Հայոց «Նեմեսիսի» ականավոր գործիչներից է Արշավիր Շիրակյանը:

Ապագա վրիժառուն ծնվել է 1900 թ. Կոստանդնուպոլսում: Նրա կյանքի մասին շատ հետաքրքիր մանրամասներ են հայտնի` շնորհիվ իր հրատարակած ինքնակենսագրական «Կտակն էր նահատակներուն» վեպի:

Դեռ պատանության տարիներին Արշավիրն անդամագրվեց հայ ազատագրական պայքարի առաջամարտիկը համարվող Հայ հեղափոխական դաշնակցությանը: Դաշնակցությունը լավ դպրոց և դարբնոց եղավ հերոսի համար: Դաշնակցական էր Արշավիրի ողջ ընտանիքը: Պոլսի իրենց տունը հայ գործիչների հավաքատեղի էր: Այնտեղ հաճախ էին հավաքվում հասարակական, քաղաքական, մշակույթի գործիչներ` քննարկելու ստեղծված բարդ իրավիճակը: Այս քննարկումներին մասնակցում էր նաև պատանի Արշավիրը: Առաջին աշխարհամարտի սկզբից ևեթ Պոլսում ծանր ու լարված իրավիճակ էր: Չնայած երիտթուրքերի հավաստիացումներին` հայ գործիչները նոր կոտորածների կասկածանքով զգուշորեն էին գործում: Վիճակն ավելի ծանրացավ, երբ սկսված պատերազմի ժամանակ ՀՅԴ-ն հրաժարվեց ընդդեմ Ռուսաստանի համագործակցել թուրքական իշխանությունների հետ:

Այս պարագայում պատանի Արշավիրը իրենց տանը կատարվող գաղտնի հավաքների և քննարկումների ժամանակ հետախույզի դեր էր ստանձնում և ներկաներին փոխանցում իր հավաքած տեղեկությունները թուրքերի ծրագրերի մասին:

Շուտով համարձակ երիտասարդը կուսակցության առաջադրանքով լծվում է այլ պատասխանատու գործի. նա զենք-զինամթերք է հայթայթում և տեղավորում պահեստներում:

Սակայն, ցավոք, ՀՅԴ նախապատրաստական միջոցառումներն այլևս ժամանակավրեպ էին, և երիտթուրքերը կարողացան ի կատար ածել մեծ ոճիրը:

Փրկվելով թուրքական յաթաղանից` Արշավիր Շիրակյանը գործի անցավ: Նա անդամագրվեց ՀՅԴ-ի ստեղծած «Նեմեսիս» գործողության պատասխանատու մարմնին, որի նպատակը հայոց ցեղասպանություն իրականացնող դահիճների և հայ դավաճանների ահաբեկումն էր:

Եվ ահա Արշավիրը 1920 թ. ստանձնում է իր առաջին պարտավորությունը` շանսատակ անել Պոլսի հայերի մատնիչ` հայ մտավորականների ցուցակը կազմող Վահե Իհսանին: Մինչ այդ նա Պոլսում արդեն իսկ ահաբեկել էր մի քանի թուրք ոստիկանների և ձեռք բերել մարտական մկրտություն: Եվ ահա «Նեմեսիսի» պատասխանատու մարմնի որոշումով 1920 թ. մարտի 27-ին Արշավիր Շիրակյանը սպանում է Վահե Իհսանին:

Վրիժառուն դավաճանին հանդիպում է Թալաբաշ փողոցում: Ատրճանակից արձակած առաջին գնդակը վիրավորում է ստահակին, ով փորձում է փախչել: Սակայն հասնելով նրան` Արշավիրը գետին է տապալում և ատրճանակի ողջ պարունակությունը դատարկում գլխին: Ապա դարձյալ լիցքավորում է ատրճանակը, սպառնում իր շուրջը հավաքվող թուրք ամբոխին ու հեռանում:

Դավաճանի ահաբեկումից հետո Արշավիր Շիրակյանը հեռանում է Պոլսից և 1920 թ. ամռանը հայտնվում Երևանում: Այստեղ նա մտերմանում է հայ ազատամարտի ականավոր գործիչ Ռուբեն Տեր-Մինասյանի հետ, որի հանձնարարականով ծառայության է անցնում ՀՀ ոստիկանությունում: Հենց Ռուբեն Տեր-Մինասյանն էլ կազմակերպում է երկու արժանավոր հայորդիների` Արշավիր Շիրակյանի և Արամ Երկանյանի բախտորոշ հանդիպումը իր բնակարանում:

Նրանց հանդիպումը պատահական չէր: Ռուբեն Տեր-Մինասյանն իր բնակարան էր հրավիրել վրիժառու երիտասարդներին` կարևոր առաջադրանքով: Նրանք պետք է Բաքու ուղևորվեին և այնտեղ ի կատար ածեին Էնվեր և Խալիլ փաշաների գնդակահարությունը: Սակայն նրանց վիճակված չէր ի կատար ածել Ռուբենի հրահանգները: Վրիժառուները, բնականաբար, Բաքու կարող էին հասնել միայն Վրաստանով: Այդպես էլ անում են, սակայն Թիֆլիսում ձերբակալվում են վրացական ոստիկանության կողմից և բանտ նետվում: Բարեբախտաբար` կուսակցական ընկերներին հաջողվում է կազմակերպել նրանց փախուստը, որից հետո երկու վրիժառուները Պատասխանատու մարմնից հանձնարարություն են ստանում անցնել Պոլիս և այնտեղ սպասել նոր առաջադրանքի:

Պոլսում Շիրակյանը երկար չմնաց: Նա շուտով ուղևորվեց Հռոմ` ի կատար ածելու հայոց «Նեմեսիսի» մյուս առաջադրանքը` գնդակահարել երիտթուրքական կառավարության վարչապետ Սայիդ Հալիմ փաշային, որը փախել և ապաստանել էր Հռոմում:

Երկար ժամանակ չպահանջվեց Շիրակյանից Հռոմում հայտնաբերելու երիտթուրք պարագլուխներին: Նա այնտեղ հանդիպեց անգամ Էնվեր փաշային, բայց հանգամանքները բարենպաստ չէին` ի կատար ածելու ոսոխի մահապատիժը:

Հռոմում Արշավիր Շիրակյանի գլխավոր թիրախը Սայիդ Հալիմն էր: Նա որոշ ժամանակ զննեց Հալիմի կենցաղը և 1921 թ. դեկտեմբերի 5-ին պատուհասեց նրան: Երբ Հալիմը կառքով իր թիկնապահի հետ վերադառնում է զբոսանքից, Արշավիրը ցատկում է կառքի ոտնատեղին, ատրճանակը պարպում վախից անշարժացած Սայիդ Հալիմի քունքին, ապա սառնասրտորեն գլխարկն ու վերարկուն հանում է, թողնում կառքում և արագ հեռանում: Սայիդ Հալիմի թիկնապահը վախեցած անգամ փորձ չի անում հակառակվել հերոսին: Երիտթուրք պարագլուխները, ահաբեկված Շիրակյանի գործողությունից, փախուստի են դիմում Հռոմից, իսկ վրիժառուն «Նեմեսիսի» հանձնարարականով կրկին վերադառնում է Պոլիս` սպասելով հետագա ցուցումների:

Շահան Նաթալու կողմից նոր կարգադրությունը չի ուշանում. 1922 թ. փետրվարին Արշավիր Շիրակյանը Շահան Նաթալու, Արամ Երկանյանի և մի քանի այլ ընկերների հետ ժամանում է Բեռլին` պատուհասելու երիտթուրք պարագլուխ, «Թեշքիլաթը մահսուսե» կազմակերպության ստեղծող, «Թուրքիան` թուրքերին» կարգախոսի հեղինակ Բեհաէդդին Շաքիրին և Տրապիզոնի ջարդերի կազմակերպիչ Ջեմալ Ազմիին:

Շատ չանցած` խումբը հայտնաբերում է Ջեմալ Ազմիի բնակարանը և հետախուզում նրան: Այս գործում «Նեմեսիսին» մեծ ծառայություն է մատուցում Մեհմեդ Ալի կեղծանունով թուրքերի շրջապատ սողոսկած վրիժառու հայորդին` Հրաչ Փափազյանը: Նա հայտնում է «Նեմեսիսի» պարագլուխներին, որ թուրքերի հավաքատեղին հենց Ազմիի խանութն է: Վրիժառուները որոշում են հավաքի ժամանակ ներխուժել խանութ և բոլորին շանսատակ անել այնտեղ: Սակայն այս պլանը ձախողվում է: Բայց դա չի հուսահատեցնում Շիրակյանին ու իր ընկերներին, որոնք մշակում են վրիժառության երկրորդ պլանը: Վրիժառուները որոշում են գործողությունն ի կատար ածել մարտի 15-ին, երբ թուրքերը հավաքվելու էին Թալեաթի տանը` նշելու նրա սպանության տարելիցը: Պլանի համաձայն` այդ օրը պիտի իսկական «տոն» դառնար թուրք ոճրագործների համար: Սակայն այս պլանը նույնպես ձախողվում է:

Սա հուսահատեցնում է Շահան Նաթալիին, որը ցանկանում է անգամ չեղյալ համարել գործողությունն այդ փուլում: Այնուամենայնիվ, վճռականությունը հաղթեց: 1922 թ. ապրիլի 17-ին թուրք հասարակության սերուցքը խնջույքի էր հավաքվել Պոլսի նախկին ոստիկանապետ Ազմի բեյի տանը: Կեսգիշերից առաջ ավարտվեց խնջույքը, և թուրքերը խմբերով հեռացան հյուրընկալի տնից:  Նրանց մեջ էին Թալեաթի կինը` Հայրիե Թալեաթը, Բեհաէդդին Շաքիրը, Ջեմալ Ազմին` իրենց կանանցով և երեխաներով, մի խումբ թիկնապահներ:

Հետևի կողմից մոտենալով խմբին` Արշավիր Շիրակյանն ու Արամ Երկանյանը հարձակվեցին նրանց վրա: Արշավիրը, հայտնվելով Ջեմալի կողքին, մի կրակոցով գետին տապալեց նրան: Մյուս կրակոցն ուղղված էր Բեհաէդդին Շաքիրին, սակայն այս անգամ Արշավիրը վրիպեց: Գնդակը մտավ այտի մեջ, դուրս եկավ մյուս այտից: Այդ պահին չուշացավ Արամ Երկանյանի կրակոցը, որը գլխի թափանցիկ կրակոցով վերջ տվեց ճիվաղի կյանքին:

Երբ իրենց առաքելությունը ավարտած հայորդիները սկսեցին նահանջել, Թալեաթի այրին փորձեց խանգարել Արշավիրին: Վերջինս ատրճանակը պահեց նրա կրծքին, սակայն վեհանձնաբար չկրակեց: Վախեցած այրին հետ քաշվեց, և Արշավիրը հեռացավ դեպքի վայրից: Սակայն չդիմանալով գայթակղությանը` նա քիչ անց հետ վերադարձավ` հիանալու իր և Արամի աշխատանքի արդյունքով. երկու հայասպանները և մեկ թիկնապահ թավալգլոր սատակած էին Ուհլանդ փողոցի մեջտեղում, իսկ նրանց ուղեկցող կանայք և տղամարդիկ խելակորույս վայնասուն էին բարձրացրել:

Իմանալով, որ թուրք պարագլուխներին հանդիսավոր ու պատվավոր թաղում են նախապատրաստում, Շահան Նաթալին միտք հղացավ հենց թաղման օրը սպանդ սարքել և միանգամից լուծել հայության վրեժը երիտթուրքերից: Սակայն հետախուզությունը հաղորդեց, որ Գերմանիայի իշխանությունները խիստ հսկողություն են սահմանել և տասնյակ հայեր են արդեն ձերբակալվել: Իրենց գործը փառահեղ ավարտած` հայ վրիժառուները հեռացան Բեռլինից:

Թվում էր, թե ամեն ինչ ավարտված է, սակայն Բուլղարիայում նրան փորձություն էր սպասում: Վառնայի «Բալկան» հյուրանոցի սրճարանում թուրքերը ծուղակ են պատրաստում Արշավիրի համար և մի քանի հոգով շրջապատում են նրան առևանգելու և հաշվեհարդար տեսնելու մտադրությամբ: Այս ծանր պահին քաջ հայորդին չի կորցնում իրեն: Ուղղակի գրպանից հանում է ատրճանակը, պահում թուրքերի վրա և սպառնում գնդակահարել ավելորդ շարժում անողին: Ապահովելով իր կյանքը` նա սրճարանի աշխատակիցներից պահանջում է ոստիկանություն կանչել:

Մոտեցած ոստիկանը պարզաբանում է, որ Արշավիրի պատանդները թուրք գաղտնի ոստիկաններ են, որոնք ուզում են վրիժառուին ձերբակալել և Պոլիս տանել հաշեհարդարի: Արշավիր Շիրակյանը ստիպված խոստովանում է բուլղարացի ոստիկանին իր ով լինելը. նա ասում է, որ ինքն է Հռոմի և Բեռլինի սպանությունների հեղինակը, ՀՅԴ անդամ է և բուլղարների պես պայքարում է թուրքական բռնապետության դեմ: Ոստիկանը Արշավիրին ոչ միայն չի հանձնում թուրքերին, այլև իր պաշտպանության տակ է առնում:

Նույն 1922 թ. Արշավիր Շիրակյանը ընտանիք է կազմում` ամուսնանալով  վաղուց սիրած աղջկա` Գայանեի հետ: Շուտով ՀՅԴ-ն փոխում է իր մարտավարությունը Թուրքիայի նկատմամբ, «Նեմեսիս» ծրագիրը կասեցվում է: Այլևս անելիք չունենալով Եվրոպայում` Արշավիր Շիրակյանը 1923 թ. ընտանիքով հաստատվում է ԱՄՆ-ում, որտեղ էլ գործում է մինչև կյանքի վերջը: Նա հաստատվեց Նյու-Յորքում, որտեղ զբաղվեց արևելյան գորգերի առևտրով:

Մեծ հայորդին ու վրիժառուն վախճանվեց 1973 թ. ապրիլի 12-ին:

Վահե ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ

Անցյալ տարվա հոկտեմբերին Միացյալ Նահանգների Գերագույն դատարանը հարցրել էր Օբամայի վարչակազմին, թե արդյոք պետք է վերանայի Դաշնային վերաքննիչ դատարանի որոշումը, որը չեղյալ էր համարել Հայոց ցեղասպանության ժամանակաշրջանում կյանքի ապահովագրության հայցերի վաղեմության ժամկետի երկարացման մասին Կալիֆորնիայի օրենքը (Բաժին 354.4):

Միացյալ Նահանգների կառավարության շահերը Գերագույն դատարանում ներկայացնող Գլխավոր փաստաբանն անցյալ շաբաթ պատասխան էր ներկայացրել դատարան: Նա կոչ էր արել Գերագույն դատարանին չքննել հայցը, և ուժի մեջ թողնել 9-րդ շրջանային վերաքննիչ դատարանի որոշումը, ըստ որի, Կալիֆորնիայի օրենքը «անթույլատրելիորեն» ներխուժել է դաշնային կառավարության արտաքին գործերի լիազորությունների սահմաններից ներս:

Հաշվի առնելով նախագահ Օբամայի՝ Թուրքիայի առաջ խոնարհվելու տխրահռչակ համբավը, հատկապես Հայոց ցեղասպանության հարցերով, զարմանալի չէ, որ վարչակազմի միջնորդագիրը շատ ավելի զիջողական էր, քան այն հարցը, թե արդյոք Գերագույն դատարանը պետք է քննի սույն հայցը:

Միացյալ Նահանգների փաստաբանը հետևյալ անհիմն պնդումները կատարեց.

– Հակառակ հայ հայցվորների պնդումների՝ «Կալիֆորնիայի նահանգը չի գործել իր ավանդական իրավասության շրջանակներում», այսինքն՝ ապահովագրության կարգավորման.

– Կալիֆորնիայի օրենքը «ներխուժում է դաշնային կառավարության արտաքին գործերի հիմնական լիազորությունների սահմաններից ներս» և վճիռներ կայացնում՝ «հիմնված քաղաքական վիճելի հարցերի վրա, որոնք Օսմանյան կայսրությունում տեղի են ունեցել գրեթե մեկ դար առաջ».

–  Այս օրենքը, բացի պարզապես ներխուժումից, «կխանգարի Թուրքիայի հետ արտաքին հարաբերություններին»: Նախագահ Բիլ Քլինտոնը և Ջորջ Բուշ կրտսերը դեմ են արտահայտվել Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ Կոնգրեսի բանաձևերին, պնդելով որ նման միջոցառումները «կվնասեն Հայաստանի և Թուրքիայի միջև հարաբերությունների բարելավմանն ուղղված ջանքերին».

– Բաժին 354.4-ը «անթույլատրելիորեն կներխուժի դաշնային կառավարության արտաքին գործերի լիազորությունների» այն ասպարեզը, որտեղ Միացյալ Նահանգները «գործել է Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո ընկած ժամանակաշրջանում ամերիկացի քաղաքացիների որոշ հայցեր լուծելու համար՝ Անկարայի համաձայնագրի (25 հոկտեմբերի 1934 թ.), Ամերիկյան Լոզանի դաշնագրի (6 օգոստոսի 1923 թ.) և Բեռլինի դաշնագրի ու պահանջների համաձայնագրի (10 օգոստոսի 1922 թ.) միջոցով:

Պարտավոր ենք մի քանի հերքումներ ներկայացնել Միացյալ Նահանգների փաստաբանի սխալ և քաղաքական միտումներով պայմանավորված պնդումների առնչությամբ.

– Կալիֆորնիայի օրենքը չի ներխուժում դաշնային կառավարության արտաքին գործերի լիազորությունների սահմաններից ներս, քանի որ այն պարզապես փորձում է կարգավորել ապահովագրական ընկերությունների պարտավորությունները, որոնք Կալիֆորնիայի նահանգի իրավասության շրջանակներում են: Սույն օրենքը հնարավորություն է տալիս ուղղելու պատմական մի բացթողում՝ ստիպելով ապահովագրական ընկերություններին իրենց մահացած հաճախորդների ժառանգներին վճարել ժամկետանց  գումարները:

– Սույն գործով ամբաստանյալները գերմանական ապահովագրական ընկերություններն են, այլ ոչ թե Թուրքիան, չնայած վերջինս հակընդդեմ միջնորդագիր էր ներկայացրել դատավարությանը: Հատկանշական է, որ Միացյալ Նահանգների փաստաբանի միջնորդագիրն արտացոլում է Թուրքիայի առաջ քաշած որոշ փաստարկները:

– Միացյալ Նահանգների փաստաբանն ընտրողաբար հիշատակում է Քլինտոնի և Բուշի վարչակազմերի՝ Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ Կոնգրեսի բանաձևերին դեմ արտահայտվելը, անտեսելով Միացյալ Նահանգների ավելի վաղ տեսակետները Ցեղասպանության ճանաչման վերաբերյալ, այդ թվում՝ 1975 և 1984 թվականներին Ներկայացուցիչների պալատի կողմից ընդունված երկու  բանաձևերը, 1981թ. նախագահ Ռեյգանի ընդունած նախագահական Հռչակագիրը և 1951 թ. Միացյալ Նահանգների կառավարության կողմից Արդարադատության միջազգային դատարան ներկայացրած՝ Հայոց ցեղասպանությունը ճանաչող փաստաթուղթը:

– Միացյալ Նահանգների փաստաբանի հիշատակած բոլոր երեք պայմանագրերը (համաձայնագրերը) առնչություն չունեն սույն հայցի հետ: Անկարայի համաձայնագիրը և Ամերիկյան Լոզանի դաշնագիրը առնչվում են Թուրքիայի Հանրապետությանը և ոչ թե գերմանական ապահովագրական ընկերություններին: Բացի այդ, Ամերիկյան Լոզանի դաշնագիրը, որպես չվավերացված պայմանագիր, իրավական ուժ չունի: Միացյալ Նահանգների փաստաբանը հակասում է ինքն իրեն՝ ընդունելով, որ Կալիֆորնիայի օրենքը «հստակորեն չի հակասում Անկարայի համաձայնագրին, Ամերիկյան Լոզանի դաշնագրին կամ Բեռլինի դաշնագրին ու պահանջների համաձայնագրին», որոնք «քննարկում են միայն այն հայցերը, որոնք ներկայացվել են Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակաշրջանում ԱՄՆ քաղաքացիներ համարվող անձանց կողմից, այլ ոչ թե նրանց, որոնք ԱՄՆ քաղաքացի են դարձել պատերազմի ավարտից հետո»:

Միացյալ Նահանգների փաստաբանի «իրավական կարծիքը» իր բոլոր առումներով թերի լինելուց բացի, ավելի շուտ քաղաքական հայտարարություն է, որն ամերիկյան քաղաքացիներին զրկում է ապահովագրական հայցերով հանդես գալու իրավունքից:

Մնում է միայն հուսալ, որ Գերագույն դատարանը կանտեսի Միացյալ Նահանգների փաստաբանի միջնորդագիրը և կհամաձայնի քննել գործը, սակայն այդ հավանականությունը քիչ է, քանի որ Դատարանը ընդունում է իրեն դիմած գործերի չնչին տոկոսը:

Եթե չվիճարկվեն Միացյալ Նահանգների փաստաբանի չհիմնավորված փաստարկները, ապա դրանք կարող են խիստ ժխտական ազդեցություն ունենալ ցեղասպանության հետ կապված փոխհատուցումների հետագա բոլոր ջանքերի վրա, հատկապես Հայոց ցեղասպանության հարյուրամյա տարելիցի նախօրեին:

Ամերիկահայ համայնքի ղեկավարները պետք է ձեռնարկեն բոլոր հնարավոր միջոցները Միացյալ Նահանգների փաստաբանի քաղաքական միտումներով պայմանավորված փաստարկներին հակազդելու համար՝ կասեցնելով բոլոր կապերը Օբամայի վարչակազմի հետ, բողոքի ցույցեր կազմակերպելով նախագահական ելույթների ժամանակ, ձգտելով Կոնգրեսի միջամտությամբ ստեղծել դաշնային հանձնաժողով ցեղասպանության վնասների փոխհատուցման համար՝ Հոլոքոստի գույքի հարցերով հանձնաժողովի նմանությամբ, և փոփոխություն մտցնելով Կալիֆորնիայի օրենքի 354.4-րդ բաժնում՝ շրջանցելու համար ներկայացված առարկությունները, անկախ նրանից, թե դրանք որքան անհիմն են: Բացի այդ, Հայաստանի կառավարությունը պետք է անհապաղ հետ կանչի իր ստորագրությունը Հայ-թուրքական արձանագրություններից, որոնք որպես պատրվակ բազմիցս հիշատակվում են Սպիտակ տան և ԱՄՆ դատարանների կողմից՝ Հայոց ցեղասպանությանն առնչվող ջանքերին ընդդիմանալու համար, իբր թե չխոչընդոտելու համար Հայաստան-Թուրքիա հարաբերությունները, որոնք գոյություն չունեն:

Այժմ  ակնհայտ է, որ նախագահ Օբամայի կողմից ոգեկոչման ամենամյա ուղերձներում «Մեծ եղեռն» եզրույթի խաբուսիկ օգտագործումն ամենևին էլ հավասարազոր չէ Հայոց ցեղասպանության ճանաչմանը՝ ի հեճուկս որոշ միամիտ անձանց  ուրախ-զվարթ հայտարարությունների:

Վերջապես, ամերիկահայ համայնքը պետք է վերանայի Կոնգրեսի բանաձևերի միջոցով Ցեղասպանության ճանաչման իր ռազմավարությունը, որոնք ոչ միայն ավելորդ են, այլև բացասական ազդեցությունն են ունենում, քանի որ այս անհաջող փորձերը ոտնահարում են նախկինում ընդունված բանաձևերը և կասկածի տակ դնում Հայոց ցեղասպանության ճանաչման վերաբերյալ Միացյալ Նահանգների վաղուց ընդունած դիրքորոշումը:

Հարութ Սասունյան

«Կալիֆորնիա Կուրիեր» թերթի հրատարակիչ և խմբագիր

Քաղաքական բանականության ճշտած օրինաչափութիւններին հաղորդակից մարդկանց համար տարօրինակ չի հնչում իհարկե ՄԱԿ-ի դատապարտումն ու արծարծած պահանջները Թուրքիայում տեղի ունեցած ահաբեկչական վերջին գործողությունների առումով։ ՄԱԿ ԱԽ-ը պահանջել է պատասխանատվության ենթարկել Թուրքիայի Ռեյհանլը քաղաքում իրականացված ահաբեկչության կազմակերպիչներին ու կատարողներին: ՄԱԿ ԱԽ-ի տարածած հաղորդագրությունում ընդգծվում է, որ անհրաժեշտ է պատասխանատվության ենթարկել այն անձանց, որոնք նախապատրաստել, կազմակերպել, ֆինանսավորել և հովանավորել են ամեն տեսակի դատապարտման արժանի ահաբեկչական այդ գործողությունները: Դրանում ասվում է, որ ՄԱԿ ԱԽ-ն ամենալուրջ ձևով դատապարտում է այդ սարսափելի գործողությունները: Փաստաթուղթը բոլոր երկրներին կոչ է անում Թուրքիայի հետ համագործակցել ահաբեկչությունների հետաքննման հարցում:

Բաքուն այստեղ ցուցադրել է փութկոտություն՝ հրապարակում կատարելով այն մասին, որ հենց ինքն է նախաձեռնել նման փաստաթղթի ձեւակերպումն ու որդեգրումը, հենվելով ՄԱԿ-ի ԱԽ-ի իր ժամանակաւոր անդամի հանգամանքի վրա։

Բաքվի նախաձեռնությունը կարող էր օդում նմալ եւ փոշիանալ, եթե ՄԱԿ-ի ԱԽ-ի մնացյալ անդամները չհամաձայնեին նման դատապարտագրի վաւերացմանը։ Կամ էլ դրանցից որեւէ մնայուն անդամ օտագործեր իր վետոյի իրաւունքը եւ տապալեր այս փաստաթղթի որդեգրումը։ Սա պարզապես այն բանի համար, որ Բաքվի ծառայությունը զուտ ինքնագնահատանքի սահմաններից դուրս գալու որեւէ հիմնաւորում չունի։

Թե բոլոր ուժերը պիտի որ դատապարտեին մարդկանց կյանքեր խլած ահաբեկչական արարքը, սա եւս նույնքան ակնկալելի էր։ Գուցե օգտակար կլինի այստեղ երկու դիտարկում նշել։ Առաջինը այն, որ Սիրիայում եւ Իրաքում նման ահաբեկչական գործողությունները չեն արժանանում նման արագ եւ խիստ դատապարտումների, այն էլ ՄԱԿ-ի ԱԽ-ի մակարդակով։ Դրա համար էլ քաղաքական բանականության հետեւողի ըմբռնողության սահմաններում հեշտ կտեղաւորվի ՄԱԿ-ի ԱԽ-ի առած այս քայլը։

Երկրորդ կետը գուցե աւելի դիտարժան է։ Փաստաղթում ասվում է, որ բոլոր երկրներին կոչ է անում Թուրքիայի հետ համագործակցել ահաբեկչությունների հետաքննման հարցում:

Պետությունների հակաահաբեկչական բաժանմունքների միջեւ համագործակցության մեքենականությունը նոր չէ որ ճշտվել է։ ՆԱՏՕ-ն ունի համանուն բաժանմունք, իր ստորաբաժանումներով։ Այս բաժանմունքը ահաբեկչական կազմակերպությունների նորացված ցուցակ էր հրապարակել, որտեղ ջնջել էր քրդական կազմակերպությունը։

Ե՛ւ նորացված ցուցակը ե՛ւ ահաբեկչական գործողությունների վայրը խոսում են քրդական ուղղվածության առումով վտանգազերծվածության մասին։

Հստակ է ամբաստանության ուղղությունը Անկարայի կողմից։ Թուրքիայի արտգործնախարարը պահանջում է միջազգային ընտանիքի միջամտությունը Սիրայում։ Միջամտության ակնկալված բնույթը պարզ է այս դեպքում։ Աւելին, Դաւութողլուն ակնկալում է, որ միջազգային ընտանիքն անհապաղ միացյալ կեցվածք որդեգրի Սիրիայի վարչակարգի դեմ։

Ի դեպ, Անկարան խնամքով անուշադրության է մատնում իր ռազմական օդանաւի ջախջախումը Սիրիայի սահմանի մոտակայքում։

Այս բոլորը տեղի են ունենում այն պահին, երբ Վաշինգտոնն ու Մոսկվան փորձում են համադրել ժամացույցի սլաքները Սիրիայի հարցի լուծման համար միջազգային ժողովի թվականի ճշտման համար։

Երեվի կանխահաս է նկատել, որ Սիրիայի հարցի ուղղությամբ համաձայնության միտող ժողովների կազմակերպման գործընթացին զուգահեռ ահաբեկչական գործողություններ են ծաւալում Թուրքիայում։

Շահան Գանտահարյան

«Ազդակ»-ի գլխավոր խմբագիր

Հայաստանի ազգային արխիվը հիմնադրվել է 1923 թ., որի գործունեության  հիմնական նպատակն է պետական փաստաթղթերի պահպանումը, հրապարակումը և օգտագործումը: Սակայն արխիվը չպետք է ընկալել միայն որպես  փաստաթղթեր պահպանող կառույց, քանի որ այն լայնորեն զբաղվում է գիտական և հրատարակչական գործունեությամբ: Պարբերաբար հրատարակվում են տարբեր փաստաթղթերի ժողովածուներ՝ նվիրված հայտնի պետական, հասարակական, մշակութային գործիչների կյանքին ու գործունեությանը, այդ թվում նաև տարբեր պատմական իրադարձություններին: Արխիվում պարբերաբար կազմակերպվում են նաև թեմատիկ ցուցահանդեսներ՝ նվիրված հիշատակի և տոնական օրերին: Այս թեմաների շուրջ է  մեր զրույցը Հայաստանի ազգային արխիվի փոխտնօրեն Էդգար Հովհաննիսյանի հետ:

– Կառավարությունը տարիներ առաջ ձեռնամուխ եղավ արխիվային նյութերի թվայնացման գործընթացին, ինչքանո՞վ էր այն անհրաժեշտ:

– Այսօր՝ XXI դարում, տեխնիկայի զարգացմանը զուգընթաց, արխիվը Հայաստանում և ողջ աշխարհում կանգնել է նոր մարտահրավերների առջև: Մեր օրերում արդեն թղթե կրիչով փաստաթղթերի հետ զուգահեռ ստեղծվում են նաև էլեկտրոնային փաստաթղթեր, և անհրաժեշտ է մտածել դրանց պահպանման, դասակարգաման և օգտագործման մասին: Խնդիրը բարդանում է նրանով, որ աշխարհում տեխնիկական առաջընթացը տեղի է ունենում արագ տեմպերով, և անհրաժեշտություն է առաջանում մտածելու նոր տեխնիկական լուծումների, արդիականացման ուղղությամբ: Երկրորդ հարցն արդեն իսկ արխիվում գոյություն ունեցող փաստաթղթերի թվայնացումն է, որը կերկարացնի նրանց կյանքը, ինչպես նաև կդարձնի օգտագործման համար առավել մատչելի: Արխիվում էլեկտրոնային քարտարանների ստեղծումը սկսել ենք շուրջ տասը տարի առաջ, իսկ բուն թվայնացումը՝ 3-4 տարի առաջ: Հայաստանի ազգային արխիվում պահպանվում է շուրջ 400 մլն փաստաթուղթ, և այս պահին թվայնացված է դրանց 0.05 տոկոսը: Սա այնքան էլ մեծ թիվ չէ, և դա հաշվի առնելով է, որ արխիվի նոր նախատեսվող հայեցակարգով պլանավորվում են լայնածավալ փոփոխություններ, որոնցով Հայաստանի արխիվային համակարգը կհամապատասխանեցվի համաշխարհային ստանդարտներին:

– Ի՞նչ վաղեմություն ունեն արխիվում պահպանվող փաստաթղթերը, և ի՞նչ մեխանիզմով են դրանք հավաքվում:

– Արխիվում պահապանվող փաստաթղթերի գերակշիռ մասը վերաբերում են 1828 թ. հետո ընկած ժամանակաշրջանին, երբ Արևելյան Հայաստանի Ռուսաստանին միանալուց հետո այս կամ այն կերպ սկսվեց պետական փաստատթղթերի համակարգումն ու արխիվացումը: Իսկ առավել համակարգված այն սկսվեց Հայաստանում խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո: Ամենահին փաստաթղթերը վերաբերում են XVI-XVII դարերի պարսկական տիրապետության շրջանին: Հայկական փաստաթղթերի մի զգալի մասն էլ պահվում է ԱՄՆ Բոստոն քաղաքում, որոնք հիմնականում առաջին հանարապետության տարիների փաստաթղթերն են և այնտեղ են հայտնվել Հայաստանից հեռացած դաշնակցական գործիչների միջոցով:

– Որևէ պետության ու հատկապես մեր երկրի համար որքանո՞վ է կարևորվում այս կառույցի գործունեությունը և ի՞նչ քայլեր են արվում այն առավել արդիականացնելու ուղղությամբ:

– Արխիվը ազգի հիշողությունն է, և դրա պահպանումը կարևոր աշխատանք է սերունդների համար: Մեր տնօրենի՝ Ա.Վիրաբյանի նախաձեռնությամբ պատրաստվող նոր հայեցակարգի շնորհիվ, փաստորեն, արխիվային գործը ՀՀ-ում կթևակոխի զարգացման նոր փուլ:

– Կա՞ն արդյոք այնպիսի նյութեր, որոնք հանդիսանում են անձնական սեփականություն և որոնց կիրառումն ու արտատպումը տարբեր նպատակներով արգելվում է:

– Նշեմ, որ արխիվում գտնվող բոլոր փաստաթղթերը, անկախ նրանց ծագումից, ապագաղտնիացված են, լինեն պետական թե անձնական արխիվներ: Անձնական արխիվները հիմնականում հայտնի պետական մշակութային գործիչների գործունեության ընթացքում առաջացած փաստաթղթերն են, որոնք հաճախ իրենք կամ ժառանգները տրամադրում են մեզ: Արխիվային փաստաթղթերի օգտագործումը և դրա սահմանափակումը կարգավորվում են օրենքով և հիմնականում վերաբերում են այն նյութերին, որոնք պարունակում են նեղ անձնական բնույթի տեղեկատվություն: Մեր արխիվները, ի տարբերություն, ասենք` թուրքական արխիվների, բաց են բոլոր հետազոտողների համար, անգամ` օտարերկրյա, և նշեմ, որ տարեկան բազմաթիվ հետազոտողներ ենք ունենում արտասահմանից:

Նշենք, որ փաստաթղթերի թվայնացումը Հայաստանի ազգային արխիվում սկսվել է 2011 թ., իսկ ֆիլմերի (խոսքը, մասնավորապես, վավերագրական ֆիլմերի մասին է) թվայնացման աշխատանքները սկսվել են 2008-ին: Ազգային արխիվում պահվող շուրջ 1500 վավերագրական ֆիլմերից 1000-ն արդեն թվայնացվել են:

Լ.Ն

Ձախից` Համբարձումյան Աննա, Դոյդոյան Սեդա, Պետրոսյան Արմինե

Վերջերս Գյումրիում տեղի ունեցավ «Վերածնունդ» միջազգային 5-րդ մրցույթ-փառատոնը` Հայաստանի Հանրապետության առաջին տիկին Ռիտա Սարգսյանի բարձր հովանու ներքո: Այն նվիրված էր Սպիտակի երկրաշարժի 25-րդ տարելիցին և հայ մեծանուն կոմպոզիտոր Արամ Խաչատրյանի ծննդյան 110-ամյակին:

Ավանդաշատ Գյումրին` ոտքի կանգնած մոտ երկուսուկես տասնամյակ առաջ տեղի ունեցած երկրաշարժի աղետից հետո, հույսով ապրում և կերտում է իր ժամանակակից պատմության նոր էջը:  Եվ այս փառատոնի կազմակերպումը մշակութային ինքնատիպ դիմագիծ ունեցող քաղաքում վերածվել է իսկական արվեստի տոնի, որը նոր թափ է առնում:

Փառատոնն անուրանալի ավանդ ունի հայ արվեստի զարգացման գործում: Այն հնարավորություն է ընձեռում ոչ միայն բացահայտելու կատարողական արվեստի մեր ներուժը, այլև համեմատելու այն երաժշտական ավանդույթներով հարուստ երկրների շնորհալի պատանիների կատարողական արվեստի հետ:  Այն նշանակալի դեր ունի պատանիների ու երիտասարդների համակողմանի զարգացման ու դաստիարակման, գեղագիտական ճաշակի ձևավորման, տաղանդաշատ կատարողների նորանոր անունների բացահայտման ու հայ մշակույթի քարոզման գործում:

«Վերածնունդ» միջազգային մրցույթ փառատոնը տարեցտարի ընդլայնում է մասնակիցների թիվը և աշխարհագրությունը, և դա ապացույցն է այն իրողության, որ հազարամյակների մշակույթ ունեցող մեր ժողովուրդն այսօր էլ կարող է աշխարհին հպարտորեն ներկայանալ իր երիտասարդ ու շնորհալի երաժիշտ կատարողների արվեստով: Այն դարձել է ոչ միայն Գյումրի քաղաքի մշակութային կյանքի վերածնունդը խորհրդանշող կարևոր իրադարձություն, այլև Հայաստանի այցեքարտ աշխարհի բազմաթիվ երկրներում:

Այս տարի փառատոնում իր արվեստով փայլեց շուրջ 2500 մասնակից:

Փառատոնում ակտիվ մասնակցություն են ունեցել նաև Տ. Չուխաջյանի անվան երաժշտական դպրոցի սաները: Նրանց ակտիվությունը մեծ մասամբ պայմանավորված է նոր տնօրենի` Նաիրա Վահանյանի բերած թարմ շնչով: Տիկին Վահանյանը ոգևորում է երեխաներին` նրանց  հորդորելով մասնակցել միջոցառումների և մրցույթների: Դրա վառ ապացույցն է միջազգային մրցույթ-փառատոնում Աննա Համբարձումյանի և Սեդա Դոյդոյանի հաղթանակը (1-ին և 2-րդ մրցանակ), որի համար նրանք երախտապարտ են իրենց դպրոցին և սանթուրի դասատու Արմինե Պետրոսյանին:

Փառատոնին մասնակցել են նաև Ռուբեն Ավագյանը (4-րդ դասարան, ժող.մեներգ, 1-ին մրցանակ), Եզեկելյան Վարդանը (2-րդ դասարան, ժող. մեներգ, 3-րդ մրցանակ), Գրիգորյան Զարուհին (7-րդ դասարան, դաշնամուր, 3-րդ մրցանակ), Մինասյան Մարիաննան, Տիգրանյան Արևիկը, Պողոսյան Արիկոն (դասական տերցետ, 3-րդ մրցանակ), Իսպիրյան Ալինան (3-րդ դասարան, Ժող.մեներգ, Ֆ.Մարտիրոսյանի անվ.մրցանակ), Գրիգորյան Աննան, Կարապետյան Մարգարիտան, Ազատյան Ռաֆիկը, Մինասյան Մարիաննան (հատուկ դիպլոմներ):

Մասնագիտությամբ հոգեբան Օվսաննա Հովսեփյանը 2008-ից զբաղվում է կենդանիների պաշտպանության խնդիրներով:

Օվսաննա Հովսեփյան

Հիմնել է «Կենդանիների պաշտպանության Դինգո թիմ» ՀԿ-ն, որն արդեն Ֆեյսբուքում ունի 1600 ակտիվ անդամներով խումբ և շուրջ 3000 համակիրներով էջ:

Խմբում ակտիվ լինելը պարտադիր է. եթե գործնականորեն ակտիվությունդ չես ապացուցում, ապա հեռացվում ես: Այս  խիստ կանոնները նրա համար են, որ խմբում իսկապես հավաքվեն այնպիսի մարդիկ, որոնք պատրաստ են իրենց ռեսուրսները ներդնել այս կարևոր ու խիստ դժվարին գործում:

Խմբի կամավորներից յուրաքանչյուրն իր հնարավորության սահմաններում է մասնակցում կենդանիների պաշտպանությանը: Նրանք գտնում են փողոցային անպաշտպան կենդանիներին, ժամանակավորապես պահում իրենց մոտ, ստերջացնում, վիրավորներին ու հիվանդներին բուժում, դրամահավաք կազմակերպում, իսկ որ ամենագլխավորն է` փորձում են հոգատար ընտանիք գտնել նրանց համար:

Խմբի գլխավոր կարգախոսներից մեկը հետևյալն է. «Մի՛ գնիր, որդեգրի՛ր»: Այժմ թիմը մի լուսանկարչական նախագիծ է իրականացնում`«Հայտնի մարդիկ` հանուն անտուն կենդանիների»: Ծրագրի նպատակն է հայտնիների միջոցով կոչ անել լավ վերաբերվել կենդանիներին և գնելու փոխարեն անտուն կենդանիներին «որդեգրել»։

Լիլիթ Բասենցյանը խմբին միացել է երկու ամիս առաջ: Միշտ սիրել է կենդանիներ, հատկապես` անօթևան ու անպաշտպան:  Նրան միշտ հետաքրքրել է` Հայաստանում կա՞ արդյոք անօթևան կենդանիների խնդիրներով զբաղվող որևէ կազմակերպություն: Փնտրել է ու գտել «Դինգոյի» ֆեյսբուքյան խումբը: Լիլիթը խմբի ակտիվ անդամներից է:

Այս ընթացքում նա հասցրել է փրկել Մոխի շնիկի կյանքը: «Նրան տեսա այգում` կոյուղու խողովակի մեջ, վախվորած ու սոված: Շունը չէր վստահում մարդկանց ու դուրս չէր գալիս այնտեղից»,- պատմում է նա:

Մի քանի օր շարունակ Լիլիթն այցելել է նրան, կերակրել, մինչև կենդանին ընտելացել է ու դուրս եկել: Նրան տուն է տարել, լողացրել, մի քանի օր անց տեղափոխել խմբի կացարաններից մեկը: Մեկ ամիս անց Մոխին հիվանդացել է: Լիլիթը նրան կրկին իր մոտ է տարել, բուժել, անգամ ինքնուրույն ներարկումներ կատարել: Մոխին այժմ ոտքի է կանգնել:

Լիլիթն ասում է, որ այս ամիսներին այնքան սարսափելի իրավիճակների է հանդիպել, որ երբևէ չէր էլ կարող պատկերացնել: «Մի օր խմբի անդամներից մեկը մի շուն էր գտել` վիզը պարանով կապած, սոված ու նիհար: Մեկ ուրիշին էլ գտել էին փողոցում պառկած, ցնցումների մեջ: Տարել էին կացարան, բայց վիճակն այնքան ծայրահեղ էր եղել, որ ստիպված քնեցրել են: Մի հիվանդ շան կյանքը փրկելու համար էլ յոթ օր պայքարեցինք, բայց ի վերջո սատկեց. կապել էին մեքենայից ու քարշ տվել փողոցով: Արնաքամ էր եղել… Մի շուն էլ կա` Ժիվկան: Վզին կացնով հարվածել էին, չէր սատկել: Այդ վիճակով երկար ժամանակ բուժում էինք, կիսամեռ էր, բայց հիմա շատ լավ է»:

Մի խոսքով՝ օր ու գիշեր «Դինգոյի» կամավորները լծված են կենդանիների կյանքը փրկելու և նրանց համար տերեր գտնելու գործին:

Օրեր առաջ թիմն ահազանգ էր ստացել մեքենայի տակ ընկած մի շան մասին: Կամավորները շտապել էին դեպքի վայր և գտել մի փոքրիկ շնիկ` անօգնական պառկած: Կողքի կրպակի աշխատողը պատմել էր, որ նա քնած է եղել, երբ մի մեքենա անցել է դիմացի թաթերի վրայով: Երկու թաթերի ոսկորներն էլ կոտրվել են, և երբ շունը փորձել է այդ ոտքերով քարշ գալ, կոտրված ոսկորները խրվել են մարմնի մեջ և ավելի մեծ վերքեր առաջացրել: Մեկ շաբաթ այդ շունն այդպես անօգնական պառկած է եղել, և որևէ մեկը նրան օգնություն չի ցուցաբերել: Հիմա նա «Դինգոյի» հատուկ կացարանում ստանում է անհրաժեշտ խնամք, շուտով պիտի վիրահատվի:

«Դինգոյի» շների հաջողված պատմություններից մեկը բոլորովին թարմ է: Կամավորները գտել էին մի շուն, որը ժամանակին տերեր է ունեցել, սակայն երբ վերջիններս նկատել են, որ շունը ռախիտ հիվանդություն է ձեռք բերել, որի հետևանքով սկսել են կարճանալ թաթերի ջլերը, և նա  այլևս չէր կարողանում նորմալ քայլել, հրաժարվել են նրանից և փողոց նետել: Շունը դանդաղ սովամահ կլիներ, եթե նրան չգտնեին: Երբ կամավորները նրան տանում են բժշկի, վերջինս անգամ խորհուրդ է տալիս քնացնել, սակայն կամավորները որոշում են մի քանի ամիս էլ սպասել: Դա ճակատագրական է լինում շան համար: «Դինգո» թիմի անդամներից մեկը՝ Լաուրա Մանուկյանը, որը բնակվում է ԱՄՆ-ում, իր կենդանաբույժից տեղեկանում է, որ այնտեղ շների ոտքերի ջլերի վիրահատությունը շատ տարածված է: Նա որոշում է շանը «որդեգրել», տանել Ամերիկա և վիրահատել:

Շունն արդեն ստացել է բոլոր անհրաժեշտ պատվաստումները և անհամբեր սպասում է թռիչքին, որտեղ նրան բոլորովին նոր կյանք է սպասում: Ի դեպ, այդ ամենի վրա Լաուրան շուրջ հինգ հազար ԱՄՆ դոլար է ծախսել:

Թիմի ծախսերի մասին: Օվսաննա Հովսեփյանի խոսքով` բոլոր ծախսերը հոգում են խմբի անդամները: Իսկ ծախսերն ամենևին էլ քիչ չեն` ամսական մոտ մեկ միլիոն դրամ` կացարանների վարձակալության, խնամքի, բուժման, ստերջացման, սննդի և այլ ծախսերի համար:

«Քաղաքապետարանը տարեկան 220 մլն դրամ է ծախսում այդ նպատակով: Բայց ստացվում է, որ տարեկան այդքան գումար ծախսելով` այդպես էլ չի նվազեցնում չստերջացված շների թիվը»:

Բանն այն է, որ քաղաքապետարանի համապատասխան կառույցը հայտարարում է, որ 30  հազար շուն է ստերջացրել, բայց միաժամանակ ամեն տարի հայտարարում է, որ Հայաստանում 46  հազար նման շուն կա: Այսինքն`  նրանց գործունեության արդյունքում ոչինչ չի փոխվում: «Վերջերս շների գերեզմանոց տեսանք Նուբարաշենի աղբանոցում: Ահավոր վիճակ էր. նախ` սանիտարահիգիենիկ նորմերը պահպանված չէին, դիակները նեխում էին, և որևէ պատնեշ չկար, բացի այդ, շների մեծ մասը հրազենով և ծակող գործիքներով էր սպանված, մինչդեռ պետք է ներարկման միջոցով նրանց քնացնեն»,-ասում է Օվսաննա Հովսեփյանը և ավելացնում, որ իրենք առաջարկել են համագործակցել Երևանի քաղաքապետարանի հետ, որպեսզի իրենց ուժերը համատեղեն այդ գործում: Անգամ առաջարկել են առավել ցածր գներով կատարել ստերջացման և վնասազերծման գործը, սակայն քաղաքապետարանից որևէ արձագանք չեն ստացել:

Հետաքրքիր մի երևույթ կա Հայաստանում. իշխանությունները մեկ–մեկ այնպիսի գործողություն են անում, որ, բնականաբար, անհայտ չի մնում, ու երբ լրատվամիջոցներով սկսում են ակտիվորեն անդրադառնալ այդ գործողության մանրամասներին, համապատասխան մարմինները սկսում են հերքել, մեղադրել լրագրողներին ապատեղեկատվություն տարածելու մեջ: Բայց որպես կանոն, նման դեպքերում միշտ պարզվում է, որ մամուլի հրապարակումներն անհիմն չէին. «առանց կրակի ծուխ չի լինում»:

 Նույնը վերաբերում է Սյունիքի արոտավայրերն իրանցի խաշնարածներին տրամադրելու մասին հուշագրին, որ վերջերս մամուլում ու երկրի հասարակական, քաղաքական, քաղաքացիական ու տնտեսական կյանքում մեծ աղմուկ բարձրացրեց: Նշվում էր, որ ՀՀ Սյունիքի մարզի և Իրանի Իսլամական Հանրապետության Արևելյան Ատրպատական նահանգի միջև կնքված հուշագրի համաձայն` Սյունիքի մարզի արոտավայրերի մի մասը վարձակալությամբ հանձնվելու է իրանցի հովիվներին:

Բարձրացված աղմուկը ստիպեց պատասխանատու մարմիններին հայտարարել, որ դա որևէ իրավական ուժ չունի: Այնուհանդերձ մի շարք հարցեր մնացին առկախ:

Վերջերս էլ մամուլում հայտնվեց ԻԻՀ Արևելյան Ատրպատական նահանգի անասնապահության հարցերի վարչության պետ Մոհամմադ Հասան Ալհաշեմի`«ՖԱՐՍ» լրատվական գործակալությանը տված հարցազրույցը, որում  նա ասել էր, թե հունիս ամսին 6 ամիս ժամկետով 10.000 գլուխ անասուն պետք է տեղափոխվի Հայաստանի Սյունիքի մարզ:  Հայկական կողմը դա ևս հերքեց:

Այժմ, երբ  «Անկախի»  տրամադրության տակ հայտնվեց ու հրապարակվեց այդ հուշագրի առկայությունը հաստատող փաստաթուղթը, որը վկայում է, որ հայկական կողմը կառավարական մակարդակով հավանություն է  տվել այդ գործընթացին, անդրադառնանք նրա որոշ հարցերին:

Մասնավորապես, «համաձայնագրի» 1.3.7 կետով երկու երկրների` ՀՀ-ի ու ԻԻՀ-ի առևտրի պալատները համաձայնել են խրախուսել ընկերություններին Իրան արտահանելու նպատակով Հայաստանում կառուցել ոչխարաբուծության, ինչպես նաև ջրային կենդանիների բազմացման համալիր, իսկ փաստաթղթի 1.4.7 կետով  իրանական կողմը պատրաստակամություն է հայտնել համատեղ ներդրումներով Հայաստանի Հանրապետությունում հիմնել մանր եղջերավոր կենդանիների բուծման տնտեսություն, ինչպես նաև սպանդանոցներ, իսկ հայկական կողմը համաձայնել է աջակցություն ցույց տալ այդ աշխատանքներին:

Կարծես հայկական արոտավայրերի մասին խոսք չկա նշված, բայց դա միայն առաջին հայացքից: Տրամաբանորեն, եթե Հայաստանում կառուցվում է ոչխարաբուծական համալիր, այսինքն` Հայաստանում պետք է պահեն ոչխարներ, որտե՞ղ պետք է արածացվեն այդ ոչխարները: Բնականաբար` Հայաստանում: Այսինքն` իրոք որոշել են Հայաստանի արոտավայրերը տրամադրել իրանցի խաշնարածներին:

Մի պահ մոռանանք, որ ոչխարները գյուղատնտեսների կողմից համարվում են արոտավայրերը փչացնող կենդանիներ, քանի որ նրանց քայլած տեղերում բուսականություն չի կանաչում, մոռանանք, որովհետև Հայաստանում նույնպես ոչխարաբուծությամբ զբաղվողներ կան: Մյուս կողմից` կարելի էր մի պահ ընդունել, որ հայ ֆերմերները բուծեին ոչխարները, հետո միսն արտահանվեր Իրան, տնտեսական առումով, գոնե հասկանալի կլիներ: Բայց երբ իրանցի խաշնարածները պետք է գան Սյունիք, այնտեղ զբաղվեն ոչխարաբուծությամբ, հետո այդ ոչխարներին տանեն հետ` իրենց երկիր` իրացման նպատակով, դա ուղղակի նշանակում է Հայաստանի գյուղատնտեսական այդ ռեսուրսնեը նվիրել Իրանին: Եվ դա այն դեպքում, երբ, օրինակ, Իրանի իշխանությունները հայկական բեռնատարներին իրենց երկրում թույլատրում են հասնել առավելագույնը մինչև Թավրիզ, որպեսզի հայկական բեռնատարները չկարողանան հասնել Բանդար-Աբասի նավահանգիստ` Հայաստան եկող, նաև Հայաստանը որպես տարանցիկ ուղի օգտագործող բեռները տեղափոխելու: Սա արվում է այն պարզ պատճառով, որ իրանական բեռնատարներն այդ բեռները տեղափոխեն թե՛ մինչև Հայաստան և թե՛ Հայաստանի տարածքով դեպի դուրս:

Ու այսպիսի «բարիդրացիական» հարաբերությունների պայմաններում նման հարևանին թույլ տալ, որ իր ոչխարները արածացնի Սյունիքի լեռներում, որտեղից խաշնարածները մի կերպ քշվեցին, մեղմ ասած, անհասկանալի է:

Հարցին նայենք մեկ այլ տեսանկյունից. հայտնի է, որ Իրանի շուրջ Արևմուտքի տրամադրվածությունը թշնամական է: Նույնիսկ վերջերս ԱՄՆ-ն հայտարարեց, որ բոլոր առումներով կաջակցի Իսրայելին, եթե վերջինս որոշի հարվածել Իրանին, էլ չասենք հենց Արևմուտքի կողմից անմիջականորեն հարված հասցնելու հավանականության մասին: Իրանն էլ ակտիվորեն պատրաստվել է պատերազմի, ու այժմ հայտնի չէ, թե դեպքերն ինչպիսի զարգացում կունենան: Ու ի՞նչ կլինի Սյունիքում, երբ «հուշագիր» լինի անխափան սահմանը անցնելու մասին` Սյունիքում իրենց խաշներն արածեցնելու պատճառաբանությամբ, երբ հարևան երկրում հանկարծ պատերազմ պայթի:

Ի միջի այոց, ՀՀ  Հանրային խորհուրդը ևս, ուսումնասիրելով հեռագնա ամառային արոտավայրերի ոլորտը, փաստում է, որ համաձայն  ՀՀ  հողային ֆոնդի առկայության  և  բաշխման վերաբերյալ  2012 թ.  հաշվետվության` արոտավայրերի մակերեսը կազմում  է  1056.3 հազ. հա, որից հեռագնա` 687.3 հազ. հա., մերձգյուղային` 369.0 հազ. հա: Այդ արոտավայրերի տարածքը ՀԽՍՀ ժամանակաշրջանում թույլ էր տալիս պահել 2.5 մլն ոչխար` ներկայիս 670.0 հազարի փոխարեն,  որոնք հիմնականում պահվում են գյուղամերձ արոտներում: Այս ամենը վկայում է տվյալ ոլորտի ոչ արդյունավետ օգտագործման և զարգացման մասին, ինչը չի նպաստում հանրապետության պարենային անվտանգության ապահովմանը և աշխատուժի ռացիոնալ օգտործմանը:

«ՀՀ Հանրային խորհուրդը ողջունում  է Համաշխարհային բանկի և ՀՀ կառավարության համատեղ ծրագիրը «Համայնքների գյուղատնտեսական ռեսուրսների կառավարման և մրցակցության (ՀԳ Ռ.Կ.Մ.) ծրագրի» իրականացումը, ինչը լրացուցիչ պայմաններ կստեղծի անասնապահության զարգացման համար»,- նշվում է այս առիթով Հանրային խորհրդի հրավիրած քննարկումների արդյունքում կազմված որոշման մեջ:

Հաշվի առնելով վերը նշվածը` ՀՀ ՀԽ-ն նպատակահարմար չի համարում հանրապետության հեռագնա արոտավայրերն օտարերկրյա իրավաբանական անձանց և առանձին քաղաքացիներին վարձակալությամբ հանձնելը: Եվ ՀԽ-ն որոշում է ընդունել դիմել ՀՀ կառավարությանը, առաջարկել գյուղատնտեսության նախարարության կողմից «Համայնքների գյուղատնտեսական ռեսուրսների կառավարման և մրցունակության ծրագրերի» համայնքային ռեսուրսների կառավարման և անասնապահության զարգացման բաղադրիչի իրականացման աշխատանքները դարձնել շարունակական` hանրապետության բոլոր մարզերում բարենպաստ պայմաններ ստեղծելով ոլորտի զարգացման համար:

Ֆուտբոլային լեզւով ասած՝ 90-րդ րոպէին ներքին գործերի նախարարութիւն դիմեցին «ամենասպասւածները»՝ Ռաֆսանջանին եւ գործող նախագահի գաղափարակից-խորհրդական Ռահիմմաշային՝ գրանցւելու որպէս նախագահի թեկնածու: Խփւած գոլը, սակայն, բնութագրելի է նրանով, որ Ռա‎‎‎‎‎‎‎ֆսանջանիի գրանցումը, որպէս նախագահի թեկնածու, անմիջականօրէն ազդեց դոլարային փոխարժէքի վրայ՝ 100 թումանով յօգուտ իրանական փոխարժէքի:

«Ամենասպասւածներ», քանզի շաբաթներից ի վեր, գրեթէ հասարակա-քաղաքական բոլոր մակարդակներում կասկածայարոյց էր նրանց ընտրապայքարի դաշտ մուտքը…, «կը գայ-չի գայ, եթէ գայ-եթէ չգայ» PR-ային-գովազդային տրամաբանութեամբ:

Ժամանակից առաջ չանցնելու համար, սակայն, ասենք, որ դեռ առջեւում Սահմանադրութեան Պահապան խորհրդի «ֆիլտրի» դժւարանցանելի փուլն է, որը թէեւ համեմատաբար հեշտ է լինելու ԱՅԱԹՕԼԼԱՀ Ռաֆսանջանիի համար, բայցեւայնպէս՝ մեծ խոչընդոտներով է պայմանաւորւած Մաշայիի դէպքում…, երբ վերջինս դեռ սրանից 4 տարի առաջ երկրի առաջնորդի հրահանգով իսկ մերժւեց նախագահի թիւ 1 օգնականի հանգամանքը զբաղեցնելու համար:

Այնպէս որ՝ Մաշայիի որպէս նախագահի թեկնածու որակազրկման հաւանականութիւնը՝ Պահապան խորհրդի կողմից, մեծ է լինելու, որքան էլ որ գրանցման պահին նրան մեծ հրճւանքի ու ժպիտների ցուցադրութեամբ էր ուղեկցում նոյնինքն Ահմադինեժադը…:

Վերջնիս «յաղթական» պահւածքը նաեւ զաւեշտալի էր այն առումով, որ կարծես թէ՝ անցնող 8-ամեայ տնտեսա-քաղաքական իր կուրսում երկնիշ աճ է արձանագրել ու հիմա էլ հպարտօրէն «յաղթական» յետնորդին է գովազդում՝ ապացուցելու համար, թէ իր խորհրդական-խնամին անպարտելի է մինչեւ վերջ…:

Միւս կողմից, Ռաֆսանջանիի նման հեղինակութեան վերստին մէջտեղ գալով՝ մեծ տեղաշարժեր են ակնկալւում հէնց ընտրական գալիք գործընթացներում, որոնք այսպէս թէ այնպէս՝ կարող են նաեւ անկանխատեսելի հանգամանքներով ուղեկցւել, ինչպէս որ դրանք որպէս չգրւած օրինաչափութիւններ՝ պատահել են գրեթէ բոլոր նախորդ ընտրութիւններում:

Յատկանշական երեւոյթ էր նաեւ Ազգային անվտանգութեան գերագոյն խորհրդի քարտուղար եւ Իրանի ատոմ. թղթածրարի թիւ 1 բանագնաց Սաիդ Ջալիլիի դիմում-գրանցումը, որը տւեալ դէպքում հանդէս է գալիս որպէս անկախ թեկնածու՝ հեռու մնալով առաջիկայ ընտրութիւնների այսպէս ասած՝ եռաբեւեռ ձեւաչափից, որտեղ ներկայացւելու են՝

1- Նախագահամէտ (Մաշայի), 2- արմատական պահպանողական (Ղալիբաֆ) եւ 3- բարեկարգչական (Ռաֆսանջանի) թեկնածուներով: Նման դէպքում, ահա, Ջալիլին ինքնըստինքեան դառնում է 4-րդ բեւեռի (անկախ) ներկայացուցիչ ու որպէս այդպիսին՝ նորանոր հարցականներ առաջացնող մի գործօն՝ խիստ հետաքրքիր մեկնարկ ունեցած գալիք նախագահական ընտրութիւններում:

«ԱԼԻՔ» ՕՐԱԹԵՐԹԻ ԳԼԽԱՒՈՐ ԽՄԲԱԳԻՐ
ԴԵՐԵՆԻԿ ՄԵԼԻՔԵԱՆ

Պատկանում է Բարդածաղիկավորների ընտանիքին: Վայրի վիճակում հանդիպում է Կովկասում,Իրանում և Միջին Ասիայում: Երիցուկը բազմամյա, նրբագեղ բույս է, որի բարձրությունը հասնում  է 40-80սմ -ի: Ցողունները ճյուղավոր են կամ առանց ճյուղերի, փետրաձև կտրտված տերևներով: Ունի հասարակ կամ լիաթերթ ծաղիկներ`5-10սմ տրամագծով: Թուփը Հայաստանի պայմաններում լավ ձմեռում է բաց գրունտում: Ծաղկում է մայիսին: Ծաղկումը ավարտվելուց հետո անհրաժեշտ է կտրել հեռացնել ծաղկաբույլերը, չթողնելով, որ դրանք սերմնակալեն, որպեսզի բույսը հնարավորություն ունենա երկրորդ անգամ ծաղկելու: Բազմացվում է թփիկի բաժանումով, արմատածիլերով և սերմերով: Լիաթերթ ծաղկավոր այլատեսակները բազմանում են միայն վաղ գարնանը`թփիկի բաժանումով, 4-5 տարին մեկ անգամ:

Սերմերը ծլում են 10-12օրում, ծլունակությունը պահպանում են2-3 տարի: Դրանք փոքր են, սեպաձև, գորշ դարչնագույն: Խոշորածաղիկ երիցուկների մեկ գրամ սերմը պարունակում է մոտավորապես 700 սերմնահատիկ:

Բույսերը անհրաժեշտ է տնկել արևոտ հողամասերում, չնայած որ վատ չի աճում նաև կիսաստվերում: Պահանջում է սննդանյութերով հարուստ բերրի հողեր: Բույսը բույսից պետք է  տնկել 25-30 սմ հեռավորության վրա: Ոռոգումը `չափավոր:

 Հունգարիայի մայրաքաղաք Բուդապեշտում վերջերս կայացած ձյուդոյի Եվրոպայի առաջնությունում Հայաստանը 6 մարզիկ էր ներկայացնում: Ցավոք, նրանցից ոչ մեկը չարդարացրեց սպասելիքները: Ընդ որում, մեր թիմի կազմում տիտղոսակիրներ կային: Կատարվածի պատասխանը ստանալու համար, դիմեցինք Հայաստանի ձյուդոյի հավաքականի գլխավոր մարզիչ Տիգրան Բաբայանին:

– Իրոք, գոհ մնալու առիթ չկա: Հույսեր էր ներշնչում 60 կգ քաշային Հովհաննես Դավթյանը: Առաջին հերթին նրանից սպասելիքներ ունեինք, հետո է 66 կգ քաշային Արմեն Նազարյանից: Հաշվի էր առնվում, թե նրանք ինչ մարզավիճակում են: 

– Կողմնակալ մրցավարությունը դեր չի՞ խաղացել, չի՞ նպաստել մերոնց ձեռնունայն մնալուն:

– Մրցավարական խնդիրներ եղել են, բայց կատարվածն այդ ամենին վերագրել չեմ ցանկանում: Մասնավորապես, ռուսաստանցի մրցակիցը Նազարյանին չգցեց, սակայն մրցավարը հնարքն այդպես գնահատեց: Մեր մարզիկը որովայնի վրա ընկավ: Դավթյանին էլ բուլղարացի մարզիկի հետ գոտեմարտում, միակողմանի բռնվածքի համար, չափից ավելի շուտ նկատողություն հայտարարեցին: Դա հոգեբանորեն ազդեց, և նա համարձակ քայլի չդիմեց, նույն բռնվածքը չկիրառեց, որպեսզի կրկին չպատժվի: Մրցակիցն էլ մարտականորեն էր տրամադրված, և մեր մարզիկը չկարողացավ դրսևորել իր կարողությունները: Ի դեպ, ավելի տիտղոսակիր ձյուդոյիստներ էլ առաջին գոտեմարտերում պարտվեցին: Այնպես որ սպորտում ամեն ինչ հնարավոր է: Ընդ որում, նրանք զիջեցին այնպիսի մրցակիցների, որոնք միջազգային մրցասպարեզներում նախկինում ոչնչով աչքի չեն ընկել: Մասնավորապես, հույն Իլիադիսը էստոնացի ձյուդոյիստին պարտվեց, ուկրաինացի Զանտարայան էլ` հունգարացի մարզիկին:

 – Առաջնությունում Հայաստանից մրցավար ունեի՞նք:

– Ոչ: Բանն այն է, որ Եվրոպայի ձյուդոյի ֆեդերացիան է հրավիրում այն մրցավարներին, որոնք սպասարկում են առաջնությունը: Ինչ խոսք, մրցավարի բացակայությունը դեր խաղում է: Եթե ներկայացուցիչ ունենանք այդ կարգի մրցումներում, ապա ավելի զգույշ կլինեն, կողմնակալ մրցավարությունն էլ քիչ կլինի:

 – Այնուամենայնիվ, սկսած 2012-ի օլիմպիական խաղերից, մեր մեծահասակ ձյուդոյիստների արդյունքներն այն չեն: Փաստը խոսուն է և վկայում է, որ կատարվածը չի կարելի պատահականությանը վերագրել:

– 2012-ին Դավթյանը Եվրոպայի առաջնությունում 2-րդն էր: Օլիմպիական խաղերում էլ նա 7 լավագույնների թվում էր: Ամենևին էլ այն կարծիքին չեմ, որ վերջինը գերազանց արդյունք է, սակայն եթե համեմատենք նախորդ օլիմպիական խաղերում մեր ձյուդոյիստների ունեցած մրցելույթների հետ, ապա առաջընթաց կա: Ընդ որում, օլիմպիական խաղերում էլ մրցավարական կոպիտ սխալ եղավ, երբ մեր մարզիկը ֆրանսիացի ձյուդոյիստի հետ սփոփիչ գոտեմարտում գցում կատարեց, սակայն այն չգնահատվեց: Հետո էլ մեր երկրի ներկայացուցիչը հավասար պայքարում պարտվեց ստացած նկատողության համար: 2013-ին մեծահասակների մրցումներում երիտասարդ ձյուդոյիստների ենք փորձարկել: Մասնավորապես, Վրաստանի մայրաքաղաղաք Թբիլիսում կայացած Եվրոպայի բաց մրցաշարում (նախկինում այն կոչվում էր աշխարհի գավաթի խաղարկության մրցափուլ) Դավթյանը և Նազարյանը նույնպես մասնակցում էին: Դավթյանն առաջին իսկ գոտեմարտում զիջեց մրցակցին, Նազարյանը պարտվեց մեկ հաղթանակ տանելուց հետո, իսկ մյուսները երիտասարդ ձյուդոյիստներ էին, այնպես որ նրանց նկատմամբ շատ խիստ լինել չենք կարող: Կրկին անդրադառնալով Եվրոպայի առաջնությանը` պետք է խոստովանել, որ այն շատ դժվարին մրցում է և չի կարելի համեմատել միջազգային այլ մեկնարկների հետ:

 – Մեր ձյուդոյիստների սայթաքումների համար ո՞ւմ պետք է մեղադրել:

– Մի քանի հանգամանք կա, սակայն մեղքը մերն է: Պատճառներ գտնել, մարզիկներին մեղադրել չեմ ցանկանում: Մեր ձյուդոյիստները քանիցս ապացուցել են, որ կարող են կամային հատկանիշներ դրսևորել և պատվով դուրս գալ փորձություններից:

 – Մեր թրծված ձյուդոյիստները Նազարյանը և Դավթյանն են, բայց նրանք տարիքով մեծ չե՞ն, սպորտում նոր հաջողությունների ի վիճակի՞ են հասնել:

– Նազարյանը 31, Դավթյանը 30 տարեկան է: Առայժմ երկուսն էլ Հայաստանի հավաքականին պետք են: Նրանց ներկայությունն անհրաժեշտ է, որպեսզի նոր սերնդի մեր ձյուդոյիստները վեր բարձրանան:

 – Երրորդ տարին է, ինչ  փոխվել է Հայաստանի ձյուդոյի ֆեդերացիայի նախագահը: Գո՞հ եք ֆեդերացիայի ներկայիս նախագահ Վարդան Ոսկանյանի աշխատանքից: Հետաքրքիր է, քանի որ նա Ռուսաստանում է հիմնականում լինում, և ֆեդերացիայի աշխատանքները կատարում է կազմակերպության փոխնախագահ Դավիթ Խիթարյանը: Կազմակերպության նախորդ նախագահ Ալեքսան Ավետիսյանի ղեկավարության տարիներին մեր ձյուդոյիստների արդյունքներն ավելի բարձր են եղել` Եվրոպայի չեմպիոն, մրցանակակիրներ, աշխարհի առաջնության մրցանակակիր և այլն: Ինչո՞ւ

– ճիշտ է, 2005-ին Եվրոպայի չեմպիոն ունեցել ենք, 2009-ի աշխարհի առաջնությունում` բրոնզե մեդալակիր: Բայց  ֆեդերացիայի նախագահի փոխվելուց հետո` 2011-ին, Եվրոպայի երիտասարդների երկու չեմպիոն ենք ունեցել` Գոռ և Գարիկ Հարությունյանները: Ունեցել ենք   մինչև 23 տարեկանների Եվրոպայի առաջնության 2-րդ մրցանակակիր, 2012-ին էլ` 2-րդ և 3-րդ մրցանակակիրներ: Այժմ ավելի շատ, քան նախկինում ուսումնամարզական հավաքներ են անցկացնում մեր պատանի ձյուդոյիստները, նաև` մրցումների մասնակցում: Այնպես որ հուսադրող հերթափոխ է աճում:

 – Ճի՞շտ էր, որ Հայաստանի հավաքականի ղեկը ֆեդերացիայի ղեկավարության փոփոխությունից հետո հանձնվել էր ռումինացի Ադրիան Կրոիտորուին: Ցանկալի արդյունքը ստացվե՞ց: Ի վերջո, նա մեր երկրից հեռացավ բացասական ցուցանիշով:

– Չեմ կարող ասել ճի՞շտ էր, թե՞ սխալ էր հավաքականն օտարերկրացի մասնագետի վստահելը: Պարզապես այդ իրավիճակում հարցն այդպիսի լուծում էր ստացել:  Ամեն փոփոխություն հնարավոր է` բացասական արդյունքի հանգեցնի, բայց այն  դրական կողմեր էլ կարող է ունենալ: Այդ ամենին միանշանակ գնահատական տալ չի կարելի: Անխոս, դրական հետքը կա:

 – Ներկայիս ստեղծված իրավիճակից դուրս գալու համար ի՞նչ կարելի է անել:

– Եվրոպայի առաջնությունում մեդալ չունենալը, անկախ ամեն ինչից, տակտիկական պատրաստականության խնդիրների հետ է կապված: Այդուհանդերձ, հոգեբանորեն պատրաստ լինելու դեպքում, մերոնք կկարողանային դրանք հաղթահարել:

 – Կանանց ձյուդոն ասես մահանում է Հայաստանում: Մարզաձևը գեղեցիկ է, բարեկազմ լինելուն չի խանգարում: Ո՞րն է դրա պատճառը:

– Իրոք, գեղեցիկ սեռի ներկայացուցիչներից պարապողները քիչ են: Մարզիչներ կան, որոնք ձյուդոյիստուհիների հետ են պարապում: Մարզուհիների երեք մարզիչ է աշխատում: Նրանց թվում է նաև կինս` Սուսաննա Մկրտչյանը: Բելառուսից Ժաննա Ստանկևիչը և Ռուսաստանից Գայանե Հարությունյանը Հայաստանի հավաքականում էին ընդգրկվել: Առաջինն ամուսնացել է, մայր է դարձել, երկրորդն էլ թողել է սպորտը:

 – 2013-ին Բրազիլիայի Ռիո դե ժանեյրո քաղաքում կայանալու է աշխարհի առաջնությունը: Հայտնի է, որ մեր երկրից 2-3 մարզիկ է մասնակցելու այդ ստուգատեսին: Ֆինանսների պակասի հե՞տ է կապված, թե՞  արժանավոր մարզիկներ չունենք, որ ավելի շատ մասնակիցներ տատամի դուրս բերենք: Հնարավո՞ր է, որ հավաքականի հնաբնականեր Նազարյանը և Դավթյանն արդեն իրենց տեղն ապահովել են թիմում, և նրանք են պաշտպանելու մեր երկրի պատիվը: Հավաքականում թափուր տեղեր կա՞ն:

– Պարզապես, այն մարզիկներին կտանենք, որոնք մեդալ նվաճելու հույսեր կներշնչեն: Մրցավայրը հեռու է, ֆինանսների հարց էլ կա: Մասնավորապես, Եվրոպայի առաջնությունում Մոսկվայում բնակվող 81 կգ քաշային Ռաֆայել Դավթյանը հովանավորի միջոցներով էր մասնակցում: Մայիսի 9-ին հավաքականը կուղևորվի Դաղստան, որպեսզի մասնակցի միջազգային մրցաշարի: Մինչև 23 տարեկանների հավաքականն Օրենբուրգում մայիսի 16-ից կմասնակցի Եվրոպայի գավաթի խաղարկության մրցաշարին: Հունիսի սկզբին Եվրոպայի բաց մրցաշար կանցկացվի Տալլինում: Հուլիսին  էլ մերոնք Կազանում կմասնակցեն համաշխարհային ուսանողական խաղերին: Ապա Մոսկվայում կկայանա «Մեծ սաղավարտի» խաղարկության մրցաշար: Միայն այդ մրցումներից հետո կորոշվի, թե ովքեր են մեկնելու Բրազիլիա: 100 տոկոսով ոչ մի ձյուդոյիստ չի ապահովել իր տեղը հավաքականում: Դավթյանը և Նազարյանը մեծ ցանակություն ունեն հարստացնելու մեդալների իրենց հավաքածուները: Ինքս, նաև  մյուս մասնագետներն այն կարծիքին ենք, որ հատկապես Դավթյանը նոր հաջողությունների հասնելու մեծ հնարավորություններ ունի: Մեր հիմնական նապատակն է, որ  լավ մասնակցենք 2016-ին Ռիոյում կայանալիք օլիմպիական խաղերին: Նազարյանի հետ զրուցել եմ, նա այդքան երկար մտադիր չէ մնալ ակտիվ սպորտում, իսկ Դավթյանը ցանկություն ունի ևս մեկ անգամ կարողությունները փորձելու օլիմպիական խաղերում:

 – Մեր առաջատար մարզիկներին վարձատրելու ֆինանսական խմդիրներ կա՞ն:

– Դավթյանը 2012-ի արդյունքների համար Հայաստանի սպորտի և երիտասարդության հարցերի նախարարությունից վարձատրվում է, Նազարյանը` ոչ: Հայաստանի ձյուդոյի ֆեդերացիան առայժմ միայն լրացուցիչ ֆինանսներ է հատկացնում մարզական միջոցառումների կազմակերպման համար:

Գրեթե երեք տարվա ընդմիջումից հետո մրցահարթակ էվերադառնում գյումրեցի ծանրորդ Գևորգ Դավթյանը: Նա մեջքի վնասվածքից հետո երկար ժամանակ է չէր մարզվում, սակայն բարեհաջող բուժումից հետո, արդեն 6 ամիս է ինտենսիվորեն մարզվում է այս տարվա առաջնություններին մասնակցելու համար:

“Արդեն 6 ամիս է մարզվում եմ, պատրաստվում եմ հուլիսին Հայաստանի գավաթի առաջնությանը, դրանից հետո` հոկտեմբերին, աշխարհի առաջնությանը, – archive2.ankakh.com-ին փոխանցեց ծանրորդը: – Բուժմանս համար երկար ժամանակ պահանջվեց: Սկզբում ճիշտ ուղու վրա չէինք, տարբեր տեղեր բուժման կուրսեր անցա, բայց անօգուտ, հետո, երբ գնացի Մոսկվա` պրոֆեսորի մոտ, առաջարկեց վիրահատոթյուն, ուրիշ ոչ մի բուժում: Վիրահատությունից մեկ ամիս հետո լրիվ վերականգնվել եմ”: Գևորգը Մոսկվայում վիրահատվել է հոկտեմբերին, և ինչպես ինքն է նշում` 1-1.5 ամիս անց լիարժեք մարզավճակում կլինի:
Գևորգն այժմ նախապատրաստվում է Հայաստանի գավաթին և նպատակադրվել` Գյումրի բերել աշխարհի չեմպոնի տիտղոսը:
“Կարևորը Հայաստանի գավաթում բարձր արդյունքով հաղթելն է. բայց հաղթել չի նշանակում քեզանից թույլ մարզիկին գերազանցել, այլ պետք է աշխարհի, Եվրոպայի առաջնություններում քո բարձրացրած արդյունքները կրկնես”, – ասում է մարզիկը:
Արդեն երրորդ տարին է լրանում, երբ Գևորգը Հայաստանի ծանրամարտի հավաքականի կազմում միջազգային առաջնություններում հանդես չի եկել, և նշում է, որ շատ է կարոտել մրցահարթակն ու ծանրաձողը: Այս դադարի ընթացքում լուրեր տարածվեցին, թե Գևորգն ու Տիգրան Վարդանի Մարտիրոսյանը նեղացած են հավաքականից ու ֆեդերացիայից: Մարզիկը դա բամբասանքներ որակեց. “Խոսակցություն եղավ, որ մեզ հավաքականից հանել են. այդ մասին էլի եմ ասել` հավաքականից ոչ ոք չի կարող հանել կամ հավաքական մտցնել, ով ուզում է լինի: Հավաքականի կազմ մտցնելը պաշտոն չէ, որ հանեն ու նշանակեն: Հավաքականի կազմ մտնում է այն մարզիկը, որը Հայաստանի առաջնությանը կգրավի առաջին տեղը. այսինքն, դա կախված է մարզիկից: Թույլ մարզիկին կարող են հավաքականի կա՞զմ մտցնել, չի լինի”:
Նույն ժամանակահատվածում շատերն էին նշում, թե Գևորգն այլևս հավաքական չի վերադառնա, քանի որ լավ առաջարկներ է ստացել այլ երկրի դրոշի ներքո հանդես գալու համար: “Այլ երկրից առաջարկներ միշտ եմ ստացել, ոչ թե Անթալիայում տեղի ունեցած առաջնությունում իմ անհաջողությունից հետո: Հիմա էլ կան առաջարկներ: Բայց չեմ համաձայնվում. ինձ թվում է` համաձայնելը սխալ է”, – ասում է մարզիկը, ու միևնույն ժամանակ փաստում, որ դրսում պայմանները շատ ավելի լավն են` թե’ ֆինանսական, թե’ մնացած բոլոր առումներով:
Լինել օլիմպիական խաղերի մեդալակիր, հետո ունենալ նման անհաջողություն, արդյոք հուսահատություն չի ապրել հարցին` Գևորգը նշեց. “Օլիմպիական խաղերից առաջ արդեն հուսահատված էի, որովհետև շատ լավ մարզավիճակում էի, բայց օլիմպիական խաղերից մեկ ամիս առաջ ոտքի վնասվածք ստացա: Մինչև վերականգնվեցի` խաղերին մասնակցելու ժամանակը հասավ, և դա էր պատճառը, որ բավարարվեցի երրորդ տեղով: Ես օլիմպիական խաղերին գնացել էի հենց ոսկե մեդալի համար: Դրանից հետո մեջքիս վնասցվածքը, և, անշուշտ, հուսահատվել էի, դժվար էր այդ ապրումները հաղթահարել, բայց, փառք Աստծո, հիմա ամեն ինչ լավ է”:
Ասում են` ծանրորդը 25-27 տարեկանից հետո պետք է հրաժեշտ տա կարիերային, որին Գևորգը բնավ համաձայն չէ. “Տարիքը նշանակություն չունի: 15 տարի առաջվա մեր հավաքականի հիմնական կազմում էին Խաչատուր Քյափանակցյանը, և էլի շատերը, որ 30-ից բարձր տարիք են ունեցել: Քյափանակցյանը 34 տարեկանում աշխարհի ռեկորդ էր սահմանել: Մինչև 35-36 տարեկան շատ մարզիկներ են եղել, որ բարձր արդյունքներ են ցույց տվել”:
Որպես սպորտի մարդ, ով երկար տարիներ այս ոլոտում է, Գևորգ Դավթյանը դժվարանում է մեկնաբանել վերջին տարիների մեր ծանրամարտի հավաքականի անհաջողությունների պատճառները: “Առաջին հերթին պետք է ձգտում, աշխատասիրություն լինի, երևի դա է պակաս շատերի մեջ: Մասնագետներ են պետք, հոգեբանական կարիք էլ ունի թիմը: Հավաքականի ելույթներին միշտ հետևում եմ, վնասվածքներ են շատ տեղի ունենում: Օրինակ մեր Տիգրան Գ.Մարտիրոսյանը, արդեն երկրորդ անգամն է վնասվածքի պատճառով չմասնակցեց կարևոր մրցումների` օլիմպիական խաղերին ու այս տարվա Եվրոպայի առաջնությանը: Այսինքն, պետք է լուրջ բժիշկ, մեր թիմը սպորտային բժիշկ չունի: Մյուս երկրները զարմանում են, որ մենք սպորտային բժիշկ չունենք: Այնտեղ ամեն թիմում 3-4 հատ բժիշկ կա, մեզ մոտ` մեկն էլ չկա: Հոգեբան չկա: Այս բացերը լրացնում են գլխավոր մարզիչը, անձնական մարզիչները, որի` ծնողները: Օրինակ իմ կողքին միշտ կանգնած են եղել հայրս, եղբայրս, ովքեր ևս ծանրամարտով են զբաղվել, անձնական մարզիչս`Վահան Բիչախչյանը:
Հայկական ծանրամարտին մեծ կորուստ էին Աշոտ Մխիթարյանն ու Խաչատուր Քյափանակցյանը. այսօրվա անհաջողություններիում պատճառներից մեկը”:
Գևորգը մարզվել և շարունակում է մարզվել Գյումրիում, անձնական մարզիչն է Վահան Բիչախչյանը: Ծանրամարտում է 11 տարեկանից, և գրեթե 20 տարի հանդես է գալիս այս մարզաձևում: Սակայն դահլիճը, որտեղ մարզվում է Գևորգ Դավթյանը, ինչպես մարզիկն է ասում, ունի ոչ “նորմալ պայմաններ”, դա սպորտի նորանշանակ նախարար Յուրի Վարդանյանի անվան դպրոցն է. “Հաջորդ տարի հիմքից նոր դահլիճ է կատռուցվելու, որքան ես եմ տեղյակ”, – ավելացնում է ծանրորդը:
Նշենք, որ Գևորգ Դավթյան այն մարզիկներից է, ով ամեն տարի հաղթական դափնին ուսերին է վերադառնում հայրենի քաղաք:
Իր կարիերայում Գևորգը նվաճել է.
1997թ.` պատանիների Եվրոպայի երրորդ կարգի մրցանակ:
1998թ., 1999թ.` Եվրոպայի պատանիների չեմպիոն:
2001թ.` երիտասարդների աշխարհի չեմպիոն:
2003թ.` երիտասարդների աշխարհի 3-րդ կարգի մրցանակ,
2003թ.`մեծահասակների աշխարհի փոխչեմպիոն:
2006թ.` Եվրոպայի մեծահասակների չեմպիոն:
2007թ.` Եվրոպայի մեծահասակների չեմպիոն:
2007թ.` աշխարհի փոխչեմպիոն:
2008թ.` Պեկինի օլիմպիական խաղերի երրորդ մրցանակակիր:
Առջևում 2013թ. աշխարհի չեմպիոնի մրցանակն է:

Մայիսի 15-ին Հոլանդիայում կկայանա ֆուտբոլի Եվրոպայի լիգայի մրցաշարի եզրափակիչը: 4-րդ անգամ այս ստուգատեսի վճռական խաղը կանցկացվի:

«Ամստերդամ արենա» մարզադաշտում կմրցեն ֆուտբոլի Եվրոպայի Չեմպիոնների լիգայի ներկայիս գավաթակիր անգլիական «Չելսին» և պորտուգալական «Բենֆիկան»:

Փաստորեն, «Չելսիին» մեկ քայլ է բաժանում, որպեսզի այն դառնա 4-րդ ակումբը, որին հաջողվել է հաղթել ՈւԵՖԱ-ի երեք գլխավոր մրցաշարերում` Եվրոպայի Չեմպիոնների լիգա,  ՈւԵՖԱ-ի գավաթ/ՈւԵՖԱ-ի Եվրոպայի լիգա, Գավաթակիրների գավաթ: Լոնդոնյան ակումբը եզրափակչում «Բենֆիկային» հաղթելու դեպքում կարժանանա այն փառքին, որն ունեն իտալական «Յուվենթուսը»,  գերմանական «Բավարիան» և հոլանդական «Այաքսը»:

Նախկինում միայն մեկ անգամ են եվրոպական գավաթային մրցաշարերում խաչվել այս ակումբների ճանապարհները:

Նախորդ մրցաշրջանում թիմերը միմյանց հետ մրցել են Չեմպիոնների լիգայի 1/4 եզրափակչում և երկու խաղում էլ հաղթել են անգլիացի ֆուտբոլիստները:

Նրանք հյուրընկալվելիս առավելության են հասել 1:0 հաշվով: Աչքի է ընկել Սալոմոն Կալուն: Իսկ  լոնդոնյան հանդիպումում հաշիվը տանտերերից բացել է Ֆրենկ Լեմպարդը: Թեև դրանից հետո մրցավարը խաղադաշտից հեռացրել է հյուրերի կազմում հանդես եկող Մակսի Պերեյրային, լիսաբոնցիներից Խավի Գարսիան կարողացել է վերականգնել հաշվի հավասարակշռությունը: Իսկ «Չելսիին» հաղթանակ է բերել պորտուգալացի Ռաուլ Մեյրելեշի իր հայրենակիցների դարպասը խփած գնդակը` 2:1:

Թե ինչպես կավարտվի երկու ակումբների նոր հակամարտությունը, դժվար է ասել: Երկու թիմերն էլ նախկինում քանիցս հանդես են եկել եվրոպական գավաթային մրցաշարերի եզրափակիչներում: Անգլիացիները 2012-ին հաղթել են  Եվրոպայի Չեմպիոնների լիգայի մրցաշարում, 1971-ին և 1998-ին` գավաթակիրների գավաթի խաղարկությունում:

Իսկ «Բենֆիկան» հեռավոր 1961-ին և 1962-ին ուժեղագույն է ճանաչվել Եվրոպայի չեմպիոնների գավաթի խաղարկության մրցաշարերում:

Ավարտվեցին նաև «ոչ քաղաքական» ևս մեկ ընտրություններ, ու քաղաքը, համաձայն պաշտոնական տվյալների, «ընտրեց» նոր ավագանի: Ու ի՞նչ ստացվեց. Հայաստանի ներքաղաքական կյանքում այսպես թե այնպես որոշակի դերակատարում ունեցող քաղաքական ուժերից երեքը, որոնք մասնակցում էին Երևանի ավագանու ընտրությունների ընտրապայքարին` ՀՅԴ–ն, նորաստեղծ ՀԱԿԿ–ն ու ՕԵԿ–ը, տեղ չունեցան ավագանու կազմում: Ու երևանի ղեկավարումը հաջորդ 4 տարիներին իրականացնելու են ՀՀԿ–ն, ԲՀԿ–ն ու «Բարև Երևան» դաշինքը:

 Հիմա քաղաքապետարանը «բաժանելու» հերթն է

Ամենևին էլ ցանկություն չունենք այս նյութում անդրադառնալ ո՛չ ընտրությունների ընթացքի, ո՛չ դրանց որակի ու ո՛չ էլ քաղաքական նշանակության կամ դրսևորումների վրա: Մի բան ակնհայտ է. թեկուզ ավագանու կազմ անցած ուժերը` ՀՀԿ-ն,  ԲՀԿ-ն, «Բարև Երևանը», հավաքել են, համապատասխանաբար, 55, 23  և 8 տոկոսից ավելի, բայց քանի որ ընտրապայքարից դուրս մնաց 4 ուժ, նրանց ստացած քվեների տոկոսները կբաշխվեն ավագանի անցած ուժերի միջև: Այսպիսով, Երևանի ավագանու կազմում ՀՀԿ-ն կունենա 41 կամ 42 մանդատ, ԲՀԿ-ն` 17 մանդատ, իսկ «Բարև Երևանը»` 6 կամ 7 մանդատ: Սա արդեն ոչ թե կանխատեսում է, այլ իրական պատկեր: Ու հիմա հարց է առաջանում` Երևանի ավագանու կազմ ձգտող քաղաքական ուժերն ինչպե՞ս են  իրենց դրսևորելու ավագանու «կերակրատաշտի» վերաբաշխման հարցերը լուծելիս:

Դատելով պատկերից, պարզ է, որ ՀՀԿ-ն հնարավորություն ունի միանձնյա որոշելու, թե ինչպես են բաշխվելու ավագանու հաստիքացուցակները, քանի որ բացարձակ մեծամասնություն է կազմում: Իսկ բացարձակ մեծամասնությունը, հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ Երևանի կառավարման գործերի հաստիքները բաշխվում են ավագանու քվեարկությամբ, ենթադրում է, որ ՀՀԿ-ն, առանց կողմնակի «աջակցության», կարող է իր ուզած որոշումներն ընդունել ու իր ուզած արդյունքները ստանալ:

Այս պայմաններում հարց է, թե ինչ են անելու իրենց համամասնական ցուցակները ԲՀԿ-ն ու «Բարև Երևան» դաշինքը:

Եթե ՀՀԿ–ն ավագանիում բացարձակ մեծամասնություն չկազմեր, ասել է թե` չկարողանար միանձնյա քաղաքապետ «ընտրել» կամ նշանակել, պարզից էլ պարզ է, որ մյուս ուժերի համամասնական ցուցակների առաջին համարները թեժ պայքար կմղեին ինչպես քաղաքապետի, այնպես էլ քաղաքապետի տեղակալների, թաղապետերի և այլ կարևոր պորտֆելների համար:

Որովհետև,  քանի որ Երևանում է բնակվում ՀՀ բնակչության մոտ 2/3-ը,  այստեղ է կենտրոնացած երկրի ֆինանսատնտեսական ռեսուրսների 70 տոկոսից ավելին, Երևանի քաղաքապետի պաշտոնը դառնում է ոչ թե մարտավարական, այլ ռազմավարական նշանակության պաշտոն:  Ուստի այն բավական «ցանկալի պատառ» էր, օրինակ, ԲՀԿ-ի ցուցակի առաջին ու երկրորդ համարներ Վարդան Օսկանյանի և Գուրգեն Արսենյանի համար, ախորժալի էր նաև Արմեն Մարտիրոսյանի և այլոց համար: Բայց երբ այդ պաշտոնին ԲՀԿ-ի ու «Բարև Երևանի» առաջատարները արդեն չեն կարող հավակնել, կարելի՞ է պատկերացնել մի սցենար, որ, օրինակ, Վարդան Օսկանյանը կամ Գուրգեն Արսենյանը հրաժարվեն ԱԺ պատգամավորի իրենց մանդատներից ու վերցնեն Երևանի ավագանու, թեկուզ փոխքաղաքապետի մանդատներ: Ճիշտն ասած, մի քիչ դժվար է պատկերացնել: Ամենայն հավանականությամբ` ԲՀԿ ցուցակի առաջին երկու համարներն իրենց իրավունքները Երևանի ավագանիում կզիջեն, օրինակ, ավագանու ընտրություններում ԲՀԿ նախընտրական շտաբի պետ Աբրահամ Մանուկյանին: Ի դեպ, մամուլում արդեն լուրեր են պտտվում, որ իշխող ուժի մոտ շրջանառվել է նաև Մանուկյանին Երևանի քաղաքապետի տեղակալներից մեկի պաշտոնում նշանակելու մասին միտքը: Ու եթե քաղաքական աշնանը ՀՀԿ-ն ու ԲՀԿ-ն «օպերացիա ՕԵԿ» չխաղարկեն, այսինքն` ԲՀԿ-ն չդարձնեն ընդդիմություն, ինչի մասին խոսակցություններ նույնպես շրջանառվում են, ապա շատ հնարավոր է, որ Աբրահամ Մանուկյանին էլ տեսնենք Երևանի փոխքաղաքապետների շարքում: Այսինքն` պարզ է, որ Արսենյանն ու Օսկանյանն ԱԺ-ի իրենց մանդատները չեն թողնի ու գան Երևանի ավագանի` պայքարելու իրենց նախընտրական դրույթներն ի կատար ածելու համար:

«Բարև Երևանի» գործը դժվարացավ

Այս դեպքում «Բարև Երևան» դաշինքի ներկայացուցիչների մասին նույնիսկ չենք էլ խոսում: Մեր տեղեկություններով` նրանց ցուցակի առաջատարները կվերցնեն  ավագանու մանդատները: Այս ուժը ցանկանում է Երևանի ավագանիում ստեղծել ուժեղ թիմ, ու այդ նպատակով ավագանի կգործուղի ցուցակի առաջատար համարների տակ հանգրվանած «Ժառանգության» ներկայացուցիչներին` գումարած նախկին ՕԵԿ-ական պատգամավոր Գագիկ Բաղդասարյանին:

Ընտրություններից հետո էլ մանդատները վերցնելու մասին խոսեց նաև «Ժառանգության» փոխնախագահ, «Բարև Երևան» դաշինքի համամասնական ցուցակի առաջին համար Արմեն Մարտիրոսյանը` շեշտելով, որ եթե ինչ-որ ուժի կամ կուսակցության ժողովուրդը վստահության քվե է տվել, ապա այդ ուժը պետք է այդ վստահությունն արդարացնի…

Այսինքն` «Բարև Երևանը», ի տարբերություն ՀԱԿ-ի, որը նախկին ավագանու կազմում վայր դրեց իր մանդատները` հանդիսանալով ավագանու միակ ընդդիմադիր խմբակցությունը, կվերցնի այդ մանդատները: Առհասարակ, ճիշտ էլ կանի, որովհետև սխալ է, երբ մի ինչ-որ ուժ կամ ուժեր պայքարում են ինչ-որ արդյունքի համար, բայց ստանում են ավելի պակաս արդյուք, քան ակնկալում էին, ու հրաժարվում են իրենց այդ ձեռքբերումից: Ճիշտ է` Երևանի ավագանիում «Բարև Երևանը» որոշումների ընդունման վրա չի կարող ազդել: Չի կարող նույնիսկ ԲՀԿ-ի հետ միավորվելով: Բայց Երևանի ավագանիում մանդատ ունենալը լրացուցիչ գործիք է յուրաքանչյուր քաղաքական ուժի համար` թեկուզ այն որպես քաղաքական գաղափարներ առաջ քաշելու և ավագանին որպես հարթակ, ամբիոն օգտագործելու նկատառումներից ելնելով:

Այս առումով, ի տարբերություն ԲՀԿ ցուցակի առաջին հորիզոնականներում հանգրվանած թեկնածուների, «Բարև Երևանի» ներկայացուցիչներն ընտրելու անհրաժեշտություն էլ չունեն. նրանցից ոչ  ոք ներկայումս ավելի բարձր պաշտոնում չէ:

Մի խոսքով` քանի դեռ ԲՀԿ–ն հստակ դիրքորոշում չի հայտնել, թե քաղաքական դաշտի որ կողմում է դիրքավորվում, ընդդիմադի՞ր, թե՞ իշխանական, Երևանի ավագանիում ամբողջ ընդդիմադիր հատվածի «շահերը» կներկայացնի «Բարև Երևանը»` 6 կամ 7 անդամներով: Ասել է թե` նրանց թեժ քառամյակ է սպասում…

Հայոց նոր և նորագույն շրջանի պատմության մեջ մայիսն իրավամբ համարվեց մեր հաղթանակների ամիսը: Վերջին հարյուր տարվա մեջ Հայաստանի երեք հանրապետություների  գծած պատմական ուղեգծում մայիսն առանձնանում է հայերիս գոյամարտի հաղթական հանգուցակետերով: Մեր հաղթանակների մայիսը թերևս սկսվում է մայիսի 8-9-ից: Այն արդեն 21 տարի է, ինչ կոչվում է նաև եռատոն:

 Երկրորդ աշխարհամարտը նաև հայերի պատերազմն էր

Եռատոնի «առաջին արարը» կապված է  ֆաշիստական Գերմանիայի դեմ ԽՍՀՄ-ի տարած հաղթանակի հետ Հայրենական մեծ պատերազմում, որում ամենաակտիվ մասնակցությունն ունեցավ նաև հայ ժողովուրդը: Ճիշտ է, Հայաստանում, բարեբախտաբար, ռազմական գործողություններ տեղի չունեցան, սակայն սա նաև մեր պատերազմն էր, որում վճռվում էր նաև մեր ժողովրդի ապագան, քանի որ Խորհրդային Հայաստանը կոմունիստական ճամբարի երկիր էր և խորհրդային բանակում կռվող հարյուրհազարավոր հայեր իրենց  արյունն էին հեղում:

Հայրենական մեծ պատերազմին մասնակցել է 500 հազար հայ, որոնցից 300 հազարը եղել է Խորհրդային Հայաստանից, իսկ մնացած 200 հազարը` Խորհրդային Միության այլ հանրապետություններից: Սա իրոք պատկառելի թիվ է, եթե հաշվի առնենք, որ 1939 թ. տվյալներով հայերի թիվը ողջ ԽՍՀՄ-ում մոտ 2 մլն էր, այսինքն` հայերի 25 տոկոսը կռվում էր: Բացի նրանցից, 100 հազար հայ էլ մարտնչում էր հակահիտլերյան կոալիցիայի երկրների զորքերի կազմում: Այսինքն` ամբողջ աշխարհում 1939-ից մղվող  Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում հայերի մասնակցության թիվը  600 հազար էր: Շուրջ 200 հազար հայ հերոսաբար ընկել է ռազմի դաշտում: Շուրջ 70 հազար հայ պարգևատրվել է մարտական շքանշաններով ու մեդալներով:

Այս պատերազմում հայերն աչքի ընկան ոչ միայն մասնակցության մեծ թվով, այլև ռազմական տաղանդով և սխրանքներով: Հայերը պատերազմ ուղարկեցին 6 ազգային դիվիզիա: Իսկ 89-րդ հայկական Թամանյան դիվիզիան Կովկասից հասավ Բեռլին:

Խորհրդային Միության հերոսի բարձր կոչմանն է արժանացել 106 հայ` գրավելով 6-րդ տեղը ռուսներից, ուկրաինացիներից, բելառուսներից, թաթարներից և հրեաներից հետո, նրանցից 2-ը` Հովհաննես Բաղրամյանն ու Նելսոն Ստեփանյանը Խորհրդային Միության կրկնակի հերոսի կոչման են արժանացել: 27 հայեր դարձել են «Փառքի» շքանշանի բոլոր 3 աստիճանների ասպետներ:

Պատերազմի մասնակից 4 հայորդիներ դարձան մարշալներ` Հովհաննես Բաղրամյանը, ծովակալ Իվան (Հովհաննես) Իսակովը, ավիացիայի մարշալ Սերգեյ Խուդյակովը (Արմենակ Խամփերյանցը) և զրահատանկային զորքերի մարշալ Համազասպ Բաբաջանյանը: 160-ն արժանացան գեներալի կոչման, որոնցից 64-ը` հենց պատերազմի ժամանակ: Գեներալների և ռազմաօդային ուժերի, զրահատանկային և հրետանային զորքերի սպաների թվով հայերը 4-րդն են ռուսներից, ուկրաինացիներից և բելառուսներից հետո: ԽՍՀՄ-ը 1945 թ. մայիսի 9-ին գրավեց Բեռլինը` այդպիսով հաղթանակ տանելով ֆաշիստական Գերմանիայի նկատմամբ: Եվ 1945-ից սկսած մինչև փլուզումը` 1991 թ., ԽՍՀՄ-ում, իսկ 1991-ից հետո հետխորհրդային երկրներում մայիսի 9-ը նշվում է որպես հաղթանակի տոն: Այդ թվում և Հայաստանում:

Հենց մեր պապերի փառահեղ հաղթանակն էլ կրթեց նոր սերնդին, որը 1991 թվականին Արցախում պարզեց ազատության դրոշն ու դուրս գալով գոյամարտի` հաղթեց, վերահաստատեց հայերիս ապրելու իրավունքը արևի տակ ու մայիսյան հաղթանակն էլ մեր ազգի համար դարձրեց եռատոն:

Եռատոնի «երկրորդ արարը»

Արդեն 21 տարի է` 1992 թվականից, ինչ մայիսի 9-ին հայ ժողովուրդը նշում է ոչ միայն Հայրենական մեծ պատերազմում տարած հաղթանակի, այլև հայ ժողովրդի համար ճակատագրական մեկ այլ կարևոր հաղթանակի` Արցախի հնագույն մայրաքաղաք Շուշիի ազատագրման օրը:  Շուշիի ազատագրումը կարևոր էր Ղարաբաղյան պատերազմում: Հենց այստեղից էին ադրբեջանցիները հարվածում Ստեփանակերտի և մերձակա գյուղերի ուղղությամբ:

Կարագյավ գյուղից մինչև Քիրս մոտ 40 կմ ձգվող ռազմաճակատի գծով նախատեսված էր հարձակման 4 ուղղություն: Առաջինը Հյուսիսային կամ 26-ի ուղղությունն էր, հրամանատար Վալերի Չիթչյան, երկրորդը` Շոշի, հրամանատար Արկադի Կարապետյան, երրորդը Սամվել Բաբայանի հրամանատարությամբ Հարավային (Լաչինի) ուղղությունն էր, չորրորդը` Ջանհասան-Քյոսալարինը (հարավարևմտյան), հրամանատար Սեյրան Օհանյան: Ստեղծված էր նաև գլխավոր պահեստային ստորաբաժանում, որի հրամանատարն էր Յուրա Հովհաննիսյանը, և մոտ 300 հոգանոց պահեստային ուժեր, որոնք անհրաժեշտության դեպքում պետք է օգնության հասնեին: Ամբողջ օպերացիան, որը կրում էր «Հարսանիք լեռներում» անունը,  ղեկավարում էր Ինքնապաշտպանական ուժերի հրամանատար Արկադի Տեր-Թադևոսյանը (Կոմանդոս), շտաբի պետն էր Ֆելիքս Գզողյանը: Կոմանդոսը դեռևս մայիսի 4-ին էր ստորագրել հարձակման հրամանը, որը, սակայն, նախապատրաստական որոշ հարցերի պատճառով հետաձգվեց: Շուշիի ազատագրման «Հարսանիք լեռներում» ծածկանունը կրող մարտական գործողությունը սկսվեց մայիսի 8-ին, ժամը 2.30-ին և ավարտվեց մայիսի 9-ի լուսաբացին:

Մերոնք հաղթանակած մտան Շուշի և Ղազանչեցոց եկեղեցու ավերված գմբեթին ծածանվեց հայոց եռագույնը:

Մարտական գործողության ժամանակ հայկական կողմն ունեցավ 57 զոհ, հակառակորդը` 250-300: Շուշիի ազատագրումից հետո հայկական ուժերը ազատագրեցին նաև մերձակա բնակավայրերը, Բերդաձորի ենթաշրջանի գյուղերը, Բերձորը (Լաչին) և մայիսի 18-ին, բացելով «Լաչինի մարդասիրական միջանցքը», հասան ՀՀ սահման: Պատերազմը մտավ նոր փուլ:

Շուշիի ազատագրումով ու միջանցքի բացումով պիտի որ  պատերազմը բեկվեր: Բայց դրան հաջորդեց հայկական զինուժի դիմակայությունը նույն տարվա ամառվա աննախադեպ ուժեղ գրոհներին, եղան ծանր պարտություններ, սակայն աշնանից սկսած` հակահարձակման ու լայնածավալ առաջխաղացման ոգին վերականգնվեց, արդյունքում ազատագրվեցին Լաչինի, Քելբաջարի, Աղդամի, Զանգելանի, Ղուբաթլուի, Ջաբրայիլի, Ֆիզուլիի շրջանները, ինչը, ի վերջո, ավարտվեց 1994-ի մայիսին զինադադարի կնքմամբ:

Հենց Շուշիի ազատագրումն էլ համալրեց մայիսի 9-ի` Հաղթանակի օրվա տոնական խորհուրդը, և այժմ այս օրը նշվում է ոչ միայն «միասնական հայրենիք» ԽՍՀՄ-ի տարած հաղթանակը Մեծ հայրենականում, այլև հենց բուն հայկական հողում հայ ժողովրդի գոյապայքարի հերոսական ու փառահեղ էջերից մեկը:

Ինչ վերաբերում է եռատոնի «երրորդ արարին», ապա պետք է նշել, որ 1992 թ. մայիսի 9-ը համարվում է նաև ԼՂՀ պաշտպանության բանակի օր: Ու դրա  շնորհիվ էլ առաջացել է «եռատոն» անվանումը:

Երբ փակում ես կորուստներով լեցուն ապրիլյան էջը (Եղեռն, «Կոլցո» օպերացիա, Մարաղա…)  և ակամա հայտնվում կորուստների ու հաղթանակների ճամփաբաժանում, չգիտես` լա՞ս, թե՞ խնդաս: Բայց երբ առաջ ես նայում ու զգում մայիսյան հաղթանակների` Սարդարապատի ճակատամարտի, Շուշիի ազատագրման շունչը, գոտեպնդվում ես, թե  ինչքա՜ն պատմելու բան կա:

Էլ չեմ խոսում Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում հայերի ունեցած դերի մասին: Բայց ինչո՞ւ չխոսել:

Տասնամյակներ անց Մոսկվայի Կարմիր հրապարակում, Մեծ հայրենականի հաղթանակի 60-ամյակին նվիրված շքերթի ժամանակ առաջին անգամ ողջ աշխարհի առջև հրապարակավ խոստովանեցին, որ հայ ժողովուրդն այդ պատերազմին տվեց ավելին, քան Ադրբեջանը, Վրաստանը և շատ այլ երկրներ:

Խոստովանությունը` խոստովանություն, բայց մենք էլ մեր հերթին պիտի խոստովանենք, որ արդեն դարավերջին, երբ դժվարին կացության մեջ մենք էինք հայտնվել, ռուսները ոչ թե մեր կողքին կանգնեցին, այլ ադրբեջանցու, և իրականացրին «Կոլցո» օպերացիան: Հայաթափվեց Շահումյանը:

Ինչևէ:  Շուշիի ազատագրումը ոչ միայն մայիսյան հաղթանակների դափնեպսակն է, այլև ողջ Արցախյան գոյամարտի, ու այդպիսին էլ կմնա, որովհետև Շուշին էր վճռելու հայոց նորօրյա ազատամարտի ելքը:

Հին անունը Շոշ է եղել, որը նշանակում է բարձրություն: Քաղաք, որ անհիշելի ժամանակներից (VI-IX դդ.) հպարտորեն թիկնել է Քիրս լեռան (2750 մ) հյուսիսային փեշին  և շրջապատված է անդնդախոր ձորերով: Իսկ վաղ միջնադարում այն Շիկաքար է կոչվել:

Երբ  Ղարաբաղում սկսվում է հայերի ազգային-ազատագրական շարժումը, շատ նվիրյալների հետ Ավան անունով մի լոռեցի մշտական բնակություն է հաստատում Շոշ գյուղում: Հոգևորական գերդաստանի զավակը, մտահոգված ժողովրդի անվտանգությամբ, պաշտպանությամբ, 1720 թ. Շուշի քաղաքի արևելան մասում` Հնոտի կիրճի ձախափնյա ժայռին, նախաձեռնում է բերդ-ապարանքի կառուցումը, որն այսօր էլ Ավան հարյուրապետի անունով է կոչվում:

Քաղաքի մշակութային կյանքը հարուստ է եղել: Դեռևս 1820 թ. քաղաքում տպարան է գործել է: Լույս են տեսել 10-ից ավելի թերթեր ու ամսագրեր: Շուշիի Հակոբյան տպարանում է տպագրվում Լեոյի «Իմ օրագիրը», Րաֆֆու «Խենթը», Ֆիրդուսու «Շահնամեն»:

Բայց արի ու տես,որ նաև դառնություններով լեցուն է եղել քաղաքի կյանքը, քանզի պատերազմներն ու ազգամիջյան բախումներն անպակաս էին: Մարդիկ քանիցս շենացրել են քաղաքը, իսկ քոչվորներն ու ավարառուներն այն  ավերել են: Թե որքան փոթորիկներ են անցել նրա գլխով, վկան ավերված 5 եկեղեցիներն ու բզկտված հողն են, շիրիմները պսակող հայոց ինքնատիպ խաչքարերն ու նրանց մասին մինչ օրս պահպանվող պատմությունները : Իսկ 1920 թ. Հայաստանի խորհրդայնացման շեմին ներխուժած թաթարների եռօրյա  ասպատակությունից հետո Շուշին անվանեցին Հայոց Պոմպեյ:

Շուշիին մի նոր աղետ էր սպասում արդեն  XX դարավերջին, ավելի ճիշտ այն արդեն չոքել էր նրա դռանը: Ոսոխը ոչ միայն կրկին Շուշին էր հայաթափել, այլև շրջանի մի շարք գյուղեր: Հրետակոծությամբ շարունակ ահ ու սարսափի մեջ էին պահում նաև Ստեփանակերտը, որտեղ կյանքը նկուղ էր տեղափոխվել: Միայն հերոս Քարին տակի «հախից» այդպես էլ չկարողացավ գալ: Շուշիի քթի տակ (2 կմ հեռավորությամբ) գտնվող  գյուղի մեջ թշնամին իրեն սպառնացող վտանգ էր տեսնում: Եվ  այդ մտավախությունն իզուր չէր, քանի որ 1992 թ. հունվարի 26-ին թուրքը գյուղի մատույցներում 150 դիակ թողեց, բայց գյուղ այդպես էլ չմտավ: Շուշիի բարձունքից ադրբեջանցի հրոսակները շատ վայրագություններ են արել: Անգամ փորձել են այն ժայռը պայթեցնել, որի վրա իրենք էին շնթռած, միայն թե ինչ-որ կերպ գյուղի «հախից» գային, վկայությունը` ժայռի տակ փորված անցքերը: Հավի խելք ու միտք ունեցողները հավանաբար ուշ են գլխի ընկել, որ դրանով նաև իրենց գերեզմանն են փորում:

Շուշիի օպերացիան ծրագրված էր սկսել մայիսի 4-ին, սակայն առատ տեղացած ձյան պատճառով այն հետաձգվեց 8-ին: Մարտական գործողությունների քարտեզը պատրաստ էր դեռ ապրիլի կեսից: Արդեն մայիսի 7-ից շուրջ 80 ինքնապաշտպանական ջոկատներ ու դասակներ գրավում են իրենց դիրքերն ու սպասում «Հարսանիք լեռներում» ծածկանունով գործողությունը սկսելու հրամանին, որն էլ շատ չի ուշանում:

Շուշիի օպերացիայի իրադարձությունները հազարապատիկ են, մասնակիցներն էլ` ոչ պակաս: Եթե անսանք օպերացիայի հրամանատար Արկադի Տեր-Թադևոսյանին. «Թեև Շուշիի օպերացիային իրականում 2500 զինվոր մասնակցեց, բայց ես ավելին կասեմ, որ այդ ազատագրմանը մասնակցեց նաև ողջ հայ ժողովուրդը, որի սրտի թրթիռը, սրտատրոփ սպասումը  մեր թիկունքում զգում էինք»:

Մահ ու ավեր սփռող, անառիկ ամրոց հիշեցնող քաղաքն ընկավ 27 ժամում: 1992 թ. մայիսի 9-ի առավոտյան արդեն հայոց եռագույնը փողփողաց Ղազանչեցոց եկեղեցու գմբեթին, իսկ քաղաքն արդեն թուրքաթափ էր եղել: Եվ այդ փառահեղ հաղթանակը պատմության մեջ մտավ որպես ոգու հաղթանակ: Իսկ առջևում Լաչինի շրջանի ազատագրումն էր, որ հետո Քաշաթաղ վարչական շրջան պիտի դառնար` իր Բերձոր շրջկենտրոնով:

Ադրբեջանցիներն իրենց կրած պարտության պատճառը հրամանատարության դավաճանությունն էին համարում` մեղադրելով հատկապես Շուշիի զորամասի հրամանատար Էլբրուս Օրուջևին: Այդպես էլ գլխի չընկան կամ էլ խոստովանելու համարձակություն չունեցան, որ այդ խաղն իրենք տանուլ տվեցին դեռևս 1991 թ. դեկտեմբերին Կրկժանի, այնուհետև Մալիբեյլիի, Ղուշուլարի կրակակետերի լռեցմամբ, իսկ 1992 թ. հունվարին` Քարին Տակի հերոսամարտում և, վերջապես, Խոջալուի ազատագրմամբ:

Այսօր Շուշին ոչ միայն անկախ Արցախի համանուն շրջանի վարչական կենտրոնն է, այլև Արցախի թեմի առաջնորդանիստ քաղաքը, որը կամաց-կամաց բուժում է ինչպես 70-ամյա ավերի, կորստի, այնպես էլ պատերազմի վերքերը:

Ամալյա ԵԴԻԳԱՐՅԱՆ

Համաձայն ՀՀ Սահմանադրության` երկրում արդարադատություն իրականացնում են բացառապես դատարանները, որոնց կայացրած որոշումները պարտադիր են բոլորի համար և պետք է կատարվեն անխտիր բոլորի կողմից: Սակայն ոչ միշտ է, որ դատավարության կողմը հոժարակամ կատարում է  դատական ակտի ուժով իր վրա դրված պարտավորությունը: Այստեղ է, որ կարևորվում է այնպիսի մարմնի դերակատարությունը, ինչպիսին է հարկադիր կատարման ծառայությունը, որը գործում է ՀՀ արդարադատության նախարարության կազմում:

«Հարկադիր կատարման ակտերի մասին» ՀՀ օրենքի 2-րդ հոդվածի համաձայն` հարկադիր կատարման ենթակա են`

1) քաղաքացիական գործերով դատական ակտերը, բացառությամբ իրավաբանական անձին կամ քաղաքացուն սնանկ ճանաչելու և մրցութային վարույթ սկսելու մասին գործն ըստ էության լուծող դատական ակտերի, ինչպես նաև Հայաստանի Հանրապետության վարչական դատարանի դատական ակտերը, բացառությամբ Հայաստանի Հանրապետության վարչական դատավարության օրենսգրքի 24-րդ գլխով նախատեսված գործերով դատական ակտերի,

2) քրեական գործերով դատարանի դատավճիռները և որոշումները` տուգանքների, գույքի բռնագրավման և գույքային բռնագանձումների մասով,

3) արբիտրաժային տրիբունալների վճիռները,

4) Հայաստանի Հանրապետության միջազգային պայմանագրերով նախատեսված դեպքերում օտարերկրյա դատարանների և արբիտրաժային տրիբունալների քաղաքացիական և տնտեսական գործերով վճիռները և որոշումները, ինչպես նաև քրեական գործերով օտարերկրյա դատարանների դատավճիռներն ու որոշումները` վնասի հատուցման և գույքային այլ բռնագանձումների մասով,

5) Հայաստանի Հանրապետության անդամակցությամբ (մասնակցությամբ) գործող միջազգային դատարանի, ինչպես նաև միջազգային արբիտրաժի քաղաքացիական և տնտեսական գործերով վճիռները և որոշումները,

6) Ֆինանսական համակարգի հաշտարարի որոշումները:

Դատական ակտն ի կատար ածելու համար կիրառվում են հարկադիր կատարման մի շարք միջոցներ, մասնավորապես`

1) պարտապանի գույքի վրա բռնագանձում տարածելը` արգելանք դնելու և այն իրացնելու միջոցով,

2) պարտապանի աշխատավարձի, կենսաթոշակի, կրթաթոշակի և այլ տեսակի եկամուտների վրա բռնագանձում տարածելը,

3) այլ անձանց մոտ գտնվող պարտապանի դրամական միջոցների և այլ գույքի վրա բռնագանձում տարածելը,

4) կատարողական թերթում նշված որոշակի առարկաները պարտապանից առգրավելը և պահանջատիրոջը հանձնելը,

5) Հարկադիր կատարողի որոշումները չկատարելու համար տուգանք կիրառելը,

6) կատարողական թերթի կատարումն ապահովող այլ միջոցներ:

Ինչ վերաբերում է կատարողական թերթ տալուն, ապա այն տրվում է`

1) դատարանի վճիռների, դատավճիռների, որոշումների և դատարանի արձակած վճարման կարգադրությունների հիման վրա,

2) արբիտրաժային տրիբունալների վճիռների հիման վրա,

3) Հայաստանի Հանրապետության միջազգային պայմանագրերով նախատեսված դեպքերում օտարերկրյա դատարանների և արբիտրաժային տրիբունալների վճիռների և որոշումների հիման վրա,

4) Հայաստանի Հանրապետության անդամակցությամբ (մասնակցությամբ) գործող միջազգային դատարանի (արբիտրաժի) դատական վճիռների կամ որոշումների հիման վրա,

5) Ֆինանսական համակարգի հաշտարարի որոշումների հիման վրա:

Կատարողական թերթը տալիս է ակտն ընդունած առաջին ատյանի դատարանը` պահանջատիրոջ կամ դրա համար հատուկ լիազորված նրա ներկայացուցչի դիմումի հիման վրա: Կատարողական թերթը տրվում է դատական ակտն օրինական ուժի մեջ մտնելուց հետո` դիմումը ստանալու օրվանից եռօրյա ժամկետում, իսկ Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքով նախատեսված դեպքերում` անհապաղ:

Ավետիք ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ