեշտություն ծագել: Հույս ունենք, որ հարցը կկարգավորվի: Ցավոք, այս հարցը կարգավորելու գործում անտարբերություն են դրսևորում ոչ միայն սպորտի, այլև սկաուտական շարժման ներկայացուցիչները: Կատարյալ անտարբերության մթնոլորտ է: Ինչ վերաբերում է Վահան Չերազի անունով փողոցին, ապա այն կա: Հուշատախտակ է փակցված նաև  այդ փողոցում գտնվող Հովհաննես Թումանյանի անվան թանգարանի պատին, որտեղ ժամանակին ապրել է Չերազը: Ի դեպ, 1937-ին գնդակահարվել է նաև նրա կինը` Վարդանուշը»,- ասաց Պապոյանը:

Հավելենք, որ այս մարզօջախը մեր երկրում լավագույններից է: Այն հիմնվել է 1986-ին և սկզբում եղել է մարզական թեքումով գիշերօթիկ դպրոց, ապա` ուսումնարան, հետո էլ` քոլեջ: Հաստատության սաները ուսում են ստանում և հմտանում տարբեր մարզաձևերում: Մարզօջախի սովորողներից շատ են միջազգային խոշորամասշտաբ ստուգատեսներում, տարբեր տարիքային խմբերի աշխարհի, Եվրոպայի առաջնություններում աչքի ընկած մարզիկները. 320 անգամ ի պատիվ մարզօջախի սաների մարզական հաջողությունների`  միջազգային տարբեր ստուգատեսներում հնչել է Հայաստանի օրհներգը, բարձրացվել եռագույնը: Մարզօջախը  հիանալի պայմաններ ունի,  ի լրումն` ՀԱՕԿ-ի նախագահ Գագիկ Ծառուկյանի հովանավորությամբ այժմ նոր մարզահամալիր է կառուցվում:

Քանի որ լուրեր են շրջում, թե նպատակ կա մարզօջախը կոչել  Գագիկ Ծառուկյանի անունով, հետաքրքրվեցինք, թե որքանով են դրանք արժանահավատ: Հակոբ Փանոսյանը, որը  կրթօջախի հիմնադրման օրից աշխատել է փոխտնօրեն, իսկ 1999-ից տնօրեն,  հայտնեց, որ հաստատությունը Գագիկ Ծառուկյանի անունով կոչելու մասին խոսակցությունները մտացածին են: Մեր այն հարցին, թե երբ է նախատեսվում ավարտել քոլեջի նոր համալիրի շինարարությունը, նա հայտնեց, որ դա միայն կարող է ասել կառուցողը:

Ինչ վերաբերում է կրթօջախը Վահան Չերազի անունով կոչելուն, ապա այդ մասին այսպիսի պարզաբանում տրվեց. «Գյումրիի քաղաքապետարանը ժամանակին խորհրդանշական ձևով է այն կոչել Վահան Չերազի անունով: Բայց քանի դեռ Հայաստանի կառավարության որոշում չկա, իրավունք չունենք պաշտոնապես այդ անունը նշելու մեր կնիքի վրա, պաշտոնական փաստաթղթերի վրա: 2005-ից առաջ եղած ցուցատախտակի վրա Վահան Չերազի անունը գրված էր, բայց հետո, երբ այն քոլեջ դարձավ, ասացին, որ չի կարելի, սխալ է, քանի դեռ այդ մասին Հայաստանի կառավարության որոշում չկա, և պետք է գրվի այն, ինչ կա կրթօջախի կնիքի վրա: Բայց  Վահան Չերազի նկարը փակցված է կրթօջախում: Նա շատ բան է արել սկաուտական շարժումը, սպորտը Գյումրիում զարգացնելու համար, և քոլեջը Վահան Չերազի անունով ենք կոչում,  և այն մեկ այլ մարդու անունով կոչելու մասին խոսակցություն էլ չի եղել»:

Թվում է, թե խնդիրը պարզ է, իսկ թե ինչքան ժամանակ կպահանջվի այն կարգավորելու համար` ցույց կտա մոտ ապագան: 

Նոր մարդու ծնունդն ինքնին հրաշք է, ու իզուր չէ, որ այդ հրաշքի հետ կապված բազմաթիվ նախապաշարումներ, լեգենդներ ու տաբուներ կան: Դրանցից մի քանիսն այնքան հաստատուն են որոշ մշակույթներում, որ գիտնականներին մնում է ուսումնասիրել ու դրանց գիտական բացատրություն տալ, հերքել կամ էլ հաստատել ժողովրդական  հավատալիքներն ու կանխատեսումները:

Մասնագետներ կան տարբեր երկրներում, որոնք զբաղվում են այդ հավատալիքների հավաքմամբ: Արիզոնայից դոկտոր Շենն Թասոնը հավաքել է դրանք ու «Ձեռքերդ հեռու փորից» վերնագրով գիրք գրել:

Այրոցքը պտղի մազոտության մասին է հուշում

Պարզվել է, որ Ջոն Հոփկինսի համալսարանում 2009-ին  այրոցք ունեցող  64 հետազոտվող  մայրիկներն իրոք լույս աշխարհ են բերել գլխի մազերի գերաճով բալիկներ: Ոչ մի գիտական բացատրություն այդ երևույթը չունի: «Բախտավոր աստղի տակ է ծնվել կամ «շապիկով է ծնվել» (ընդունված է մյուս լեզուներում), նշանակում է փառք, հարստություն: Իսկապես, շատ ականավոր մարդիկ են ծնվել «շապիկով». Նապոլեոն, Բայրոն, մի քիչ էլ Կեսարը (ըստ Սվետոնիոսի): Մեր ամեն ինչը փափուկ բողբոջի մեջ է ապրում` in uteri, որի ներքին շերտը կոչվում է ամնիոն, իսկ արտաքինը` քորիոն: Ամնիոտիկ պարկը կամ էլ դրա մի հատվածը երբեմն ծննդաբերության ժամանակ կպչում է երեխայի գլխին (մեր ջանասեր մայրիկները հաճախ քերելով հանում են այն): Իսկ երբեմն էլ երեխան ծնվում է լրիվ թափանցիկ ամնիոտիկ պարկով: Դա  հետաքրքիր է, ոչ ավելի: Երեխան հարստության ու փառքի  պետք է հետագայում ինքնուրույն հասնի:

Տրամադրության տատանումները վատ ազդեցություն կարող են ունենալ պտղի վրա

Իրոք: Սակայն մի բան էլ կա.  հղիության  ժամանակ կինը նյարդային է ու շատ զգայուն: Այս դեպքում հորմոններն են ամեն ինչ որոշում: Եթե կինը քմահաճ է ու հետն էլ փնթփնթան, ոչինչ, իսկ եթե գոռում է ու ճչում, ապա չպետք է մոռանալ, որ մոր արգանդում  արդեն 6 ամսական երեխան հրաշալի լսում է, իսկ մոր ձայնը` ամենից լավ: Ուրեմն պահպանենք մեզ ու  բոլորին բարձր ձայներից:

Պլացենտոֆագիա

Արևելքի երկրներում հավատում են, որ  ընկերքը բուժում է ասթման, թոքային հիվանդությունները, դեպրեսիան, ամրացնում է իմունիտետը: Հնդկացիները մինչ օրս մի սովորույթ ունեն: Մայրական  ընկերքի վրա, ի պատիվ նորածնի, ծառ են տնկում: Դա դառնում է նրա պահապան տոտեմը:

Ասիական շատ երկրներում էլ ընկերքը չորացնում են ու դրանից հմայիլներ  են պատրաստում:

Բազմապտղությունը միշտ էլ անպտղության բուժման հետևանք է

Սա ևս ճիշտ չէ: Երկվորյակներն ու եռվորյակները բնական երևույթ են: Չնայած կան որոշ «բայցեր»:  35 տարեկանից հետո երկվորյակ ունենալու հավանականությունը մեծ է: Որքան մեծ է պտուղը, այնքան մեծ է բազմապտղության հավանականությունը: Բազմապտղությունը մայրական կողմից է ժառանգվում: Աֆրիկացիները հաճախ են երկվորյակներ ունենում: Նիգերիայի հարավում մի բնակավայր կա` Իհբո-Օրա, որն անվանում են երկվորյակների երկիր: Այնտեղ կինը հազվադեպ է ընդամենը մեկ երեխա ծնում:

Երկվորյակները գիտության ոսկե ֆոնդն են, սակայն նրանք քիչ են ողջ աշխարհում` ընդամենը 1,2%:

Բջջային հեռախոսն ազդում է պտղի վրա

Դա ճիշտ է:  Հնարավորինս պետք է խուսափել բջջայինից ու փորից էլ հեռու բռնել: Հնարավորության դեպքում խոսեք բարձրախոսով:

Լիալուսնի ժամանակ երեխաներ շատ են ծնվում

Ստուգել են Իտալիայում ու Ֆրանսիայում: Ավելի ճիշտ` լիալուսնի ժամանակ մարդիկ ավելի նյարդային են: Սակայն ծննդաբերությունների թիվը համաչափ է:

Կծու–թթու սննդից երեխան փորիկում ծակծկոցներ կունենա

Ոչ մի կապ չունի երեխայի փորիկի վիճակի հետ: Այն,  ինչ համային բնութագիր է տալիս սննդին, երեխային չի հասնում Ուրեմն, եթե հղին կծվի, թթվի պահանջ ունի ու բժիշկն էլ թույլատրում է, մի զրկեք ձեզ: Շատ պետք չէ, քանի որ այն շատ էլ ջուր է «խմացնում», որն արդեն երիկամների համար ծանրաբեռնվածության պատճառ է դառնում:

Սեքսը հղիության ժամանակ կարող է երեխայի գլուխը վնասել

Բացարձակ սխալ է: Բայց բժիշկները խորհուրդ չեն տալիս վիժման վտանգի, վարակների ու վնասվածքների պատճառով: Հանուն երեխայի արժե մի քիչ էլ ժուժկալ կյանքով ապրել:

Հղիության ժամանակ ատամների մասնագիտական մաքրում չի թույլատրվում (լնդերի բուժում, ատամնաքրի հեռացում)

Սա ևս սխալ է:Հղի թե ոչ, ատամների մաքրում հարկավոր է անել յուրաքանչյուր 6 ամիսը մեկ: Հակառակը` պետք է ու նույնիսկ պարտադիր է, քանի որ յուրաքանչյուր հղիություն «մեկ ատամ» զոհ է պահանջում: Հղիության պլանավորումից առաջ հարկավոր է բուժել բերանը, քանի որ, եթե հղիության ժամանակ խնդիր առաջանա,  չի բացառվում, որ նարկոզի կամ ցավազրկողի անհրաժեշտություն առաջանա, ինչը, հասկանալի է, ցանկալի չէ:

Նոր հեռանկարներ են բացվում Հայաստանի և Իրանի թհեքվանդոյի ֆեդերացիաների համագործակցության համար: Օրերս Թեհրանում երկու երկրների այս մարզաձևի ներկայացուցիչները հանդիպել են և հստակեցրել առաջիկա անելիքները: Այդ մասին տեղեկացրեց Հայաստանի թհեքվանդոյի ֆեդերացիայի փոխնախագահ և գործադիր տնօրեն Վարդան Ղահրամանյանը:

– Հայաստանի թհեքվանդոյի հավաքականի գլխավոր մարզիչ Գևորգ Դանիելյանի հետ միասին հանդիպեցինք Իրանի թհեքվանդոյի ֆեդերացիայի նախագահ Սայիդ Մոհամեդ Փոլադարիի հետ, պայմանավորվեցինք, թե ինչ պետք է անենք, ինչպես շարժվենք, ի վերջո,  պայմանագիր կնքենք, որպեսզի երկու երկրների ֆեդերացիաների համար էլ փոխշահավետ լինի: Իրանի ներկայացուցիչների հետ համագործակցում ենք 2007-ից, բայց այդ երկրի ֆեդերացիայի նախագահի հետ կապեր ունենք 1995-ից: Ի դեպ, նախկինում Հայաստանի հավաքականը գլխավորել է իրանցի մասնագետ: Առաջիկայում սպասվում է Իրանի ներկայացուցիչների այցը Հայաստան, որին էլ կհաջորդի պաշտոնական պայմանագրի կնքումը:

 – Ի՞նչ կարող է տալ այդ համագործակցությունը:

– Հայաստանի ներկայացուցիչներն ավելի ընդգրկուն համատեղ մարզումներ կացկացնեն Իրանի թհեքվանդոյիստների հետ: Հարևան երկրում թհեքվանդոն համարվում է թիվ 1 մարզաձև, շատ են աշխարհի, օլիմպիական խաղերի չեմպիոնները: Մեր մարզիկները բարձրակարգ մրցընկերներ ունենալու խնդիր ունեն, և այդ բացը կլրացվի: Ամենակարևորը` մերոնք կմասնակցեն Իրանի երիտասարդական և բարձրագույն խմբի ակումբային առաջնություններին: Իրանում պրոֆեսիոնալ ակումբներ են գործում և դա լրացուցիչ հնարավորություն կտա մեր մարզիկներին  կատարելագործելու իրենց վարպետությունը, նաև ֆինանսներ աշխատելու: Նախկինում մեր մարզիկներից միայն Եվրոպայի չեմպիոն  Արման Երեմյանն է մասնակցել Իրանի ակումբային առաջնությանը, այժմ այդպիսի հնարավորություն կստանա Հայաստանի առնվազն չորս ներկայացուցիչ: Հետագայում այդ թիվը կարող է ընդլայնվել: Ինչ վերաբերում է համատեղ պարապմունքներին, ապա Իրանում կան ժամանակից մարզաբազաներ, որոնցում հնարավոր է արդյունավետ մարզումներ անցկացնել:

 – Հայաստանի հավաքականն ապահովվա՞ծ է էլեկտրոնային ժամանակակից սարքավորումներով, որոնց օգնությամբ գրանցվում են հասցված հարվածները, և մրցումների ընթացքում կատարվում է միավորների հաշվարկը:

– Թհեքվանդոյի ֆեդերացիայի պատվավոր նախագահ, գեներալ-լեյտենանտ Մանվել Գրիգորյանի աջակցությամբ այդ հարցը կարգավորվել է: Բայց առաջիկայում Իրանում թողարկվելու են ժամանակակից, միջազգային արտոնագրով թույլտրված, նոր սարքավորումներ: Պայմանավորվել ենք, որ Հայաստանի թհեքվանդոյի ֆեդերացիան դրանցից մի քանի զույգ կգնի մատչելի գներով: Ի դեպ, այս անգամ ևս ձեռնունայն չենք վերադարձել և երկու մրցագորգ ենք բերել:

 Երբ Հայաստանի միակ ազգային ավիափոխադրող «Արմավիա» ընկերությունը որոշեց ապրիլի 1-ից չվերթները դադարեցնելու և սնանկացման ընթացակարգ սկսելու մասին, բավական տևական քննարկումներ սկսվեցին Հայաստանում` մեզ, այնուամենայնիվ, պե՞տք է ունենալ ազգային ավիափոխադրող, թե՞ ոչ, պե՞տք է հայկական ավիաընկերություններ լինեն, թե՞ պարտադիր չէ: Այդ ժամանակ ամենաքննարկվող հարցերից մեկը «բաց երկնքի քաղաքականություն» որդեգրելուն էր վերաբերում:

Դրանից հետո, ինչպես հիշում ենք, հուլիսի 18-ին կառավարությունում, վարչապետ Տիգրան Սարգսյանի ներկայությամբ, ստորագրվեց համաձայնագիր Հայաստանի Ազգային մրցունակության հիմնադրամի (ՀԱՄՀ), McKinsey & Company ընկերության և ՀՀ կառավարության միջև մեր երկրում մրցունակ և շարունակական օդային փոխադրումների ապահովման նպատակով ծրագրի մշակման շուրջ: Համաձայնագրի շրջանակներում ընկերությունն առաջարկություններ պետք է ներկայացներ համակարգն առավել մրցունակ դարձնելու ուղղությամբ: Դրանից հետո կառավարությունը հաստատեց ավիափոխադրումների ոլորտի փուլային ազատականացման ռազմավարությունը: Տվյալ փաստաթուղթը նախատեսում է ոլորտում առնվազն երեք հայկական ավիաընկերության գործունեություն: 

Կառավարությունը որոշեց ազատականացնել ավիացիայի ոլորտը

Եվ արդեն հոկտեմբերի 23-ին կառավարությունը  Հայաստանում ավիափոխադրումների ոլորտի ազատականացման մասին որոշում  ընդունեց` հաստատեց «Հայաստանում ավիափոխադրումների մրցակցային և շարունակական ծառայությունների մատուցման ապահովման ծրագիրը»:

Դա, ինչպես այդ օրը նշեց ՀՀ էկոնոմիկայի նախարար Վահրամ Ավանեսյանը լրագրողների հետ կայացած ճեպազրույցի ժամանակ,  կարող է հանգեցնել ավիատոմսերի 10-տոկոսանոց էժանացման: Միջազգային փորձագետների գնահատականներով` կարող է 18-23 հազար նոր աշխատատեղ ստեղծվել, ինչպես նաև ավիափոխադրումների 20-25 տոկոսի աճ ապահովել:

Հայաստանի ավիացիայի ոլորտի ազատականացումը, ինչպես համոզված են կառավարությունում, տնտեսության 1-2  տոկոսի աճ կապահովի:

Ինչպես այդ ժամանակ  նշեց նախարար Ավանեսյանը, աճը կապահովվի նաև զբոսաշրջության և հարակից ծառայությունների հաշվին, քանի որ ավիացիայի ազատականացումը նպաստում է ավիափոխադրումների որակի բարձրացմանը, ինչպես նաև թռիչքների արժեքի նվազմանը:

ՀՀ կառավարությանն առընթեր Քաղաքացիական ավիացիայի գլխավոր վարչությունից մեզ տեղեկացրին, որ «բաց երկնքի քաղաքականություն» նշանակում է, որ ցանկացած ավիաընկերություն կարող է համապատասխան հայց ներկայացնել վարչություն, ու եթե ընկերությունը համապատասխանում է պահանջներին ու չափանիշներին, ապա հայցը բավարարվում է, և նրան տրվում է ավիափոխադրումներ իրականացնելու թույլտվություն:

ՀՀ կառավարության այս որոշումը ողջունեց նաև Հայաստանում ԱՄՆ դեպսան Ջոն Հեֆերնը, որ նոյեմբերի 1-ին շնորհավորեց ՀՀ վարչապետին` ՀՀ կառավարության կողմից մրցունակ ու շարունակական օդային փոխադրումների ծառայությունների մատուցման ապահովման ծրագիրը հաստատելու և դրանով Հայաստանի օդային  սահմաններն ազատականացնելու կապակցությամբ:

Դեսպանը  նշեց, որ անցումը «բաց երկնքի քաղաքականությանը» լավ հնարավորություն է Հայաստանի տնտեսական զարգացման և զբոսաշրջության խթանման համար, և ԱՄՆ կառավարության անունից պատրաստակամություն հայտնեց աջակցել ծրագրի իրականացմանը:

Մի խոսքով` արդեն Հայաստանի երկինքն էլ է «բաց»: Եվ այն օրվանից, ինչ կառավարությունը հայտարարեց «բաց երկնքի քաղաքականություն» որդեգրելու մասին, մինչ օրս, ինչպես հայտնեց ՀՀ Քաղավիացիայի գլխավոր վարչության մամուլի խոսնակ Նելլի Չերչինյանը, միայն հայկական «Էյր Արմենիա» ավիաընկերությունն է ավիաթռիչքներ իրականացնելու թույլտվություն ստանալու հայց ներկայացրել:

Նշենք, որ «Էյր Արմենիա» ընկերությունը շուկա մտավ «Բոինգ 737-500» օդանավով: Այնուհետեև օրերս իր հավաքակայանը համալրեց ևս մեկ` «Ա-320» տիպի աերոբուսով: Չվերթներ է իրականացնում դեպի ՌԴ քաղաքներ, բայց նախատեսում է եկող տարի օդանավերի թիվը հասցնել 5-6-ի ու չվերթներ իրականացնել նաև դեպի Մերձավոր Արևելք ու հակառակ ուղղություններով, իսկ հետագայում նաև եվրոպական քաղաքների ուղղությամբ:

Ընդհանրապես, ըստ ավիատորների, փոքր ավիապարկ ունեցող ավիաընկերությունները պետք է իրենց պարկը համալրեն հիմնականում մեկ տեսակի ինքնաթիռներով, քանի որ նախ` տարբեր մոդելների ինքնաթիռների համար պահանջվում են տարբեր պատրաստվածություն ունեցող օդաչուներ ու տեխնիկական սպասարկման անձնակազմեր, երկրորդ` նույն մոդելի օդանավի համար նախատեսված ավելի մեծ քանակի պահեստամասերն ավելի էժան են լինում և այլն: «Էյր Արմենիան» 2 օդանավ ունի, երկուսն էլ տարբեր ֆիրմաների ու մոդելների: Բայց դա, ինչպես նշում է ընկերության 50 տոկոս համասեփականատեր Արսեն Ավետիսյանը, օբյեկտիվ պատճառներ ունի.

«Արմավիա»-ի սնանկացման պատճառով որևէ լուրջ լիզինգային ավիաընկերություն որևէ հայկական կազմակերպության լիզինգով օդանավ տրամադրելու ցանկություն չուներ: Այսինքն` մենք մեծ ընտրություն կատարելու հնարավորություն չենք ունեցել: Ուստի առաջին օդանավը ներմուծեցինք «Բոինգ 737-500» մոդելի, որից հետո մյուս լիզինգային ընկերությունների մոտ արդեն վստահություն ներշնչեցինք, ու դռները բացվեցին: Ինչ վերաբերում է տարբեր տեսակի օդանավային պարկին, այո, եթե խոսքը վերաբերում է 5-6 օդանավով ավիաընկերությանը, հաստատ միատեսակ պետք է լինեն օդանավերը: Բայց հաշվի առնելով, որ Հայաստանում մենք արդեն ունեինք օդաչուներ թե՛ «Բոինգ 737»-ի, թե՛ «Ա-320»-ի համար, ինչպես նաև տեխնիկական անձնակազմ, մեր ծախսերն ավելի նվազ եղան: Ճիշտ է, պահեստամասերի հարցում ստիպված ենք լինում տարբեր տեսակի պահեստամասեր ձեռք բերել, սակայն հաշվի առնելով մեր հեռանկարային ծրագրերը, որ չենք սահմանափակվելու 5 օդանավով, կարծում եմ` մոտ 5 տարուց արդեն կունենանք մոտ 5 «Բոինգ 737» և 5 «Ա-320» կամ այլ մոդելի էյրբաս, ինչը հնարավորություն է տալիս մեզ ավելի հաջող բանակցել` «Էյրբասին» վախեցնելով, որ «Բոինգ» կվերցնենք, «Բոինգին» վախեցնելով, որ «Էյրբաս» կվերցնենք»,- ներկայացրեց Արսեն Ավետիսյանը:

Երբ «Արմավիան» Հայաստանի միակ ավիափոխադրողն էր, անընդհատ նշում  էր, որ հայկական ավիաընկերությունները չեն կարող դիմանալ այս ոլորտի մրցակցությանը, քանի որ օտարերկրյա ընկերությունները շատ ուժեղ են: Արտաքին մրցակցությունը հետզհետե ավելի է ուժեղանում, քանի որ Հայաստանը որդեգրում է «բաց երկնքի» քաղաքականություն: Այդ մրցակցության պայմաններում ևս, պարզվում է, «Էյր Արմենիան» չի վախենում աշխատելուց: Ընկերությունը, ինչպես տեղեկացրեց գործադիր տնօրենը, կիրառելու է ոչ սովորական մոտեցումներ:

«Օրինակ` Հայաստանից արդեն մեկնեցին 25 ռուսական խոշորագույն տուրիստական ընկերությունների տնօրենները, որոնց 1 շաբաթով մեր հաշվին բերել էինք Հայաստան և փորձում էինք գովազդել մեր Ծաղկաձորը` որպես դահուկային հանգստավայր, և Ջերմուկը` որպես առողջարան: Հուսով ենք, որ ձմեռային ծանր ամիսներին, երբ օդանավերը գրեթե դատարկ են լինում, կգան տուրիստներ, որոնք էլ կհամալրեն մեր դատարկ նստատեղերը: Բնականաբար, տալու ենք խոշոր զեղչեր: Այսինքն` վաճառելու ենք ոչ թե ավիատոմս, այլ փաթեթ, որը կներառի թե՛ ավիատոմսը, թե՛ տրանսպորտը և թե՛ հյուրանոցն ու սնունդը: Ու այդպիսի ոչ ստանդարտ մոտեցումներ շատ են լինելու»,- ասաց «Էյր Արմենիայի» սեփականատերը:

Մյուս լուծումը, որ կարող է հաջողություն բերել ընկերությանը, Երևանի միջոցով տարանցիկ փոխադրումներն են, ինչի փորձն ընկերությունն արդեն ունի, քանի որ վերջին 10 տարիներին այս մեթոդով ավիաբեռնափոխադրումներ է իրականացրել: Ամենակարևոր հանգամանքը, որի վրա հույս են դնում ընկերության սեփականատերերը, թիմն է, որը նախորդ 10 տարիներին կարողացել է համախմբված ու միասնական ջանքերով այնպիսի աշխատանք կազմակերպել, որ հայկական ավիաբեռնափոխադրող ընկերությունը կուլ չի գնացել միջազգային խոշորագույն նման ընկերությունների հետ մրցավազքում:

Ինչ վերաբերում է սեփականատերերին, ապա ընկերության 50 տոկոս բաժնեմասը, ըստ քաղավիացիայի գլխավոր վարչության կայքի հրապարակման,  պատկանում է Արսեն Ավետիսյանին, իսկ մյուս մասը` ԱԺ ՀՀԿ-ական պատգամավոր Դավիթ Հարությունյանի եղբորը` Վահան Հարությունյանին:

Առաջին հայկական ավիաընկերության մուտքը Հայաստանի «բաց երկինք» արդեն կայացել է, ու հանուն արդարության  էլ նշենք, որ այն պահից, երբ ընկերությունը հայտարարեց չվերթներ սկսելու մասին, նույն ուղղություններով չվերթներ անող ռուսական ընկերություններն անմիջապես իջեցրին իրենց ավիատոմսերի ու ծառայությունների գները:

 Ազգային Ժողովում ավարտվեցին ՀՀ 2014 թ. պետական բյուջեի նախագծի քննարկումները: Կառավարության կողմից ԱԺ ներկայացված նախագծով` 2014 թ. բյուջեում եկամուտները կկազմեն 1 տրիլիոն 134 միլիարդ 415 միլիոն 568 հազար  դրամ, ծախսերը` 1 տրիլիոն 244 միլիարդ 945 միլիոն 143 հազար դրամ, և բյուջեի պակասուրդը կկազմի 110 միլիարդ, 534 միլիոն 580 հազար դրամ:

ՀՀ  2013 թ. պետական բյուջեն եկամուտների գծով կազմել է 1 տրիլիոն 59 միլիարդ դրամ, իսկ ծախսերի գծով` 1 տրիլիոն 183 միլիարդ դրամ, պակասուրդը` 124 միլիարդ դրամ: Այսինքն` նախորդ տարվա բյուջեի համեմատ մոտ 75 միլիարդ դրամով ավելացել են բյուջետային մուտքերը և մոտ 61 միլիարդով` ծախսերը: 

Տնտեսական առումով` զսպողական, իսկ սոցիալական առումով` ընդլայնողական բյուջե

Նախագիծն ԱԺ ներկայացնելու ժամանակ վարչապետ Տիգրան Սարգսյանը նշեց, որ կառավարությունն առաջին անգամ ներկայացնում է ծրագրային պետբյուջեի նախագիծ:

«Սա նոր մոտեցում է, ինչը, բնականաբար, լրացուցիչ պարտավորություններ է դնում բոլոր գերատեսչությունների առջև, ուստի խնդրում եմ այս առումով շատ խիստ չդատել մեզ: Մեր գնահատականներով` առնվազն երեք տարի է անհրաժեշտ, որպեսզի ներդնենք ծրագրային մի համակարգ, որը հնարավորություն կտա ավելի որակական հատկանիշներ դնել իրականացվող ծրագրերի մեջ»,- ասաց նա:

Վարչապետը հայտարարեց, որ 2013-ի տնտեսական աճի տեմպը դանդաղում է, որը պայմանավորված է բիզնես միջավայրի բարելավման առումով չլուծված խնդիրներով և վերջին հինգ տարիներին ներդրումների կայուն նվազմամբ, մասնավորապես` շինոլորտում: Տնտեսական աճի ցուցանիշի վրա ազդել է բարձր գնաճային միջավայրը, որը պայմանավորված է 2013 թ. գազի և էլեկտրաէներգիայի շեշտակիորեն բարձրացած գներով, ինչպես նաև պետբյուջեի դեֆիցիտի ցածր մակարդակը, որը պայմանավորված է ճանապարհաշինարարական  ծրագրերի դանդաղեցմամբ:

Կառավարության ղեկավարը հայտարարեց, որ 2014թ. պետբյուջեի առանձնահատկությունն  այն է, որ այն չի նախատեսում հարկային բեռի ավելացում, հարկեր-ՀՆԱ հարաբերակցությունը չի փոխվելու:

Պատասխանատուների ներկայացմամբ` 2014 թ. բյուջեով նախատեսվում է պետական կառույցների աշխատողների աշխատավարձերի բարձրացում, սոցիալական քաղաքականության փոփոխություն, թոշակների բարձրացում, ինչի շնորհիվ մոտ 32 հազար մարդ դուրս կգա աղքատության խմբից, ուժային կառույցների և քաղծառայողների աշխատավարձերի բարձրացում և այլն:

Կառավարության ղեկավարի հավաստմամբ` հաջորդ տարվա բյուջեն սոցիալական ուղղվածություն ունի, որովհետև հատկացումներն ավելացվում են կրթության,  առողջապահության և սոցիալական ոլորտում:

Ընդհանուր առմամբ` բյուջեից  սոցիալական պաշտպանության համար կծախսվի բյուջեի 29.08%-ը, տնտեսական հարաբերությունների համար` 9.3%-ը, կրթության համար` 9.8%-ը, պաշտպանության և անվտանգության ծախսերը կկազմեն 15.6%-ը, առողջապահությունը` 6.45%-ը, հասարակական կարգի պահպանման ծախսերը` 6.6%-ը, կոմունալ-շինարարությունը` 2.5%-ը, մշակույթին ու հանգստին կհատկացվի բյուջեի 1.7%-ը, շրջակա միջավայրի պաշտպանությանը`  0.4%-ը: Ընդհանուր բնույթի հանրային ծախսերը կկազմեն բյուջեի 16.97%-ը և պահուստային ֆոնդերի համար նախատեսված է 1.6%-ը:

Եկող տարվա համար կառավարությունը պլանավորում է ՀՆԱ-ի 5.2%-ի աճ, ինչն, ի դեպ, համապատասխանում է  նաև Արժույթի միջազգային հիմնադրամի կանխատեսումներին: ԱՄՀ հայաստանյան առաքելության ղեկավար Մարկ Հորթոնը հայտարարել էր, որ 2014-ին Հայաստանի տնտեսական աճը կկազմի շուրջ 5,3%:

Անդրադառնալով  2014 թ. բյուջեի նախագծին` տնտեսագետ Սամվել Ավագյանը նշեց, որ  տնտեսական նշանակության առումով բյուջեն ունենալու է զսպողական ազդեցություն, իսկ սոցիալական առումով` ընդլայնողական:

«Սոցիալական ուղղություններով կառավարությունը ծախսերն ընդլայնել է, սակայն մարդկանց եկամուտների վրա հարկումը խստացրել է և հնարավոր է, որ որոշ խավեր ոչ թե բարելավում, այլ ընդհակառակը` վատթարացում զգան: Ընդհանուր առմամբ կառավարությունը նախատեսում է մեկ տոկոսով ՀՆԱ-ում ավելացնել  հարկային կշիռը, ինչը նշանակում է հարկային քաղաքականության խստացում և՛ քաղաքացիների, և՛ բիզնեսի նկատմամբ: Չնայած վարչապետը հայտարարում էր, որ խստացումներ չեն լինի, սակայն եթե ուշադիր կարդանք բյուջեի նախագիծը, կտեսնենք, որ իրականում հարկային առումով խստացումներ կան»,- ասաց Սամվել Ավագյանը:

 Ավելի լավատեսական բյուջեներ էլ են եղել` «տխուր» ճակատագրով

Ինչպես հիշում ենք, 2013 թ. գազի գինը բարձրացավ, և ընդամենը օրեր առաջ կառավարությունը որոշեց 2014-ից գործազրկության համար տրվող 18 հազար դրամ նպաստները կտրել: Անդրադառնալով գործազրկության նպաստների վերացմանը` վարչապետն ԱԺ-ում ասել էր, որ այդ համակարգը խիստ անարդյունավետ էր. «Ֆինանսական միջոցների 94 տոկոսը չէին հասնում շահառուին: Այս համակարգն աղքատ երկրների համար անարդյունավետ է: Վերջին տարիների ուսումնասիրությունները ցույց տվեցին, որ 18 հազար նպաստները ստանում էին ապահով մարդիկ: Մեր խնդիրն է` բացահայտել աշատանք փնտրողներին և աջակցել նրանց»,- ընդգծեց նա:

Մի խոսքով` բյուջեից արդեն պետք է միջոցներ հատկացվեն ոչ թե գործազուրկներին նպաստ ապահովելու ծրագրին, այլ տնտեսությունը զարգացնելու, որպեսզի աշխատատեղեր ստեղծվեն ու բազմաթիվ գործազուրկները կարողանան աշխատանք գտնել: Եվ ի սկզբանե ամենահետաքրքիր հարցերից էին, թե բյուջեում ինչպես կարտացոլվեն այդպիսի ծրագրերը: Փաստորեն` 2014 թ. բյուջեով նախատեսվում է ընդամենը մոտ 2.4 մլրդ դրամ ուղղել տնտեսական ոլորտի զարգացմանն ուղղված ծախսերին:

«Փոքր ու միջին  բիզնեսի վիճակը կշարունակի վատանալ, անկախ հայտարարություններից, քանի որ կոռուպցիան ու հավասար մրցակցության պայմանները ամենևին էլ չեն փոխվում և ընդհանուր առմամբ, այս ոլորտում ունենք վատացման միտումներ»,- լրագրողների հետ հանդիպման ժամանակ ասաց Հայաստանի գործատուների միության նախագահ Գագիկ Մակարյանը` անդրադառնալով 2014 թ. բյուջեին:

Երկրորդ հետաքրքրող հարցը. գազի գնի բարձրացման ժամանակ կառավարությունը նշում էր, թե գնի 20%-ը կսուբսիդավորվի: Եվ այժմ հետաքրքիր է, թե գազի գնի սուբսիդավորման համար կառավարությունը որքան միջոցներ է նախատեսել: Սակայն պարզվեց, որ 2014 թ. պետբյուջեով գազի գնի սուբսիդավորում նախատեսված չէ, քանի որ, ինչպես ասաց ՀՀ էներգետիկայի և բնական պաշարների նախարար Արմեն Մովսիսյանը, այս հարցը հաջողվել է լուծել ռուսական կողմի հետ համատեղ և ռուսական կողմը պատրաստ է թեթևացնել Հայաստան ներկրվող բնական գազի 30% մաքսատուրքը:

Բյուջեն «լոմբարդային» է համարում ԱԺ ԲՀԿ խմբակցության քարտուղար Նաիրա Զոհրաբյանը, որովհետև նրա տպավորությունն այնպիսին է, որ ամբողջ  գումարները գնալու են ինչ-որ ապահովագրական ընկերությունների, վարկերի, բրոքերների և այլն:

«Միշտ էլ կարելի է տարբեր պատճառաբանություններ բերել և ասել, թե ինչու նախատեսված տնտեսական աճը չապահովվեց, մինչդեռ 2013 թ. բյուջեում կառավարությունը նոր վերնագիր ներմուծեց` արտաքին ռիսկեր, ու իր համար արդեն իսկ կանխատեսելի էր այդ բյուջեի չկատարումը և նախանշված 7%-ը չապահովելը: Ես հարց ունեմ` ի՞նչն էր խանգարում այս կառավարությանը 2012-ին, 2013-ին պայքարել ստվերի դեմ և առհասարակ` դրա նախորդ տարիներին: Ի՞նչ գործիքների պակաս ունեին իրենք նախորդ տարիներին, որ չէին պայքարում ստվերի դեմ և բյուջեն ավելացնում էին հարկային պրեսինգով ու ճնշումներով` հատկապես փոքր և միջին բիզնեսի վրա: Հենց իրենք խոստովանեցին, որ մասնավոր ներդրումներն ուղղակիորեն կատաստրոֆիկ վիճակում են, և ի՞նչ երաշխիք կա, որ 2014-ին իրենց հաջողվելու է ստվերի դեմ արդյունավետ պայքարել»,- ասաց Նաիրա Զոհրաբյանը` հավելելով, որ ինքն անձամբ լավատես չէ, որ այս բյուջեն կատարվելու է և նախանշված ցուցանիշները չեն արժանանալու 2011, 2012 և 2013 թթ. ցուցանիշների ճակատագրին:

Հայաստանի միացումը Մաքսային միությանը երկրի համար տնտեսական հետևանքներ կունենա։ Այս մասին օրեր առաջ հայտարարել է ՀՀ-ում Գերմանիայի արտակարգ և լիազոր դեսպան Ռայներ Մորելը: Մաքսային միությանը Հայաստանի անդամակցությունը առաջացրել է նաև դիվանագիտական ոլորտի ներկայացուցիչների դժգոհությունը: Պարոն դեսպանը այս ուղղությամբ կատարել է իր դիտարկումները և հայտնել, որ նախ և առաջ այս որոշումը կհանգեցնի Եվրամիության երկրների հետ ապրանքաշրջանառության կրճատման:  «Թեև ես տնտեսագետ չեմ տնտեսական ազդեցության աստիճանը գնահատելու համար, սակայն ՄՄ-ին Հայաստանի միացումը կարող է հանգեցնել ԵՄ երկրների հետ ապրանքաշրջանառության կրճատման` չնայած Ռուսաստանը նրանց հետ նույն մակարդակում է: ԵՄ-ն և անդամ երկրները, բնականաբար, կընդունեն Հայաստանի այս որոշումը որպես սուվերեն որոշում` չհստակեցնելով, սակայն, թե ինչ հետևանքներ այն կարող է ունենալ», – ասել է Ռայներ Մորելը։

Նա մեծ ափսոսանք է հայտնել այն կապակցությամբ, որ Հայաստանը շարժվում է Մաքսային միությանն անդամակցելու ուղղությամբ ոչ իր առևտրային ծավալները մեծացնելու պատճառով: Բացի այդ, Հայաստանը, ըստ նրա, այլևս հնարավորություն չի ունենա օգտվելու մաքսային ոլորտում ԵՄ-ի կողմից առաջարկվող սակագներից և արտոնություններից:

Նրա համոզմամբ, Ասոցացման մասին համաձայնագրի շրջանակներում շատ կարևոր է ավարտին հասցնել ուրվագծված համագործակցությունը, թեև բազմաթիվ դրույթներ պետք է վերանայվեն։ Դեսպանը միաժամանակ կարծում է, որ Արևելյան գործընկերության վիլնյուսյան գագաթնաժողովում այդ փաստաթուղթը չի ստորագրվի։ Մորելի կարծիքով` Արևելյան գործընկերության վեց երկրներից միայն Մոլդովան, Ուկրաինան և Վրաստանը կստորագրեն պայմանագիրը։

«Հայաստանը հայտնել է ՄՄ-ի հետ համագործակցության  իր մտադրության մասին առանց մյուս գործընկերների հետ կապերը վատացնելու և  ԵՄ-ն, հնարավորության դեպքում, կշարունակի համագործակցությունը, եթե հնարավոր  ոլորտներ մատնանշվեն»,- վստահեցրել է բանախոսը: Դիվանագետը նաև մեջբերել է, որ առկա է նաև շահերի համադրելիության և հարաբերությունների իրավական հիմքի ըմբռնման հարցի վերանայման անհրաժեշտություն։ «ԵՄ-ն պատրաստ է շարունակել Հայաստանի հետ համագործակցությունը, առավել ևս, երբ Հայաստանն արդեն անցել է բարեփոխումների իրագործման  ճանապարհով, և մենք վստահ ենք, որ բարեփոխումների օրակարգը կշարունակվի հօգուտ երկրի և տնտեսության»,- նշել է ՀՀ-ում Գերմանիայի արտակարգ և լիազոր դեսպան Ռայներ Մորելը:

Լ.Ն

Հ.Գ. Հայաստանի Ազգային վիճակագրական ծառայության համաձայն` Հայաստանի արտաքին ապրանքաշրջանառությունը ԵՄ երկրների հետ 2013 թ. հունվար-օգոստոսին կազմել է 1 059,18 մլն դոլար (2012 թ. հունվար-օգոստոսի համեմատ աճը` 1,6%)։

 Հայաստանը Ռուսաստանին դիտարկում է, որպես իր անվտանգության երաշխավորի ու մեծ հույսեր է կապում նրա հետ: Բայց արդյո՞ք այդպես է:

Դե յուրե, Հայաստանը հանդիսանում է  ՀԱՊԿ անդամ: Իսկ ՀԱՊԿ–ի, որպես ռազմա–քաղաքական միավորման, կանոնադրության ու հայտարարությունների մեջ շատ պարզ ու հասկանալի նշվում է, որ ՀԱՊԿ որևէ անդամի դեմ ռազմական հարձակման դեպքում բոլոր մյուս անդամներն այդ հարձակումը դիտարկելու են որպես հարձակում իրենց դեմ: Բայց ինչպես ռազմա–քաղաքական յուրաքանչյուր դաշինք, ՀԱՊԿ–ը ևս ունի իր առանցքային խաղացողը`առաջնորդը, որի որոշումներն ու տեսակետները դիտարկվում են առաջին հերթին: ՀԱՊԿ–ի դեպքում, այդ առանցքը Ռուսաստանն է:

Բացի ՀԱՊԿ–ի շրջանակներում ռազմա–քաղաքական գործակցությունից, Հայաստանը Ռուսաստանի հետ ունի երկկողմ ռազմա–տեխնիկական համագործակցություն ու ռազմավարական դաշնակցության մասին համաձայնագիր: Այսինքն` սկսած 2008-ից, երբ Հայաստանի ու Ռուսաստանի միջև  ստորագրվեց ՌԴ–ՀՀ ռազմավարական դաշնակցության նոր համաձայնագիրը, ՌԴ–ն համաձայնեց ապահովել ՀՀ անվտանգությունը` մեր երկրի սահմանի ողջ երկայնքով: Այսինքն` միջազգային հարաբերությունների տեսանկյունից կա միջազգային իրավական այնպիսի պարտավորություն, որ Հայաստանի նկատմամբ ռազմական ագրեսիայի դեպքում ՌԴ–ն պետք է Հայաստանին որոշակի աջակցություն ցուցաբերի:

 «Я свое мужское слово скажу! А то, как же!»…

Այս ամենով հանդերձ, սակայն, ոչ ոք չի կարող 100-տոկոսանոց վստահությամբ պնդել, թե Ռուսաստանը կամ ՀԱՊԿ-ը Հայաստանին ռազմական աջակցություն ցույց կտան, եթե ԼՂ հակամարտությունը սառը փուլից անցնի ռազմական գործողությունների, ու Հայաստանը հանդես գա որպես ԼՂՀ անվտանգության երաշխավոր, քանի որ թե՛ ՀԱՊԿ-ը և թե՛ Ռուսաստանը որևէ պարտավորություն չունեն ԼՂՀ-ի հանդեպ:

Հատկապես Ադրբեջանին բավականին մեծ խմբաքանակի զենք ու սպառազինություններ վաճառելուց հետո այս կասկածն էլ ավելի ամրապնդվեց:

Այս համատեքստում հատկանշական էր վերջերս` հոկտեմբերի 10-ին, Գյումրիում տեղակայված ռուսական 102-րդ ռազմաբազայի հրամանատար Անդրեյ Ռոզինսկու սենսացիոն հարցազրույցը, որը նա տվել էր ՌԴ պաշտպանության նախարարության պաշտոնաթերթրին:

«Ռազմաբազայի պատասխանատվության գոտում տիրող ռազմաքաղաքական իրավիճակը մնում է անհանգիստ ու բնորոշվում է  ապակայունացնող մի շարք գործոնների առկայությամբ` կապված տարածաշրջանում առկա հայ-ադրբեջանական հակամարտության հնարավոր էսկալացիայի հետ: Եթե Ադրբեջանի ղեկավարությունը որոշի ուժային ճանապարհով իր իրավասությունը վերականգնել Լեռնային Ղարաբաղի նկատմամբ, ապա ռազմաբազան կարող է մտնել զինված հակամարտության մեջ»,- հարցազրույցում ասել է Ռոզինսկին:

Ռուս գեներալի այսպիսի դիտարկումը որոշ լույս կարող է սփռել հայ-ռուսական ռազմա-տեխնիկական համագործակցության դեռևս մութ անկյունների վրա: Ահա տեսակետներ են հայտնել ռուս քաղաքագետներ Էդուարդ Պոպովն ու  Ալեքսանդր Ցիգանովը, որ եթե ռազմական գործողությունները սահմանափակվեն միայն Լեռնային Ղարաբաղի տարածքով, ապա Գյումրու ռուսական ռազմաբազան չի միջամտի, իսկ եթե Ադրբեջանը հարվածի ՀՀ տարածքին, ապա ռազմաբազան կմիջամտի ռազմական գործողություններին:

Իսկ ռուսաստանցի ռազմաքաղաքական վերլուծաբան, «Ամենօրյա հանդես» պարբերականի հոդվածագիր Ալեքսանդր Գոլցը, անդրադառնալով Ռոզինսկիի հայտարարությանը, «Ժամանակ» օրաթերթին ասել է, թե որևէ մեկն իրականում չի հասկանում, թե ինչպես կգործի ՌԴ-ն ԼՂ ռազմական գործողությունների դեպքում, և ռազմակայանը կներգրավվի ռազմական գործողություններում, եթե Ադրբեջանը որոշի զենքով լուծել Ղարաբաղն իրեն ենթարկեցնելու հարցը:

Հայաստանում  էլ, ինչպես հայտնում են ՊՆ մեր աղբյուրները, դեռևս վտահություն չկա, թե ինչ վարքագիծ կդրսևորեն Ռուսաստանը և ՀԱՊԿ-ն ԼՂՀ հակամարտության ակտիվացման դեպքում:

Այս առումով հետաքրքրական էր ՀԱՊԿ Խորհրդարանական վեհաժողովի պաշտպանության և անվտանգության մշտական հանձնաժողովի անդամների այցը Հայաստան` հանձնաժողովի նախագահ, գեներալ Անատոլի Վիբորնու գլխավորությամբ: Աշխատանքային խումբը, ինչպես տեղեկացրեց Վիբորնին,  Հայաստանում քննարկել է  Հավաքական անվտանգության պայմանագրի անդամ երկրների ռազմա-քաղաքական բաղադրիչին վերաբերող հարցեր: Անդրադառնալով Ադրբեջանի ռազմատենչ հայտարարություններին ու ռազմական արկածախնդրությունն ինչ-որ կերպ կանխելու խնդրին` նա նշեց, որ այդ ուղղությամբ բազմաթիվ առաջարկներ են եղել:

«Առաջարկ է եղել, և մենք այսօր ակտիվորեն քննարկում ենք այդ հարցը` ԽՎ առաջիկա նիստի ժամանակ հանդես գալ ամեն տեսակի խնդիրների խաղաղ կարգավորման մասին հայտարարությամբ, որովհետև գլխավոր խնդիրը, որ մենք տեսնում ենք, ամեն տեսակի մեխանիզմներն ու հնարավորություններն օգտագործելով` ռազմական բոլոր հնարավոր պրովոկացիաները կանխելն է, որոնք մարդկային կյանքեր են արժենում»,- նշեց Ա. Վիբորնին:

Իսկ այդ հանձնաժողովում Հայաստանի ԱԺ ներկայացուցիչ Խոսրով Հարությունյանը նշեց, որ երեկ աշխատանքային խումբը մանրակրկիտ քննարկել է տարածաշրջանի ռազմա-քաղաքական իրավիճակը` հարցին մոտենալով այն սպառնալիքների ու մարտահրավերների տեսանկյունից, որոնք այսօր գոյություն ունեն ՀՀ ազգային անվտանգության համար: Առաջին հերթին, ինչպես տեղեկացրեց Խոսրով Հարությունյանը, ուշադրություն է դարձվել տարածաշրջանի, մասնավորապես` Ադրբեջանի ռազմականացմանը:

«Այդ առումով` հատկապես ուշադրություն ենք դարձրել հրադադարի ռեժիմի խախտման դեպքերին, որոնց հետևանքով մենք զոհեր ենք ունենում ոչ միայն զինվորականներից, այլև խաղաղ ազգաբնակչությունից: Խորհրդարանական վեհաժողովի հայտարարություն մշակելու միտք ծնվեց, որ անընդունելի է կոնֆլիկտների լուծումը ռազմական` ուժի գործադրման կամ ռազմական առավելության հասնելու ճանապարհով: Այսինքն` մենք կարծում ենք, որ Խորհրդարանական վեհաժողովը կարող է հանդես գալ առկա իրավիճակի հետագա վատթարացումը կանխող հայտարարությամբ: Երկրորդ` մենք մտածում ենք, որ պետք է մշակվեն  օրենսդրա-քաղաքական այնպիսի մեխանիզմներ, որոնք հետագայում կարող են, ՀԱՊԿ անդամ պետությունների ակտիվ մասնակցությամբ, կասեցնել տարածաշրջանում սպառազինությունների մրցավազքը»,- նշեց Խոսրով Հարությունյանը` հավելելով, որ արդեն բոլորն էլ համոզվեցին, որ դրանք ուղղակի բանավոր վտանգներ չեն ու դրանց մասին չի կարելի միայն խոսել, այլ արդեն պետք է կանխելու կոնկրետ քայլեր ձեռնարկվեն` օգտագործելով ՀԱՊԿ բոլոր անդամների  ռազմա-քաղաքական ամբողջ զինանոցը:

Հետաքրքիր է, թե ինչպես է դիտարկում ՀԱՊԿ-ն ԼՂ հակամարտությունն ու ինչ դեր ունի Հայաստանի անվտանգությունը ՀԱՊԿ օրակարգում:

ՀԱՊԿ քարտուղարության տեղեկատվական ծրագրերի վարչության պետ և ՀԱՊԿ խորհրդարանական բաղադրիչի պատասխանատու, պահեստազորի գեներալ  Ալեքսանդր Վինիդիկտովն էլ, լինելով ՀԱՊԿ Խորհրդարանական վեհաժողովի համակարգողը և ներկա գտնվելով ՀԱՊԿ շրջանակներում ընթացող բոլոր գործընթացներին, ներկայացրեց ՀԱՊԿ ներկայիս հարցերը` նշելով, որ գլխավոր հարցերից մեկը ՀԱՊԿ ազդեցության տիրույթում գտնվող տարածքների հարավային սահմանների ամրապնդումն է` կապված Աֆղանստանից միջազգային խաղաղապահ ուժերի դուրսբերման, Հայաստանում ստեղծված իրավիճակի հետ և այլն:

Հենց այստեղ է սկսվում մեզ համար հետաքրքիր մասը: Ինչպես տեղեկացնում են ՊՆ մեր աղբյուրները, ՀԱՊԿ-ում, երբ խոսք է բացվում Հայաստանի անվտանգության ապահովման մասին, մատնանշվում է Աֆղանստանից միջազգային խաղաղապահ զորքերի դուրսբերումը, և Հայաստանի առջև պայմաններ են դնում` հայկական կողմը խաղաղապահներ կուղարկի՞ պաշտպանելու ՀԱՊԿ միջինասիական սահմանները: Հայկական կողմը, մեր տեղեկություններով, տվել է իր համաձայնությունը: Նույնիսկ ավելին` Հայաստանից պահանջվել է խաղաղապահ ջոկատ, իսկ Հայաստանը պատրաստակամություն է հայտնել մի ամբողջ խաղաղապահ գունդ ուղարկել Միջին Ասիա`պայմանով, որ ԼՂ հակամարտության դեպքում ՀԱՊԿ միասնական ուժերը պետք է ապահովեն հայկական կողմի անվտանգությունը: Բայց անգամ այդպիսի դիրքորոշումից հետո դեռ հստակ հայտնի չէ Ռուսաստանի վերջնական կեցվածքն այս հարցում, որը ոչ մի կերպ իր վճռական «ДА»-ն չի ասում այս հարցում, ինչը, առավել ևս մեր թշնամուն զենքի մեծ խմբաքանակ վաճառելու պայմաններում, շատ կարևոր է:

Իսկ մինչ այդ ամենանշանավոր, կարևոր ու հետաքրքիր հավաստիացումը մնում է 102-րդ ռազմաբազայի հրամանատար Անդրեյ Ռոզինսկու հայտարարությունը: