Դեռ ոչ վաղ անցյալում մտավոր խնդիր ունենալը մեր հասարակության մեջ ամոթ էր համարվում, խարան, իսկ նման երեխաներ ունեցող ծնողների մեծ մասն ամեն կերպ փորձում էր թաքցնել այդ «ամոթալի իրողությունը»՝ երեխային մեկուսացնելով արտաքին աշխարհից: Ժամանակները փոխվել են, և հավասար հնարավորություններ ու հասարակությանը լիարժեք ինտեգրվելու պահանջ է ներկայացնում նաև հասարակության այս հատվածը: Ճիշտ է, մեր իրականության մեջ դեռևս չի հաղթահարվել այդ խնդիրը, անելիքներ շատ կան, սակայն հասարակական ոլորտում աշխատող որոշ կազմակերպությունների շնորհիվ հաջողվել է գոնե կոտրել բազմաթիվ կարծրատիպեր:

Օրինակ` մեզանից քանի՞սը գիտի, որ Երևանում գործում է մտավոր խնդիրներ ունեցող դեռահասների ու երիտասարդների թատերախումբ: Նման մի զարմանալի ու նոր աշխարհ ինձ համար բացահայտվեց օրերս Երևանի Շենգավիթ համայնքում գործող «Փրկություն» հասարակական կազմակերպությունում: Սա միակ թատերախումբն է, որի բոլոր դերասանները մտավոր խնդիրներ ունեցողներ են: Պարզվեց՝ «Փրկություն» թատերախումբը ելույթներ է ունենում մանկատներում, դպրոցներում, վերջերս էլ հյուրախաղերով եղել է Արցախում: Իսկ մայիսի 30-ի ներկայացումը մի յուրօրինակ ակցիա էր ընդդեմ արտագաղթի:

Մտավոր խնդիրներ ունեցող երիտասարդները, «Հայրենիքիս կանչը» ներկայացման միջոցով նորովի ներկայացնելով հայտնի «Գիքորը», ապացուցեցին, որ իրենք էլ, որպես հասարակության լիիրավ անդամ, անտարբեր չեն երկրի առջև ծառացած ամենալուրջ խնդիրներից մեկի՝ արտագաղթի նկատմամբ: Իսկ ներկայացման գլխավոր հերոսը, շրջելով աշխարհեաշխարհ, ոչ միայն որոշեց վերադառնալ իր հայրենիք, այլև Գիքորին էլ հետը բերել, և թումանյանական հոգեմաշ ստեղծագործությունը երջանիկ ավարտ ունեցավ:

Ներկայացման վերջում դերասանները խրախուսվեցին պատվոգրերով, իսկ նրանց դեմքերը երջանկությունից փայլում էին: Կենտրոնի ոչ այնքան մեծ դահլիճի բեմում, որտեղ հավաքված էին բազմաթիվ հյուրեր, որոշ պաշտոնյաներ, նրանք ևս մեկ անգամ ապացուցեցին, որ իրենք էլ հասարակության մի մասնիկն են, որ կարող են խոր զգացումներ առաջացնել հանդիսատեսի սրտում և փոխադարձաբար վերցնել մարդկանց սերն ու ջերմությունը:
Պատահական չէր, որ երիտասարդներից շատերը, բեմից դուրս անկեղծանալով, ասացին, որ ուզում են դերասան դառնալ:

Գիքորի կերպարը մարմնավորող 22-ամյա Վարդուհին ասաց, որ երբ այդ ֆիլմը դիտել է, շատ է հուզվել և միշտ ցանկացել է Գիքորի դերը խաղալ: Աղջկա ցանկությունը չեն մերժել:

Ներկայացման գլխավոր կերպարին՝ Տիգրանին մարմնավորող Ապրիլիկը, որ արդեն 11 տարի է՝ հաճախում է այս կենտրոն և թատերախմբի ամենաառաջին դերասաններից է, նույնպես խոստովանում է, որ իր երազանքը թատրոնում լինելն է: Սակայն նա այլ հետաքրքրություններ էլ ունի՝ սպորտը, որտեղ լուրջ հաջողությունների է հասել: Պատմեց, որ վերջերս եղել է Կորեայում և Լեհաստանում՝ մասնակցելու վազքի մրցումների: Վերջին մրցումից ինքն ու ընկերն արծաթե մեդալով են վերադարձել Հայաստան: «Մարդիկ մեզ հետ ավելի ազատ պետք է շփվեն, մենք դրանով մեզ ավելի ապահով կզգանք»,- ասում է 30-ամյա Ապրիլիկը:

Կարինե Խաչատրյանը կազմակերպության երկարամյա աշխատողներից է: Նրա 21-ամյա որդին նույնպես մտավոր խնդիր ունի: Տիկին Կարինեն խոստովանում է, որ երբ երեք տարեկանում իր որդու՝ Արսենի մոտ հայտնաբերվում է մանկական ուղեղային կաթված, իր համար դա շոկ էր, մանավանդ որ այդ տարիներին այսօրվա պես չէր մտածում:

Աստիճանաբար շփվելով բախտակից մարդկանց հետ՝ նա հասկանում է, որ դա վերջնագիր չէ, անգամ այդ վիճակում իր երեխան կարող է հասարակության լիարժեք անդամ լինել: «Արսենը սկզբում շատ վատ վիճակում էր, հիմա, փառք Աստծո, սովորել է, ձեռք բերել խոհարարի մասնագիտություն, աշխատում է: Ծնողի ջանքերը շատ կարևոր են, ծնողը պետք է իմանա իր երեխայի հնարավորություններն ու կարողությունները և հենց այդ շրջանակներում էլ փորձի զարգացնել նրան»:
Նա խորհուրդ է տալիս բոլոր ծնողներին, որոնք նման երեխաներ ունեն, ձեռքները ծալած չնստել ու սպասել, որ պետությունն իրենց համար ինչ-որ բան անի: Իսկ ամենակարևորը՝ չփակել իրենց երեխաներին տանը՝ չորս պատի մեջ. «Պետք է նրանց ամեն տեղ տանել, ամեն բանի մասնակից դարձնել, չպետք է ամաչել ընկերներից, բարեկամներից ու հարևաններից: Պետք է հանրության աչքը սովորի այս մարդկանց ներկայությանը: Ամեն մարդ էլ մի թերություն ունի, նրանք էլ այդ կարգի թերություն ունեն, բայց շատ ավելի բարի հոգի ունեն, քան մյուսները»:

Ի դեպ, նա նշում է, որ Արսենը սովորել է ներառական ծրագրով դպրոցում, որտեղ սովորական երեխաների հետ կողք կողքի սովորում են նաև ֆիզիկական ու մտավոր խնդիրներ ունեցող աշակերտներ: Նա զգացել է, որ այդ դպրոցի բոլոր աշակերտներն ավելի բարի ու ավելի հանդուրժող են:

«Փրկություն» հասարակական կազմակերպությունը հիմնվել է մտավոր խնդիրներով երեխաներ ունեցող մի քանի ծնողների համախմբման շնորհիվ և արդեն 15 տարի է՝ ցերեկային խնամք է տրամադրում 15-35 տարեկան շուրջ 63 շահառուի: Այստեղ գտնվողներից շատերն ունեն նաև ֆիզիկական խնդիրներ:

Ինչպես նշում է կազմակերպության նախագահ Արփինե Աբրահամյանը, իրենց գլխավոր նպատակն է, որ հատուկ դպրոցներն ավարտելուց հետո այդ երեխաներն ապրեն տանը, չհայտնվեն մանկատանը կամ փողոցում և իրենց մտավոր կարողությունների սահմաններում հնարավորինս ինքնուրույն զարգանան:

«Փրկությունը» մտավոր խնդիրներ ունեցողների համար միակ խնամքի հաստատությունն է: Ժամը 10:00-17:00-ը շահառուներն այստեղ սնվում են, ստանում անհրաժեշտ ծառայություններ, իսկ օրվա վերջում ավտոմեքենաները նրանց տուն են տանում: Երբ երիտասարդն առաջին անգամ ոտք է դնում այս հաստատություն, հոգեբանը, հատուկ մանկավարժը, լոգոպետը, սոցիալական աշխատողը, էրգոթերապևտը տալիս են համապատասխան եզրակացություն, թե ինչպես պետք է կազմվի շահառուի անհատական պլանն ու սոցիալական պատմությունը, որից հետո նա մասնակցում է տարուսուցման դասընթացներին, քանի որ նրանցից շատերն անգամ տառաճանաչ չեն, չնայած հատուկ դպրոցներից են այստեղ գալիս:

«Եթե երեխան գիտելիք ունի, փորձում ենք այն ամրապնդել, իսկ եթե ոչ` ձգտում ենք հասնել նրան, որ գոնե իր անունը մեխանիկորեն կարողանա նկարել,- ասում է Արփինե Աբրահամյանը,- նրանք արդեն մեծ են, ուսուցման պրոցեսը բաց է թողնված, և մեծ արդյունքի հասնել հնարավոր չէ»:

Ճաշի ժամից հետո սկսվում են բազմամասնագիտական թիմի խմբային կամ անհատական պարապմունքներն ու խմբակների գործունեությունը՝ կավագործություն, ձեռագործություն, մաքրամե, ապլիկացիա, նկարչություն, բրնձագործություն, համակարգչային զարգացնող խաղեր, դիզայն և թատերական արվեստ:

Ընկեր Աշոտը երեխաների կավագործության ուսուցիչն է: Ոգևորությամբ ցույց է տալիս իր սաների աշխատանքները. «Աստված մի դուռը որ փակում է, մնացած դռները բացում է: Եվ եթե սովորական մարդն Աստծո դռան առաջ չոքում է, որ իրեն մի քիչ ստեղծագործելու հնարավորություն ու ձիրք տա, ապա այս երեխաներն այդ խնդիրը չունեն, իրենց առաջ այդ դռները բաց են: Մեզ մնում է միայն նրանց ներս հրել, ու նրանք այնտեղից դուրս են գալիս մեծ ինֆորմացիայով և ստեղծագործական մեծ ներուժով»:
Տարածքը մշակված ու խնամված այգի ունի, որը նույնպես երիտասարդների աշխատանքի արդյունքն է:

Կազմակերպության նախագահը խոստովանում է, որ նման մարդկանց հետ աշխատելը, այն էլ` նրանց տարիքում, հեշտ բան չէ: Երբեմն տարիներ շարունակ ջանք են գործադրում, որ երիտասարդը կարողանա, ասենք, ինքնուրույն ուտել: «Օրինակ` մի երիտասարդ ունենք, որին հայրը մոտ 14 տարի դուրս չէր հանել տնից՝ ամաչելով շրջապատից: Հոր մահից հետո նրան բերեցին մեր կենտրոն: Սկզբում ոչ ադեկվատ վարք էր դրսևորում, պատռում էր հագուստը, հայհոյում, գետնին պառկած թավալ գալիս, ամեն ինչ շպրտում փողոց, բայց արդեն 8 տարի է՝ Նորայրը մեծ հաճույքով հաճախում է մեր կենտրոն»,- ասում է կենտրոնի ղեկավարը:

Ցավոք, կազմակերպության ֆինանսական միջոցները սուղ են, պետությունը հոգում է միայն աշխատակիցների վարձատրությունը՝ գրեթե նվազագույն աշխատավարձի չափով: Սննդի հարցում Կարմիր խաչի հայաստանյան գրասենյակն ու մասնավոր մի քանի ընկերություններ են աջակցում: Կենտրոնում, օրինակ, հանգստի սենյակ չկա, որտեղ երիտասարդները կարողանան ցերեկվա ժամին մի փոքր հանգստանալ: Բանն այն է, որ նրանք ճաշից հետո ընդունում են հոգեմետ դեղեր, որից հետո գոնե կես ժամ քնի կարիք ունեն, և երիտասարդներին այդ ժամերին կարելի է տեսնել կենտրոնի բազմոցներին, բազկաթոռներին ու նստարաններին հենված-քնած:

Այո, մեր պետությունը դեռևս այն վիճակում չէ, որ կարողանա հասարակության այս շերտի համար ապահովել արժանապատիվ կյանք, այդ է պատճառը, որ նման երեխաներ ունեցող ծնողները ձգտում են ամեն գնով հասնել Եվրոպա ու Միացյալ Նահանգներ: Կենտրոնի շահառուներից շատերը նույնպես այդ ճանապարհն են բռնել: Սակայն «Հայրենիքիս կանչը» ներկայացումը, որն ավարտվեց եռագույնների ծածանմամբ և հայրենասիրական վսեմ երգով, ցույց տվեց, որ այս մարդիկ նաև հայրենասեր են և ուզում են ապրել իրենց երկրում:

Անի Գասպարյան

Անկախ

Անցնող շաբաթ հայության ուշադրության կենտրոնում մայիսի 29-ին Աստանայում կայացած Եվրասիական տնտեսական միության Բարձրագույն խորհրդի նիստն էր, մասնավորապես` դրա ժամանակ Ղազախստանի նախագահ Նուրսուլթան Նազարբաևի արած հայտարարություն-առաջարկը, այն է` Եվրասիական տնտեսական միությանը Հայաստանի միանալու վերաբերյալ պայմանագրում մի կետ ավելացնել այն մասին, որ ՀՀ-ն դա անում է այն սահմանների շրջանակներում, որոնք ամրագրված են ՄԱԿ-ում: Սա բացատրվեց «իրենց մեկ այլ ընկերոջն Ադրբեջանում չգրգռելու» նկատառումով: Եվ դիմելով Սերժ Սարգսյանին` նա ասաց. «Դուք այդպես եք մտել ԱՀԿ, նախադեպը կա»: Ի լրումն` ավելորդ չհամարեց ընդգծել, որ ՄՄ նախագահները նման պահանջով նամակ են ստացել Ադրբեջանի նախագահից:

Ըստ էության` Նազարբաևի հայտարարությունը նշանակում է Հայաստանի անդամակցության նախապայման, և Ղազախստանի նախագահի նման կեցվածքը բնավ տարօրինակ չէ: Երբ այս տարվա սկզբներին քննարկվում էր Մաքսային միությանը Հայաստանի միանալու և դրա համար անհրաժեշտ «ճանապարհային քարտեզ» մշակելու հարցը, Ղազախստանի նախագահը հստակ հայտարարեց, որ Հայաստանի անդամակցության վերաբերյալ հատուկ կարծիք ունի ԼՂՀ-ի հետ սահմանային հարցերի ճշգրտման կապակցությամբ:

ՀՅԴ Բյուրոյի Հայ դատի և քաղաքական հարցերի գրասենյակի պատասխանատու Կիրո Մանոյանը, անդրադառնալով Նազարբաևի հայտարարությանը, նշեց, որ ՄԱԿ-ին Հայաստանի անդամակցության ժամանակ նման սահմանների հարց չի եղել, ՄԱԿ-ում Հայաստանի սահման չի ամրագրվել, ինչպես և ՄԱԿ-ի անդամ պետությունների մեծ մասի դեպքում: Փաստորեն, Նազարբաևը բերեց մի փաստարկ, որը գոյություն չունի:

Որքան տհաճ, այնքան էլ ձևական հայտարարություն

Արժե ուշադրություն դարձնել, որ Նազարբաևի նախապայմանում չի խոսվում ամենակարևոր խնդրի` Հայաստանի և ԼՂՀ-ի սահմանագծին անցակետեր դնելու անհրաժեշտության մասին, ու հայտարարությունն ավելի շատ ձևական բնույթ է կրում: Հարցն այն է, որ Հայաստանի և Արցախի միասնականության հարց` դիվանագիտական առումով, ընդհանրապես գոյություն չունի: Արցախը, և դա բազմիցս հայտարարվել է նաև ՀՀ-ի կողմից, երբեք Հայաստանին չի պատկանել և չի պատկանում: Հետևաբար, խնդիրն այն ձևակերպմամբ, որով փորձում է մատուցել Նազարբաևը, ընդհանրապես գոյություն չունի:

Հայտարարությունից անմիջապես հետո բոլորը հույս էին հայտնում, որ ՀՀ նախագահն ըստ արժանվույն կպատասխանի Ղազախստանի նախագահի հայտարարությանը: Սակայն Սերժ Սարգսյանը Աստանայում ոչինչ չասաց: Եվ միայն Հայաստանում` Ծաղկաձորում, մայիսի 31-ին ՀՀԿ երիտասարդական կազմակերպության հերթական հաշվետու հավաքի մասնակիցների հետ հանդիպման ժամանակ նշեց. «Նախ պետք է ասեմ, որ որևէ խոչընդոտ չկա Հայաստանի Մաքսային միությանն անդամակցելու մասով: Եվ երբ մենք այնտեղ ասում ենք, որ 2-3 հարց կա, այդ 2-3 հարցը զուտ տեխնիկական նշանակության հարցեր են և վերաբերում են մեր առևտրային հարաբերություններին: Ինչ վերաբերում է Նազարբաևի հնչեցրածին, նախ այն գլխից սխալ է սահմանների մասին խոսելը: Ի՞նչ սահմանների մասին ենք խոսում: Ղարաբաղի խնդիրը Մաքսային միությունում չի լուծվում: Իսկ ո՞վ է ասել, որ մենք Ղարաբաղով ենք մտնելու Մաքսային միություն: Այդպիսի բան չի եղել և չի էլ կարող լինել, որովհետև Ղարաբաղը գոնե մեր օրենսդրությամբ, գոնե մեր պատկերացումներով Հայաստանի մաս չի կազմում այսօր: Իսկ որ Մաքսային միությանն անդամակցելը նպաստում է Լեռնային Ղարաբաղի խնդրի լուծմանը, միանշանակ է: Իհարկե, Նազարբաևի հնչեցրածը տհաճ էր, բայց դա որևէ վնաս չի կարող մեզ տալ»:

Ինչ վերաբերում է օրերս լայնորեն քննարկվող այն տեսակետին, թե Նազարբաևի հայտարարությունը ենթադրել է տալիս, որ ՀՀ և ԼՂՀ սահմանին մաքսակետ կտեղադրվի, ապա դրան բավական հստակ է պատասխանել ԼՂՀ նախագահի մամուլի խոսնակ Դավիթ Բաբայանը: «Հայաստանն արդեն 11 տարի է, ինչ ԱՀԿ-ին է անդամակցում, այս ընթացքում որևէ մեկը Հայաստանի և ԼՂՀ-ի միջև մաքսակետ տեսե՞լ է»,- ասել է նա:- Հայաստանն ու ԼՂՀ-ն իրար հետ մի ընդհանուր տնտեսական տարածք են կազմում, ու այդ տարածքում մաքսակետեր չեն լինելու»:

Ղազախստանին, իր «բարեկամասիրության» համար, դեռ ոչ ոք չի սաստել

Բայց շատ ավելի կարևոր է մեկ այլ հանգամանք, որը «հուշեց» ԼՂՀ փոխվարչապետ Արթուր Աղաբեկյանը` նշելով, թե Նազարբաևը, իր իր խոսքում մեջբերելով Ադրբեջանի նախագահի նամակը, կասկածի տակ է դնում Եվրասիական տնտեսական միության ապագան. «Որովհետև Եվրասիական տնտեսական միությունն անվտանգության միջավայր է, և եթե այդ անվտանգության միջավայրում այդ միջավայրին ոչ մասնակից երկրի միջնորդությունը քաղաքական հայտարարություններ անելու հիմք է այդ անվտանգության միջավայրին մասնակից երկրի ղեկավարի համար, դա նշանակում է, որ այդ ղեկավարը դրանով կասկածի տակ է դնում միջավայրի ապագան»: Իրոք, Նազարբաևի հայտարարությունից պարզ է դառնում, որ Եվրասիական տնտեսական միությունում դրան ոչ մասնակից Ադրբեջանի տեսակետն ավելի շատ է հարգվում, քան մասնակից դառնալ փորձող Հայաստանի, ու հարց է առաջանում` ո՞րն է նման միությանն անդամակցելու նպատակահարմարությունը, չարժե՞, որ Հայաստանը վերանայի իր արտաքին քաղաքականությունը: Այս առումով էլ ԼՂՀ փոխվարչապետը պատասխանել է, որ Հայաստանի Հանրապետությունը, անկախ նրանից, թե որ անվտանգության միջավայրում է գործունեություն իրականացնում, պետք է միշտ հաշվի առնի այն հանգամանքը, որ ՀՀ-ն եղել և մնալու է ԼՂՀ-ի անվտանգության երաշխավորը:

Մեկ հարց, այնուամենայնիվ, մնում է առկախ Հայաստանի համար: Բացառված չէ նոր, արհեստական խոչընդոտների հարուցումը նույն Ղազախստանի կողմից: Որովհետև Նազարբաևն իր «ընկերոջը»` Ադրբեջանի նախագահ Ալիևին չնեղացնելու պատճառաբանությամբ արդեն բազմիցս Հայաստանի համար խնդիրներ է ստեղծել տարբեր հարթակներում` Իսլամական երկրների կոնֆերանսում, ՄԱԿ-ում, ամենուր: Բայց ամենացցուն օրինակները, թերևս, կապված են ՄՄ-ին Հայաստանի անդամակցելու հարցի հետ: Նազարբաևին քանիցս հաջողվել է խանգարել Հայաստանի անդամակցելուն, և ոչ միայն, նաև ԵՏՄ-ի հիմնադիր անդամ դառնալուն, որով մեր ղազախ «բարեկամը» կասեցեց Հայաստանի` համահիմնադրի կարգավիճակից բխող շահաբաժիններից, քաղաքական առավելություններից, որոշումների վրա ազդելու հնարավորություններից օգտվելու շանսերը: Եվ Ղազախստանի կողմից նման «բարեկամական ժեստերը» ապագայում էլ բացառված չեն, առավել ևս, որ դրանց համար ոչ ոք նրան չի սաստում:

Սիրիայում ավարտվեցին հունիսի 3-ին նշանակված նախագահական ընտրությունները, սակայն վերջնական արդյունքները պաշտոնապես հայտնի կլինեն հունիսի 5-ին: Ընտրություններին մասնակցության ցուցանիշը, ըստ հրապարակումների, կազմել է 95 տոկոս, իսկ նախնական հարցումների ու արդյունքների համաձայն` ընտրություններին մասնակցածների գերակշիռ մեծամասնությունը իր վստահության քվեն տվել է գործող նախագահ Բաշար Ասադին: Նշենք, որ սիրիական օրենքների համաձայն` ընտրությունների առաջին փուլում հաղթելու համար պահանջվում է ստանալ ձայների 50 տոկոսը` գումարած 1 քվե:

Արժե նայել, թե ինչ պայմաններում էին անցնում այդ ընտրությունները:
Ըստ Սիրիայի սահմանադրության` ընտրությունները պետք է տեղի ունենային մինչև հուլիս ամիսը, քանի որ Սիրիայի գործող նախագահ Բաշար Ասադի լիազորությունների ժամկետն ավարտվում է հուլիսի 17-ին:
Առաջին անգամ ընտրություններին իրավունք ունեին մասնակցելու մեկից ավելի թեկածուներ, քանի որ 50 տարվա մեջ առաջին անգամ Ասադների ընտանիքի ներկայացուցչի հետ զուգահեռ` երկրի ղեկավարի պաշտոնի համար պայքարում էին 2 այլ ներկայացուցիչներ: Սակայն մեծ մասը կասկած չուներ, որ կհաղթի Բաշար ալ Ասադը, որ Սիրիայում իշխանության ղեկին է 2000 թվականից և նախագահի պաշտոնում փոխարինել է հորը` ՀաՖես Ասադին:

Սիրիայի քաղաքացիներն առաջին անգամ, 2012 թ. նոր սահմանադրության համաձայն, 7 տարի ժամկետով պետք է ընտրեին երկրի նախագահին: Ըստ 2012 թ. փետրվարի 28-ին ուժի մեջ մտած Սիրիայի նոր սահմանադրության 88-րդ հոդվածի` նախագահը ժողովրդի կողմից ընտրվում է 7 տարի ժամկետով և կարող է վերընտրվել մեկ անգամ: Սիրիայում Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողով չկա: Քվեարկության ընթացքին ու ձայների հաշվարկին գավառներում հետևում էին իշխանության գործադիր ղեկավարները, իսկ մայրաքաղաքում` արդարադատության նախարարությանը կից գերագույն դատական կոմիտեն:

Սկզբնական փուլում անհասկանալի էր, թե ինչպես է կառավարությունը մտադիր կազմակերպել քվեարկությունը երկրի այն հատվածներում, որոնք գտնվում են ընդդիմության վերահսկողության տակ: Չէր նշվում նաև, թե ինչպես են վարվելու այն միլիոնավոր մարդկանց հետ, որոնք վերջին երեք տարում տեղահանվել են իրենց տներից և փախստականի կարգավիճակով գտնվում են հարևան երկրներում, որտեղ, ի դեպ, 2011-ից ի վեր սիրիական դեսպանությունները փակվել են: Սիրիայում ԿԸՀ-ին փոխարինող արդարադատության նախարարությանը կից գերագույն դատական կոմիտեի ղեկավար Հիշամ Աշ-Շահարը հայտարարել էր. «Մենք վճռեցինք, որ Սիրիան մի մեծ ընտրատեղամաս է, ու յուրաքանչյուր քաղաքացի կարող է քվեարկել այնտեղ, որտեղ կարող է»: Բայց պարզ էր, որ քվեարկությունն անցկացվելու է այն շրջաններում, որոնք գտնվում էին կառավարական ուժերի վերահսկողության ներքո:

Նայենք, թե ինչ քաղաքական խորապատկերում անցան ընտրությունները: Հենց այն պահից, երբ Մոհամմեդ Լահամը հայտարարեց Սիրիայում նախագահական ընտրություններ անցկացնելու վերաբերյալ, Ասադի հակառակորդ գործիչներն անմիջապես հանդես եկան հայտարարությամբ` դա անվանելով «ֆարս», իսկ Ասադի հակառակորդների կողմնակից միջազգային ուժերը ընտրություններ անցկացնելու ծրագիրը համարեցին «ժողովրդավարության ծաղրանք»: Ընդդիմադիր զինյալները նախազգուշացրել էին, որ փորձելու են խափանել քվեարկությունը, իսկ Սիրիական հեղափոխական և ընդդիմադիր ուժերի ազգային կոալիցիան, որը վայելում է Արևմուտքի աջակցությունը, ընտրությունները բոյկոտեց: Ազգային կոալիցիայի ղեկավար Ահմեդ Ջարբան ընտրություններն անվանեց «սիրիացիների արյամբ բեմադրված թատրոն»:
Արևմուտքի ղեկավարները դատապարտեցին չավարտված պատերազմի ընթացքում ընտրություն անցկացնելու որոշումը:

Հիշեցնենք` Սիրիան 2011 թ. մարտից գտնվում է ներքաղաքական ճգնաժամի` փաստացի քաղաքացիական պատերազմի մեջ: Համաձայն ՄԱԿ-ի տվյալների` հակամարտության սկզբից ի վեր Սիրիայում զոհվել է ավելի քան 150 հազար մարդ, փախստական է 2,3 մլն սիրիացի, ևս 6,5 մլն սիրիացի համարվում է ներքին տեղահանված:

Ասադը փորձում է ռեաբիլիտացիայի ենթարկվել, Արևմուտքը` խանգարել դրան

Սիրիայի իշխանությունների կարծիքով` այս ընտրությունը կարող է պատերազմի ավարտի հանգեցնել: Եթե ժողովուրդն Ասադին ընտրի, զինված հակամարտությունը պետք է դադարեցվի, իսկ եթե չընտրի` Ասադը պետք է հեռանա:
Երբ հայտարարվեց ընտրությունների անցկացման մասին, վերլուծաբանները նշում էին, որ Սիրիայի իշխանությունները ձգտում են այս քվեարկությունն ամեն կերպ ներկայացնել որպես ճգնաժամը լուծելու միջոց: Ու չէին սխալվում: Սիրիայի գործող նախագահ Ասադն ապրիլի կեսերին ասել էր, որ հակամարտությունը թևակոխել է «շրջադարձային փուլ» ապստամբների նկատմամբ Սիրիայի ուժերի առավելություն ձեռք բերելու շնորհիվ: Հետո Սիրիայի վարչապետ Ուաիլ ալ Հալկին ասաց, որ այս ընտրությունը պատմական իրադարձություն է Սիրիայի համար, և մասնակցության բարձր մակարդակն աշխարհին կապացուցի, որ Սիրիայի ժողովուրդը որոշել է և վճռական է ընտրական գործընթացը հաջողությամբ պսակելու հարցում:

Բուն ընտրությունները, ճիշտ է, ուղեկցվեցին հրաձգություններով, մարտերով և այլն, բայց առանձնապես ոչ մի արտառոց բան չեղավ: Քվեարկության ընթացքին հետևում էին խորհրդարանականներ 30 բարեկամ երկրներից, այդ թվում` Ռուսաստանից:
Սիրիացիների մասնակցությունը ընտրություններին, եթե, իհարկե, հնարավոր է դատել միջազգային լրատվամիջոցներով հրապարակված տեսա-լուսանկարահանված կադրերից, աննախադեպ ակտիվ էր:
ԱՄՆ-ի պետդեպարտամենտն արդեն անդրադարձել է Սիրիայում երեկ կայացած նախագահական ընտրություններին` դրանք որակելով «խայտառակություն»: Պետդեպարտամենտի խոսնակ Մարի Հարֆը հայտարարել է, որ երկրում ընթացող քաղաքացիական պատերազմի պայմաններում ինքնառաջադրված Բաշար ալ Ասադը, որ նաև գործող նախագահն է, չի վայելում Միացյալ Նահանգների վստահությունը:
Արևմուտքն ու Պարսից ծոցի երկրները հայտնել են, որ գործող նախագահի հաղթանակն իրենց համար վստահելի արդյունք չէ, ինչը նշանակում է, որ Արևմուտքն ու նրա մերձավորարևելյան դաշնակիցները Ասադի հետ` որպես լեգիտիմ նախագահի, չեն պատրաստվում նստել բանակցությունների սեղանին ու շարունակելու են աջակցել ապստամբներին:
Բայց Սիրիան Արևմուտքի ու նրա մերձավորարևելյան ուղեկիցների դեմ մենակ չմնաց. ի հակադրություն Արևմուտքի, Իրանն ու Ռուսաստանը հանդես եկան սիրիական ընտրություններն աջակցող հայտարարություններով: «Նախագահական ընտրությունների անցկացումը Սիրիայի ժողովրդի օրինական իրավունքն է: Անկասկած, ժողովրդավարության չափանիշերին համապատասխան անցկացված նախագահական ընտրությունները հույս են ներշնչում, որ ազգային համերաշխությանը և կայունությանը նպաստող գործընթացները կհանգեցնեն Սիրիայի ժողովրդի շահերի պաշտպանությանն ու ճգնաժամից դուրս գալուն, և ի վերջո այդ երկրում կհաստատվի կայունությունն ու խաղաղությունը»,- ասվում է մասնավորապես Իրանի ԱԳՆ-ի հաղորդագրությունում:

Ընտրությունների ընթացքին հետևող Ռուսաստանի պատվիրակությունն էլ հայտարարեց, որ Սիրիայում նախագահի ընտրություններն անցել են միջազգային չափանիշներին համապատասխան:

Այսպիսով, Բաշար Ասադը կշարունակի պաշտոնավարել արդեն որպես Սիրիայի լեգիտիմ նախագահ` ունենալով Իրանի, Ռուսաստանի և մի շարք այլ բարեկամ երկրների աջակցությունը: Եվ, համապատասխանաբար, իր հակաքայլերն է անելու Արևմուտքի նկատմամբ: Իսկ դա նշանակում է, որ Սիրիայում իրավիճակը ոչ թե խաղաղվելու է, այլ ավելի է թեժանալու:

Սահմանադրական փոփոխություններ: Ի՞նչ նոր խնդիրներ է իր առջև դնում Հայաստանը, որի համար անհրաժեշտություն է առաջացել փոխել Սահմանադրությունը, ինչո՞վ է պատճառաբանված կիսանախագահական համակարգից խորհրդարանական  համակարգի անցնելու առաջարկությունը, ի՞նչ առավելություններ և ի՞նչ թերություններ են սպասվում կառավարման համակարգը փոխելու դեպքում. այս և այլ հարցադրումներ էր առաջ քաշել ՀՀ Հանրային խորհուրդն այսօր իր լիագումար նիստի ժամանակ, որին մասնակցում էին նաև Սահմանադրական դատարանի նախագահ Գագիկ Հարությունյանն ու Սահմանադրական բարեփոխումների մասնագիտական հանձնաժողովի անդամ Վարդան Պողոսյանը:

Գագիկ Հարությունյանը բավականին մանրամասն ներկայացրեց միջազգային այն զարգացումներն ու փոփոխությունենրը, որոնք առաջ են բերել Հայաստանում սահմանադրական փոփոխությունների անհրաժեշտությունը: Ըստ նրա` եթե Հայաստանը համընթաց չքայլի այդ զարգացումների հետ, ապա հետևանքները կարող են խիստ բացասական լինել մեր երկրի զարգացման համար: «Այսօր արդեն Հայաստանն այդ առումով փակուղային իրավիճակում է, և երկրի դինամիկ զարգացման հնարավորությունը խաթարվում է»,-նշեց ՍԴ նախագահը:

Նա նաև նկատեց, որ երկրի նախագահի հետ պայմանավորվածություն կա, որպեսզի սահմանադրական բարեփոխումների մասնագիտական հանձնաժողովի աշխատանքը լինի առանց որևէ նախապայմանի:

ՀԽ նախագահ Վազգեն Մանուկյանը կասկած չունի, որ այս ոլորտում բարեփոխումերի անհրաժեշտություն կա. «Ես ինքս` որպես ԱԺՄ նախագահ, միշտ կողմ եմ եղել խորհրդարանական համակարգին, բայց ես խոսում եմ Հայաստանի ներկա վիճակի մասին: Չնայած որ նախագահական ընտրությունների անցկացումը Հայաստանում երբեմն բերում է անկայուն իրավիճակի, սակայն դա այն ընտրությունն է, որի հետ ժողովուրդն ամենաշատ հույսերն է կապում` իր կյանքի դրական փոփոխության տեսանկյունից: Իսկ նոր Սահմանադրությամբ, եթե մարդկանց որևէ մի խումբ, որի անունն է կուսակցություն, կարողանա հաղթել Ազգային ժողովում, ապա նրան կպատկանի և՛ Նախագահը, և՛ Կառավարությունը, և՛ Ազգային ժողովը: Արդյոք դա վտանգավո՞ր չէ Հայաստանի ներկա պայմաններում»:

Վարդան Պողոսյանը խորհրդարանական համակարգին անցնելու պարագայում չբացառեց մեկ կուսակցության կենտրոնացումը, ինչը կարող է վնասել իշխանությունների բաժանմանն ու հավասարակշռված համակարգին. «Բայց արդյոք մենք ավելի վատ իրավիճակ չունե՞նք այժմ, երբ ունենք կիսանախագահական համակարգ` երկու ուղղակի ընտրություններով, ունենք կուսակցություն` բացարձակ մեծամասնությամբ խորհրդարանում և նախագահ, որը բացարձակ մեծամասնության ֆորմալ լիդերն է: Այս պարագայում արդյոք գերկենտրոնացումը շատ ավելի մեծ չէ՞, քան խորհրդարանական  համակարգի պարագայում»,-հարցրեց նա:

Պողոսյանի կարծիքով, խորհրդարանական համակարգի անցնելու դեպքում նախագահը քաղաքական դերակատարում չի ունենում, այլ դառնում է վերկուսակցական նախագահ, որի հիմնական գործառույթը  Սահմանադրության պահպանմանը հետևելն է:

Բանախոսը գտնում է, որ կիսանախագահական համակարգի ամենամեծ արատն այն է, որ թույլ է տալիս այնպիսի իրավիճակ, երբ 3 քաղաքական իշխանությունները գտնվում են մեկ քաղաքական ուժի ձեռքում:

Մանուկյանն էլ կարծում է, որ այսօր Հայաստանում կան քիչ թե շատ պայծառ դեմքեր, սակայն չկա քաղաքական էլիտա: «Մենք ունենք գորշ խմբեր, և դրա համար մարդիկ շատ անգամ հույսը կապում են պայծառ դեմքերի և ոչ թե գորշ խմբերի հետ: Տեսականորեն համաձայն լինելով ձեր դիտարկումների հետ` ես խոսում եմ մոտակա տասը տարիների մասին: Ապագայի տեսակետից, այո, ձեզ հետ լիովին համաձայն եմ, այդ փոփոխություններն անհրաժեշտ են»,-ասաց նա:

Գագիկ Հարությունյանի խոսքով` այսօր մենք գործ ունենք մի իրավիճակի հետ, երբ Հայաստանը «էն գլխից որդեգրել է մոդելային սահմանադրության տարբերակը` Ֆրանսիայի Սահմանադրության օրինակից, սակայն վերցրել է միայն կաղապարը` բովանդակությունը թողնելով այնտեղ:

Մանուկյանը բարձրացրեց նաև ՏԻՄ-երի խնդիրը` նշելով, որ  Հայաստանի համար ֆունդամենտալ նշանակություն ունի տեղական ինքնակառավարումն ու տարածքային կառավարումը: ՀԽ անդամներն, օրինակ, առաջարկում են, որպեսզի մարզպետները լինեն ոչ թե նշանակովի, այլ ընտրվեն ժողովրդի կողմից, փոխարենը նշանակովի լինեն համայնքապետերը:

Ինչ վերաբերում է համայնքների միավորմանը, ապա ըստ ՀԽ անդամների, այստեղ նույնպես խիստ մտահոգություններ կան, քանի որ դրա հետևանքով բազմաթիվ բնակավայրեր պարզապես կարող են վերանալ, ինչպես եղել է Խորհրդային Միության ժամանակ նմանատիպ փորձի դեպքում:

Գագիկ Հարությունյանը նույնպես կարծում է, որ նոր փոփոխություններով պետք է բարձրացնել ՏԻՄ-երի մակարդակը, այլ ոչ թե գնալ մեխանիկական միացումների: «Եթե խոշորացում, ապա միայն հասարակական պահանջի դեպքում: Դա ժողովրդավարական ինստիտուտ է, և մենք ցանկանում ենք այդ սկզբունքը պահպանելով հանդերձ`փորձել լուծել որոշակի խնդիրներ` կապված նոր զարգացումների հետ»,-ասաց նա:

ՀԽ անդամ, փաստաբան Արմեն Տեր-Տաճատյանը բարձրաձայնեց դատական համակարգում տիրող վատ վիճակի մասին` նշելով, որ պետք է ուժեղացնել Առաջին ատյանի դատարանը, իսկ Վերաքննիչի ու Վճռաբեկի գործառույթները միավորել:

Գագիկ Հարությունյանն ընդունեց, որ Առաջին ատյանի դատարանում կան լրջագույն խնդիրներ և մեծ խառնաշփոթ, և որ այդ առումով պետք է համակարգային փոփոխություններ իրականացվեն:

ՀԽ անդամ Արշակ Սադոյանի կարծիքով` պետք է ստեղծել կոլեկտիվ ստեղծագործության ծրագրային պետություն, որին հավանություն կտա ժողովուրդը, իսկ ծրագրերը չկատարելու դեպքում գործի պատասխանատվության ենթարկելու մեխանիզմը:

Կարինե Դանիելյանն էլ առաջ քաշեց էկոլոգիական իրավունքի հարցերը` նշելով, որ հավասարակշռված կայուն զարգացման գաղափարը պետք է ամրագրվի Սահմանադրության մեջ, հակառակ դեպքում հետևանքները կարող են չափազանց վատ լինել:

Հանրային խորհդրի կողմից բարձրացված հարցերի մեկն էլ վերաբերում էր Հանրային խորհրդի գոյությունը Սահմանադրության մեջ ամրագրելու անհրաժեշտությանը, քանի որ դա համահունչ է ժամանակակից աշխարհում առկա գործընթացներին, երբ հասարակության ակտիվությունը քաղաքական դաշտից տեղափոխվում է հանրային դաշտ: Գագիկ Հարությունյանն ու Վարդան Պողոսյանն այդ գաղափարը համարեցին խիստ դրական և կարևոր Հայաստանում ժողովրդավարության զարգացման տեսանկյունից:

Գագիկ Հարությունյանն, ամփոփելով իր միտքը, նշեց, որ իր համար երկրորդական նշանակություն ունի, թե Հայաստանում կառավարման որ ձևը կգործի, քանի որ դա ընդամենը մեխանիզմ է, այլ ոչ նպատակ. «Նպատակը պետք է լինի իրավական, սոցիալական և ժողովրդավար պետության կայացումը, որը կենսական նշանակություն ունի Հայաստանի զարգացման համար»:

Ըստ ՍԴ նախագահի` այսօր աշխարհում տեղի են ունենում այնպիսի զարգացումներ, որոնք կարող են խիստ բացասական հետևանքներ ունենալ Հայաստանի համար: «Ընդհանրապես այսօր աշխարհում գոյություն ունի սահմանադրական դեֆիցիտ»,-նկատեց նա,-ուստի պետք է ամրացնել պետության իմունային համակարգը, որպեսզի կարևողանանք դիմակայել այդ մարտահրավերներին:

Վազգեն Մանուկյանը, ամփոփելով քննարկումը, նշեց, որ սահմանադրական այս փոփոխությունների վերաբերյալ քննարկումներն էապես տարբերվում են նախորդներից, քանի որ այս դեպքում չկա պատվեր կամ անձնական շահագրգռվածություն. «Ես չեմ տեսնում որևէ պատվեր վերևից, և դա հնարավորություն է տալիս կազմակերպելու պրոֆեսիոնալ, գիտական մոտեցումներով հագեցած անկեղծ քննարկումներ»,-ասաց նա` հույս հայտնելով, որ Հանրային խորհրդի ներկայացրած առաջարկություններն ու դիտարկումները հաշվի կառնվեն սահմանադրական փոփոխությունների վերաբերյալ հետագա քննարկումներում:
Անկախ

ՀՀ դատական օրենսգրքի 2-րդ գլուխը նվիրված է դատական իշխանության գործունեության սկզբունքններին, որոնցից մեկը վերաբերում է դատավորի անփոփոխելիությանը: Ըստ այդ հոդվածի` դատավորն անփոփոխելի է և պաշտոնավարում է մինչև իր 65 տարին լրանալը: Դատավորի լիազորությունները, որի պաշտոնավարման տարիքը լրացել է, դադարում են իր 65 տարին լրանալու հաջորդ օրը:

Դատավորի անփոփոխելիությունը վերաբերում է ոչ միայն տարիքին, այլև նրա գործունեության այլ կողմին: Այն դեպքում, երբ տվյալ դատարանում գործը չի կարող քննվել դատարանում դատավորների թվի օբյեկտիվորեն առաջացած անբավարարության հետևանքով, Դատարանների նախագահների խորհրդի որոշմամբ դատավորը կարող է մինչև 6 ամիս ժամկետով գործուղվել նույն ատյանի դատարան: Նշված ժամկետը կարող է երկարաձգվել միայն մինչև դատավորի վարույթում գտնվող գործի քննության ավարտը: Նույն դատավորը չի կարող կրկին գործուղվել նախորդ գործուղման ավարտից հետո` մեկ տարվա ընթացքում:
Այն դեպքում, երբ տվյալ դատարանում գործը չի կարող քննվել դատարանում դատավորների թվի օբյեկտիվորեն առաջացած անբավարարության հետևանքով, Դատարանների նախագահների խորհրդի որոշմամբ ՀՀ դատական օրենսգրքի 14 հոդվածի 7-րդ մասով նախատեսված նույն ատյանի դատավորը կարող է գործուղվել այդ դատարան:
Դատարանում դատավորների թվի կրճատման դեպքում տվյալ դատարանում իրենց պաշտոնավարումը շարունակելու նախապատվությունը նախ տրվում է դատարանի նախագահին և այնուհետև տարիքով ավագ դատավորներին: Կրճատված դատավորների լիազորությունները չեն դադարեցվում, և նրանք շարունակում են իրենց պաշտոնավարումը, եթե ՀՀ դատական օրենսգրքով այլ բան նախատեսված չէ: Այդ դատավորների կարգավիճակը, այդ թվում` աշխատավարձ և հավելավճարներ ստանալու իրավունքը, ծառայողական առաջխաղացման ցուցակում ընդգրկվելու կամ ընդգրկված մնալու իրավունքը պահպանվում են մինչև Սահմանադրությամբ սահմանված` դատավորի պաշտոնավարման տարիքը լրանալը, եթե սույն օրենսգրքով այլ բան նախատեսված չէ:
Եթե օրենքով նախատեսվում է դատարանի կամ վճռաբեկ դատարանի պալատի վերացում, ապա համապատասխան դատավորները համարվում են ռեզերվային, իսկ նրանց կարգավիճակը, այդ թվում` աշխատավարձը և հավելավճարներ ստանալու իրավունքը, ծառայողական առաջխաղացման ցուցակում ընդգրկվելու կամ ընդգրկված մնալու իրավունքը պահպանվում են մինչև Սահմանադրությամբ սահմանված` դատավորի պաշտոնավարման տարիքը լրանալը, եթե սույն օրենսգրքով այլ բան նախատեսված չէ:
ՀՀ դատական օրենսգրքի 14 հոդվածի 6-րդ և 7-րդ մասերով նախատեսված դեպքերում օրենսգրքով սահմանված կարգով դատավորին ստորադաս դատարանի դատավորի պաշտոնում նշանակվելու դեպքում նրա նախկին պաշտոնում ստացած աշխատավարձը, այդ թվում` հավելավճարները (բացի դատարանի նախագահի պաշտոնի համար տրվող հավելավճարներից), պահպանվում են, իսկ դատավորների աշխատավարձերի ավելացման դեպքում այդ աշխատավարձը համամասնորեն աճում է:
Պատրաստեց Ավետիք ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆԸ

Այսօր տեղի է ունեցել ՀՀ կառավարության հերթական նիստը, որը վարել է ՀՀ վարչապետ Հովիկ Աբրահամյանը:
Վարչապետի հանձնարարությամբ փոխվարչապետ, տարածքային կառավարման նախարար Արմեն Գևորգյանը ներկայացրել է նախորդ օրը և այսօր երկրի Մ-6 և Մ-2 ավտոճանապարհներին ստեղծված վիճակը. «Պարոն վարչապետ, երեկ երեկոյան ժամը 19:20-ին Արտակարգ իրավիճակների նախարարությունում ահազանգ է ստացվել, որ Վանաձոր-Ալավերդի ավտոճանապարհին տեղի է ունեցել քարաթափում, ինչը խոչընդոտել է երթևեկությունը: Դեպքի վայր ժամանած ծառայությունների ուսումնասիրության արդյունքում պարզվել է, որ միջպետական Մ-6 ճանապարհի Վանաձոր-Ալավերդի հատվածի 30-րդ կմ-ի մասը մոտ 10 մետր երկարությամբ ծածկվել է ջրաբերուկներով՝ խոչընդոտելով երթևեկությունը: Ըստ էության պատճառը եղանակային պայմաններն էին, հորդառատ անձրևը: Ալավերդու, Վանաձորի ճանշինների համապատասխան տեխնիկա-միավորների և ծառայությունների աշխատանքի արդյունքում մոտավորապես ժամը 12-ին երթևեկությունը մի կողմով բացվել է, իսկ մեկ ժամ անց ամբողջությամբ է բացվել, այսինքն գիշերվա 1-ին ճանապարհն ըստ էության ամբողջությամբ երթևեկելի էր: Առավոտյան նույն հատվածում՝ Ձորագյուղ-Կուրթան ճանապարհին էլ է տեղի ունեցել քարաթափում, բայց ավելի փոքր ծավալով: Այժմ այնտեղ աշխատանքներ են իրականացվում, և ճանապարհը երթևեկելի կլինի: Գիշերն ունեցել ենք մեկ այլ քարաթափում ևս, ժամը 4:30-ին ահազանգ է ստացվել, որ Գորիս-Կապան միջպետական Մ-2 ճանապարհի հատվածում նույնպես քարաթափություն է դիտվել, երթևեկությունը դարձել է դժվարանցանելի: Ձեռնարկված միջոցառումների արդյունքում ճանապարհն արդեն շահագործվում է նորմալ ռեժիմով»: Վարչապետ Հովիկ Աբրահամյանի տեղեկացմամբ Ձորագյուղի ճանապարհը դեռ չի բացվել, աշխատանքը շարունակվում է: Պատկան մարմինները հանձնարարություն են ստացել հետևել, օգնել, որպեսզի ճանապարհները բացվեն:

Դեսպանները պետք է նպաստեն ներդրումների ներգրավմանը
Վարչապետ Հովիկ Աբրահամյանը կառավարության անդամների ուշադրությունը հրավիրել է ներդրումների ներգրավման և այդ գործում դեսպանների դերակատարման վրա. «Բոլորդ գիտեք, որ մեր դեսպանները Հայաստանի Հանրապետությունում են: Ես հանդիպել եմ իրենց, և մի երկու հարց կա, որոնց վերաբերյալ դեսպանները կառավարության ուշադրությունն են հրավիրում: Խոսքը հետևյալն է. ես իրենց առաջարկել եմ, որ նաև զբաղվեն Հայաստան ներդրումներ ներգրավելով: Հանրապետության նախագահին էլ եմ առաջարկել, որ դա դեսպանների աշխատանքի մեկ բաղադրիչը հանդիսանա: Ի՞նչ են ասում դեսպանները՝ որ իրենց առաջարկները նախարարների կողմից պատշաճ ուշադրության չեն արժանանում, իսկ եթե նույնիսկ արժանանում են, ապա դեսպանները դրան տեղեկացված չեն: Կոնկրետ փաստեր են նշել: Դեսպանները նաև բողոքում են, որ նախարարություններից չեն ստանում ներդրումային ծրագրերի առաջարկություններ: Եթե դեսպանը պետք է հանդիպի տվյալ երկրի գործարարներին, ներդրողներին, ապա պետք է ձեռքի տակ ունենա ծրագրեր, որպեսզի դրանք ներկայացնի ներդրողներին: Ուստի համապատասխան նախարարները, նախարարությունները պետք է մտածեն, որպեսզի դեսպաններին տրամադրեն լիարժեք ներդրումային ծրագրեր: Իմ կարծիքով՝ դեսպանների այդ աշխատանքը պետք է ունենա իր դրական արդյունքը, և մենք պետք է շատ հստակ աշխատենք նրանց հետ: Համապատասխան նախարարներին հանձնարարում եմ, որպեսզի պատրաստեն ծրագրեր և արտաքին գործերի նախարարի միջոցով ներկայացնեն դեսպաններին»:
Միասնականացվել են վերահսկման մեխանիզմները
ՀՀ կառավարությունն իր նախկին որոշումներից երկուսում կատարել է փոփոխություններ և լրացումներ, որոնք պայմանավորված են «Լիցենզավորման մասին» օրենքի փոփոխություններով: Մասնավորապես, վերահաստատվել է այն դրույթը, որ կրթական, այդ թվում՝ բժշկական մասնագիտական ծրագիր իրականացնող ուսումնական հաստատությունն իր գործունեության թույլտվությունը պետք է ստանա ՀՀ կրթության և գիտության նախարարությունից: Որոշման ընդունման նպատակը կրթության ոլորտի միասնական պետական քաղաքականության, արտոնագրի պայմանների ու պահանջների պահպանման միասնական վերահսկման մեխանիզմների ապահովումն է:
«Գույք ամրացնելու մասին» որոշմամբ գործադիրը Հայաստանի Հանրապետության և միջազգային կազմակերպությունների միջև կնքված «Գյուղական տարածքների տնտեսական զարգացում», «Շուկայավարման հնարավորություն ֆերմերներին» և «Գյուղական կարողությունների ստեղծում» ծրագրերի փոխառության համաձայնագրերով 2006 թվականից մինչև 2013 թվականի դեկտեմբերի 31-ը ձեռք բերված սարքավորումը և գույքն ամրացրել է ՀՀ կառավարության աշխատակազմի «Գյուղական տարածքների տնտեսական զարգացման ծրագրի իրականացման գրասենյակ» պետական հիմնարկին:
Կառավարության որոշմամբ «ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարության աշխատակազմ» ՊԿՀ-ին ամրացված երկու թեթև մարդատար ավտոմեքենաները հետ են վերցվել և ամրացվել Արագածոտնի և Արմավիրի մարզպետարանների աշխատակազմերի երեխաների իրավունքների պաշտպանության բաժիններին՝ դրանց աշխատանքի արդյունավետությունն ապահովելու նպատակով:
Գործադիրը որոշել է ՀՀ ֆինանսների նախարարությունը տարածքով ապահովելու նպատակով «Հայարդնախագիծ» ԲԲԸ-ից 2014թ. հունիսի 1-ից մինչև 2014թ. դեկտեմբերի 31-ը Երևանի Տիգրան Մեծի 4 հասցեում գտնվող շենքից վարձակալել 2 հազար 150 քառ. մետր մակերեսով գրասենյակային տարածք:
Նիստում ՀՀ քաղաքաշինության նախարարությանը հատկացվել է մոտ 51 մլն դրամ, որով ավարտին է հասցվելու Արմավիրի մարզի Մեծամորի N 2 ավագ դպրոցի և մի շարք այլ կրթօջախների, Երևանի Ա. Խաչատրյանի և Հովհ. Թումանյանի տուն-թանգարանների տանիքների նորոգման աշխատանքը:
Հիմք ընդունելով ՀՀ նախագահի համապատասխան հրամանագիրը, ՀՀ կառավարությունը որոշել է «ՀՀ ԿԱ ճարտարապետության պետական կոմիտեի աշխատակազմ» ՊԿՀ-ն միացնել «ՀՀ քաղաքաշինության նախարարության աշխատակազմ» ՊԿՀ-ին՝ վերջինիս փոխանցելով առաջինի իրավունքներն ու պարտականությունները:
Կազմվել է ազգային ստանդարտների մշակման ծրագիրը
ՀՀ կառավարությունը հաստատել է՝
-ստանդարտների մշակման ծառայությունների 2014թ. ծրագիրը, որի նպատակն է երկրի գիտատեխնիկական և արդյունաբերության ոլորտների տեխնոլոգիական բազայի ինովացիոն զարգացման համար ստեղծել միջազգային և եվրոպական ստանդարտներին ներդաշնակ ազգային ստանդարտների արդիականացված ֆոնդ,
-գազաբաշխիչ համակարգում ապօրինի սպառման դեպքում սպառված բնական գազի ծավալի հաշվարկման մեթոդաբանությունը, որով ակնկալվում է հաշվարկել գազամատակարարման համակարգից ապօրինի օգտագործված բնական գազի ծավալը,
-ՀՀ նախնական մասնագիտական (արհեստագործական) կրթական ծրագիր իրականացնող պետական ուսումնական հաստատությունների 2014/2015 ուսումնական տարվա անվճար ուսուցմամբ (նպաստի ձևով ուսման վճարի լրիվ փոխհատուցմամբ) ընդունելության տեղերը, ինչը հնարավորություն կտա ընդունել բարձր առաջադիմություն ունեցող դիմորդներին և պատրաստել աշխատաշուկային անհրաժեշտ մասնագետներ:
Կներդրվի բժշկի մշտական մասնագիտական զարգացման համակարգը
ՀՀ կառավարությունը քննարկել է «Բնակչության բժշկական օգնության և սպասարկման մասին», «Պետական տուրքի մասին» օրենքներում և Վարչական իրավախախտումների վերաբերյալ օրենսգրքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու օրենքների նախագծերի փաթեթը, որն օրենսդրական նախաձեռնության կարգով ներկայացրել են Ազգային Ժողովի պատգամավորներ Արա Բաբլոյանը և Մկրտիչ Մինասյանը: Նրանք առաջարկում են Հայաստանում ներդնել բժշկի մշտական մասնագիտական զարգացման համակարգ, որն հաջողությամբ իրականացվում է մի շարք երկրներում: Օրինագծերի փաթեթի վերաբերյալ գործադիրն սկզբունքային առարկություն չի ներկայացրել և պատրաստվում է համագործակցել հեղինակների հետ՝ փաստաթղթերի հնարավոր լրամշակման հարցում:
Նիստում քննարկվել է ԱԺ պատգամավորներ Հեղինե Բիշարյանի և Հովհաննես Մարգարյանի՝ օրենսդրական նախաձեռնության կարգով ներկայացրած «Կուտակային կենսաթոշակների մասին» օրենքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու օրենքի նախագիծը, որով առաջարկվում է օրենքից հանել պարտադիր կուտակային բաղադրիչը: Վկայակոչելով ՀՀ սահմանադրական դատարանի որոշումը, որի պահանջներին մինչև ս.թ. սեպտեմբերի 30-ը պետք է համապատասխանեցվի օրենքը, և այն, որ նախագծի ընդունման դեպքում իրավական խառնաշփոթ կստեղծվի, կառավարությունը թերի է համարել նախագիծը, որը «համակարգային առումով չի ապահովում իրավական անվտանգությունը և ընդունելի չէ»:
Օրենքների նախագծերը և կառավարության եզրակացությունները սահմանված կարգով կներկայացվեն ՀՀ Ազգային Ժողով:
Այլ հարցեր
Նիստում կառավարությունը համաձայնություն է տվել Հայաստանի Հանրապետության և Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների կառավարությունների միջև «Առողջապահական և սոցիալական ծառայությունների արդյունավետության բարելավման շուրջ» օժանդակության համաձայնագրի 5-րդ փոփոխության կնքման առաջարկությանը: 2010թ. օգոստոսի 6-ին կնքված համաձայնագրով ամերիկյան կողմն հատկացրել է ավելի քան 25.5 մլն ԱՄՆ դոլար: 5-րդ փոփոխությամբ գումարը կավելացվի և կհասցվի մոտ 27 մլն դոլարի:
Կառավարությունը հավանություն է տվել «Արամ Խաչատրյան ֆիլհարմոնիկ համերգասրահի վերազինում» ծրագրի ֆինանսավորման նպատակով Հայաստանի Հանրապետության և Էրստե բանկի միջև արտահանման վարկային համաձայնագրի և կանխավճարային վարկային համաձայնագրի նախագծերին: Գործադրի հավանությունն են ստացել ՀՀ մշակույթի նախարարության և ավստրիական երեք ընկերությունների միջև կնքվող Գ. Սունդուկյանի անվան ազգային ակադեմիական թատրոնին 7 մլն եվրոյի չափով և Հայաստանի պետական ֆիլհարմոնիկ նվագախմբին՝ 2 մլն եվրոյի չափով տեխնիկական, լուսային և ձայնային վերազինման պայմանագրերի նախագծերը: Նախատեսվում է մինչև 2015թ. օգոստոսը ավարտել նշված մշակույթի օջախների բեմի տեխնիկական վերազինումը, որի արդյունքում դրանք կհամապատասխանեն համերգասրահներին և թատրոններին ներկայացվող միջազգային չափանիշներին:
Կառավարության որոշմամբ երաժիշտ, սաքսոֆոնահար Հայրապետ Առաքելյանի պարտադիր զինվորական ծառայության զորակոչից ավելի վաղ տրված տարկետման ժամկետը երկարաձգվել է մինչև 2015թ. ձմեռային զորակոչը:

Կան պատմական գործիչներ, որոնց գործունեությունը դարակազմիկ նշանակություն է ունեցել հայ ժողովրդի կյանքում: Նրանցից է Իսրայել Օրին: Նա, փաստորեն, հայ քաղաքական գործիչներից առաջինն էր, որ իր հայացքը դեպ հյուսիս հառեց և «ռսի օրհնած ոտը հայոց անիծված հողում» տեսնել ցանկացավ:

Որքանո՞վ էին արդարացված Իսրայել Օրու հայացքները կամ կողմնորոշումը` այլ խնդիր է: Տվյալ պարագայում դա հարկադրված քայլ էր, քանզի հայության երկարատև դեգերումներն արևմուտքում արդյունք չտվեցին: Իսկ հզորացող ռուսական կայսրությունն իր շահերն էր հետապնդում Արևելքում:
Իսրայել Օրին իր գործունեությամբ եզակի էր ոչ միայն ռուսական կողմնորոշման հարցում: Նա, կարելի է ասել, առաջին գործիչն էր, որ օտար տիրակալներից իր երկրի համար ազատություն չէր մուրում, այլ առաջ էր քաշում հայության համաժողովրդական ապստամբության վեհ գաղափարը:
Հետաքրքիր է, որ մինչ օրս պատմագիտությանը հայտնի չէ Իսրայել Օրու ստույգ անունը:
1677 թ. հայոց մելիքներն Էջմիածնում գաղտնի ժողով են գումարում` խնդիր ունենալով դիմել Եվրոպայի քրիստոնյա միապետներին` ազատագրելու Հայաստանը: Այդ նպատակով Հակոբ Դ Ջուղայեցի կաթողիկոսը 1679 թ. պատվիրակություն է կազմում, որի մեջ էր Սյունաց Անգեղակոթի մելիք Իսրայելը` իր որդու հետ:
Սակայն, այս պատվիրակությանը վիճակված չէր կատարելու իր առաքելությունը: Պոլսից պատվիրակները հետ են դառնում Հայաստան, քանզի Պոլսում հանկարծամահ է լինում կաթողիկոսը, իսկ մելիք Իսրայելի զավակը, միանալով հայ առևտրականներին, անցնում է Եվրոպա: Նա սկզբում առևտրական գործունեություն է ծավալում, 1680 թ. Իսրայել Օրին Վենետիկում էր, իսկ երեք տարի անց` 1683 թ., Փարիզում, ուր զբաղվում էր ֆրանսիական բանակի պարենավորմամբ:

Շուտով Իսրայել Օրին, ապրուստի որոշ միջոցներ հայթայթելով, թողնում է առևտուրն ու անցնում ծառայության ֆրանսիական բանակում:

Շնորհիվ բնատուր ձիրքի` Օրին արագ բարձրացավ ծառայողական սանդղակով: Նա ստացավ լեյտենանտի, ապա և հեծելազորի կապիտանի աստիճան: 1688-1695 թթ. մասնակցեց անգլո-ֆրանսիական պատերազմին: 1695 թ. գերեվարվում է անգլիացիների կողմից, գերությունից ազատվելուց հետո ծառայում է որպես Հայդենբերգի, Մանհայմի մատակարարման կոմիսար:

Պատերազմի ավարտից հետո Իսրայել Օրին ձեռնամուխ եղավ իր վաղեմի երազանքի` Հայաստանի ազատագրման ծրագրի իրագործմանը: Նա հանդիպեց գերմանական կյուրֆուստ Հովհան Վիլհելմին, բանակցեց նրա հետ, և երկուսով կազմեցին Հայաստանի ազատագրման ծրագիր: Համաձայն այդ ծրագրի` գերմանացի կյուրֆուստն իր և դաշնակիցների միացյալ բանակով պիտի Հայաստան արշավեր, այնտեղ նրան պիտի միանային հայ ապստամբ մելիքներն իրենց զորքերով, և Օսմանյան Թուրքիայի լուծը թոթափելուց հետո պիտի անկախ Հայաստան հռչակվեր, որի թագավորը հենց Հովհան Վիլհելմն էր լինելու:
Սա, ինչ խոսք, անլուրջ ծրագիր էր, սակայն 1375-ից` Կիլիկիայի հայոց թագավորության կորստից հետո, թերևս առաջին լուրջ փորձն էր հայոց պետականության վերականգնման ուղղությամբ: Ինքը` Օրին, իր գործունեության առաջին փուլում դժվար թե կարողանար ճիշտ գնահատել ուժերի հարաբերակցությունը և իրերի վիճակը Եվրոպայում: Այլապես, նա գերմանացի կյուրֆուստին նման անլուրջ ծրագիր չէր առաջարկի:

Ամեն դեպքում, այս ծրագրով կարծես թե ոգևորված էր նաև Հովհան Վիլհելմը, որ Օրու միջոցով պատգամներ ուղարկեց հայոց և աղվանից կաթողիկոսներին, ինչպես նաև Կախեթի Գեորգի ԺԲ թագավորին` խնդրելով մանրամասն տվյալներ հաղորդել Կովկասի տնտեսական հզորությունների, հայերի և վրացիների ռազմական կարողությունների մասին:
Իր ծրագրած արշավանքն ավելի ազդեցիկ դարձնելու համար, Իսրայել Օրին Գերմանիայից 1698 թ. անցնում է Ավստրիա` բանակցելու ավստրիական Լեոպոլդ կայսեր հետ, քանզի Ավստրիան ու Թուրքիան վաղեմի թշնամիներ էին: Լեոպոլդը մերժում է` անգամ ունկնդրության չարժանացնելով Օրուն, քանզի Թուրքիայի դեմ պատերազմն արդեն ավարտվել էր, նա բանակցություններ էր վարում հաշտություն կնքելու համար, բացի այդ, Ավստրիայի նման հզոր երկրի միապետը չէր կարող չհասկանալ այս ծրագրի ողջ արկածախնդրությունը:
Սակայն, Իսրայել Օրին չհուսահատվելով` անցնում է Իտալիա, Ֆլորենցիայում հանդիպում Տոսկանայի դուքս Կոզմաս Գ-ին, ստանում նրա համաձայնությունն ու մեկնում Հայաստան:
Փաստորեն, Իսրայել Օրին նախաձեռնել էր խաչակրաց արշավանքների նման մի նոր եվրոպական արշավանք, որի նպատակը, սակայն, Երուսաղեմի ազատագրության փոխարեն պիտի Հայաստանի ազատագրումը լիներ: Իրատեսակա՞ն էր այն:

Իսրայել Օրին, ժամանելով Հայաստան, գործի անցավ: Սակայն սպասված աջակցությունը չստացավ թե՛ վրաց արքայից, որ հպատակվել էր պարսից շահին, թե՛ Էջմիածնից` Նահապետ Ա կաթողիկոսից, որ թշնամական դիրք բռնեց հայոց ազատամարտի նկատմամբ: Բայց աննկուն Օրին իր հայրենի Անգեղակոթում հավաքեց հայ մելիքներին ու նրանց առաջ բացեց Հայաստանի ազատագրման իր ծրագիրը:
Տասնմեկ մելիքները, հավանություն տալով Օրիի ծրագրերին, նամակներ ուղղեցին Հովհան Վիլհելմին, Ավստրիայի Լեոպոլդ կայսրին, Հռոմի պապին, Տոսկանայի դքսին, ինչպես նաև ռուսաց Պետրոս Առաջին կայսրին: Նաև իրենց կնիքներով վավերացրած մաքուր թղթեր տվեցին Օրիին, որպեսզի նա հնարավորություն ստանա հանդես գալու իրենց անունից:
Անգեղակոթում Իսրայել Օրուն է միանում Մինաս վարդապետ Տիգրանյանը` որպես հավատարիմ ընկեր ու օգնական:
1700 թ. Իսրայել Օրին Հովհան Վիլհելմին ներկայացրեց Արևելյան Հայաստանի ազատագրման նոր ծրագիր: Սրա համաձայն` կազմվելու էր եռյակ դաշինք Հովհան-Վիլհելմի, Ավստրիայի Լեոպոլդ կայսեր և ռուսաց Պետրոս Առաջին կայսեր միջև: Հովհան Վիլհելմը ծրագրի վավերացման համար Օրուն ուղարկեց Վիեննա, սակայն ավստրիական կայսրը հերթական անգամ լուրջ չվերաբերվեց այս ծրագրին:
Տեսնելով, որ Հայաստանի ազատագրության ծրագրերը Եվրոպայում կենսագործել հնարավոր չէ, Իսրայել Օրին, Եվրոպայից հուսախաբ, իր հայացքն ուղղեց Ռուսաստանի կողմը:
Ռուսաստանում Օրին հուսախաբ չեղավ: Նա, իհարկե, խոր քաղաքական գիտելիքներ չուներ, նրա գործունեության շարժառիթը սոսկ հայրենասիրությունն էր ու ռոմանտիզմը, սակայն, ռուսական արքունիքում Իսրայել Օրին շատ արագ հասկացավ, որ Ռուսաստանը տարածաշրջանում լուրջ շահեր է հետապնդում և շուտով Արևելյան Հայաստանին տիրելու թիվ մեկ իրական հավակնորդը կդառնա:
Արագ հարմարվելով նոր պայմաններին` նա ռուսական կաբինետի համար նոր ծրագիր մշակեց, որի համաձայն` Ռուսաստանն Արևելյան Հայաստանի ազատագրության համար պետք է 25.000-ոց բանակ տրամադրեր ապստամբ Հայաստանին, և միասին պիտի թոթափեին պարսկական, ապա և թուրքական լուծը:
Իսրայել Օրին իր ծրագրերի, մասնավորապես Հայաստանում ապստամբական շարժումների սկզբնավորման համար փորձել է ներգրավել նաև Իմերեթիայի և Կախեթի թագավորներին, Արցախի մելիքներին:
Պետրոս Մեծ կայսրն անձամբ ընդունում է Իսրայել Օրուն և Մինաս Վարդապետին: Նրանք կայսեր հետ քննարկում են ապագա կովկասյան արշավանքն ու Հայաստանի տեսլականը:
Ռուսաց կայսրը հայերին խոստացավ շվեդական պատերազմի ավարտից անմիջապես հետո զբաղվել հայկական հարցով:
Մինչ այդ Իսրայել Օրին ռուսական կաբինետի հանձնարարությամբ պետք է կատարեր ռուսական դեսպանի առաքելությունը Պարսկաստանում:
Իրականում նման մեծ շուքով պատվիրակություն ձևավորելն ու դեսպանություն ուղարկելը ռուսական կաբինետի հողմից զուտ հետախուզական քայլ էր:
Ռուսները սպասվող կովկասյան արշավանքից առաջ ցանկանում էին իմանալ Կովկասում պարսկական ներկայության իրական չափն ու հնարավորությունները. պարսկական խանություններն ի՞նչ զորատեսակ և ի՞նչ քանակի զորք կարող են հանել պատերազմի դեպքում, ի՞նչ տնտեսական հզորություններ կան երկրամասում, ռուսական զորքի առաջխաղացման պարագայում տեղի բնակիչները կարո՞ղ են ապահովել զորքի մատակարարումն ու պարենավորումը, տեղացիներն ունա՞կ են ապստամբության…
Դեսպանության գաղափարը լավն էր ու բավական նրբորեն էր կազմակերպված: Օրին անգամ ուղևորվեց Հռոմ, Հռոմի պապից ձեռք բերեց Պարսկաստանի քրիստոնյա բնակչությանը պաշտպանության տակ առնելու մասին հրովարտակ, ապա դարձյալ վերադարձավ Ռուսաստան:
Իր հերթին Պետրոս Մեծն Իսրայել Օրուն շնորհում է ռուսական բանակի գնդապետի կոչում և որպես մեծ դեսպանության գլուխ` 1707 թ. աշնանը ճամփում է Պարսկաստան:
Դեսպանության մուտքը Պարսկաստան ցնցող տպավորություն է թողել: Ամենուր Օրուն դիմավորել են մեծ հարգանքով ու տագնապով: Պարսկաստանում Ֆրանսիայի և Անգլիայի ներկայացուցիչները պարսից Հուսեյն շահին շարունակ շշնջում էին, թե Օրին հայոց հին արքայական տան սերունդներից է, և նրա նպատակը հայոց թագավորության վերականգնումն է:
Շնորհիվ իր հանձնարարականների` Օրին կարողանում է տեսակցել պարսից շահի հետ: 1709 թ. նա վերադառնում է Անդրկովկաս: Այստեղ նա դարձյալ փորձեց համաձայնության գալ Էջմիածնի հետ, սակայն բանակցությունները Ալեքսանդր Ա կաթողիկոսի հետ ապարդյուն էին: Իսրայել Օրին աջակցություն գտավ Արցախում` Եսայի Հասան-Ջալալյանի մոտ: Սակայն 1711 թ., այդպես էլ էական արդյունքի չհասած, Իսրայել Օրին Աստրախանում հանկարծամահ եղավ:

Ի՞նչն էր նրա մահվան պատճառը, և ո՞վ էր շահագրգռված նրա մահվամբ. ցայսօր մնում է միայն ենթադրություններ անել:

 Անկախ

«Հրաշալի է, որ իջնում են ձյան ճերմակ փաթիլները: Ու սպիտակով է ծածկվում ամեն-ամենը: Եվ սպիտակում են մեր բոլոր մտքերը»:

Տոնինո Գուերա

Այս բնաբանն է ընտրել արձակագիր Լևոն Ջավախյանը այս տարվա սկզբին լույս ընծայած «Վերնիսաժ» ժողովածուի 55-րդ էջում սկսվող «Անդրադարձ» պատմվածքի համար: «Հիսունհինգ». սա 2005 թ. հրատարակված նրա երրորդ գիրքն էր: Եվ զուգադիպության ուժով էլ առաջինն այդ էջը բացեցի ու սկսեցի կարդալ հենց այդ պատմվածքը:

– …Չինգիզ խանի նման ես էլ դեպի չարն եմ գնում, որ բարին արարեմ: Իհարկե բնավորությանս որոշ գծեր նույնն են մնացել: Դրանք ողնաշարիս այն կարծր ողերն են, որոնց վրա դեռևս երևում է նախամարդը: Միշտ անդավաճան իմ ուղեկիցներն են փնթիությունը, անկեղծությունը, հետաքրքրասիրությունը, կենսախնդությունը, զարմացկոտությունը, բերանբացությունը, ճշմարտախոսությունը: Պարզապես ես չեմ կարող ստել: Օղորմածիկ Հովհաննես Մելքոնյանն ինձ ասում էր.
– Լևոն, գրականության հենքը սուտն է: Ես էլ եմ մեկ-մեկ ստում… Իսկ դու սուտը մեջից հանում ես:
«Եվ ի՞նչ: Սուտը մեծերին թողած` ես ճշմարտությունն եմ գրի առնում ու տարին տարվա վրա մեծանում», – գրում է Լևոն Ջավախյանը, ինքը դառնում իր քննադատը` հավատարիմ մնալով իր առաջին ժողովածուում («Ամենաանկեղծ մարդը») ինքնաներման ու ինքնահաստատման իր իսկ սահմանած չափորոշիչներին:

…Ահա «Վերնիսաժի առավոտ»-ը` անկախությունը եկավ և ինձ դուրս շպրտեց վերնիսաժ` արծաթ ծախելու:
Այստեղ են Աբոն, Նապոն, Վահագնը, Ջեման, Շինպիոն …մենք:

Առավոտը լույսն է: Օրը` կյանքը «Վերնիսաժ» պատմվածքում: Այստեղ երազային մեկնարկ է ու մտքում մանրածախ առևտրի խոսակցական-բացատրական բառարանը, որը, ըստ հեղինակի, ամբողջական չէ, բայց միանգամայն օգտակար է առօրյա առուծախում:
Հանրահայտ մեկնաբանությունների կողքին կարդում եմ «Դիվիդի անել»,- էլեկտրոնային կշեռքի ձեռնտու հարմարեցումը օգտագործողին, որը, ըստ ցանկության թերակշռում է կամ գերակշռում: Վայ միամիտներիս, ինձ նման քանի-քանիսներն են հավատացել այդ էլեկտրոնային սարքի անմեղությանը:
Ամենաանկեղծ, ամենամաքուր ու ճշմարիտ մարդը հենց այդպես պիտի լինի և հենց այդ են մեզ ուսուցանում իմ հայրենակից, ավագ ընկեր Լևոն Ջավախյանի պատմվածքները ու «Ժամանակի շունչը» խորագրված հրապարակախոսական հոդվածները, ակնարկները, նամակները:
Վերնիսաժ` մի կողմում Ավարայրում մարտնչած Վարդան Մամիկոնյանի ջղաձիգ արձանն է, իսկ մյուսում` պատմության թանգարանը: Սրանք Վերնիսաժի արժետիպերն են: Իսկ Վերնիսաժում մեր կյանքի լույսն ու մութն են: Այստեղ գալիս են մուրացկաններ, գնորդներ, դիտորդներ` և՛ հայազգի, և՛ օտարազգի: Շուկայում նրանք անգամ տուփերով օդ են գնում, որ տանեն որպես հուշ: Եվ անգամ դառնում են թալանչիների և գրպանահատների զոհ: Ու ծնվում է Լևոն Ջավախյանի «Ախ, վերնիսա՛ժ, վերնիսաժ»-ը` ոստիկանությանը հասցեագրված «Ի՞նչ է, նրանք, չե՞ն ճանաչում գողին» հարցադրումով ու «Գործեք, եթե գործունյա եք» կոչով:
Գրքի էջերում նաև Լևոն Ջավախյանի «Գրչեղբորս` Էքրեմ Էյլիսլիին» նամակն է` «Քարե երազներ» վիպակի համար ադրբեջանական լայն շրջանների հալածանքին արժանացած ադրբեջանցի գրողին, որի ավարտին կարդում եմ.
«Լևոն Ջավախյան (2010 թ. մայիսի 23-ին Հարավային Կովկասում հանդուրժողականություն և խաղաղություն քարոզելու անվանակարգում «Քիրվա» պատմվածքի համար արժանացել է Բաքվի հանդուրժողականության կենտրոնի մրցանակին) 07.02.2013 թ.»:
Ուզում եմ ավելացնել, որ Ջավախյանի ժողովածուն բացվում է հենց «Քիրվա» պատմվածքով, որը կյանքի մի փոքրիկ դրվագի ճշմարիտ նկարագրից այն կողմ չի անցնում: Չեմ ուզում այս թեմայով նոր քննարկում սկսել, ժամանակին դրանով ողողված էր մամուլն ու հեռուստատեսությունը:
Ոչ այս պատմվածքի հետ կապված, ուզում եմ ասել, որ ճշմարտությունը ներկայացնելու համար հաճախ նաև ծայրահեղ մոտեցումներ են պահանջվում: Լևոն Ջավախյանի տողերում մի կարևորեք դրանք: Նա դրա փոխարեն համարձակ գնահատականներ ու հարցադրումներ ունի, բնապահպանության, խաղաղության թեմաներով լուրջ մտահոգություններ: Ունի մամուլի հրապարակումների արձագանքման իրեն բնորոշ ոճը, ազատագրման իր տարբերակը, երջանկության իր բանաձևը, ճակատագրի նկատմամբ իր հավատը, նույնիսկ նիհարելու իր դեղատոմսը: Այս ամենը կգտնեք ժողովածուի էջերում, որտեղ նաև եզրահանգումներ կան` «Սիրեցե՛ք զմիմեանս», «Հայրենասիրությունը մի մարդու «գործ» չէ»: Նա չի մոռացել անգամ իր փոքրիկ թոռնիկի` Նելսոնի ծննդյան օրը (23.04.2012 թ.) բերել գրքի 63-րդ էջ ու «Համբարձում» պատմվածքով մերը դարձնել իր մանկության օրերը` ճառագելով սեր ու հավատ հայրենի եզերքի հանդեպ, մանկացնելով մեծերիս ու մեծացնելով, պաշտպանելով մանկանց:
Ես գրքի մասնագիտական գնահատականները թողնում եմ գրականագետներին, բայց ընթերցողին կոչ եմ անում, որ չսպասեն դրանց, այլ կարդան նրա գրքերը:
Որքան էլ հզոր լինեն ձյան փաթիլները ու ծածկեն ամեն-ամենը, մի օր ձնհալ է լինելու, և բաց ճակատով բոլորս մնալու ենք մեր դավանած ճշմարտության հետ: Հեռու չէ 2015 թվականը, Լևոն Ջավախյանը դառնալու է 65 տարեկան: Սպասենք նրա մտքի ու գրչի նոր առկայծումներին ու հավատանք, որ մեծ եղեռնի 100-ամյակի տարում արդար լուծում է ստանալու հայ դատի հիմնախնդիրը: Հնարավոր է նույնիսկ, որ մի գրքում տեսնենք «Քիրվա» պատմվածքն ու «Քարե երազներ» վիպակը ոչ միայն հայերենով: Ոչ ոք թող չկասկածի, որ ես կամ Լևոն Ջավախյանը ուրիշ որևէ մեկ հայից պակաս ենք ատում թուրք եղեռնագործներին, քնած սպային կացնահարող ադրբեջանցուն, ադրբեջանական կողմից կրակոցներ արձակողներին ու պատվիրողներին:
Գլուխ եմ խոնարհում մեր բոլոր զոհերի ու կորուստների հիշատակին, բայց դեռևս չեմ պատրաստվում իմ գրադարակից դեն նետել խորհրդային տարիներին ադրբեջանցու ընծայագրով ստացած ռուսալեզու գիրքը: Հավատում եմ, որ առնվազն գրականության ու մշակույթի համար սահմանները մի օր բացվելու են:
Վաղարշակ ՂՈՐԽՄԱԶՅԱՆ

Ինչպես ցանկացած պետական մարմին, այնպես էլ մաքսային մարմիններն ունեն իրենց խնդիրները, որոնց լուծումից է կախված տվյալ մարմնի կատարած աշխատանքի արդյունավետությունը: ՀՀ մաքսային օրենսգրքով (ընդունվել է 2000թ. հուլիսի 6-ին¤ սահմանված են մաքսային մարմինների հիմնական խնդիրները, որոնք են`

ա) Հայաստանի Հանրապետության տնտեսական ինքնիշխանության, տնտեսական անվտանգության, տնտեսական շահերի և ներքին շուկայի պաշտպանվածության ապահովումը,
բ) մաքսային օրենսդրության դրույթների կիրառման ապահովումը և մաքսային օրենսդրության պահանջների կատարման նկատմամբ վերահսկողության իրականացումը, մաքսային օրենսդրության խախտումների կանխարգելումը, կանխումը, բացահայտումը, մաքսային օրենսդրությամբ սահմանված պարտավորությունների չկատարման հետևանքով Հայաստանի Հանրապետության պետական բյուջեի նկատմամբ առաջացած պարտքերի գանձման գծով աշխատանքների իրականացումը,
գ) առևտրատնտեսական հարաբերություններում մաքսային կարգավորման մաքսային օրենսդրությամբ սահմանված միջոցների կիրառումը, Հայաստանի Հանրապետության մաքսային սահմանով ապրանքների և տրանսպորտային միջոցների տեղափոխման ժամանակ Հայաստանի Հանրապետության մաքսային օրենսդրությամբ սահմանված ոչ սակագնային կարգավորման միջոցների կիրառումը, մաքսային վճարների գանձումը և փոխանցումը Հայաստանի Հանրապետության պետական բյուջե,
դ) մաքսային հսկողության ու մաքսային ձևակերպումների իրականացումը և Հայաստանի Հանրապետության մաքսային սահմանով ապրանքաշրջանառության և ուղևորաշրջանառության խթանմանը նպաստող պայմանների ստեղծումը,
ե) մաքսանենգության, ինչպես նաև մաքսային սահմանով ապրանքների և տրանսպորտային միջոցների տեղափոխմանը վերաբերող մասով Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրության այլ խախտումների դեմ պայքարը, թմրամիջոցների, զենքի, մշակութային, պատմական և հնագիտական նշանակություն ունեցող առարկաների, մտավոր սեփականության օբյեկտների, ոչնչացման վտանգի տակ գտնվող կենդանատեսակների և բուսատեսակների, դրանց մասերի և այլ ապրանքների` Հայաստանի Հանրապետության մաքսային սահմանով ապօրինի տեղափոխման կանխարգելումը, ինչպես նաև միջազգային ահաբեկչության դեմ պայքարին աջակցումը,
զ) Հայաստանի Հանրապետության արտաքին տնտեսական կապերի զարգացմանն աջակցումը,
է) սպառողների շահերի պաշտպանության նպատակով ներմուծվող ապրանքների որակի ապահովմանը նպատակաուղղված միջոցառումներին աջակցումը,
ը) մաքսային գործին վերաբերող հարցերում միջազգային պայմանագրերով նախատեսված Հայաստանի Հանրապետության պարտավորությունների կատարումը և իրավունքների իրացումը, համագործակցությունն օտարերկրյա պետությունների մաքսային և իրավասու այլ մարմինների, մաքսային գործին վերաբերող հարցերով զբաղվող միջազգային կազմակերպությունների հետ,
թ) Հայաստանի Հանրապետության մաքսային վիճակագրության վարումը,
ժ) մաքսային գործի վերլուծումը, հետազոտումը և մաքսային գործի բնագավառում խորհրդատվական աշխատանքների կատարումը:
Պատրաստեց Ավետիք ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆԸ

Բանջարեղենի և մրգի պահանջարկը մեծապես ապահովում են ջերմոցային տնտեսությունները: Դրանք արտադրանք են տալիս տարվա այն եղանակին, երբ բաց դաշտում դա հնարավոր չէ: Մեր երկրում դրանք առավելապես զարգացած են եղել 1970-1980 թթ., սակայն անկում են ապրել ճգնաժամի հետևանքով: 2000-2001 թթ. որոշ ջերմոցներ սկսել են ակտիվանալ:

Գյուղնախարարության տվյալների համաձայն՝ ՀՀ տարածքում շահագործվում է ավելի քան 145 հեկտար ջերմատուն: Ընդհանուր ջերմատների և ջերմոցների (հիմնական և ժամանակավոր կառուցված, ապակեպատ և թաղանթապատ) մակերեսը կազմում է ավելի քան 500 հա, իսկ սինթետիկ թաղանթապատ ջերմատների ընդհանուր մակերեսը` 160 հա: Վիճակագրական տվյալների համաձայն՝ 2011 թ. 97 հա փակ գրունտում արտադրվել է 5986 տ բանջարեղեն, իսկ 2012 թ.` 173 հա պաշտպանված գրունտում 12346 տ:
Ջերմոցներ հիմնականում մշակվում են Արարատյան դաշտավայրում, սակայն Կոտայքի մարզում, ցածրադիր լեռնային գոտիներում նույնպես տնտեսվարողները զբաղվում են ջերմոցային գյուղատնտեսությամբ: Ընդհանուր առմամբ, այսօր գործում է 980-1000 ջերմոցային տնտեսություն, որոնց 60 տոկոսում մշակվում է բանջարեղեն և ծաղիկ:
Այսօր ջերմոցներում կազմակերպվում է բանջարեղենային արտադրություն, սածիլների աճեցում, և այս գործընթացների արդյունքում խթանվում է հանրապետության հյուսիսային և լեռնային շրջաններում ջերմասեր բանջարեղենի աճեցումը:

Արտադրական ծավալները, սակայն, մշտապես մտահոգում են ջերմոցային տնտեսություն վարողներին: Նրանք մթերքն ամբողջությամբ իրացնում են, սակայն արտադրական ծավալներն ավելացնելու խնդիր ունեն: Արտադրության և սպառման ծավալներն այսօր այնքան էլ գոհացնող չեն:

1 քմ տարածքի հաշվին ջերմատնային տնտեսությունները կարողանում են ստանալ շուրջ 18-20 կգ բանջարեղենային արտադրանք` վարունգ, լոլիկ և այլն: Այն պարագայում, երբ զարգացած երկրներում նույն միավոր տարածքից ստացվում է 40-45 կգ բերք:
Ջերմոցային տնտեսությունների գործունեությունը մեր երկրում ևս կարող է եկամտաբեր ուղղություն համարվել, եթե արդյունավետ օգտագործվեն բոլոր հողակտորները և ներդրվեն տնտեսության վարման և բույսերի վերամշակման նոր տեխնոլոգիաներ:
Նորագույն տեխնոլոգիաներ ներդնելը ներկայումս խնդիր է մի շարք տնտեսությունների համար, ուստի նրանցից շատերը հայտնվել են ընտրության առջև. վերսկսե՞լ, թե՞ դադարեցնել գործունեությունը: Նրանք ինտենսիվ տեխնոլոգիաների բացակայության պատճառով, շուրջտարին քրտնաջան աշխատելով, չեն կարողանում ապահովել բավարար շահութաբերություն: Բացի այդ, գազի սակագնի թանկացումը հանգեցնում է բերքի ինքնարժեքի բարձրացման` ստեղծելով անհավասար մրցակցություն:
Ձմռան ամիսներին հանրապետություն ներկրված բանջարեղենի ինքնարժեքն ավելի ցածր է հայրենական արտադրության բանջարեղենի ինքնարժեքից, ինչի հետևանքով տեղական արտադրության բանջարեղենը ներքին շուկայում դառնում է անմրցունակ:
Սակայն պարզվում է, որ հնարավոր է աստիճանաբար փոխել իրավիճակը և ներքին շուկան հագեցնել տեղական արտադրության որակյալ մթերքով:

Ըստ ոլորտում ընդունված նոր հայեցակարգի` հեշտացվել է ջերմոցային տնտեսություն հիմնելը: Նոր հեշտացված կարգով կարելի է ջերմոց հիմնել մինչև 1000 քմ տարածք զբաղեցնելու պարագայում: 1000 քմ-ից ավելի տարածք զբաղեցնելու դեպքում արդեն կիրառվում են որոշ չափանիշներ:

Նոր հայեցակարգով ջերմատնային տնտեսությունների համար առաջարկվում են նաև նպատակային միջնաժամկետ և երկարաժամկետ մատչելի վարկավորման մեխանիզմներ, տեղական արտադրության բանջարեղենի սպառման ծավալների խթանում և տեղական արտադրության բանջարեղենի մրցունակության բարձրացում: Գյուղնախարարությունն ակնկալում է առաջիկա 3-5 տարվա ընթացքում շուրջ 3 անգամ ավելացնել ջերմատնային տնտեսությունների թիվը և ձմռան ամիսներին հանրապետություն ներկրվող բանջարեղենը փոխարինել տեղական արտադրությամբ: ՀՀ գյուղատնտեսության փոխնախարար Գառնիկ Պետրոսյանը հիշեցնում է, որ այս մասին նախանշված է նաև ՀՀ նախագահի նախընտրական ծրագրում:
Նախարարությունում դեռ վաղ են համարում կանխատեսումներ անել, թե ծրագիրն ինչքանով կօգնի թեթևացնելու տնտեսվարողի հոգսերը և ավելացնելու գործունեության եկամտաբերությունը: Փոխնախարարը միայն վստահեցնում է, որ ջերմոցները կդառնան շահութաբեր, եթե հողատարածքների շահագործման արդյունավետությունը մեծանա, արտադրությունը կրկնապատկվի, իսկ իրացումն էլ շուկայում հավասար մրցակցություն ապահովի:
Յուրաքանչյուր մետր հողատարածք պետք է հնարավորինս արդյունավետ օգտագործվի: Այնինչ, ջերմատների միայն 20 տոկոսն է այսօր մոդեռնացված և նորագույն տեխնոլոգիաներով հագեցած:
Ի դեպ, հանրապետության տարածքում ջերմոցների զարգացման և գործունեության խթանման ուղղությամբ 2011-ից աշխատանքներ է իրականացնում նաև Հայկական բերքի առաջմղման կենտրոնը: Այն պետական-մասնավոր համագործակցության արդյունքում ստեղծված ընկերություն է, որի բաժնետոմսերի 49%-ը պատկանում է պետության կողմից ստեղծված Հայաստանի փոքր և միջին ձեռնարկատիրության զարգացման ազգային կենտրոնին, իսկ 51%-ը` մասնավոր հատվածին:
Հայկական բերքի առաջմղման կենտրոնը մշակել է մի ծրագիր, որը ջերմոցային տնտեսություններին առաջարկում է արտադրական նորագույն մեխանիզմներ: Ծրագրի հեղինակների գնահատմամբ` 500 հա ջեռուցվող ջերմոցներում տարեկան կարելի է աճեցնել մինչև 300-350 հազար տ բանջարեղեն, իսկ 1500 հա չջեռուցվող թաղանթապատ ջերմոցներում` 75 հազար տ, հիմնականում` նախատեսված Ռուսաստանի առևտրային ցանցերին շուրջտարի մատակարարելու համար: Հանրապետության տարբեր շրջաններում այս նպատակով կհատկացվեն չմշակված հողեր` 2 հազար հա ընդհանուր տարածքով:
Կենտրոնն այժմ բանակցություններ է վարում այն ներդրողների հետ, որոնք ցանկություն ունեն գնելու հողային տարածքներ ջերմոցային տնտեսություններ կառուցելու համար: Ծրագրի նախաձեռնողները ներդրողներին կապահովեն ջերմա-էլեկտրա-գազա- և ջրամատակարարման ենթակառուցվածքներով, կօժանդակեն վարկեր ստանալիս:
Նշենք, որ ՀՀ կառավարությունը համաձայնություն է տվել Երևանի քաղաքապետարանի առաջարկին, այն է` օտարել Նորագավիթ թաղամասին հարակից 63 հա հող: Այս տարածքի վրա մոտ ժամանակներս կսկսվի բարձր շահութաբերություն խոստացող ծրագրի իրականացումը: Արտասահմանյան առաջատար տեխնոլոգիաները հնարավորություն կտան այստեղ բանջարեղենի միջին բերքատվությունը 1 քմ-ի վրա հասցնել մինչև 60-70 կգ-ի:
«Սա աննախադեպ խոշոր ծրագիր է, որը կնպաստի ենթակառուցվածքների, տրանսպորտային ուղիների զարգացմանը, հզոր սառնարանային ձեռնարկությունների ստեղծմանը: Նորագավիթ թաղամասին հարակից տարածքում ջերմատների կառուցման ծրագրին կհաջորդեն հանրապետության տարբեր մարզերում 8-10 ջերմատնային գոտիների ստեղծումը` մոտ 450 հա ընդհանուր տարածքով, և 1500 հա տարածքում պոլիէթիլենի թաղանթով ծածկվող չջեռուցվող ջերմոցների կառուցումը», – մեզ հետ զրույցում հայտնեց Հայկական բերքի առաջմղման կենտրոնի ներդրումների տնօրեն Ալեքսան Առաքելյանը:

Ջերմոցները Հայաստանում գուցե զարգանան, եթե, իհարկե, բոլոր ծրագրերը կյանքի կոչվեն, իսկ էժան վարկերն էլ հասանելի դառնան բոլոր տնտեսություններին:
Լ.Ն

2012 թ. փետրվարի 28-ն էր: Սիրիայի Նոր գյուղ թաղամասում բնակվող հայկական ընտանիքում նոր երեխայի ծնունդի էին սպասում: Երիտասարդ կնոջ` Դալարի երկունքի ցավերը բռնել էին, և ամուսինը` Հակոբը, նրան հիվանդանոց էր տեղափոխում:

Սակայն կես ճանապարհին նրանք ստիպված էին կանգ առնել. ճանապարհը դեպի հիվանդանոց փակ էր, կրակոցներ էին հնչում… «Դալա՛ր, դիմացիր»,- ասում էր Հակոբը կնոջը:
Իսկ ճանապարհը չէր բացվում ու չէր բացվում: Շտապօգնություն էլ հնարավոր չէր կանչել, քանի որ երբ կրակոցները սկսվում էին, կյանքը Հալեպում կանգ էր առնում: Ի վերջո, երկարատև տանջանքից հետո երիտասարդ ամուսինները հասնում են հիվանդանոց, և Դալարը հաջողությամբ երկրորդ զավակին` Զավենին լույս աշխարհ է բերում:
Սիրիահայ այս ընտանիքն այսօր Հայաստանում է, հայրենիք է տեղափոխվել մոտ մեկուկես տարի առաջ: Իսկ մինչ այդ նրանք փորձում էին կառչած մնալ հայրենի քաղաքին` վառոդի ծխի և արկերի պայթյունների տակ չհավատալով, որ երբեմնի խաղաղ ու բարեկեցիկ Հալեպն այլևս հիշողություն է:
Անիրական երազից նրանց վերջնականապես հանում է 2012-ի օգոստոսին իրենց տան մոտ հնչած պայթյունը, ու երիտասարդ ընտանիքը հենց հաջորդ օրը լքում է սիրելի քաղաքը:
Մինչ Երևան հասնելը, նրանք մեկնում են Դամասկոս` Դալարի հայրական տուն, որտեղ իրավիճակը դեռևս այնքան էլ լարված չէր: Սակայն Դամասկոս հասնելը մի մեծ փորձություն էր: Օդանավակայանի ճանապարհին պարզվում է, որ ընդդիմադիրները պայթեցրել են օդանավերին վառելանյութ մատակարարող բեռնատարները: Կառավարական օդանավակայանն արդեն հրե ճիրաններում էր: Իրավիճակը խիստ լարված էր: Նրանք օդանավակայանի և Հալեպի մեջտեղում էին, բայց ո՛չ առաջ կարող էին գնալ, ո՛չ հետ, երկու ճանապարհներն էլ փակվել էին գրոհայինների կողմից. «Շուտով ամուսնուս մոտեցավ մի մարդ, որն իր վրա պատասխանատվություն առավ մեզ գյուղերի միջով օդանավակայան հասցնել»,- պատմում է Դալարը:
Ավտոմեքենաները կանգնեցնում են և այդ մարդու ուղեկցությամբ ոտքով շարժվում առաջ. մի կողմում կառավարական զորքերն էին, մյուս կողմում` գրոհայիները, իսկ երկնքում ժամանակ առ ժամանակ պայթյուններ էին որոտում:
Ի վերջո, հասնում են օդանավակայան. ինքնաթիռը, որ թռիչք պետք է կատարեր ժամը 15:00-ին, օդ է բարձրանում ժամը 21:30-ին: Բարեբախտաբար, այդ ծանր փորձություններից հետո նրանք հասնում են Դամասկոս:
8 ամիս անց են կացնում Դամասկոսում: Նրանց դուստրը` 7-ամյա Գառնին, ընդունվում է հայկական դպրոց, Հակոբը, որ մասնագիտությամբ ոսկերիչ է, աշխատանք է գտնում, բայց այլ բնագավառում: Սպասում են, մինչև Հալեպում իրավիճակը կայունանա` վերադառնան: Բայց ոչ միայն Հալեպում չէր խաղաղվում, այլև պայթյունները կամաց-կամաց հասնում էին Դամասկոս: «Մի օր հենց աղջկաս դպրոցի մոտ պայթյուն եղավ, դպրոցի ամբողջ ապակիները կոտրվեցին, թափվեցին: Հասկացանք, որ այստեղ էլ այլևս ապահով չէ, և որոշեցինք տեղափոխվել Հայաստան»,- ասում է Դալարը:
Եվ օրեր անց, երբ գնում են հայկական դեսպանատուն, վիզաները վերցնում և տաքսի նստած տուն վերադառնում, հանկարծ երկնքում մեծ ծուխ են նկատում: Վարորդը պատմում է, որ քիչ առաջ մի քանի թաղամաս այն կողմ մեծ պայթյուն է եղել:
Երբ Դալարը լսում է թաղամասի անունը, մի պահ քարանում է, հետո բացականչում. «Գառնին, Հակո՛բ, Գառնին»,- ապա ինքնամոռաց տաքսու դուռն ընթացքի մեջ բացում է, որ իրեն դուրս նետի:
Թաղամասում, որտեղ պայթյունը եղել էր, դստեր դպրոցն էր գտնվում: Հետո պարզվում է, որ պայթյունը հենց դպրոցի կողքին է եղել, և ուսուցչուհին պատմել է, որ եթե այն 10 վայրկյան առաջ լիներ, հետևանքները շատ ծանր կլինեին, քանի որ երեխաների դպրոցից դուրս գալու պահին է եղել: «Երեկոյան ամուսնուս ասացի` վերջ, այլևս անհնարին է մնալը, պետք է Հայաստան գնանք: Իսկ այդ օրվա վախը ինձի մնաց»:
Մեկ շաբաթ անց նրանք արդեն Հայաստանում էին:
Երեխաների անվտանգությունն ապահովում են, բայց սոցիալական խնդիրը գնալով ավելի ու ավելի է ծանրանում: Հակոբն աշխատանք չունի: Իր մասնագիտությամբ ցանկացել է գործ ձեռնարկել, սակայն մի շարք դժվարությունների առաջ է կանգնել: Փորձել է անգամ շինարարության բնագավառում աշխատել, սակայն այստեղ էլ նրան խաբել են` խոստացած գումարի փոխարեն մի քանի անգամ քիչ գումար տալով: Հիասթափվել է, երդվել, որ այլևս Հայաստանում որևէ գործ չի անի: Հակոբի եղբայրները 10 տարուց ավելի է` Ֆրանսիայում են ապրում: Որոշել է եղբայրների մոտ գնալ:
«Մենք Սիրիայում շատ լավ կապրեինք, որևէ խնդիր չունեինք, կյանքը շատ հեշտ էր: Այստեղ 100 դոլարը կմանրես, մեկ օր էլ չի բավականացնի: Կյանքն այստեղ շատ թանկ է, չհաշված, որ ամսական 400 դոլար միայն տան վարձ կվճարենք,- ասում է Դալարը:-Սիրիայում էդքան աղքատություն կար, բայց անկարելի բան էր, որ մարդ մուրացկանություն աներ կամ աղբամանները մտներ, նման բաներ մենք տեսած չէինք: Այստեղ ահավոր է»:
Ընտանիքն ապրում է խնայողությունների և եղած ոսկին վաճառելու հաշվին: Սակայն ապրուստի այդ միջոցն էլ շուտով կսպառվի: Իսկ այս պահին նրանց վարձակալած բնակարանում ապրում է 9 հոգի. օրեր առաջ նրանց են միացել նաև Հակոբի մայրը, քույրը ամուսնու և երկու երեխաների հետ: Վերջիններս Հալեպից տեղափոխվել էին Եվրոպա, սակայն նրանց արտաքսել են: Ընտանիքի բոլոր անդամներն առայժմ անգործ ու անորոշ վիճակում սպասում են, իսկ թե ինչի` իրենք էլ չգիտեն:
Դալարին մի քիչ տխրեցնում է նաև տեղացիների վերաբերմունքը իրենց նկատմամբ, չնայած չի ժխտում` լավ վերաբերմունքով մարդիկ էլ շատ կան: Պատմում է, որ օրեր առաջ գնացել է հագուստ գնելու, և վաճառողներից մեկը դժգոհ տոնով ասել է, թե մենք ղարաբաղցիներից չէինք ազատվել, դուք եկաք:
Չնայած սոցիալական ծանր վիճակին, մարդկանց հետ դեռևս անսովոր հարաբերություններին` Դալարը գերադասում է Հայաստանում մնալ: «Ամենակարևոր զգացումը, որ սա իմն է, չէ՞ որ Հայաստանը մեզի համար միշտ երազ էր: Այստեղ շատ լավ է, միայն գործն է, որ մեզի համար խնդիր է»:
Դալարն անգամ համաձայն է, որ ամուսինը միայնակ մեկնի Ֆրանսիա, աշխատի, իսկ ինքը երեխաների հետ մնա Հայաստանում: Նա չի ուզում, որ երեխաները Եվրոպայում մեծանան. «Հիմա այստեղ, որ կտեսնեմ, թե Գառնին ինչպես օրինավոր հայկական դպրոց կերթա, մաքուր հայերենով կխոսե, հայ ընկերուհիներ, ընկերներ ձեռք կբերե, ինձի համար ուղղակի հարստություն է»:
Փոքրիկ Գառնին, որն արդեն մաքուր արևելահայերենով է խոսում, նույնպես սիրում է Հայաստանը, Երևանը: Բայց հարցին` կուզե՞ս վերադառնալ Սիրիա, ասում է. «Այո, շատ եմ կարոտել մեր տունը, մեր բակը, կուզեմ գնալ, կարոտս առնել ու նորից հետ գալ»:
Քիչ անց Գառնին ցույց է տալիս իր նկարած նկարներից մեկը. Սիրիայի դրոշն է. «Երբ Սիրիայի դրոշը տեսնում եմ, լաց եմ լինում»,- ասում է կարոտած աչքերով փոքրիկը:

Անի Գասպարյան

Անկախ

Ռուսաստանի Օրենբուրգ քաղաքում օրերս կայացած ձյուդոյի Եվրոպայի գավաթի խաղարկությունում Հայաստանի ներկայացուցիչները տիրացան 2-ական արծաթե և բրոնզե մեդալի: Մայիսի վերջին սկսվելու են օլիմպիական խաղերի վարկանիշային մրցաշարերը: Մեր մարզիկների մրցելույթների, նրանցից նոր սպասելիքների մասին ահա թե ինչ ասաց Հայաստանի ձյուդոյի հավաքականի գլխավոր մարզիչ Տիգրան Բաբայանը:

– Մասնակցում էին մեր բոլոր ուժեղագույն ձյուդոյիստները: Բացառություն էր միայն Հովհաննես Դավթյանը: Տատամի էին դուրս եկել հիմնականում նրանք, ովքեր երիտասարդ են և նոր են սկսում փորձել իրենց կարողությունները մեծահասակների միջազգային մրցումներում: Ընդհանուր առմամբ, մերոնք լավ հանդես եկան: 60 կգ քաշային Գրիգոր Իվանյանը և Անդրանիկ Չափարյանը (81 կգ) դարձան արծաթե, Դավիթ Ղազարյանը (66 կգ), Ժաննա Ստանկևիչը (52 կգ)` բրոնզե մեդալակիր: 60 կգ քաշային կարգում Հայաստանից 4 մասնակից կար, 66 կգ, 73 կգ քաշային կարգում` 1-ական, 81 կգ քաշային կարգում` 2, մեկ մարզուհի էլ ունեինք 52 կգ քաշային կարգում: Մեր թիմում հանդես եկող Տարոն Առաքելյանը (60 կգ), Գեորգի Մակարյանը (81 կգ) և Ժաննա Ստանկևիչը Ռուսաստանում են բնակվում` Մոսկվայում: Նրանցից միայն մեկը մեդալ նվաճեց: Ինչ վերաբերում է մրցանակակիրներին, ապա մեր երկու մարզիկներն էլ եզրափակչում պարտվեցին հավասար պայքարում: Չեմ ցանկանում մրցավարական նրբություններին անդրադառնալ, բայց մերոնք եզրափակչում ռուսաստանցի մրցակիցներին հաղթելու մեծ հնարավորություններ ունեին: Մասնավորապես, այն կարծիքին եմ, որ Չափարյանը պետք է շարունակեր մրցամարտը, հաղթողին կորոշեր «ոսկե հնարքի» կատարումը:

– Այդ ստուգատեսում Հայաստանը մրցավար ունե՞ր:
– Ոչ: Դավիթ Խիթարյանը միջազգային կարգի մրցավար է, բայց այդ ժամանակ նա մասնակցում էր Թուրքիայի Անթալիա քաղաքում անցկացվող մրցավարական սեմինարին: Բացի այդ, ֆինանսներն այնքան շատ չեն, որ միջազգային բոլոր մրցումներում կարողանանք մեր երկրի պատվիրակության կազմում մրցավար ընդգրկել:

– Ինչո՞ւ չէր մասնակցում մեր ամենատիտղոսավոր ձյուդոյիստը` Արմեն Նազարյանը:
– Իմ ունեցած տեղեկություններով` 2008-ի օլիմպիական խաղերից հետո նա չի պարապում: Ներկայումս 32-ամյա Նազարյանն իր ընտանիքի հետ Ռուսաստանում է:

– Մեր մարզիկների համար ի՞նչ կարևորություն ուներ այս փորձությունը:
– Հավաքականը նախապատրաստվում է օգոստոսի 16-ին Չելյաբինսկում մեկնարկելիք աշխարհի առաջնությանը: 2014-ին Հայաստանի հավաքականը Թբիլիսիում և Թուրքիայի Սամսուն քաղաքում մասնակցել է «Գրան պրի» մրցաշարերի: Չեխիայում մերոնք հանդես են եկել աշխարհի գավաթի խաղարկության մրցաշարում, և Դավթյանը 3-րդ տեղ է գրավել:

– Ստանկևիչը փորձառու ձյուդոյիստուհի է, երկար ժամանակ է, որ Հայաստանի հավաքականում է, բայց միշտ չէ, որ արդարացնում է սպասելիքները: Նա վերագտե՞լ է իր լավագույն մարզավիճակը:
– Չնայած նա մրցանակակիր է դարձել, առայժմ հեռու է իր լավագույն մարզավիճակից: Ժաննան 27 տարեկան է: Տարիներ առաջ` մինչև 2012-ը, երբ հանդես էր գալիս 57 կգ քաշային կարգում, տպավորիչ գոտեմարտեր էր անցկացնում: 52 կգ քաշային կարգում դա չի ստացվում: 2012-ից հետո նա ամուսնացել է, մայր է դարձել, քաշ է գցել և նոր է վերսկսել մարզումները: Ինքս մասնագիտական տեսանկյունից նրա հնարավորությունները բարձր չեմ գնահատում: Բայց Ստանկևիչը մարզվելու և հաջողության հասնելու մեծ ցանկություն ունի: Նա և Մոսկվայում բնակվող մյուս երկու ձյուդոյիստները դիմել են Հայաստանի ձյուդոյի ֆեդերացիայի նախագահ Վարդան Ոսկանյանին, որպեսզի ներկայացնեն մեր երկիրը: Բոլորի հետ կապը սերտ է, Ժաննան էլ հաճախակի Հայաստան է գալիս, այնպես որ նրա հետ աշխատելու խնդիր չկա:

– Իսկ Օրենբուրգում կայացած մրցաշարում կայի՞ն մարզիկներ, որոնց մրցելույթից դժգոհ եք:
– Դժգոհ եմ Սերյոժա Ալեքսանյանի և Գոռ Մկրտչյանի (երկուսն էլ` 60 կգ) մրցելույթներից: Իսկ Դավիթ Նիկողոսյանը (73 կգ) մրցանակակիր դառնալու հնարավորություններ ուներ, սակայն երկու հաղթանակ տարավ, երկու գոտեմարտ տանուլ տվեց. վերջին գոտեմարտը սփոփիչ էր: Ուշագրավն այն է, որ անհաջողություն կրած երկու գոտեմարտում էլ մեր մարզիկը հաղթում էր, սակայն, վերջին պահերին, կորցնելով զգոնությունը, զիջեց մրցակցին:

– Եվրոպայի գավաթի խաղարկության մրցաշարից առաջ Հայաստանի հավաքականը նախապատրաստական ուսումնամարզական հավաք անցկացրե՞լ է:
– Ոչ: Բայց մինչ այդ երկու անգամ Վրաստանի Գորի քաղաքում ուսումնամարզական երկու հավաք էինք անցկացրել: Գորին ձյուդոյի հայտնի դպրոց ունի, որի ներկայացուցիչները դարձել են օլիմպիական խաղերի չեմպիոն:

– Օլիմպիական խնդիրներին անդրադառնաք: Ե՞րբ են սկսվելու վարկանիշային մրցաշարերը:
– 2014-ի մայիսի 30-ից մինչև 2016-ի մայիսի 29-ը ներկայացուցչական բոլոր մրցաշարերը հերթական օլիմպիական խաղերի համար վարկանիշային են: Ամեն քաշային կարգի ուժեղագույն 22 ձյուդոյիստները խաղերին մասնակցելու ուղեգրեր են ստանալու: Եթե ուժեղագույնների թվում մի երկրի մի քանի ներկայացուցիչներ լինեն, ապա նրանցից միայն մեկն ուղեգրի կարժանանա, իսկ մեխանիկորեն կշահեն նրանք, ովքեր 22-ից բարձր տեղերում են: Ի դեպ, յուրաքանչյուր երկրի ձյուդոյի ֆեդերացիային իրավունք կվերապահվի որոշել, թե ով պետք է հանդես գա օլիմպիական խաղերում: Եթե նույն քաշային կարգի մեկից ավելի ներկայացուցիչներ լինեն, ապա կընտրվի ամենաարժանավորը: ՄՕԿ-ը և Ձյուդոյի միջազգային ֆեդերացիան նաև հրավերով են մասնակցելու հնարավորություն տալու ուղեգրեր չունեցող տարբեր երկրների մարզիկների: Ստացվում է, որ յուրաքանչյուր քաշային կարգում շուրջ 4 տասնյակ մասնակից է լինելու:

– Ամեն դեպքում դա շատ չէ: Փաստորեն, երկու հաղթանակ տանելուց հետո ձյուդոյիստը կարող է հավակնել օլիմպիական խաղերի պարգևի:
– Ձյուդոյի օլիմպիական խաղերի մրցանակակիր դառնալը դժվար է, մրցակարգն էլ փոխվել է: Եթե նախկինում մարզիկը հասնում էր կիսաեզրափակիչ, ապա նախնական փուլում նրան պարտված ձյուդոյիստը կարող էր սփոփիչ գոտեմարտ անցկացնել 3-րդ տեղի համար, իսկ այժմ ձյուդոյիստը պետք է առնվազն կիսաեզրափակիչ հասնի, որպեսզի այդ իրավունքին արժանանա: Այդ է պատճառը, որ օլիմպիական մրցաշարում պարգևի արժանանալու համար ձյուդոյիստն առնվազն 2-3 մրցամարտում պետք է հաղթի:

– Որոշակի պարտականություն դրվա՞ծ է, թե 2016-ի օլիմպիական խաղերում Հայաստանից քանի ձյուդոյիստ է հանդես գալու: Վերջին շրջանի օլիմպիական խաղերում 2-ական մասնակից ենք ունեցել:
– Աջակցության կարգով պետությունը Հայաստանի ձյուդոյի ֆեդերացիային տարեկան 71 մլն դրամ է հատկացնում: Տարիքային 4 խմբերի ձյուդոյիստներ ունենք: Այդ գումարը բավարար չէ խնդիրները կարգավորելու համար: Տարբեր տարիքային խմբերի միջազգային մրցաշարեր կան, սակայն դրանց մեծ մասին չենք մասնակցում, քանի որ ֆինանսներ չկան: Բացի այդ, միջազգային ուսումնամարզական հավաքներ են կազմակերպվում, ուր նույնպես պատվիրակներ ուղարկելը դժվարությունների հետ է կապված: Մասնավորապես, Ճապոնիայում ամեն տարի կազմակերպվող միջազգային ուսումնամարզական հավաքներին Հայաստանից մասնակցել են միայն 2011-ին: 2014-ին մասնակցել ենք Ավստրիայում և Չեխիայում կազմակերպված միջազգային ուսումնամարզական հավաքներին: Օլիմպիական ուղեգրեր նվաճելու հնարավորություն ունեն մեր 60 կգ , 66 կգ, 73 կգ, 81 կգ քաշային ձյուդոյիստները: Չի բացառվում, որ նաև Ստանկևիչն այդ առաջադրանքը կատարի:

– Հարաբերականորեն կարելի է աջակցության կարգով տրամադրված ֆինանսները քիչ համարել, քանի որ օլիմպիական տարբեր մարզաձևերի ֆեդերացիաները դրանից շատ ավելի քիչ են ստանում: Իսկ ըմբշամարտի երկու մրցաձևերից յուրաքանչյուրը` հունահռոմեական և ազատ ոճ, տարեկան ստանում են փոքր-ինչ ավելի`110 մլն դրամ և ակնառու հաջողություններ ունեն:
– Ընդհանրապես ֆեդերացիաներին հատկացվող ֆինանսները քիչ են: Եթե Հայաստանի ձյուդոյի ֆեդերացիային տարեկան 110 մլն դրամ հատկացվի, ապա շատ հարցեր կլուծվեն: Հայաստանի ձյուդոյի ֆեդերացիայի նախագահն էլ մարզաձևի կարիքները հոգալու համար տարեկան շուրջ 30 մլն դրամ է հատկացնում: Առայժմ սոսկ 30-40 տոկոսով են ձյուդոյիստների պահանջները բավարարվում, և չի կարելի այդ իրավիճակում 100-տոկոսանոց արդյունք ակնկալել: Եղած միջոցներով հնարավոր չէ Եվրոպայի աշխարհի առաջնությունների, օլիմպիական խաղերի մրցանակակիրներ պատրաստել: Լավ է, որ 2014-ին ունեցել ենք Եվրոպայի առաջնության բրոնզե մեդալակիր: Այդ պատվին է արժանացել Հովհաննես Դավթյանը: Նա 2007-ի, 2012-ի Եվրոպայի առաջնության արծաթե մեդալակիր է, 2012-ի աշխարհի առաջնության բրոնզե մեդալակիր է: Չափարյանն էլ 2013-ի Եվրոպայի երիտասարդական առաջնության բրոնզե մեդալակիր է: Նա էլ մեծ հնարավորություններ ունի, սակայն առայժմ չի կարողանում կայուն մրցելույթներ ունենալ:

– Մայիսից ավելի հագեցած է լինելու ձյուդոյիստների մարզական կյանքը: Առաջիկայում մերոնց ի՞նչ փորձություններ են սպասում:
– «Մեծ սաղավարտի» մրցաշարը միշտ Մոսկվայում էր անցկացվում, բայց այս տարի` հուլիսին կայանալու է Տյումենում: Հետո Չելյաբինսկում կայանալիք աշխարհի առաջնությունն է: Ղազախստանում և Ուզբեկստանում սեպտեմբեր և հոկտեմբերին «Գրան պրի» մրցաշարեր են անցկացվելու, որոնք վարկանիշային են:

– Մարզվելու տեղ ունե՞ք, խնդիրներ առաջանո՞ւմ են:
– Պարապում ենք «Հայաստան» մարզական միության դահլիճում: Ուսումնամարզական հավաքներ անցկացնում ենք Աբովյանում: Ծաղկաձորում լավ է, սակայն տատամի չկա, ոչ էլ մարզագործիքներով կահավորված դահլիճ: Ցավոք, Հայաստանում ձյուդոյի մարզադպրոց չկա: Թեև միջազգային ֆեդերացիայից ստանում ենք, բայց պարապողները կիմանոյի խնդիր ունեն, քանի որ դրա միջազգային չափանիշները հաճախակի փոխվում են: Բուժման կարիք ունեցող ոչ բոլոր մարզիկներն են կարողանում համապատասխան օգնություն ստանալ: Օրինակ` Եվրոպայի երիտասարդների չեմպիոն, 2-րդ մրցանակակիր Արտյոմ Բաղդասարյանը արտասահմանում աչքերը վիրահատելու կարիք ունի, մեկ տարուց ավելի է` չի մարզվում, այդ հարցը մնում է բաց: Այդուհանդերձ, կան մարզիկներ, որոնց առողջական խնդիրները կարգավորելու հարցում օգնել են ֆեդերացիան, ՀԱՕԿ-ը, մարզական պետական կառույցը, տեղական ինքնակառավարման մարմինները: Չեխիայի Տեպլեցե քաղաքում մայիսին կայացած Եվրոպայի գավաթի խաղարկությունում այտոսկրի և աչքի լուրջ վնասվածք է ստացել 90 կգ քաշային Գոռ Գյունաշյանը: Նա 2-րդ գոտեմարտում հաղթել է մրցակցին, սակայն հետո հայտնվել է հիվանդանոցում: Տեղի հայկական համայնքի ներկայացուցիչները մեր մարզիկի կողքին են եղել, և վիրահատությունն էլ հաջող է անցել: Շնորհակալ ենք մեր հայրենակիցներին օտար երկրում հայ ձյուդոյիստին նեցուկ լինելու համար:

Ենթագիտակցությունը ոչ միայն մեր ողջ կյանքն է կառավարում, այլև օգնում է կատարելու գիտական խոշորագույն բացահայտումներ: Բազում օրինակներ են հայտնի, երբ ենթագիտակցությամբ այնպիսի բացահայտումներ են կատարվել, որոնք մարդկության պատմության ընթացքն են փոխել:
Գիտնականներից շատերին է հայտնի ենթագիտակցության կարևորագույն դերը: Շատերն այն այսօր էլ են գործի դնում: Էդիսոնը, Մարկոնին, Քեթերինգը, Պուանկարեն, Էյնշտեյնը ու շատ շատերը վստահել են իրենց ենթագիտակցությանն ու գիտակցաբար կիրառել են դրա ազդեցությունը: Դրա շնորհիվ մշակվել են մեթոդներ ու հնարքներ, որոնք ընկած են բոլոր մեծագույն նորամուծությունների ու ժամանակակից գիտության ու արդյունաբերական բացահայտումների հիմքում: Ուսումնասիրություններն ապացուցեցին, որ մեծ գիտնականների ու հետազոտողների հաջողություններն ամենաանմիջական կապ ունեն ենթագիտակցության հետ:
 Բոլորին չէ, որ հայտնի է, թե ինչպես անվանի քիմիկոս Ֆրիդրիխ ֆոն Կիկուլեն ենթագիտակցության օգնությամբ լուծեց դժվարին գիտական խնդիրը: Երկար ժամանակ նա լարում էր ուժերը` պատկերացնելու ածխածնի ու ջրածնի 6 ատոմների դիրքը բենզոլի բանաձևում: Կրկին ու կրկին նրա առջև անհաղթահարելի դժվարություններ էին առաջանում, ու հասկանալու համար ոչ մի կերպ մատչելի բացատրություն չէր գտնվում, այնպես, որ նա վերջիվերջո խնդիրը «հանձնարարեց» իր ենթագիտակցությանը: Կայծակի բռնկման նմանվող փայլատակումը եղավ այն պահին, երբ նա նստեց լոնդոնյան ավտոբուս ու հանկարծ մտքում օձ տեսավ, որն իր իսկ պոչի հետևից էր ընկել ու սեփական առանցքի շուրջ պտտվող անվի էր նման: Նրա ենթագիտակցությունը գտավ լուծումն ու խորհրդանշական եղանակով ցույց տվեց ատոմների շրջանաձև դասավորությունը, որն այսօր ամենուր հայտնի է որպես «բենզոլային օղակ»:

 Նիկոլա Տեսլան, որին պարտական ենք մի շարք սենսացիոն հայտնագործությունների համար, հրաշալի ուսումնասիրող էր համարվում էլեկտրատեխնիկայի բնագավառում: Երբ նրա գլխում մի նոր գաղափար էր ծնվում, սովորաբար շարունակում էր այն զարգացնել ու մշակել իր երևակայության մեջ` գիտենալով, որ իր ենթագիտակցությունը կհուշի մանրամասն այնպիսի դետալներ, որոնք անհրաժեշտ են գաղափարի գործնական իրականացման համար:
Շնորհիվ այն հանգամանքի, որ գաղափարը լրիվ հասունանում էր մտքում, նա կարող էր ինժեներներին հայտնել դրա կառուցվածքը` կատարելագործված մանրագույն դետալների մակարդակով` ինչն այլևս ստուգման կարիք չէր զգում:
 Ամերիկացի ականավոր բնախույզ պրոֆեսոր Ագասիսն իր մեջ հայտնաբերեց անդադրում գործող ենթագիտակցություն, որը շարունակում էր գործել անգամ, երբ ինքը քնած էր:
Գիտնականի կյանքի ուղու մասին նրա կնոջ հրատարակած հուշերում նկարագրվում է հետևյալ միջադեպը. «Արդեն երկու շաբաթ նա փորձում էր վերստեղծել ոչ լրիվ, լղոզված գծագրությամբ, մինչպատմական ձկան քարացուկը: Հոգնած ու հուսահատված` նա վերջապես մի կողմ դրեց քարացուկն ու ինքն իրեն ստիպեց դրա մասին այլևս չմտածել: Դրանից հետո նա գիշերվա կեսին արթնացավ երջանիկ հուզմունքով. երազում տեսել էր ձուկն ամբողջական:Բայց երբ փորձեց վերարտադրել տեսածը, այն անընդհատ անհետանում էր հիշողությունից: Առավոտյան նա մեկնեց կենդանաբանական ինստիտուտ` հուսալով այնտեղ տեսնել ինչ- որ բան, որը կարող էր վերակենդանացնել երազում տեսածը: Իզուր. հիշողությունը նրան դավաճանում էր: Հաջորդ օրը նա կրկին երազում տեսավ այն: Սակայն մանրամասները հիշել, ավաղ, չստացվեց:
Հուսալով, որ երրորդ անգամ դա իրեն կհաջողվի` գիտնականը հետը մատիտ ու թուղթ վերցրեց, որ ձեռքի տակ լինեն:
Եվ իսկապես էլ, առավոտյան ձկան պատկերը կրկին հայտնվեց նրա երազներում. սկզբում` աղոտ, ապա բյուրեղյա հստակությամբ, այնպես, որ մասնագետը կարող էր անգամ մանրուքները նկատել: Կիսաքուն վիճակում նա լրիվ մթության մեջ, թղթի կտորի վրա նկարեց քարացուկի պատկերը: Իսկ առավոտյան, հիացմունքով հայտնաբերեց իր գծանկարում որոշակի կենսաբանական առանձնահատկություններ, որոնք երբևէ չէր էլ ենթադրում հայտնաբերել մինչպատմական այդ էակի մոտ: Առավոտյան նա շտապեց ինստիտուտ, ու գծագրության համաձայն` նրան հաջողվեց նուրբ բրիչով հանել քարացուկի վերին շերտը տարբեր հատվածներում ու կարողացավ այն տեսնել ամենայն մանրամասներով: Քարացուկային վերին շերտից ազատված ձուկը հենց այն տեսքն ուներ, ինչ գիտնականը նրան երազում էր տեսել: Այն բացարձակ համընկնում էր նաև գծապատկերին: Դա օգնեց պրոֆեսորին ճիշտ դասակարգելու այդ քարացուկ ձուկը:
 40 և ավելի տարի առաջ կանադացի անվանի վիրաբույժ Ֆրեդերիկ Բախթինգն իրեն նվիրեց շաքարային դիաբետի կործանարար ազդեցության ուսումնասիրությանը: Այն ժամանակ բժշկությունն այս միջոցները չուներ, որ կարողանար կանխել հիվանդությունը: Դոկտորն իր յուրաքանչյուր ազատ րոպեն էր նվիրում փորձերին ու արտասահմանյան մասնագիտական գրականության ընթերցմանը: Մի անգամ, երբ նրա աչքերը հոգնածությունից փակվում էին` գնաց քնելու: Երազում հանկարծ մի գաղափար հղացավ` ոգեթուրմ պատրաստել շան ենթաստամոքսագեղձից: Այդ նյութից է ստացվել ինսուլինը, որն այն ժամանակներից մինչև հիմա միլիոնավոր մարդիկ են օգտագործում:
Հետաքրքրական է, որ դոկտոր Բախթինգը տևական ժամանակ էր փորձում գտնել այդ խնդրի լուծումը, մինչև ենթագիտակցությունը հուշեց ճիշտ ուղին:
Սակայն միշտ չէ որ փայլատակումը կատարվում է առաջին իսկ գիշերը. երբեմն դրա համար բավականին երկար ժամանակ է պահանջվում:
 Ինչպե՞ս է կառուցված կարի մեքենան: Երբևէ մտածե՞լ եք, թե ինչպես է, որ հարթ ու համաչափ կար է ստացվում: Կարի մեքենայի բացահայտման պատիվը պատկանում է Էլիաս Հոուին: Ամերիկացի տեխնիկ ու ձեռներեց Հոուն պատանության տարիներին աշխատում էր կարի ֆաբրիկայում, ու բնականաբար զարմանալի չէ, որ նա է կարի մեքենան մտահղացել: 1845-ին նա ներկայացրել է կարի մեքենայի առաջին մոդելը: Իսկ մինչ այդ մի լավ տանջվել է, քանի որ ոչ մի կերպ չէր կարողանում տեղադրել ասեղի անցքը, որպեսզի թելը հակառակ երեսից դուրս գար: Նա շատ փորձարկումներ արեց ու մի օր երազ տեսավ, իբր իրեն վայրի ցեղերն են շրջապատել, որոնց մոտ գերի է ընկել: Շուրջպարի ժամանակ նրանք բրերն էին ճոճում, ու գերյալին հաջողվեց նկատել բրերի սուր անկյան տակ ասեղի անցքը: Երբ Հոուկն արթնացավ ու կրկին փորձ արեց, այս անգամ այն հաջողությամբ պսակվեց, ու նա հասկացավ, որ խնդիրը լուծել է:

 Դեղագործ, Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր Օտտո Լևին երազում է տեսել սրտային իմպուլսների նյարդային փոխանցումը. «Զատկին նախորդած շաբաթը ես արթնացա, միացրի լույսը և իսկույն թղթի կտորի վրա բան նկարեցի ու կրկին քնեցի: Առավոտյան ժամը 6-ին հայտնաբերեցի, որ այդ գրառումները չափազանց կարևոր են:Բայց ոչ մի կերպ չէի կարողանում իմ իսկ ձեռագիրը վերծանել: Հաջորդ գիշերը գաղափարը կրկին վերադարձավ ժամը 3-ին: Դա փորձի մոդել էր, որի նպատակն էր հաստատել կամ հերքել քիմիական հաղորդման մասին վարկածը: Այն ես դեռևս 17 տարեկանում էի առաջ քաշել, ու ինչպես հետո հաստատվեց, ճիշտ էր: Իսկույն վեր կացա, լաբորատորիա գնացի, մեկ-միակ փորձ կատարեցի գորտի սրտի վրա ճիշտ գիշերը երազումս տեսած մոդելի պես:

 Խորհրդային ԱՆ-22 ինքնաթիռը, որը լայնորեն կիրառվել է ԽՍՀՄ ՌՕՈՒ-ում, ստեղծել է ավիակոնստրուկտոր Օ. Անտոնովը: Նա երազում է տեսել ինքնաթիռի պոչային փետրավորումը: Արթնանալով` իսկույն նկարել է տեսածը:
Մեծագույն հայտնագործությունները սկիզբ են առնում վաղնջական ժամանակներից:
 Մեսրոպ Մաշտոցը այբուբենի վրա աշխատելիս ուսումնասիրել է պահլավերենը, հունարենը, եթովպիական գրեր ու գրերի մի շարք այլ համակարգեր: Լեգենդի համաձայն` Մաշտոցը քնի մեջ հրեշտակ է տեսել, որը նրան ցույց է տվել այբուբենի տառերը:

 Դպրոցից գիտենք, որ Մենդելեևը տարրերի պարբերական աղյուսակը երազում է տեսել: Նա մի քանի օր մտածում էր դրա մասին անընդհատ: Երբ մտավոր լարված աշխատանքից հոգնած` քնեց ու երազ տեսավ, հետո դրա մասին գրեց. «Ես պարզ երազում տեսնում եմ աղյուսակը, որտեղ տարրերը դասավորված են ինչպես պետք է: Արթնացա ու իսկույն թղթի կտորի վրա գրեցի ու կրկին քնեցի: Հետագայում միայն մի տեղ էր պետք ուղղում կատարել»:
Ի՞նչ է դա: Ենթագիտակցության աշխատա՞նք, որի մասին Ֆրեյդը գրել է, որ այն ունակ է այնպիսի բաների, որոնց առջև մեր գիտակից մտածողությունը խամրում է:
 Ֆրանսիացի մաթեմատիկոս ու փիլիսոփա Ռենե Դեկարտին մարդկությունը պարտական է վերլուծական երկրաչափության, օպտիկական օրենքների բացահայտման, հանրահաշվի մասին բազմաթիվ աշխատությունների ստեծման համար, որոնք ազդել են մաթեմատիկայի զարգացման վրա:
Նա նաև ֆիզիկայի, մեխանիկայի ու Տիեզերքի մասին մտորումներ ուներ: Նա ձևակերպեց ռեֆլեքսի երևույթը, որը հիմա ժամանակակից բժշկության ու հոգեբանության հիմնարար հասկացողություններից է: Հենց նրան են պատկանում հանրահայտ խոսքերը` «Ես մտածում եմ, հետևաբար գոյություն ունեմ»:
Երազում Դեկարտն իր առջև բացված գիրք տեսավ, որում նա կարդաց ինչ-որ հայեցակետի մասին. այն ապացուցում էր, որ միևնույն մեթոդները կարելի է կիրառել տարբեր գիտություններում: Հետո Դեկարտը երազում ոգի տեսավ, որը նրան մեղադրեց ծուլության մեջ` պատմելով գիտնականի իրական կոչման մասին: Նրան էր վիճակված ապացուցել, որ մաթեմատիկական սկզբունքները կարելի է կիրառել բնությունը ճանաչելու համար` կանոնավորելով գիտելիքները:
 Ֆրիդրիխ Բուրդահը, որը հայտնի է նրանով, որ նրբին վիրադանակով կարողացել է կիսել գլխուղեղն ու ողնուղեղը: Դա նրան հաջողվել է երազի շնորհիվ. «Ես տեսա, որ արյունն ինքնուրույն իր ուժով հոսում ու շարժման մեջ է դնում սիրտը, այնպես որ վերջինը որպես արյան հոսքի պատճառ դիտելը հավասարազոր է ալրաղացը գործի դնող առվակների հոսքը բացատրելուն: 1822-ին հետճաշյա քնի ժամանակ ես մտածում էի, որ երազը ինչպես և մկանների ձգումը, վերադարձ է դեպի քեզ»: Այդ երազին է պարտական արյան շրջանառության գաղափարի ծնունդը:

 Դանիացի ֆիզիկոս, տեսաբան, Նոբելյան մրցանակ դափնեկիր Նիլս Բորը մեծ ավանդ ունի քվանտային մեխանիկայի զարգացման գործում: Նա է ատոմի միջուկի ու միջուկային ռեակցիաների մասին տեսության ստեղծողը:
Ասում են` ատոմի կառուցվածքի մասին մտորումների ժամանակ նա երազում տեսել է Արեգակնային համակարգը` պտտվող մոլորակներով: Այդպես է ծնվել ատոմի միջուկի մոդելը:
Հանճարեղ բացահայտումների պատմություններն ապացուցում են, որ մեր ենթագիտակցությունը քնած ժամանակ արթուն է: Ու նրա հնարավորությունները երբեմն անսահմանափակ են թվում, ուրեմն, թեկուզ դրա համար չպետք է երազները քամահրանքով ընդունել:

Հայաստանում ձյուդոն հենակետային մարզաձև է, սակայն վերջին անգամ մեր երկրում` Երևանում, ձյուդոյի միջազգային ներկայացուցչական ստուգատես` Եվրոպայի երիտասարդական առաջնություն անցկացվել է 2009-ին: Դրանից հետո հայտ է ներկայացվել, որ 2011-ին Հայաստանի մայրաքաղաքը հյուրընկալի Եվրոպայի պատանեկան առաջնության մասնակիցներին, սակայն հետագայում ստիպված էինք հետ կանգնել այդ մտադրությունից:

Հրաժարվեցինք, քանի որ Հայաստանի կառավարությունը ֆինանսներ չտրամադրեց այդ ծրագիրն իրականացնելու համար:

Մինչդեռ 2009-ին մարզահամերգային համալիրում անցկացված Եվրոպայի երիտասարդական առաջնությունից հետո ոգևորությունը մեծ էր, քանի որ այն Երևանի մարզահամերգային համալիրում կազմակերպվել էր բարձր մակարդակով: Ընդ որում, պատվիրակներ էր ուղարկել նաև Ադրբեջանը:

Գոհ էին մնացել ոչ միայն բոլոր երկրների մասնակիցները, այլև Ձյուդոյի Եվրոպայի ֆեդերացիան, որն այս ստուգատեսը ճանաչել էր տարվա լավագույն մարզական միջոցառում:

Եվ ահա, հուլիսի 18-20-ը Ավանում գտնվող ֆուտբոլի ակադեմիայում անցկացվելու է ԱՊՀ երկրների բանակային մարզիկների ձյուդոյի առաջնություն:
Հայաստանը նախապատրաստվում է մարզիկներ տատամի դուրս բերել այդ ստուգատեսի 7 քաշային կարգերի մրցումներում: Անցկացվելու է նաև թիմային հաշվարկ:

Հայաստանի ներկայացուցիչները 3-րդ անգամ են կարողությունները փորձելու այս ստուգատեսում: Մերոնք 2012-ին 3-րդ տեղ են գրավել, 2013-ին` 2-րդ:
Սպասելիքներ կան բոլոր մարզիկներից, իսկ չեմպիոն կարող են դառնալ մեր 60 կգ, 66 կգ, 73 կգ քաշային ձյուդոյիստները:

60 կգ քաշային կարգում նախապատրաստվում են Հովհաննես Ալեքսանյանը, Գրիգոր Իվանյանը, 66 կգ քաշային կարգում` Դավիթ Ղազարյանը, Արսեն Ղազարյանը, 73 կգ քաշային Դավիթ Նիկողոսյանը, 81 կգ քաշային Մհեր Կարապետյանը, 90 կգ քաշային Սեյրան Սահակյանը: 100 կգ քաշային կարգում առայժմ հստակեցված չէ, թե ով է հանդես գալու: Իսկ գերծանր քաշային կարգում մեր երկիրը կներկայացնի Ազատ Աբրահամյանը:

Թիմը համալրելու հնարավորություն կա, քանի որ թույլատրվում է, որ մասնակցեն նաև պայմանագրային ծառայողներ:

Քաղաքական պայքարն արդեն դուրս է եկել միջկուսակցական մրցակցության տիրույթից ու մտել ներկուսակցական խաղերի ու ինտրիգների փուլ: Եթե նախկինում կարելի էր միայն ենթադրություններ անել` դատելով հատուկենտ երևակվող դրվագներից ու դեպքերից, ապա այժմ դրանք սովորական առօրյա են դարձել:

Որ իշխող ՀՀԿ-ն ներկուսակցական լուրջ խմորումների փուլում է, երևում է ամեն ինչից: Նախ` դա հստակ երևաց Տիգրան Սարգսյանի կառավարության հրաժարականի ու դրան հաջորդած ներիշխանական վերադասավորումների ընթացքում: Եթե համեմատաբար ավելի արագ կատարվեց նոր վարչապետի ընտրությունը, ապա հասարակությունը երկար ժամանակ ուշի ուշով հետևում էր, թե ինչպես է իշխանական բուրգը վերադասավորվում, ինչպես են վերաբաշխվում կառավարական պաշտոններն ու պորտֆելները, ովքեր և ինչպես են պաշտոններ ստանում: Ինտրիգը հատկապես սրվեց ԱԺ նախագահի, քաղաքական մեծամասնության խորհրդարանական խմբակցության ղեկավարի, նախարարների, քաղաքական ու հայեցողական մյուս կարևոր պաշտոններն ու դիրքերը բաժանելիս:

Այդ ժամանակ ՀՀԿ մի շարք անդամներ ասացին, որ կուսակցության ներսում լուրջ կադրային խնդիր կա: Նրանք, ովքեր իսկապես համապատասխանում են նախարարի պորտֆել կրելու չափանիշներին, փորձում են հրաժարվել, իսկ գործադիր պաշտոնների համար ՀՀԿ-ն պատրաստված թեկնածուներ շատ չունի: Սա, թերևս, ապացուցվեց այն ժամանակ, երբ կառավարությունը կազմավորվեց հիմնականում նախկին պաշտոնյաներից:
Առաջին շարժառիթը, որ ՀՀԿ-ի ներսում տարաձայնությունների տեղիք տվեց, ինչպես հաղորդում են մեր աղբյուրները, Գալուստ Սահակյանի` ԱԺ նախագահ ընտրվելն էր, ավելի ճիշտ` նշանակումը, քանի որ հանրապետական պատգամավորներին հրահանգվել էր քվեարկել Գալուստ Գրիգորիչի օգտին: Եվ ուշագրավ էր, որ նրա թեկնածությունը պաշտպանող հանրապետականները միայն մեկ արժանիք էին հիշում` փորձառությունը: Գալուստ Սահակյանն ընտրվեց ԱԺ նախագահ, ինչը ոչ միայն ընդդիմության սրտով չէր (ընդդիմադիրները չմասնակցեցին քվեարկությանը), այլև` հենց ՀՀԿ-ականների: Ընտրության օրը, ինչպես հիշում ենք, ԱԺ ՀՀԿ խմբակցության` տարաբնույթ սկանդալային պատմությունների հերոս Մհեր Սեդրակյանը չկարողացավ զսպել իր դժգոհությունը, ԱԺ նախագահ դառնալու հավակնություններն ու չիրականացած ցանկությունները: Մեզ հասած տեղեկություններով` Գրիգորիչի ԱԺ նախագահ դառնալու հանգամանքով ոգևորված չեն նաև երիտհանրապետականները: Մամուլը նույնիսկ ուշադրությամբ հետևեց ԱԺ փոխխոսնակ Էդուարդ Շարմազանովի դիմախաղին ու արձանագրեց, որ Գալուստ Սահակյանի յուրաքանչյուր սայթաքումին Շարմազանովը քմծիծաղով կամ ժպիտով է արձագանքում: Բայց դա շուտով հարթվեց:

ՀՀԿ շարքերի ամրության առումով հաջորդ «թեստը» թերևս ԱԺ ՀՀԿ խմբակցության ղեկավարի ընտրությունն էր, որն ընթացավ դարձյալ հակասությունների ծիրով, թե ինչու խմբակցության ղեկավարի դիրքում ամենահարմար թեկնածուն համարվեց ընդամենը 3 տարի առաջ ՀՀԿ շարքերը համալրած Վահրամ Բաղդասարյանը: Հին հանրապետականներն այս որոշման դեմ գաղտնի, թե վախվորած, բայց, այնուամենայնիվ, բողոքեցին, սակայն նույն` վերևների ձեռքը սեղանին խփելու տարբերակով համակերպվեցին այդ մտքի հետ ևս:

Մինչև ե՞րբ կհաջողվի զսպել կուսակիցների ախորժակը

Որ հանրապետական կուսակցությունում խմորումները շարունակվում են, հստակ արտահայտվեց նաև հուլիսի 8-ին Գորիսում կայանալիք քաղաքապետի ընտրությունների նախընտրական զարգացումներից: Այստեղ բավականին ուշագրավ քաղաքական ինտրիգների շարան արձանագրվեց:
Առաջադրված 4 թեկնածուներից 3-ը ՀՀԿ-ական էին (ըստ ԿԸՀ տվյալների): Այդ երեք թեկնածուներից Վաչագան Ադունցին առաջադրել էր հենց ՀՀԿ-ն, և նա համարվում է Սյունիքի նախկին մարզպետ Սուրիկ Խաչատրյանի հովանավորյալը, մյուս երկու ՀՀԿ-ականները ինքնառաջադրված Տիգրան Կարապետյանն ու Արա Բուդաղյանն էին: Առաջինը Սյունիքի գործող մարզպետի ընկերն է, երկրորդը` անցյալ տարի Սյունիքի նախկին մարզպետի տան մոտ սպանված Ավետիք Բուդաղյանի եղբայրը: Ընդ որում, այս երկու թեկնածուներն ընկերներ են ու հենց սկզբում հայտարարեցին, որ միևնույն ճակատն են ներկայացնում:
Ինքնառաջադրված ՀՀԿ-ական թեկնածուները բարձրաձայնեցին նաև, որ Վաչագան Ադունցը համարվում է Սուրիկ Խաչատրյանի հովանավորյալը, և վերջինս հենց այս թեկնածուի միջոցով փորձում է պահպանել իր դիրքերը Գորիսում, հետագայում նաև վերահաստատել դիրքերն ընդհանրապես Սյունիքում: Ու թեև Արա Բուդաղյանը ինքնաբացարկ ներկայացրեց և հայտարարեց, որ աջակցում է Տիգրան Կարապետյանին, հենց նույն օրը Տիգրան Կարապետյանն էլ, որ համարվում էր գորիսեցիների ճնշող մեծամասնության համակրանքն ու, ամենայն հավանականութամբ, վստահությունը վայելող թեկնածուն, անսպասելի ինքնաբացարկ ներկայացրեց` հայտարարելով, որ ստեղծված պայմաններում դա ամենաճիշտ որոշումն էր:
Իսկ ի՞նչ պայմաններ էին ստեղծված: Առաջին հայացքից` գուցե նախկին ու նոր մարզպետների մրցակցությունը. փաստորեն հաղթեց նախկին մարզպետը: Բայց ոչ: Սուրիկ Խաչատրյանը, ինչպես մեզ հայտնեցին լավատեղյակ անձինք, հաջողել էր ավելի շուտ կուսակցական վերնախավին ներկայացնել իր թեկնածուին և ընտրություններում իր թեկնածուի համար պաշտպանություն ապահովել: Եվ երբ մյուս երկու ՀՀԿ-ականներն ինքնառաջադրվեցին, ՀՀԿ-ն արդեն Գորիսում առաջադրված թեկնածու ուներ: Սկզբում գործերն այնքան էլ վատ չէին առաջ գնում, քանի դեռ Տիգրան Կարապետյանն ու Արա Բուդաղյանը չէին հայտարարել, որ Գորիսում, ճիշտ է, ՀՀԿ-ն առաջադրել է Ադունցի թեկնածությունը, բայց ՀՀԿ-ականները սատարում են իրենց:
Դա ճակատագրական սխալ էր, որ ՀՀԿ-ի վերևներում ընկալվեց որպես ՀՀԿ միասնականությանը սպառնացող վտանգ, քանի որ ինքնառաջադրված ՀՀԿ-ականները հայտարարում էին (և Գորիսից հասնող լուրերն էլ դա հաստատում էին),որ Գորիսի ՀՀԿ-ականները սատարում են ոչ թե Սուրիկ Խաչատրյանի առաջարկած ու ՀՀԿ-ի առաջադրած թեկնածուին, այլ ինքնառաջադրված կուսակցական ընկերոջը: Իսկ դա նշանակում էր, որ շարքային ՀՀԿ-ականները դուրս էին գալիս «ի վերուստ» եկած հրահանգների դեմ: Ակնհայտ էր, որ ընտրություններում հաղթելու էր Տիգրան Կարապետյանը: Սա, իր հերթին, նշանակում էր, որ ՀՀԿ-ն կպարտվեր ՀՀԿ-ականներին: Դա արդեն կարող էր վարակիչ լինել կուսակցության մյուս կառույցների համար, ինչի նախադրյալները կային: Նման դրսևորումն անկառավարելի կդարձներ կուսակցական ամբողջական օրգանիզմը: Եվ ՀՀԿ-ում հստակ որոշեցին` Տիգրան Կարապետյանը պետք է ինքնաբացարկ հայտնի: Մնացածն արդեն տեխնիկայի խնդիր էր:
Մյուս ուշագրավ հանգամանքը վերաբերում է մայիսի 24-ին կայացած ՀՀԿ 15-րդ համագումարին: Համագումարի նախօրյակին, ինչպես մեզ պատմեց մեկ այլ երիտհհկական, պետք է ընդլայնվեր ՀՀԿ ԳՄ կազմը. այնտեղ պետք է հայտնվեին նոր անուններ: Այսպես, յուրաքանչյուր հեղինակավոր ՀՀԿ-ական առաջադրել է իր ուզած թեկնածությունները, որոնք պետք է դառնային ՀՀԿ ԳՄ անդամ` հետագայում կշիռ բերելով իրենց առաջադրած հեղինակավորին: Այդ անունների շարքում եղել են նաև անձինք, որոնք ՀՀԿ շարքերը համալրել են 1-2 տարի առաջ: Սա առաջացրել է ՀՀԿ հավատարիմ զինվորների` Էդուարդ Շարմազանովի, Արմեն Աշոտյանի, Կարեն Ավագյանի ու նրանց «թևի» ներկայացուցիչների զայրույթը: Նրանք այս հարցի կապակցությամբ դիմել են Սերժ Սարգսյանին, որն էլ համաձայնել է քաղաքական մարտերի իր «կռվող» զինվորների նկատառումներին, ու վերջին պահին ՀՀԿ ԳՄ կազմը համալրողների ցուցակը վերախմբագրվել է: Սա էլ եղել է իրավիճակային լուծում` ակնհայտ արտահայտված դժգոհության ալիքը սկզբնավորման պահից իսկ կանխելու նկատառումներով:

Ըստ երևույթին, սեփական կուսակիցների` իշխանություն վայելելու ցանկությունները շատ երկար չի հաջողվի զսպել, եթե իրերն այսպիսի ընթացք ունենան:
Այս ամենը գալիս են հաստատելու նախկինում հրապարակված մեր այն դիտարկումները, որ ՀՀԿ-ն, արտաքին ճնշումը` ընդդիմության ազդեցությունը չեզոքացնելով, արդեն ներքին համախմբվածությունը կորցնելու և օրեցօր թուլանալու է: Դրանից բխող բոլոր կանխատեսելի ու անկանխատեսելի հետևանքներով:

Իրավական պետության կայացման հարցում առանցքային դեր ունեն օրինավորության հաստատումը հանրային կառավարման համակարգում և կոռուպցիայի դեմ պայքարը:
Չնայած այն հանգամանքին, որ դա կառավարության ներքին քաղաքականության կարևորագույն ուղղություններից է, հակակոռուպցիոն ծրագրերի իրականացման հսկողություն ապահովող և այդ գործունեությունն իրականացնելու լիազորություններով օժտված մարմինը ներկայումս բացակայում է:
Նման հիմնավորմամբ էլ նոր կառավարությունն ընդունել է «Կոռուպցիայի դեմ պայքարի խորհուրդ ստեղծելու և խորհրդի անհատական կազմը հաստատելու մասին» որոշում:
Ի՞նչ լուծում է առաջարկում կառավարությունը. ստեղծել կոռուպցիայի դեմ պայքարի խորհուրդ՝ դրան վերապահելով հակակոռուպցիոն բարեփոխումների կատարման համակարգումն ու վերահսկողությունը, ինչպես նաև խորհրդի` բարձրորակ մասնագետներով համալրված, մշտապես գործող քարտուղարություն, որի աշխատանքներում կներգրավվեն նաև անկախ փորձագետներ:
Խորհրդի կազմում նախատեսվում է ընդգրկել ՀՀ կառավարության աշխատակազմի ղեկավար-նախարարին, ՀՀ ֆինանսների, արդարադատության նախարարներին, գլխավոր դատախազին, Բարձրաստիճան անձանց էթիկայի հանձնաժողովի նախագահին, խորհրդարանական ընդդիմադիր կուսակցությունների մեկական ներկայացուցչի, Հանրային խորհրդի նախագահին, համայնքների միության մեկ և քաղաքացիական հասարակության երկու ներկայացուցիչների: Խորհուրդը ղեկավարելու է ՀՀ վարչապետը:
Հիշեցնենք, որ կոռուպցիայի դեմ պայքարի խորհուրդ ստեղծվել է 2004 թ. հունիսի 1-ին ՀՀ նախագահի հրամանագրով: Իսկ մինչ այդ՝ 2001-2003 թթ., կառավարությունն ամբողջականացրել է կոռուպցիայի դեմ պայքարի պետական քաղաքականությունը, օրենսդրական և ինստիտուցիոնալ հիմնական շրջանակները։
Այնուհանդերձ հայտնի չէ, թե այս 10 տարիների գործողությունների արդյունքում որքանով է Հայաստանում նվազել կոռուպցիան, քանի որ, ինչպես գիտենք, մինչ օրս էլ դա համարվում է երկրի լրջագույն մարտահրավերներից մեկը:
Նաև նշենք, որ նախկին վարչապետ Տիգրան Սարգսյանի գլխավորությամբ գործող կոռուպցիայի դեմ պայքարի խորհուրդը սկսեց ակտիվանալ 2012 թ. վերջին՝ նախագահական ընտրություններից առաջ: Այն ժամանակ խորհրդի նիստերին մասնակցելու հրավեր ուղարկվեց խորհրդարանական ոչ իշխանական ուժերին, ԲՀԿ-ն ու ՀԱԿ-ը մերժեցին՝ նշելով, որ դա իմիտացիոն բնույթ ունի, իսկ ՀՅԴ-ն ու «Ժառանգությունը» մասնակցեցին` ելնելով քաղաքական էթիկայից: ՀՅԴ-ն կարծում էր, որ Հայաստանում պետք է ստեղծել կոռուպցիայի դեմ պայքարի գործակալություն, ոչ թե խորհուրդ, որը զբաղվում է միայն նիստեր անելով և կոռուպցիայի փաստն արձանագրելով:
Ինչևէ: Նոր կառավարությունը պարտավոր է շարունակել նախորդներից մնացած ծրագրային ժառանգությունը, և ապրիլի 10-ին հաստատել է Հանրային կառավարման համակարգում կոռուպցիայի դեմ պայքարի հայեցակարգը, որի շրջանակներում մինչև 2014 թ. հուլիսի 15-ը Կոռուպցիայի դեմ պայքարի խորհրդի քննարկմանը պետք է ներկայացվի հակակոռուպցիոն ռազմավարության նախագիծը: Հակակոռուպցիոն ծրագրերի առաջնահերթ իրականացման ոլորտներ են համարվել կրթության, առողջապահության, պետական եկամուտների հավաքման, ոստիկանության ոլորտները՝ քաղաքացիներին ծառայությունների մատուցման մասով:
Արդարադատության նախարարությանը հանձնարարվել է շահագրգիռ պետական մարմինների, քաղաքացիական հասարակության ներկայացուցիչների, միջազգային կառույցների հետ մշակել հակակոռուպցիոն ռազմավարության նոր նախագիծը:
Մեզ հետ զրույցում ՀՀ արդարադատության նորանշանակ փոխնախարար Սուրեն Քրմոյանն ասաց, որ նախարարությունն այս հարցով կոնկրետ հանձնարարականներ է ստացել և հիմք ընդունելով հայեցակարգը՝ պետք է երկամսյա ժամկետում մշակի կոռուպցիայի դեմ պայքարի ինստիտուցիոնալ համակարգի վերաբերյալ իրավական ակտերի նախագծեր և միջոցառումների ժամանակացույց:
«Պետությունը կոռուպցիայի դեմ պայքարը ծրագրային փուլերով իրականացնում է: Հիմա մենք մտել ենք նոր փուլ, որը նոր մոտեցումներ է ամրագրել: Մասնավորապես, հակակոռուպցիոն քաղաքականության իրականացումն այսօր պետք է հիմնված լինի փոփոխության տեսության վրա, ինչը ենթադրում է կոռուպցիայի դեմ պայքարի վերաիմաստավորում, նոր արժեքների ու սկզբունքների ամրագրում: Ամենաառաջինը քաղաքական կամքն է: Պետության բոլոր ճյուղերը լիովին պետք է գիտակցեն կոռուպցիայից զերծ հասարակություն ունենալու կարևորությունն ու համագործակցեն այդ դաշտում: Ամրագրված է նաև, որ իշխանության և հանրային ինստիտուտների ներկայացուցիչներն իրենց գործունեությունն իրականացնելիս առաջնահերթությունը պետք է տան հանրային շահին»,- ասաց Քրմոյանը:
Հարցին, թե նախկինում այդ սկզբունքներն ամրագրված չե՞ն եղել, Սուրեն Քրմոյանը պատասխանեց. «Մենք նորովի ենք դրանք ներկայացնում, քանի որ կոռուպցիայի դեմ պայքարի միջոցառումները պետությունները շատ երկարատև փուլերով են իրականացնում, և դա վերջացող պրոցես չէ: Խորհրդի ներկայիս կազմն էլ շատ ներկայացուցչական է, մենք բազմակարծության հիման վրա պետք է այդ բոլոր միջոցառումներն իրականացնենք»:
Իսկ խորհրդի կազմում ընդգրկված անձինք տվել են արդեն ներգրավվելու համաձայնությունը, թե ոչ, Քրմոյանն ասաց, որ այո, հարցը քննարկվել է պաշտոնատար անձանց հետ:
Սակայն գոնե խորհրդարանական ընդդիմադիր խմբակցությունների մասով կարող ենք վստահ ասել, որ նրանք անգամ տեղյակ չեն նոր խորհրդի գոյության մասին: Մեզ հետ զրույցում ՀԱԿ խմբակցության ղեկավար Լևոն Զուրաբյանը, «Ժառանգություն» խմբակցության ղեկավար Ռուբեն Հակոբյանը, ԲՀԿ խմբակցության քարտուղար Նաիրա Զոհրաբյանը և ՀՅԴ խմբակցության քարտուղար Աղվան Վարդանյանը հայտնեցին, որ տեղակ չեն, թե խոսքն ինչի մասին է: Նրանք, բացառությամբ Լևոն Զուրաբյանի, չցանկացան նաև դիրքորոշում հայտնել իրենց մասնակցել-չմասնակցելու վերաբերյալ՝ նշելով, որ քանի դեռ առաջարկ չկա, դիրքորոշում էլ չկա: Իսկ ՀԱԿ խմբակցության ղեկավարը վստահ հայտարարեց, որ իրենք չեն մասնակցի այդ խորհրդի աշխատանքներին, ինչ էլ որ այն լինի, ովքեր էլ որ ներգրավված լինեն, քանի որ դույզն-ինչ վստահություն չունեն դրա նկատմամբ:
Սակայն Սուրեն Քրմոյանը հայտնեց, որ աշխատանքները դեռ նոր են սկսվում, և ընդդիմադիր խմբակցությունները նույնպես սահմանված ժամկետում կտեղեկանան խորհրդի մասին: Նա նաև հույս հայտնեց, որ ընդդիմադիրները չեն մերժի իրենց առաջարկը, քանի որ սա ուղղված է իրենց կողմից մատնանշված գաղափարների, սկզբունքների ու խնդիրների լուծմանը. «Նրանք պետական կառույցների կողմից լսելի են լինելու, և նրանց առաջարկները պետք է պարտադիր կարգով քննարկվեն: Կարծում եմ՝ նոր ձևավորված կառավարության հանդեպ ընդդիմությունն ավելի կոնստրուկտիվ վերաբերմունք կդրսևորի և անպայման իր մասնակցությունը կունենա այս գործընթացում: Այնուամենայնիվ, դա իրենց որոշելիք հարցն է»:
Հարցին, թե նախորդ ռազմավարության և ընդհանրապես այս կառույցի նախորդ գործունեության վերաբերյալ վերլուծություն և արդյունքների գնահատում արվել է, թե ոչ, Քրմոյանն ասաց՝ այո: «Կատարվել է 2009-12 թթ. հակակոռուպցիոն ռազմավարության համապատասխան վերլուծություն, կան դրա արդյունքները: Վեր են հանվել այն խնդիրները, որոնք դեռևս պետք է լուծում ստանան, պետք է վերաձևակերպվեն, պետք է շարունակվեն կամ փոփոխվեն»,- նշեց նա:
Ըստ Քրմոյանի՝ հենց այդ զեկույցն է հիմք հանդիսանալու հաջորդ ռազմավարության մշակման համար, որովհետև հաշվի են առնվելու նախորդի թերություններն ու առավելությունները. «Մենք փորձելու ենք այնպիսի քայլեր անել, որոնց արդյունքները զգալի կլինեն հասարակ քաղաքացու վրա: Մասնավորապես, պետական ծառայություններ ստանալիս քաղաքացին անմիջապես պետք է զգա վարչարարության բարելավումն ու ռիսկերի նվազեցումը»:
Նոր կառավարություն, կոռուպցիայի դեմ պայքարի նոր մեխանիզմներ և նոր խոստումներ: Այդ չարիքն արմատախիլ անելու համար անհրաժեշտ են համակարգային փոփոխություններ և իհարկե՝ քաղաքական կամք: Համակարգային փոփոխությունների առումով ակներև է, որ մեծ ակնկալիքներ չկան, իսկ թե որքանով կառավարության նոր անդամները, որոնց մի մասի անունը կապվում է օլիգարխիայի հետ, թեկուզ մի քանի օղակներում կոռուպցիան նվազեցնելու կամք կդրսևորեն, ցույց կտա մոտ ապագան: