Բռնցքամարտի Հայաստանի տղամարդկանց հավաքականն այս օրերին շարունակում է մրցելույթները Բելառուսի մայրաքաղաք Մինսկում կազմակերպված Եվրոպայի առաջնությունում: Իսկ ահա այս մարզաձևի  հին աշխարհամասի և  աշխարհի կանանց առաջնություններն անցկացվում են առանձին:  Այդ է պատճառը, որ մեր երկրի մարզուհիների ընտրանին այժմ նախապատրաստվում է առաջիկա փորձություններին: Այդ մասին ահա թե ինչ ասաց թիմի գլխավոր մարզիչ, ԽՍՀՄ վաստակավոր մարզիչ Ռաֆայել Մեհրաբյանը:

– Արդեն երկու տարի է, ինչ Հայաստանի կանանց հավաքականը կանոնավոր պարապմունքներ է անցկացնում: Թիմի թեկնածուների թվում 29 մարզուհի  կա: Բոլորն էլ հեռանկարային են, հույսեր են ներշնչում: Դժվարությամբ համակերպվեցի, որ Հայաստանի տղամարդկանց հավաքականից հետո մարզեմ մեր երկրի կանանց ընտրանին: Բայց այժմ այնպես եմ խորամուխ եղել այդ աշխատանքում, որ չեմ պատկերացնում ինձ առանց դրա: Մտահոգում է ֆինանսական կողմը: Միջոցները բավարար չեն մեր մարզուհիներին միջազգային մրցաշարերի գործուղելու համար, որպեսզի նրանք ռինգ դուս գան, կարողությունները փորձելու հնարավորություն ստանան: 

– Սովորաբար Հայաստանի բռնցքամարտի առաջնություններին զուգահեռ ուժերն են չափում նաև գեղեցիկ սեռի ներկայացուցիչները: Այս տարի ինչո՞ւ նման բան չարվեց:

– Ոչ բոլոր քաշային կարգերում ունենք մի քանի մարզուհիներ: Այդ է պատճառը, որ որոշվեց առաջնություն չանցկացնել: Եթե նախկինում ամեն քաշային կարգում արժանի մրցակցուհիներ կային, ապա այժմ  10 քաշային կարգերում ոչ բոլորում է այդպիսի վիճակ: Այդուհանդերձ, մի շարք քաշային կարգերում ունենք մեկական լավ մարզուհի: Եվրոպայի աշխարհի առաջնություններում մարզուհներն ուժերն են չափում 10 քաշային կարգերում, իսկ օլիմպիական խաղերում նրանք մրցում են միայն 3 քաշային կարգերում:

 – 2013-ին խոշորամասշտաբ ի՞նչ մեկնարկներ են նախատեսված:

– Մայիսին պետք է կայանային երիտասարդների և աղջիկների աշխարհի առաջնությունները, սակայն կազմակերպիչ երկրի` Իտալիայի ներկայացուցիչները հրաժարվել են, և սպասում ենք, որ որոշվի, թե որտեղ են կայանալու այդ ստուգատեսները: 

– Ունե՞նք այնպիսի մարզուհիներ, որոնց հետ կարելի է հույսեր կապել:

– Ֆրիդա Սարգսյանը (48 կգ), Անի Հովսեփյանը (54 կգ), Անուշ Գրիգորյանը (81 կգ), Քրիստինե Սարգսյանը (51 կգ), Անուշ Աբգարյանը (56 կգ ) աղջիկների և երիտասարդ մարզուհիների ցանկացած մրցաշարում կարող են մեդալակիր դառնալ: Ընդ որում, մեր մարզուհիները հավակնում են 2014-ին հաջող մասնակցելու նաև պատանեկան օլիմպիական երկրորդ խաղերին: Իսկ դրա համար պետք է մինչև վարկանշային մրցումները կարողությունները մի քանի անգամ փորձեն միջազգային մեկնարկներում, սեփական ուժերի նկատմամբ ինքնավստահություն ձեռք բերեն: Ինձ մտահոգում է, որ դրա հնարավորութունը չկա: Կարծում եմ, որ օլիմպիական ստուգատեսում կունենանք երկու մարզուհի: Քրիստինեն Եվրոպայի աղջիկների առաջնության մրցանակակիր է: Նախատեսված էր սեպտեմբերի վերջին և հոկտեմբերի սկզբին մեծահասակների, երիտասարդների և աղջիկների Եվրոպայի առաջնություններն անցկացնել Ֆրանսիայում, սակայն ֆրանսիացիներն էլ հրաժարվել են  մրցումներ կազմակերպելուց: Առայժմ անորոշ վիճակ է, փորձում են նոր մրցավայր գտնել:

 – Հայաստանի հավաքականում մեծահասակ փորձառու մարզուհիներ կա՞ն:

– 64 կգ քաշային Արմինե Սինաբյանը մարզվում է Շվեդիայի Ուպսալա քաղաքում: Հին աշխարհամասի առաջնությունից երեք ամիս առաջ նա կժամանի Հայաստան: Արմինեի հետ կապը պահպանվում է: Առաջիկայում Արմինեն միջազգային մրցաշարի է մասնակցելու: Աշխեն Սիմոնյանն էլ 75 կգ քաշային կարգից  փոխադրվել է 81 կգ քաշային կարգ և քրտնաջան պարապում է: Ի դեպ, հավաքականի 6 մարզուհիներ Արմավիրի մարզից են և տեղական ինքնակառավարման մարմինների աջակցությամբ շաբաթը 5 օր Երևան են գալիս և պարապում  Հայաստանի սպորտի և երիտասարդության հարցերի նախարարության շենքում գտնվող հարմարավետ մարզասրահում: Հավաքականում 18 մարզուհի է: Ի դեպ, կանանց բռնցքամարտը ոչ միայն Արամավիրի մարզում, մայրաքաղաքում է արմատավորված: Պարապողներ կան նաև Գյումրիում, Վանաձորում, այլ բնակավայրերում:

 – Կանանց բռնցքամարտը շա՞տ բանով է տարբերվում տղամարդկանց բռնցքամարտից:

– Կարելի է ասել, որ այժմ շատ քիչ է տարբերությունը, բայց կան  միայն գեղեցիկ սեռի ներկայացուցիչներին հատուկ որոշ նրբություններ: Ծանրաբեռնված պարապելու, տեխնիկատակտիկական պատարաստականության առումով մարզուհիները տղամարդկանցից գրեթե ոչնչով հետ չեն մնում: 2013-ին Չինաստանում անցկացված աշխարհի առաջնության ժամանակ ինքս հիացմունքով եմ հետևել բարձրակարգ մարզուհիների մասնակցությամբ մրցամարտերի: Ոչ միայն պատրաստականության մակարդակով, այլև  ռինգում դրսևորած  մտածելակերպով, մտահղացումների իրականացմամբ մարզուհիներն  ուժեղ սեռի ներկայացուցիչներից չէին տարբերվում: Կարելի է ասել, որ մարզուհիները բռնցքամարտի ավելի բարձր մշակույթ էին դրսևորում: Հատկապես ուշագրավ էր, որ իրար ջարդելու, վնասելու ձգտում չունեին:

 – Այնուամենայնիվ, գեղեցիկ սեռի ներկայացուցիչների համար բռնցքամարտով զբաղվելը հեշտ գործ չէ: Մերոնք սիրո՞ղ մարզուհիներ են, թե՞ պրոֆեսիոնալ, նրանք վարձատրվո՞ւմ են:

– Ոչ մի վարձատրություն չկա: Միայն այս տարի մրցումներին մասնակցելու համար մեծահասակ մարզուհիների համար ֆինանսներ են հատկացվել: Ֆեդերացիայի ներկայացուցիչներն էլ ոչնչով չեն օգնում, պարզապես հրաժարվել են: Ֆեդերացիայի ղեկավարությունը մտադրություն չունի կանանց բռնցքամարտը ֆինանսավորել, չնայած այն օլիմպիական խաղերի ծրագրում է, երկրի պատվի խնդիր է:

  – Պատանեկան օլիմպիական երկրորդ խաղերի վարկանիշային ի՞նչ մրցումներ են կազմակերպվելու:

– Առայժմ պարզ չէ, սակայն հնարավորը պետք է արվի որպեսզի մեր հեռանկարային մարզուհիներից երկուսը` Քրիստինեն և Անին ուղեգրեր նվաճեն և խաղերին  մասնակցեն:

– Ինչո՞ւ օլիմպիական խաղերում միայն երեք քաշային կարգում են մարզուհիները մրցում` 51 կգ, 60 կգ, 75 կգ:

– Չի բացառվում, որ հաջորդ օլիմպիական խաղերում այդ քաշային կարգերի թիվն ավելանա: Դա մեզ միայն կուրախացնի, քանի որ տարբեր քաշային կարգերում ունենք շնորհալի մարզուհիներ:

 – Ինքնանպատակ չէ՞, որ մեր երկրի կանանց հավաքականը կանոնավոր պարապում է, սակայն դրսում միջազգային մրցաշարերի մասնակցելու շատ սահմանափակ հնարավորություններ ունի:

– Մտավախությունն այն է, որ  աղջիկները կարող են հուսահատվել: Հայաստանում կանանց բռնցքամարտը զարգացնելը դժվար է: Պատկերն այլ կլիներ, եթե մարզուհիները շահագրգռվածություն ունենային, միջազգային մրցումների հաճախակի մասնակցեին, մրցանակներ նվաճելու հնարավորություն ստանային: Մնում է սպասել, որ աստիճանաբար ամեն բան կկարգավորվի:

 – Հայաստանում կա՞ն բռնցքամարտի կենտրոններ, որոնք իրենց դռները փակում են գեղեցիկ սեռի  ներկայացուցիչների առջև:

– Հայաստանի սպորտի և երիտասարդության հարցերի նախարարությունը հրահանգ է տվել, որ բռնցքամարտի կենտրոններում զարգացնեն կանանց բռնցքամարտը: Թեև մասսայականության առումով գոհանալու առիթ չկա, բայց եթե մեր մարզուհիները լավ արդյունքի հասնեն, պարապողների թիվը կտրուկ կավելանա:

 – Հավաքականի մարզուհիները ձգտո՞ւմ են պրոֆեսիոնալ դառնալ, հետագայում մեծ փողեր վաստակել:

–  Այդ մասին դժվարանում եմ որևէ բան ասել, սակայն շնորհալի մարզուհիներ կան: Առայժմ Սիրողական բռնցքամարտի միջազգային ֆեդերացիան կանանց պրոֆեսիոնալ բռնցքամարտը զարգացնելու, մրցամարտեր կազմակերպելու ուղղությամբ քայլեր չի կատարում, թեև տղամարդկանց բռնցքամարտում ԱԻԲԱ-ի հովանու ներքո նաև պրոֆեսիանալների  մրցաշարեր են անցկացվում:

Դժվար թե պատահի մի մարդ, որը չունենա գոնե մեկ խալ: Իսկ ընդհանրապես դրանք մի քանիսն են լինում` տեղակայված մարմնի ամենատարբեր ու անկանխատեսելի, տեսանելի ու աչքից թաքնված տեղերում: Որոշ խալեր լինում են փոքր ու գեղեցիկ, նույնիսկ հպարտության առիթ դառնում: Երբեմն խալերով բնութագրում են մարդու խառնվածքը, հակումները:  Օրինակ` ասում են, որ վերին շուրթի վրայի խալը խոսում է «կրքոտ բնույթի», իսկ «երրորդ աչքի» կետում կամ միջհոնքային տեղակայությամբ խալը խոսում է  գերբնականի նկատմամբ հակման մասին:

Տարբեր դարաշրջաններում տարբեր կերպ են ընդունել խալերը: Միջին դարերում խալ ունեցողին սատանայի կնիքով էին դրոշմում ու ամեն կերպ փորձում էին նրանից վանել չար ուժը: Ամենատարածված ձևը կրունկն ասեղով ծակելն էր: Եթե դրանից հետո աղջկա (խոսքը  ենթադրյալ «վհուկների» մասին է) կրունկից արյուն չհոսեր, ապա նրան ողջակիզում էին խարույկի վրա, քանի որ ադ փաստը սատանայի հետ դաշինքի անհերքելի ապացույց էր ընկալվում:

XVII դարում մարդկանց գիտակցության մեջ համընդհանուր լուսավորում տեղի ունեցավ.մարդիկ հանկարծ սկսեցին դրանք ոչ թե չար ուժի դրոշմ դիտել, այլ մարդու բնույթի առանձնահատկություն: Նույնիսկ տղամարդիկ, մոռանալով նախապաշարումները, սկսեցին «խալեր» կպցնել դեմքներին` գեղեցկություն ու հանելուկային տեսք ապահովելու համար:

Սակայն մի՞թե  կարելի է մարմնի վրայի այս կամ այն նշանով հարցերի պատասխաններ տալ,  ճակատագրի թաքուն էջեր բացել: Խալը կամ, ինչպես այն գիտականորեն անվանում են, նևուսը գունավորված բիծ է, հետք, որը մելանին է կուտակում: Խալի գույնը նույնպես կարող է տարբեր լինել. բաց շագանակագույնից մինչև մուգ տոներ, անգամ` սև: Ամեն  ինչ կախված է դրանց առաջացման բնույթից: Մեծ «ոչ այնքան համակրելի» խալերը մարդու բարդութավորման կամ մշտական սթրեսի պատճառ  կարող են դառնալ ու նյարդային խանգարումներ առաջացնել:

Հիմա արդեն տեղյակ ենք, որ խալերի առաջացման պատճառները մի քանիսն են: Դա մաշկի արատ է, բարորակ նորագոյացություն, իսկ ըստ  տիեզերական տեսության` դրանք «ալեհավաքներ» են, որոնք իբր ոչ միայն հնարավորություն են տալիս տիեզերքից ընկալելու տեղեկությունը, այլև արգելափակել դրսից մարդու վրա անցանկալի ազդեցությունը: Գոյություն ունի նաև խալի   էզոթերիկ  մեկնաբանություն , որի համաձայն`  խալը  մարդու անցած ուղու նշան է:

Խալերը լինում են հարթ ու մաշկի մակերեսից առանձնացող, ընդգծված: Այն կարող է հարթ ու մաքուր մակերես ունենալ կամ լինել մազածածկ: Լինում են նաև անոթային խալեր` անգիոմաներ, որոնք մուգ կարմիր գույն ունեն ու սեղմելիս գունատվում են:

Սովորաբար խալերն առաջանում են կյանքի առաջին տարիներին,  սեռահասունացման ու հղիության շրջանում: Խալառաջացմանը նպաստում են արևի ճառագայթները:  Խալը նույնպես բարորակ գոյացություն է, որ կարող է ինչ-ինչ պայմանների ազդեցությամբ վերածվել չարորակի: Եթե այն սկսում է ձևափոխվել, ապա անպայման դիմեք մասնագետի: Այսօր  հնարավոր է հեռացնել անցանկալի խալը: Այդ պրոցեդուրան մի քանի րոպե է տևում, սակայն չի բացառվում, որ այդ միջամտությունը հետագայում իր մասին անընդհատ հիշեցնի:

Ինչևէ,  խալերը մեր մի մասնիկն են, երբեմն` հարազատ: Դրանց հիմնականում վերաբերվում ենք  հանգիստ, դրական: Բայց եթե այն մեծ է ու հետն էլ անհարմար է, ուրեմն դիմեք մասնագետի: Խալերից կարելի է ազատվել միայն ծայրահեղ դեպքերում:

Պապիլոման  բարորակ ուռուցք է, որն առաջանում է մաշկի մակերեսին  ու լորձաթաղանթի վրա: Դրանք հիմնականում ունենում են կլորավուն ձև, լինում են մարմնագույն կամ բաց շագանակագույն երանգով: Այսօր պապիլոմայի ավելի քան 60 տարատեսակ է հաշվվում, որոնցից հիվանդածին են համարվում 32-ը: Պապիլոման փոխանցվում է շփման եղանակով. մաշկի  վնասվածքմերի, սեռական հարաբերության, ծննդաբերության ժամանակ: Մարդու օրգանիզմում հայտնվելով`  վարակը սկսում է արագ մեծանալ ինչպես չափսերով, այնպես էլ քանակով ու նմանվում է ծաղկակաղամբի կամ էլ աննկատ ու հարթ է լինում:

Պապիլոմայի առաջացումը կարող է առանց ախտանշանների ընթանալ, ուստի շատերը նույնիսկ գլխի չեն ընկնում, որ պապիլոմայի վարակակիր են: Ամենաարտահայտված ախտանշանը գորտնուկներն են, որոնք կարող են հայտնաբերվել բժշկի զննման ժամանակ:

Այն վիճակը, որի դեպքում մարդու մոտ առաջանում են մեծ քանակությամբ պապիլոմաներ, կոչվում է պապիլոմատոզ:

Դրանք լինում են բնածին ու ձեռքբերովի, որոնք քրոնիկ բորբոքային պրոցեսների հետևանք են: Ծագումով վարակիչ են:Պապիլոմաներ կարելի է տեսնել թևատակերին` անութների մոտ, կանանց մոտ` կրծքագեղձերի տակ, կոպերին:

Հաճախ  կանանց  մոտ պարանոցի վրա նկատվում  են պապիլոմաներ` նորագոյացություններ, որոնք ասես թելից կախված լինեն: Հիմնականում բարորակ ուռուցքներ են ու մարդու առողջության, ընդհանուր վիճակի վրա ազդեցություն չունեն: Կանանց մեծ մասը պապիլոմայի պատճառով հրաժարվում է դեկոլտե կրելուց ու հագնում է փակ վզով բլուզ, հրաժարվում է զարդերից ու գերադասում զանազան շարֆեր ու վզկապներ, որոնք ծածկում են պարանոցը:

Սակայն  դրա փոխարեն կարելի է պապիլոմաներից ազատվել` դիմելով  բժշկի կամ կոսմետոլոգի: Նրանք  պապիլոմայի օջախները այրում կամ սառեցնում են: Բայց կան միջոցներ էլ, որոնցով կարելի է  ինքնուրույն ազատվել այդ անհարմարությունից: Հիմնականում պապիլոման առաջանում է շրջակա միջավայրի բացասական ազդեցությամբ, իմունիտետի թուլացման հետևանքով: Կանանց պարանոցին դրանք հիմնականում առաջանում են հղիության ժամանակ, օրգանիզմի վերակառուցման ընթացքում, նյութափոխանակության փոփոխության ու հետծննդաբերական շրջանում, կրկին իմունիտետի թուլացման պարագայում:

Մասնագետները կտրականապես արգելում են պոկել կամ էլ քերելով հեռացնել պապիլոմաները, կտրել կամ թել կապել (ինչպես երբեմն անում են գորտնուկների ժամանակ): Այդ միջոցառումները կարող են բարորակ գոյացությունը վերածել չարորակի: Լավագույն դեպքում կարող են դրանց հետևանքով բորբոքային պրոցեսներ առաջանալ:

Պապիլոմաները նախազգուշացնում են, որ օրգանիզմի իմունիտետը թույլ է, որ ստամոքս-աղիքային տրակտում, երիկամներում ու կանացի օրգաններում խախտում, խանգարում կա:

Հետևաբար պապիլոմայից ազատվելն ամենևին չի նշանակում խնդրին վերջ դնել: Դա կարող է շարունակություն ունենալ:

Պապիլոմաներից ընդմիշտ ազատվելու համար հարկավոր է նախևառաջ օրգանիզմը մաքրել խարամներից, իմունիտետի ամրապնդման ուղղությամբ աշխատել, ի վերջո, գինեկոլոգիական հետազոտություն անցնել:

Դրանցից ազատվելու դեղամիջոցներ կան: Ասվեց, որ վիրաբուժական եղանակով  կարելի է ազատվել այդ անհարմարությունից (պապիլոման կտրվում է այրման կամ սառեցման եղանակով), ինչից հետո տեղում կեղև է գոյանում, որը ոչ մի դեպքում չի կարելի պոկել, քանի որ  կարող է սպի մնալ: 5-7 օրից կեղևն ինքն իրեն կպոկվի, և նույն տեղում նոր պապիլոմա այլևս չի առաջանա:

Կոսմետոլոգիական սրահներում դրանք վերացնում են ազոտի մեջ թաթախված բամբակը հպելով: Ճիշտ է, պապիլոման այդ տեղում  վերանում է, սակայն որոշ ժամանակ անց կարող է նույն տեղում առաջանալ:

Որպես կանխարգելման միջոց պետք է հետևել օրգանիզմի առողջությանը, բարձրացնել իմունիտետը:

Հիմա հետևյալ միջոցը կիրառելու ճիշտ ժամանակն է. հունական ընկույզը (հասունացման առաջին փուլում) պետք է աղալ, ապա ապակյա տարայի 2/3-ը լցնել այդ խյուսով, մնացածը բերնեբերան լցնել  կերոսին, ապա փակել կափարիչով ու թրմել մութ տեղում 3 շաբաթ: Դրանից հետո թանզիֆով քամել ու պահել մուգ գույնի ապակյա տարայի մեջ, սառնարանում: Կիրառման եղանակը. 2 ամիս օրական երկու անգամ պետք է այդ թուրմից քսել:

Մեկ ուրիշ միջոց էլ. սխտորի միջին չափսի պճեղը մանրացնլ, խառնել մեկ թեյի գդալ նորմալ մաշկի համար քսուքի հետ: Ստացվածից քսել պապիլոմային ու ծածկել թանզիֆով կամ բամբակով, ապա կպչուն ժապավենով փակցնել: Այդ միջոցը պետք է 5 ժամ թողնել պապիլոմայի վրա, ապա լվանալ գոլ ջրով: Այս  գործողությունը կատարել1 ամիս:

Կան այլ միջոցներ էլ: Օրինակ`թթու խնձորի հյութը, խատուտիկի հյութը:

Պարանոցի  պապիլոմաների վրա կարելի է  կալանխոեով թրջոց դենել: Դրա համար բույսի տերևներից հյութ քամել, բամբակը թրջել ու պարանոցի գոյացությունների վրա դնել և փաթաթել (կրկնել 7 օր):

Ամռանը փոշին ու մոխիրը քրտնքի հետ կպչում են  մաշկին` վիրուսի տարածման համար նպաստավոր պայմաններ ստեղծելով:

Պապիլոմայով հնարավոր է վարակվել նաև լողավազաններում, մարզադպրոցներում, մարզասրահներում: Դրանից պաշտպանվելու համար հարկավոր է մինչև պարապմունքն ու դրանից  հետո օճառով տաք լոգանք ընդունել:

Այս վարակը կարող է օրգանիզմում տարիներ նիրհած վիճակում լինել ու նպաստավոր պայմանների ժամանակ, հասուն տարիքում  գլուխ բարձրացնել: Վարակից խուսափելու համար հարկավոր է հետևել անձնական հիգիենային: Մի զլացեք, շոգին դեմքը, պարանոցը, ձեռքերը շփեք մաքրող ու թարմացնող անձեռոցիկներով: Ժամանակ առ ժամանակ  օճառահեղուկով լվացեք անձնական զարդերը. հատկապես ականջօղերն ու շղթաները:

Մաշկաբանները խորհուրդ են տալիս պապիլոմայի վրա յուղային վիտամին Е-ի լուծույթով տոգորված թրջոց դնել, որ վաճառվում է դեղատանը: Թողեք թրջոցը մեկ օր, ապա փոխեք ամեն օր, կրկնեք 2-6 շաբաթ: Սկզբում դրանք կփոքրանան, ապա կանհետանան:

Պատկանում է կակաչազգիների(Papaveraceae) ընտանիքին: Տարբեր տեսակի կակաչների հայրենիքը տարբեր է.ինչպես օրինակ`արևելակակաչինը(P.orientals L.)Հայաստանն է, սիբիրականինը (P. alpinum var.nudicaule)Սիբիրն է, քնաբեր(P.somniferum hybribum) կակաչինը Իրանն է, դաշտային կակաչինը (P.Rhoeas L.)Եվրոպան և Միջին Ասիան է: Կակաչներն ունեն և միամյա ,և բազմամյա տեսակներ:Կակաչների տեսակների թիվը հասնում է 52-ի, որոնցից մոտ 30-ը բազմամյաներ  են: Դրանց որոշ մասը աճում էմեր երկրի հարավային մասերում: Հայաստանի մարգագետիններում և լեռնալանջերին աճում է արևելակակաչը, որի բարձրությունը հասնում է 90սմ: ամբողջ բույսը պատած է կոշտ խավով: Բույսի ներքևի մասում տերևները խոշոր են, փետրաձև կտրվածքներով: Ծաղիկների տրամագիծը հասնում է 10-12սմ, լինում են վարդագույն և վառ կարմիր: Բույսը ծաղկում է մայիս հունիս ամիսներին: սերմերը շատ մանր են, այդ պատճառով ցանելիս պետք է խառնել ավազի հետ: բարենպաստ պայմաններում ծլում են 8-10 օրվա ընթացքում:Բույսի ծաղկման տևողությունը տևում է 2-3 շաբաթ: Կակաչները իրենց լիաթերթ և միաթերթ բազմազան գույներ ունեցող ծաղիկների շնորհիվ կարելի է դասել լավ ծաղիկների շարքին, որոնց միակ թերությունը այն է, որ ծաղիկը ծաղկած վիճակում երկար չի դիմանում`2-3օր և թեթև քամուց պսակաթերթիկները պոկվում են:

Հայաստանում էներգետիկ անվտանգության հարցը մեկ անգամ ևս գլուխ բարձրացրեց, երբ սկսեցին շրջանառվել խոսակցությունները, թե «Հայռուսգազարդը» դիմելու է Հանրային ծառայությունները կարգավորող պետական հանձնաժողով` գազի սակագինը Հայաստանում վերանայելու համար:  Էներգետիկ անվտանգությունը, գլոբալ առումով, կանխորոշիչ նշանակություն ունի, հատկապես Հայաստանի համար, որովհետև մենք հիշում ենք 90-ականների սկզբի էներգետիկ ճգնաժամը, ինչը հանգեցրեց ընդհանրապես տնտեսության կոլապսի, ահավոր արտագաղթի: Ինչպես բխում է ՀՀ Ազգային անվտանգության ռազմավարության դրույթներից, երկրի  էներգետիկ անվտանգությունը հանդիսանում է հայոց պետականության դիմադրողականությունը պայմանավորող կարևորագույն տարրերից մեկը:

 Եթե խոսքը էներգակիրների գներով պայմանավորված էներգետիկ անվտանգության, կամ ավելի ստույգ` էներգետիկայի դիվերսիֆիկացման մասին է, ապա գազի թանկացումը, իհարկե,  ազդեցություն կունենա երկրի սոցիալական վիճակի վրա: Իհարկե, թերևս դեռ ոչ այնքան սուր, պայթյունավտանգ իրավիճակ ստեղծի, քանի որ պետությունն ինչ-որ չափով թանկացումը սուբսիդավորում է: Բայց եթե մենք ստիպված լինենք վճարել միջազգային գին, ապա բավական բարդ սոցիալական  վիճակ կստեղծվի:

«Իսկ սոցիալական վիճակի վատթարացումը կբերի քաղաքական բարդ իրավիճակի: Այսինքն` շատ վճարող, ոչ ունևոր մարդն արդեն կսկսի ավելի բողոքական քաղաքական դիրքորոշում ունենալ: Այդ ամենը  առկա կլինի այնքան ժամանակ,  քանի դեռ սոցիալ-տնտեսական վիճակը Հայաստանում չի փոխվի: Ինչքան ավելի զարգանա մեր տնտեսությունն ու կայունանա մարդկանց բարեկեցությունը, այնքան էներգակիրների միջազգային գներն ավելի պակաս կազդեն սոցիալական և քաղաքական գործընթացների վրա»,- նշում է «Նորավանք» գիտակրթական հիմնադրամի փոխտնօրեն, քաղաքական հետազոտությունների կենտրոնի ղեկավար  Սևակ Սարուխանյանը, որ բազմիցս հանդես է եկել ՀՀ էներգետիկ անվտանգությանը վերաբերող հոդվածներով և ուսումնասիրություններով:

 Ո՞ւր են «Հավակնոտ» ծրագրերի արդյունքները

Կառավարությունը դեռևս 2007 թ. նոյեմբերին հաստատեց Էներգետիկայի նախարարության (այժմ` ՀՀ Էներգետիկայի և բնական պաշարների նախարարություն) գործունեության ծրագիրը, որը միտված էր ոլորտի երկարաժամկետ զարգացմանը: Ծրագիրը բխում էր ՀՀ ազգային անվտանգության հայեցակարգից և սահմանում էր նախարարության գործունեության հիմնական ուղղությունները: 1. ապահովել ցածր գներով հուսալի էլեկտրամատակարարում բոլոր սպառողների արմատական կարիքները բավարարելու համար` միևնույն ժամանակ խթանելով երկրում էներգախնայողությունը: 2. խուսափել էներգիայի ներկրման այնպիսի եղանակներից, որոնց պարագայում Հայաստանի անվտանգությունը կարող է ենթարկվել Հայաստանի Հանրապետության իրավասությունից դուրս գտնվող իրադարձությունների ու քաղաքականության անհարկի ազդեցությանը, երկրի էներգետիկ հաշվեկշռում առավելագույնս օգտագործել սեփական վերականգնվող էներգառեսուրսները և միջուկային էներգիան: 3. ապահովել Հայկական ԱԷԿ-ի անվտանգ շահագործումը և այլն:

Ընդհանրապես էներգետիկ անվտանգությունը բաղկացած է երեք հիմնական մասերից` էներգիայի գնից, մատակարարման անվտանգությունից և բնապահպանության վրա ազդեցությունից:  Երեք ուղղություններով էլ Հայաստանի Հանրապետությունում իրավիճակը, համեմատած միջազգային իրադրության հետ, բավականին լավ է, քանի որ երկրում դեռևս գործում է ատոմակայան, Հայաստան է մտնում երկու գազատար` Ռուսաստանից և Իրանից, գնային առումով մենք դեռևս բավականին հետ ենք միջազգային գներից:

 Որ գազի գինը բարձրանալու է, պարզ էր դեռևս տարիուկես առաջ, քանի որ գազի թանկացումը միջազգային միտում է, և Ռուսաստանի կողմից բազմիցս հայտարարվել է, որ կապույտ վառելիքի գինը բոլորի համար բարձրանալու է: Ճիշտ է, մենք այսօր ամենաէժան ռուսական գազ գնող պետությունն ենք, բայց պետք է սպասել, որ ապագայում գազի գներն էլի կարող են բարձրանալ: Սա, ինչպես արդեն հասցրեցինք տեսնել, Հայաստանի տնտեսության վրա լրջագույն ազդեցություն կարող է ունենալ, որովհետև մենք անմիջական կախման մեջ ենք գազից:

Ֆունդամենտալ առումով հարցը պետք է լուծել երկու ճանապարհով: Մեկը Հայաստանում էներգաէֆեկտիվության բարձրացումն է, ինչպես բազմիցս նշել են ոլորտի մասնագետները,  քանի որ այսօր Հայաստանի տնտեսությունը չափից դուրս շատ էներգիա է ծախսում մեկ դոլար ապրանք արտադրելու համար: Ու մեր ձեռնարկությունները, տեխնիկական կազմը պետք է արդիականացնել, որպեսզի տնտեսությունն իր վրա չկրի էներգակիրների թանկացման ամբողջ ծանրությունը: Երկրորդ` պետք է մտածել երկրում էներգետիկ նոր հզորությունների ստեղծման մասին, որոնք կապված չեն լինի արտաքին աշխարհից մուտք գործող էներգակիրների հետ:

«Էներգամատակարարման աղբյուրների դիվերսիֆիկացումը հնարավորություն կտա Հայաստանին էներգետիկ անվտանգություն ապահովել և ծածկել ներքին պահանջարկը,-  ԱՄՆ դեսպանատան կողմից կազմակերպված «Հայաստանի էներգետիկ ոլորտի ապագան. Էներգամատակարարման և վերականգնվող էներգետիկայի հարցերը» ֆորումի ժամանակ հայտարարել է Հայաստանում ԱՄՆ արտակարգ և լիազոր դեսպան  Ջոն Հեֆերնը և հավելել:- Այսօր Հայաստանն էներգետիկ պաշարներ չունի և այդ հարցում ծանր վիճակում է, այդ պատճառով անհրաժեշտ է տարբեր աղբյուրների միջոցով էներգամատակարարումը դիվերսիֆիկացնել և ներքին պահանջարկ ապահովել: Այսօր էներգիայի արտադրության հարցն ամբողջ աշխարհում բավական սուր է դրված, բոլոր երկրները խնդիրների են բախվում էներգապաշարների ապահովման հարցում և աշխատում են էներգետիկ անվտանգության ուղղությամբ, ինչպես Հայաստանում:  Միաժամանակ, Հայաստանն էներգիայի այլընտրանքային աղբյուրներ ունի, ինչպիսիք են հիդրոէլեկտրակայանները»:

Էներգիա խնայեք, ինչպես ամբողջ աշխարհում են անում

Էներգախնայողության իմաստով` Հայաստանում, ցավոք սրտի, էներգախնայողության համակարգերի ներդրման ուղղությամբ ոչ մի աշխատանք չի կատարվում, անգամ խոսքը խորհրդային շրջանում կառուցված շենքերի մասին էլ չէ, որոնք էներգախնայողության տեսանկյունից բավականին թույլ են, այլև նոր շենքերի:

«Նոր կառուցվող շենքերի համար ևս գծագրվելիս և կառուցվելիս էներգախնայողության և էներգաէֆեկտիվության ոչ մի հաշվարկ չի կատարվում, այն դեպքում, երբ ամբողջ Եվրոպայում վերջին տասնամյակում շինարարական ընկերություններում հիմնական կետերից մեկը շենքերի էներգաէֆեկտիվությունն է, որի համար նրանք համապատասխան լիցենզիա են ստանում: Օրինակ` Հոլանդիայում խնդիրը բավականին լուրջ է դրված, և ընկերությունները ինչ-որ շենք կառուցելու համար անպայման հաշվի են առնում էներգաէֆեկտիվությունը` որպես հիմնական չափանիշ»,- ասաց Սևակ Սարուխանյանը:

Էներգետիկան դիվերսիֆիկացնելու մեկ այլ տարբերակ էլ Հայաստան մուտք գործող գազամուղները տարբեր կառավարիչների շահագործման հանձնելն է` երկրորդ գազային օպերատորի ստեղծումը:  «Եթե Հայաստանի Հանրապետությունը միջոցներ ձեռնարկի երկրորդ գազային օպերատոր ստեղծելու համար, իհարկե, այլընտրանք կստեղծի: Բայց հիմա կա մեկ գազային օպերատոր, ինչը որոշակիորեն արդարացված է` հաշվի առնելով Հայաստանի շուկայի փոքր ծավալները: Եվ երկրորդ` Իրանից գազի ներկրման ծավալների ավելացումն անմիջականորեն կապված է սպառման շուկայի հետ: Եթե լինեն նոր ՋԷկ-եր, որոնք կօգտագործեն իրանական գազը և դրա փոխարեն Իրանին կտրամադրեն էլեկտրաէներգիա, ապա գազատարը կարող է բավականին էֆեկտիվ օգտագործվել: Այսօր, հաշվի առնելով մոտ 2 մլրդ խմ սպառումը Հայաստանի Հանրապետությունում, նման հեռանկար չկա, որ երկու գազատարներն էլ էֆեկտիվ կաշխատեն»,- իր դիտարկումները ներկայացրեց «Նորավանք» գիտակրթական հիմնադրամի փոխտնօրենը:

Բայց ՀԷԿ-երից, ՋԷկ-երից, ատոմակայանից բացի, մեր երկիրն ունի նաև հողմակայանների, արևային էլեկտրակայանների համակարգեր ստեղծելու հնարավորություններ, որոնք այս պահի դրությամբ Հայաստանում երրորդական-չորրորդական պլան են մղված, այնինչ շուտափույթ քայլեր չձեռնարկելու դեպքում կարող ենք մեկ անգամ ևս ականատես լինել «ցուրտ ու մութ» տարիներին: Պատմությունը կրկնվելու սովորություն ունի:

Հունիսի 14-ին հարևան Իրանում տեղի կունենան 11-րդ նախագահական ընտրությունները: Իրանի նախագահի մոտ 700 թեկնածուներից այս պահին ընտրապայքարը շարունակում են 8-ը: Երկրի ընտրական համակարգն այնպիսին է, որ թեկնածուները նախօրոք գրանցվում են, հետո սահմանադրության պահապանների խորհուրդ կոչվող բարձրագույն մարմինն արդեն քննում է  թեկնածուների գործերի համապատասխանությունը երկրի սահմանադրությանը: Փաստորեն, մոտ 700 գրանցված թեկնածուներից այդ խորհուրդն ընտրել է ութ քաղաքական գործիչների թեկնածությունը և լիազորել այդ թեկնածուներին` շարունակել իրենց հետագա ընտրապայքարը:

 Իրանի զարգացումներին ուշիուշով հետևող փորձագետներն ընտրությունների հիմնական ինտրիգը կապում էին նախօրոք գրանցված թեկնածուներից նախկին նախագահ Հաշեմի Ռաֆսանջանիի և գործող նախագահ Մահմուդ Ահմադինեժադի մտերիմ թիմակցի` Ռահիմ Մաշայիի անունների հետ: Բայց խորհուրդը մերժեց նրանց թեկնածությունը, և նրանք հնարավորություն չստացան շարունակելու իրենց հետագա ընտրապայքարը: Այդպիսով իրանագետները համոզված են, որ ընտրությունների ինտրիգային հնարավորությունները սպառված են:

 Իրանի նախագահի թեկնածուները մոտենում են ընտրական վերջին հանգրվանին

Ներկայումս  արդեն որպես նախագահի թեկնածու հանդես  եկող ութ թեկնածուներն Իրանի հասարակությանը լավ հայտնի են. նրանք ժամանակին զբաղեցրել են բավական բարձր պաշտոններ, և նրանց մեջ կան նաև այնպիսիք, որոնք հենց այս պահին էլ  բարձր պաշտոն ունեն: Բոլորը գիտությունների դոկտորներ են, լավ տիրապետում են Իրանի խնդիրներին: Նրանց մի մասը պահպանողական ուժը ներկայացնող գործիչներ են, մյուս մասը` բարեփոխական:

«Պահպանողականների մեջ ներկայումս ներքին համաձայնություն կա, և թեկնածուներից մեկը պետք է իր թեկնածությունը հանի մյուսի օգտին: Այսինքն` ներկայումս առավել մեծ շանսեր ունեցող քաղաքական գործիչները հոգևոր առաջնորդի խորհրդական, նախկին արտգործնախարար Ալի Աքբար Վելայաթին է, երկրորդը` Ազգային անվտանգության բարձրադիր խորհրդի քարտուղար Սայիդ Ջալիլին, որ նաև միջուկային հարցով գլխավոր բանագնացն է, և երրորդը Թեհրանի քաղաքապետ Դալիբաֆն է: Այս երեքից յուրաքանչյուրը հաղթելու մեծ շանսեր ունի: Սակայն, իմ կարծիքով, մեծ դեր կարող է ունենալ հոգևոր առաջնորդի կարծիքը, քանի որ, ինչպես նախորդ ընտրությունների ժամանակ, հոգևոր առաջնորդն ընտրապայքարի վերջին փուլում կողմնորոշվեց Ահմադինեժադի կողմը, և հասարակության մեծ մասը քվեարկեց վերջինիս օգտին: Այս պահի դրությամբ, սոցիալական հարցումներից դատելով, առաջին տեղում է Վելայաթին: Մեծ ընտրազանգված ունեն նաև բարեփոխական ուժերը, սակայն նրանք քարոզչությունն իրականացնելիս լրատվամիջոցների հետ հարաբերություններում կարծես մի քիչ սահմանափակ հնարավորություններ ունեն: Հիմա բարեփոխականներից մեծ շանսեր ունեցող ևս երկու գործիչ կա` Իրանի նախկին նախագահ Մոհամմադ Խաթամիի խորհրդական Մոհամմադ Ռեզա Արեֆը և Ռոհանին: Ինչ-որ պահի հնարավոր է` նրանք իրենցից մեկին ընտրեն որպես բարեփոխականների միասնական թեկնածու: Այս հարցում էլ կարևոր կլինի Իրանի նախկին նախագահ Մուհամմադ Խաթամիի դիրքորոշումը»,- իրավիճակը նյերկայացրեց իրանագետ Արմեն Իսրայելյանը:

Նա նշեց, որ  ընդհանուր առմամբ, եթե վերլուծելու լինենք իրավիճակը, ապա հիմնական պայքարը կընթանա այս երկու թևերի` պահպանողականների և բարեփոխիչների միջև, բայց նրանց միջև կա նաև գործող նախագահ Ահմադինեժադի թևը, որը կարծես դեռևս վերջնական որոշում չի կայացրել, թե նշված թեկնածուներից ում է աջակցելու. կարծես վերջին շրջանում խոսվում է Ջալիլիին աջակցելու մասին:

Արմեն Իսրայելյանը նաև կարծիք հայտնեց, որ Իրանում ներկայիս դրությամբ հանգիստ ու նորմալ ընտրապայքար է ընթանում, Ռաֆսանջանիի և Մաշայիի խաղից դուրս գալուց հետո որևէ ինտրիգային իրադարձություն չի ծավալվում:

«Կարծում եմ` ընտրապայքարը հանգիստ ուղիով կընթանա, և հետընտրական փուլում չեմ կարծում, որ ինչ-որ խռովություններ ու զարգացումներ լինեն: Նախ` այն թեկնածուները չկան, որ կառաջացնեն այդպիսի իրավիճակ, երկրորդ` Իրանի իշխանությունները տիրապետում են երկրի ներքին անվտանգությանը, վերահսկում են իրավիճակը ու որևէ փորձ` դրսից թե ներսից, լրագրողների մասնակցությամբ կամ այլ ուժերի, անմիջապես չեզոքացնում են: Ավելին` ներքին գործերի նախարարությունը վերջերս հայտարարեց նույնիսկ, որ հնարավոր է` ընտրությունների օրերին երկրի սահմանները որոշ ժամանակով փակվեն արտաքին միջամտությունը բացառելու նպատակով»,- ասաց Արմեն Իսրայելյանը:

 Ի՞նչ նորություն կբերի տարածաշրջանային և միջազգային քաղաքականության մեջ Իրանի նոր նախագահը

 Ինչ վերաբերում է Իրանի նախագահի թեկնածուների քաղաքական վարքագծին ու քարոզարշավի էությանը, ապա մասնագետների կարծիքով` բոլորի մոտ կարմիր թելի նման անցնում է տնտեսությունն առողջացնելու գլխավոր խնդիրը: Նման տեսակետ հայտնեց նաև իրանագետ Գոհար Իսկանդարյանը: Նա նշեց նաև, որ սա է թիվ մեկ խնդիրը բոլոր թեկնածուների համար, որովհետև այսօր Իրանում նկատվում է  տնտեսական բավականին լուրջ ճգնաժամ, որն առավելապես կապված է Իրանի նկատմամբ իրականացված պատժամիջոցների հետ:

«Օրինակ` Իրանի նախկին արտգործնախարար Ալի Վելայաթին կարծում է, որ պետք է առավել մեծ ուշադրություն դարձնել Արևմուտքի հետ հարաբերություններին և այդ հարաբերությունների միջոցով կարողանալ նվազեցնել այդ պատժամիջոցների ազդեցությունը: Իսկ դրա միջոցով կկարողանան տնտեսությունը ոտքի կանգնեցնել: Հաջորդ թեկնածուն` Դալիբաֆը, կարծում է, որ կկարողանա Իրանի տնտեսությունը ոտքի կանգնեցնել առաջիկա երկու տարիների ընթացքում: Այսինքն` յուրաքանչյուրն ունի իր թեզը, բայց բոլորի թեզերը  վերաբերում են տնտեսական խնդիրները լուծելուն»,- նշեց Գոհար Իսկանդարյանը:

Մեզ համար թերևս կարևոր է, թե ինչպես կանդրադառնան Իրանի նախագահական ընտրությունները տարածաշրջանային զարգացումների, հայ-իրանական հարաբերությունների և Իրանի հայ համայնքի վրա, որովհետև տնտեսական շրջափակման պատճառով մեր երկու «պատուհաններից» մեկի մասին է խոսքը: Այսինքն` Իրանի ընտրությունները և այդ երկրում ընթացող ցանկացած զարգացում մեզ համար արդեն ռազմավարական նշանակություն է ստանում:

Մասնագետներն այս առումով նշում են, որ ութ թեկնածուներից ով էլ լինի Իրանի նախագահ, միևնույն է, Հայաստանի հետ հարաբերությունները բացասական առումով որևէ լուրջ փոփոխություն չեն կրելու:

«Որովհետև, ի վերջո, Իրանի արտաքին և ներքին քաղաքական կուրսերը մշակվում են հոգևոր առաջնորդի գիտությամբ և հեռահար ծրագրերով: Ու նախագահի փոփոխությամբ որևէ փոփոխություն չի կարող իրականանալ քաղաքականության մեջ: Կարող են հռետորաբանությունները փոխվել, առկա գույները փոխվել` լավի կամ վատի, բայց բովանդակությունն ինքնին չի կարող փոխվել: Եվ ութից ով էլ լինի նախագահ, ես կարծում եմ` հայ-իրանական հարաբերությունները կմնան այնպես, ինչպես կան, եթե զարգացում չունենան»,- համոզմունք հայտնեց Գոհար Իսկանդարյանը:

Իրանագետ Մհեր Բաղդասարյանն էլ այս առումով կարծիք հայտնեց, որ տարածաշրջանային քաղաքականության վրա Իրանի նախագահական ընտրությունները կարող են ազդել այն դեպքում, երբ ինչպես  2009 թ. ընտրություններից հետո եղավ, այդ երկրում հետընտրական ներքին լարվածություն առաջանա, ինչը բացառված չէ: Ուղղակի հարցն այն է, որ  ներկայիս թեկնածուների մեջ, ինչպես նշվում է, չկան ինչ-որ  մարդիկ, որոնք հանգեցնեն այնպիսի վիճակի, ինչպիսին ստեղծվեցին անցած ընտրություններից հետո: «Այնպես որ Իրանի ընտրությունները տարածաշրջանային քաղաքականության վրա կանդրադառնան, եթե երկրում ինչ-որ ներքին լարվածություն առաջանա, ու այդ լարվածությունն էլ բերի ինչ-ինչ հետևանքներ: Բայց տարածաշրջանում Իրանի քաղաքականության վրա դժվար շատ լուրջ անդրադարձ ունենան նախագահական ընտրությունները: Որովհետև, ինչպես գիտենք, եթե նույնիսկ այդ երկրի արտաքին քաղաքական ուղղությունները մշակվում էլ են ինչ-որ կաբինետներում, միևնույն է, վերջնական հաստատում ստանում են հոգևոր առաջնորդի կողմից»,- եզրափակեց Մհեր Բաղդասարյանը:

Իսկ թե ինչ կստացվի վերջնարդյունքում, կերևա մոտ օրերս, ընտրությունները յոթ սարի հետևում չեն:

Տիկին Կարինեի որդին ԵՊՀ մաթեմատիկայի ֆակուլտետի դիմորդ է, ապագա ծրագրավորող: Ասում է, որ մասնագիտություն ընտրելիս փորձել են այնպիսին ընտրել, որ հեռանկարային լինի և ավարտելուց հետո անգործ չմնա: Տիկին Կարինեն մանկավարժ է, աշխատում է դպրոցում: Եթե որդին ընդունվի, կդառնա ընտանիքի երկրորդ ուսանողը, իսկ դա արդեն մեծ հոգս է ընտանիքի համար: «Ծնողի համար շատ դժվար է, բայց կաշվից էլ դուրս գալով փորձում ենք այնպես անել, որ երեխաներն ապագա ունենան»,- ասում է նա` հավելելով, որ ուսման վարձավճարներն ու ծնողների աշխատավարձերն անհամատեղելի են:

Կարինեի հույսն այն է, որ  որդին անվճար կընդունվի, և հարկ չի լինի մտածել վարձավճարը հայթայթելու մասին:  Իսկ եթե վճարովի համակարգում ընդունվի, ապա կգնա,  բանակում կծառայի, կվերադառնա, նոր կշարունակի ուսումը. մինչ այդ ավագ քույրն արդեն ավարտած կլինի:

Տիկին Նաիրան էլ մեզ հետ զրույցի պահին որդու հետ փորձում էր որոշում կայացնել, թե ԵՊՀ որ ֆակուլտետն ընտրեն. մաթեմատիկայի՞, թե՞ ինֆորմատիկայի և կիրառական մաթեմատիկայի: Ասում է, որ Հայաստանում աշխատավարձերը և ուսման վարձերը սարի ու ձորի տարբերություն ունեն, ուստի չեն էլ մտածել վճարովի համակարգում ուսանելու տարբերակի մասին. հույս ունեն, որ որդին, ինչպես և ավագ եղբայրը, անվճար համակարգում կսովորի:

Այս տարվա առաջինկուրսեցիները ստիպված կլինեն մինչև 150 հազարով ավելի վճարել իրենց ուսման համար:

Վարձավճարները կտրուկ են բարձրացել ԵՊՀ-ում. այստեղ բոլոր ֆակուլտետներում նախորդ տարվա համեմատ վարձավճարն ավելացել է 100 հազար, իսկ որոշ ֆակուլտետներում էլ 150 հազար դրամով: Այսպես, Ինֆորմատիկայի և կիրառական մաթեմատիկայի ֆակուլտետում վարձավճարն այս տարի կլինի 500 հազար` ի տարբերություն նախորդ տարվա 300 հազար դրամի, Սերվիս   ֆակուլտետում` 450 հազար  նախորդ ուսումնական տարվա 300 հազարի փոխարեն: Այժմ  ԵՊՀ-ում վարձավճարի նվազագույն շեմը 400 հազար դրամն է:

Թանկացումներով հաջորդում է Երևանի ճարտարապետության և շինարարության պետական համալսարանը,  որտեղ  վարձավճարները բարձրացել են 60-140 հազար դրամով: Այստեղ, օրինակ` «գեղեցիկ արվեստ» մասնագիտությունը յուրացնելու համար ուսանողները ստիպված կլինեն վճարել 560 հազար դրամ նախորդ տարվա 420 հազար դրամի փոխարեն: Վարձավճարների նվազագույն շեմը 450 հազար դրամն է:

Երրորդ տեղում  է Հայաստանի պետական տնտեսագիտական համալսարանը, որտեղ  բոլոր ֆակուլտետներում վարձավճարներն ավելացել են 100 հազար դրամով, և այս բուհում վարձավճարների նվազագույն շեմը 500 հազար դրամն է:

Հայաստանի պետական ճարտարագիտական համալսարանում ուսումը թանկացել է 60-70 հազար դրամով: ՀՊՃՀ-ում վարձավճարի նվազագույն շեմը 2013-2014 ուսումնական տարվա համար 402 հազար դրամն է:

Ֆիզիկական կուլտուրայի հայկական պետական համալսարանում ուսումը թանկացել է  60 հազար դրամով,  վարձավճարների նվազագույն շեմը 360 հազար դրամ է:

Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարանում վարձավճարներն ավելացել են  10-40 հազար դրամով` 240 հազար դրամ նվազագույն շեմով:

Ուսումը 100-200 հազարով թանկացել է նաև Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայում, 50-70 հազար դրամով` Երևանի թատրոնի և կինոյի պետական ինստիտուտում:

Վարձավճարներն այս ուսումնական տարում անփոփոխ են մնացել Երևանի Մխիթար Հերացու անվան  պետական բժշկական համալսարանում (580-800 հազար դրամ), Երևանի Վալերի Բրյուսովի անվան պետական լեզվաբանական համալսարանում (բոլոր ֆակուլտետներում ուսման վարձը 400 հազար դրամ է), Հայաստանի Խաչատուր Աբովյանի անվան պետական մանկավարժական համալսարանում (նվազագույն շեմը` 260 հազար):

ԿԳ նախարար Արմեն Աշոտյանի խոսքով` ուսման վարձի թանկացումն ինքնապատակ չէ, կրթությունն ունի իր գինը, իսկ  վերջին երեք տարիներին ամեն ինչ թանկացել է, բացի ուսման վարձից.  «Ուսման վարձի թանկացումը նպատակ է հետապնդում բարձրացնել դասախոսների աշխատավարձերը։ Պետք է որոշենք՝ ինչ ենք ուզում որպես հասարակություն, եթե ուզում ենք, որ դասախոսի աշխատավարձը բարձր լինի, պիտի պատրաստ լինենք ուսման վարձի թանկացմանը»:

ՀՀԿ խմբակցության պատգամավոր, ԱԺ գիտության, կրթության մշակույթի,  երիտասարդության և սպորտի հարցերի մշտական հանձնաժողովի անդամ Կարինե Պողոսյանն էլ, անդրադառնալով ուսման վարձերի և աշխատավարձերի տարբերությանը, ասում է. «Գիտենք,որ հուլիսի 1-ից լինելու է նվազագույն աշխատավարձի բարձրացում  շուրջ 30 տոկոսի չափով: Կասեք, թե դա բավարար չէ, բայց մի մոռացեք, որ յուրաքանչյուր աշխատանք ունի իր գինը»:

Հանրային խորհրդի գիտության, կրթության, մշակույթի, երիտասարդության և սպորտի հարցերի հանձնաժողովի նախագահ Արտուշ Ղուկասյանի խոսքով. «Որակյալ կրթությունը  թանկ է, բայց… բայց , և այդ բայցերը պետք է հաշվի առնել»: Ղուկասյանն ասում է, որ վարձերի այդչափ բարձրացումը կարող է մատչելիության առումով խնդիրներ ստեղծել և դիմորդները պակասեն:

Նա կարծում է, որ ստեղծված պայմաններում սոցիալական  ծրագրեր, համալիր միջոցառումներ պետք է իրականացվեն, որպեսզի կրթությունը շարունակի մատչելի մնալ հանրության լայն շերտերի համար: «Որակյալ կրթության համար պետք է թանկ վճարել,  այլ հարց է`  ի վիճակի՞ է արդյոք ՀՀ քաղաքացին վճարել դրա համար,- ասում է Ղուկասյանը:-  Ամեն դեպքում 100 հազարով  թանկացումը մեծ գումար է,  հույս ունեմ, որ կրթության որակն էլ կլավանա»:

Բարձրագույն կրթության մատչելիությունն ապահովելու համար նախագահի նախաձեռնությամբ գործում է ուսանողական վարկերի նախագիծը: Առևտրային բանկերն առաջարկում են ուսանողական վարկեր առավելագույնը 1 800 000 դրամի չափով: Ըստ այդմ` բանկը կարող է   4 տարվա ընթացքում 4 անգամ փոխանցում կատարել բուհի հաշվեհամարին առավելագույնը 450 հազար դրամի չափով` կախված վարձավճարից: Վարկի հատկացման համար հարկավոր են երկու երաշխավորներ, որոնցից մեկը պետք է ուսանողի ծնողը լինի: Վարկը հատկացվում է մինչև 10 տարի ժամկետով, տարեկան 12 տոկոս տոկոսադրույքով, ուսման տարիներին վճարվում են միայն տոկոսադրույքները, իսկ ուսումնառության ավարտից հետո սկսվում է վարկի մայր գումարի  մարումը:

Ծրագիրը ենթադրում է, որ պետբյուջեից կսուբսիդավորվի վարկի 2 տոկոսը, իսկ գերազանց առաջադիմության դեպքում` 3 տոկոսը: Նմանատիպ պայմաններով  ուսանողական վարկեր  են տրամադրում, օրինակ, «Անելիք», ՎՏԲ,  «Արարատ», «Կոնվերս» բանկերը:

Ուսանողական վարկերին, սակայն, ծնողները թերահավատորեն են վերաբերվում, քանի որ վստահ չեն, որ իրենց երեխան բուհն ավարտելուց հետո աշխատանք կկարողանա գտնել: Ստացվում է, որ կրթության մատչելիության խնդիր ունեցող ուսանողները, օրինակ, ստիպված կլինեն ընտրել մանկավարժական համալսարանը, մինչդեռ ԿԳ նախարարը պարբերաբար հայտարարում է, որ մեր երկրին նոր մանկավարժներ պետք չեն. կադրերի ավելցուկ կա:

Հունիսի 7-ին Երևանում և հունիսի 11-ին Կոպենհագենում Հայաստանի ֆուտբոլի ընտրանին կմրցի Մալթայի և Դանիայի հավաքականների հետ: Եվրոպական B խմբում ընդգրկված մեր երկրի թիմն այդ հանդիպումների ընթացքում պետք է փորձի լավ խաղ ցուցադրել, վերականգնել սասանված հեղինակությունը: Թե դա ինչքանով է իրատեսական` կպարզվի առաջիկայում: Փաստն այն է, որ մեր երկրի հավաքականն անհաջող է հանդես գալիս այդ ստուգատեսում և անցկացրած 4 խաղից հետո վաստակած 3 միավորով հանգրվանել է աղյուսակի նախավերջին` 5-րդ հորիզոնականում:

Առաջիկա մրցակիցը` խմբում վերջին տեղը զբաղեցնող Մալթայի հավաքականը, ամենևին էլ ուժեղ չէ: Դեռևս ոչ մի միավոր չունի, և անցկացրած 5 խաղերում միայն պարտություններ է կրել: Այնպես որ, եթե Երևանի «Հանրապետական» մարզադաշտում կայանալիք խաղում Հայաստանի ընտրանին չկարողանա հաղթել մրցակցին, ապա անհաջողություն կհամարվի:

Ի դեպ, մերոնք առավելության են հասել միայն Մալթայի (1:0) թիմի նկատմամբ և տանուլ են տվել մյուս  երեք խաղերը: Այդ է պատճառը, որ օրակարգային էր դարձել Հայաստանի հավաքականի գլխավոր մարզիչ Վարդան Մինասյանի հրաժարականի հարցը: Այն չընդունվեց, քանի որ Հայաստանի ֆուտբոլի ֆեդերացիայի նախագահ Ռուբեն Հայրապետյանը չցանկացավ այդ ելքը, հետո էլ նույնպիսի դիրքորոշում դրսևորեց ՀՖՖ գործկոմը: Փաստորեն, եթե թիմն առաջիկա խաղերում չարդարացնի իրեն, ակնհայտ կդառնա, որ այդ քայլը սխալ է եղել և Հայաստանի հավաքականի անհաջողությունների պատճառներից մեկն էլ բարձրակարգ մարզիչ չունենալն է: Իսկ  լավ մասնագետի հրավիրելու համար մեծ փողեր են անհրաժեշտ:

Մեր թիմի ֆուտբոլիստների զգալի մասն արտասահմանյան ակումբներում է խաղում: Հիմնական հույսն այն է, որ նրանք իրենց լավ կդրսևորեն:

Հատկապես սպասելիքները մեծ են Դոնեցկի «Շախտյորի» առաջատար Հենրիխ Մխիթարյանից: Նա հավաքականում մի փոքր զգուշավոր է և ընտրական այս մրցափուլում աչքի չի ընկել տպավորիչ խաղով: Ուկրաինայի առաջնության վերջին հանդիպումներում Մխիթարյանի մեջ որոշ հոգնածություն էր նկատվում, հաճախակի էր սխալվում: Այնուամենայնիվ Հենրիխն ի վիճակի է երկու հանդիպում նվիրումով անցկացնել, մնում է սպասել, որ նրա խաղը կստացվի: Մոսկվայի «Սպարտակի» հարձակվող Յուրա Մովսիսյանին վերջին շրջանում խանգարում է վնասվածքը, և դժվար է ասել, թե նա ինչքանով կարող է օգտակար լինել: Բայց Մովսիսյանը և Մխիթարյանը դարձել են Ռուսաստանի և Ուկրաինայի ավարտված առաջնությունների ռմբարկուներ և խնդիր ունեն գնդակներ խփելու նաև Հայաստանի հավաքականի մարզազգեստով խաղադաշտ դուրս գալիս: Կրասնոդարի «Կուբանի» կիսապաշտպան Արազ Օզբիլիսին էլ թեև երբեմն-երբեմն խանգարում է վնասվածքը, այդուհանդերձ նրանից առաջիկա խաղերում սպասելիքները մեծ են: Մարկոս Պիզելին «Կուբանից» տեղափոխվել է «Կրասնոդար» և իրեն դրսևորելու նոր հնարավորություններ է  ստացել, այնպես որ լավ տրամադրությամբ կարող է մասնակցել առաջիկա խաղերին: Նույնը կարելի է ասել նաև Արթուր Սարկիսովի մասին, որը Նիժնի Նովգորոդի «Վոլգայի» կազմում վարձավճարով էր հանդես գալիս և այժմ վերադարձել է հարազատ ակումբ` Մոսկվայի «Լոկոմոտիվ»: Ռոբերտ Արզումանյանն էլ ղազախական «Ակտոբեի» կազմում  բացել է իր խփած գնդակների հաշիվը: Էդգար Մանուչարյանն էլ (Ռուսաստան, «Ուրալ») վատ մարզավիճակում չէ:

Մտահոգում է այն, որ  հավաքականի խաղացողներից  ոչ բոլորն են իրենց թիմերի  մեկնարկային կազմերում եղել, խաղային փորձ կուտակել: Մասնավորապես, Դոնեցկի  «Մետալուրգի» ներկայացուցիչներ Կառլեն Մկրտչյանը և Գևորգ Ղազարյանն այդ կարգավիճակում են եղել: Նույնը կարելի է ասել մաև Մոսկվայի «Դինամո» ակումբի ղեկավարության հետ աշխատանքային պայմանագիրը երկարաձգած դարպասապահ Ռոման Բերեզովսկու մասին:

Ինչևէ, Վարդան Մինասյանն ընտրության մեծ հնարավորություններ ունի: Վնասվածքների պատճառով հավաքական չեն հրավիրվել միայն Լևոն Հայրապետյանը (Լեհաստան, «Լեխիա») և Հրայր Մկոյանը (Չեխիա, «Բուդեյովիցե»): Ի դեպ, Մինասյանը շարունակում է զարմացնել իր որոշումներով: Բանն այն է, որ նա նախկինում հավաքական էր հրավիրում  Մոլդովայի բազմակի չեմպիոն ԲԱՏԷ ակումբի ներկայացուցիչ Զավեն Բադոյանին, երբ նա թիմում չէր խաղում: Վերջին շրջանում հայ ֆուտբոլիստը ԲԱՏԷ-ի մեկնարկային կազմում էր, սակայն Հայաստանի հավաքականի մարզիչը նրան հրավեր չի ուղարկել:

Ինչ վերաբերում է առաջիկա Հայաստան-Մալթա խաղին, ապա ենթադրվում է, որ «Հանրապետական» մարզադաշտը լեցուն չի լինի հանդիսականներով: Պատճառները տարբեր են: Դեր է խաղում նաև այն հանգամանքը, որ տոմսերի գները նույնն են մնացել, ինչ ավելի հեղինակավոր մրցակիցների հանդիպումների ժամանակ:

Մայիսի 30-ին Երևանի քաղաքապետարանը Երևանի Հանրապետության հրապարակի վերակառուցման հայեցակարգային նախագծի հանրապետական ճարտարապետական բաց մրցույթ հայտարարեց, որի հանձնաժողովը գլխավորելու է Երևանի գլխավոր ճարտարապետ Նարեկ Սարգսյանը:

Մրցույթի նպատակն է ընտրել այն լավագույն նախագծային առաջարկությունները, որոնք «ուղղված կլինեն Հայաստանի Հանրապետության մայրաքաղաք Երևանի Հանրապետության հրապարակի կարևորագույն ճարտարապետական համալիրի արդիականացմանն ու հարմարեցմանը, քաղաքաշինական զարգացման արդի գործընթացներին՝ մասնավորապես հաշվի առնելով մի քանի իրողություններ»:

Իրողություններից մեկը, ըստ հաղորդագրության, այն է, որ հրապարակն իրականում վերածվել է տրանսպորտային գերբեռնված հանգույցի՝ իր բոլոր բացասական ազդեցություններով,  բացի այդ, «Հանրապետության հրապարակին անմիջականորեն հարող տարածքների կառուցապատման արդյունքում ակտիվ սիլուետներ են ձևավորվել հրապարակի շուրջ՝ էականորեն աղճատելով համալիրի մասշտաբայնության և դոմինանտության կարևոր պայմանները» և այլն:

Հայաստանի ճարտարապետների միության նախագահ Մկրտիչ Մինասյանը մեզ հետ զրույցում իր մտահոգությունը հայտնեց հայտարարված մրցույթի տեքստի վերաբերյալ՝ ասելով, որ այդ մրցույթի մասին քննարկումներ երկու-երեք անգամ եղել են, բայց որոշվել էր ևս մեկ վերջնական քննարկում անցկացնել և հետո հայտարարություն տարածել. «Ես ստիպված եմ սրա մասին բարձրաձայնել, քանի որ նախ` չի պահպանվել կոլեգիալ մեր որոշումը, որ մենք մինչ մրցույթը հայտարարելը նորից պետք է քննարկեինք, բացի այդ, տեքստը պետք է գնար ոչ թե ճարտարապետական հանձնաժողովի կողմից, այլ քաղաքապետարանի քաղաքաշինական մեծ խորհրդի, որի նախագահը քաղաքապետն է: Քաղաքապետարանի մեծ խորհուրդը, որում ներգրավված են բազմաթիվ հանձնաժողովներ՝ ինժեներական, գեղագիտական, ճարտարապետական, էկոլոգիական, հասարակական և այլն, չի հավաքվել և չի քննարկել հարցը»,- ասում է նա:

Ճարտարապետին մասնավորապես անհանգստացնում է տեքստի այն հատվածը, որտեղ ասվում է, թե մրցույթի արդյունքների քննարկման ընթացքում առանձնակի ուշադրության կարժանանան հատկապես այն առաջարկությունները, որոնք հիմնավորված կլինեն մայրաքաղաքի կենտրոնի քաղաքաշինական առկա իրադրության համակողմանի վերլուծությամբ և այդ համատեքստում առավել հիմնավոր լուծումներ կառաջադրեն հրապարակի և հարող տարածքների վերակառուցման, ծավալատարածական հորինվածքների զարգացման և ներդաշնակման, ճարտարապետական միասնականության ապահովման խնդիրներում»:

Մկրտիչ Մինասյանը չի հասկանում, թե քաղաքապետարանն ինչ է հասկանում՝ «հրապարակի և նրան հարող տարածքների վերակառուցում» ասելով. «Հարող տարածքներն արդեն իսկ, ինչպես և իրենց տեքստում է նշված, էականորեն աղճատել են համալիրի մասշտաբայնությունն ու դոմինանտության կարևոր պայմանները: Դա էլ հո իրենք են ասում: Ես չեմ հասկանում նաև, թե ինչ է նշանակում «ծավալատարածական հորինվածքների զարգացում»: Ես ուղղակի շատ վատ բան եմ գուշակում, սրանք շատ վտանգավոր նախադասություններ են: Հանրապետության հրապարակը հանրապետական կարգի հուշարձան է և անձեռնմխելի, իսկ մրցույթի տեքստում որևէ տեղ նշված չէ այդ մասին»:

Նա գտնում է, որ մրցույթի տեքստը նորից պետք է քննարկվի, քանի որ անգամ սովորական մարդը կարդալիս անորոշություն ու վտանգ է տեսնում: «Եվ քանի որ վատ նախադեպերը շատ են, չնայած նախորդող բոլոր հավաստիացումներին, ապա անհանգստանալու կարիք իրոք կա»:

Մեկնաբանելով Նարեկ Սարգսյանի հարցազրույցներից մեկը, որում նա նշել էր, որ ընդհանուր առմամբ քաղաքը դրական զարգացում է ապրում, Ճարտարապետների միության նախագահն ասում է. «Իհարկե լավ է, որ երկիրն առաջ է գնում, նոր շենքեր են կառուցվում, բայց մեր վիճաբանությունը քաղաքի կենտրոնի շուրջն է: Այն շատ նուրբ է և արժեքավոր, դա թամանյանական արժեքն է, որը պետք է պահպանել մինչև վերջ: Քաղաքի կենտրոնից մի փոքր դուրս թող անեին իրենց բոլոր նորարարությունները»:

Մինասյանը չի ընդունում, որ Նարեկ Սարգսյանն իր գործունեության վերաբերյալ քննադատությունները անձնական դաշտ է տեղափոխում. «Ես որևէ մեկի հետ կիսելու բան չունեմ, դա անգամ ծիծաղելի է: Իսկ եթե նա իրեն քննադատողներին մեղադրում է, որ գործ չեն անում, միայն խոսում են, թող դեռ ինքը կարողանա աշխատել այնքան, որքան մենք ենք աշխատել: Այո, հիմա հնարավոր է, որ նա մեր չափ ժամանակ չունենա, քանի որ այնքան լծակներ ունի, որ իրեն ժամանակը չի հերիքում»:

Անդրադառնալով Նարեկ Սարգսյանի` Ճարտարապետների միությունից իր դուրս գալու մասին մեկնաբանությանը, թե չի հասկանում այդ կառույցի իմաստը, Մկրտիչ Մինասյանը նախ հիշեցրեց, թե ինչու է Նարեկ Սարգսյանը դուրս եկել միությունից. «Հյուսիսային պողոտայի քննադատություններին չդիմացավ, դուրս եկավ: Բայց եթե քննադատության համար բոլորը դուրս գային, հիմա ճարտարապետների միությունում ճարտարապետ չէր մնա: Միշտ էլ ստեղծագործական առումով քննարկումներ, վեճեր եղել են: Մեր մեծերն էլ են այս դահլիճում շատ վիճել, անգամ գոռգոռացել են իրար վրա: Հետո՞ ինչ»:

Ինչ վերաբերում է միության իմաստին, ապա նա նշում է, որ իրենք կանոնադրության մեջ ամրագրված իրենց բոլոր պարտականություններն իրականացնում են. «Միգուցե նա դրանք չի տեսնում, որովհետև կարծում է, որ մենք սարե՞ր պետք է շուռ տանք,-հարցնում է Մինասյանը,- մեր ամենակարևոր գործը հասարակության հետ աշխատանք տանելն է, հասարակությանը իրազեկելը: Օրինակ` մենք հասարակությանն ասում ենք, որ պետության կողմից աչքաթող արված և արդեն բզկտված Ծածկած շուկան շատ արժեքավոր կառույց է, տե՛ր կանգնեք դրան…»:

 Անցած շաբաթվա թիվ մեկ աղմկահարույց իրադարձությունը  դարձավ հունիսի 2-ի գիշերը Գորիսում` Սյունիքի մարզպետ Սուրեն Խաչատրյանի` Լիսկայի տան մոտ կատարված սպանությունը: Գլխավոր դերերում էլ մարզպետն ու նրա շրջապատն էին, թե կոնկրետ ո՞վ, հավանաբար կասեն իրավապահները:

 Սկանդալային միջադեպերից «աչք չենք» բացում

Միջադեպը, իհարկե, զվարճալիների ու զավեշտալիների շարքը չի կարելի դասել, քանի որ մի մարդ սպանվել, երկուսն էլ վիրավոր են, ընդ որում` մեկը ազգային բանակի գնդապետ: Չենք ուզում անդրադառնալ դեպքի «պատմական արմատներին» ու առավել ևս` մանրամասներին, քանի որ առանձնապես մանրամասներ էլ չգիտենք:

Մեզ համար, որպես հասարակության, որպես Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիների, որպես ազգի, պակաս կարևոր չէ, թե ինչու են Հայաստանում վերջին շրջանում այդպիսի միջադեպեր գրանցվում, և այս ամենը դեռ ինչքա՞ն պետք է շարունակվի: Էլ Գյումրիում են կրակոցներ հնչում, էլ փաստաթղթեր են հրապարակվում, որոնք վարչապետին ու բարձրաստիճան հոգևորականին կտրում են իրենց տրամաբանական իրականությունից ու տեղափոխում այլ` անհասկանալի ու արատավոր իրականություն, մեկ էլ, երբ դեռ նախորդները չէինք հասցրել մարսել, նոր կրակոցներ են հնչում արդեն Սյունիքում, ու դարձյալ մարդկային կյանքի կորստով, ու դարձյալ գլխավոր դերերում են իրենք իրենց քաղաքական ու իշխանական «էլիտա» համարողները:

Կարծում ենք` Հայաստանում չկա որևէ ողջամիտ մարդ, որ համոզված չլիներ, թե Սյունիքի մարզպետի բոլոր «քաջագործությունների»` անպատժելիությունը նման հետևանքների է հանգեցնելու: Համոզված ենք` բոլոր նորմալ ու  բանական մարդիկ հասկանում ու համոզված էին, որ երբ Սուրիկ Խաչատրյանը ծեծում է երեխային ու անպատիժ մնում, երբ նա, տեսախցիկներից անգամ չխորշելով, հարվածում է կնոջը ու հետո շարունակում պաշտոնավարել, դեռ մի բան էլ «Մարտական խաչ» է ստանում, ապա մի օր այդ ամենը շատ վատ ավարտ է ունենալու: Ահա և վատ` շատ վատ ավարտը. մեկի կյանքն ընդհատվեց, մյուսն էլ կյանքի ու մահվան կռիվ է տալիս:

«Հայաստանում իշխանությունը ստեղծել է մի միջավայր, որտեղ թույլատրվում է հանցագործություն անել ու չպատժվել: Այդպիսի տասնյակ դեպքեր կարող ենք նշել, որ կրակում են, թիկնապահները ծեծում են և այլն: Սա գնալով պիտի հաճախանա, քանի որ այս մարդկանց ապրելու ձևը սա է, այս մարդկանց ստեղծած մթնոլորտը, համակարգը սա է»,- անդրադառնալով միջադեպին` նշում է ԱԺ ՀԱԿ խմբակցության պատգամավոր Արամ Մանուկյանը և շարունակում իր միտքը, թե կադրերն այստեղ մեղավոր չեն, անգամ` այդ կրակողները, նրանց հովանավորները` մարզպետը, քաղաքապետը, այլ ամենաթողությունն ու «բեսպրեդելն» է մեղավոր, որ ստեղծվել է իշխանության կողմից: ՀԱԿ-ի պատգամավորը հավելեց, որ այնպես չէ, որ Սուրիկ Խաչատրյանը հանկարծ վերցրել ու հանցագործություն է կատարել. «Ինքը չէր կարող չանել, ինքն այդ միջավայրում է, ու եթե այդպես չաներ, կարող էր ավելի վատ վիճակում հայտնվել»: ՀԱԿ-ի պատգամավորի այս դիտարկումն առավել քան ուշագրավ է, քանի որ  նրա նշած ամենաթողության ավանդույթը սկիզբ է առել այն ժամանակ, երբ իշխող կուսակցությունը հենց իր հարազատ կուսակցությունն էր` ՀՀՇ-ն, բեսպրեդելի հիմքերը ՀՀՇ-ի իշխանության տարիներին են դրվել, և Լիսկան էլ հենց այդ տարիների ծնունդն է: 1992 թ.` պատերազմի ժամանակ, երբ Լիսկան զինված մտավ և Գորիսի քաղաքապետարանը գրավեց, օրենքը և իրավապահ մարմինները ոչինչ չարեցին, քանի որ Լիսկայի հովանավորները  իշխանության ամենաառանցքային դեմքերից էին: Այն ժամանակ ընդհանրապես իշխանական թևից ոչ ոք չէր պատժվում, հիմա գոնե հույս կա, որ կարող է պատժվել:

«Ոճիր և պատիժ», եթե, իհարկե, պատժող դեռ մնացել է

Բայց սովորաբար իրենց ժողովրդավարական հռչակած երկրներում նման դեպքերը ոչ միայն աչքաթող չեն արվում, այլև կայծակնային արագությամբ ստանում են թե՛ իրավական, թե՛ քաղաքական գնահատական: Իրավական` հետագայում նման դեպքերից խուսափելու համար և քաղաքական, որպեսզի նման միջադեպերը շղթայական ռեակցիայով իշխանական վերնախավի անդրկուլիսյան ինտրիգները չբացահայտեն: Բայց Հայաստանում…

«Նախադեպերը շատ են: Պարզապես, քանի որ Սյունիքի մարզպետն անգնահատելի ֆիգուր է իշխանությունների համար թե՛ ընտրությունները կեղծելու, թե՛ Սյունիքում բռնատիրություն հաստատելու առումով, բնականաբար, ոչ թե նա էր իշխանության պարտքի տակ, այլ իշխանություններն էին նրա պարտքի տակ մշտապես»,- այս դեպքի կապակցությամբ նշեց Ստյոպա Սաֆարյանը և շարունակեց, որ Սյունիքի մարզպետի գոյությունն իր պաշտոնում տարիներ շարունակ եղել է հիասթափության պատճառ շատ ու շատ նորմալ, արժանապատիվ մարդկանց համար:

Սյունիքի մարզպետի հայտարարությունը  («Լավ է, որ քնած եմ եղել, որ արթուն լինեի, մի 20 հատ էլ ես էի գլխին շարելու») վերջնականապես հունից հանեց գրեթե բոլորին: Զղջալու փոխարեն մարդը դեռ մի բան էլ հոխորտում էր: Որովհետև նախկին բոլոր «հերոսությունների» համար Սուրիկ Խաչատրյանի հետ ոչ ոք օրենքի լեզվով չխոսեց:

Մարդիկ կարծես աչքաթող արեցին նաև այն հանգամանքը, թե ինչ գործ ունեին զինված թիկնապահները կամ պահակազորը մարզպետի տանը և կողքին: Օրենքով դա թույլատրված չէ: Այդ ինչպե՞ս է պատահում, որ մարզպետը թիկնազոր է պահում,  երբ դա ոչ միայն օրենքով նախատեսված չէ, այլև արգելված է: Հենց նման դեպքերից խուսափելու համար էր թիկնազորից հրաժարվելու մասին որոշումը կայացվել բարձր էշելոններում:

Հիմա արդեն եղածը փոխել ոչ ոք չի կարող: Բուդաղյան եղբայրներից մահացածին ոչ ոք հետ չի բերի, գնդապետ Բուդաղյանն էլ դեռ հիվանդանոցում է: Ու այս անգամ արդեն կարևոր է, թե ինչ քննություն կընթանա, իրական հանցագործն ըստ արժանվույն պատիժ կստանա՞, թե հերթական անգամ ծածկադմփոց կարվի հերթական աղմկահարույց պատմությունը: Էլ ավելի կարևոր է, թե ինչպիսի գնահատական կտան իրենց կուսակից ընկերոջն ու «զինակցին» իշխող կուսակցության անդամները, որովհետև հետագա զարգացումները, պարզից էլ պարզ է, կընթանան միայն սուբյեկտիվ` քաղաքական դիրքորոշման պայմաններում: Համենայն դեպս, այդպիսին է մեր երկիրը. պետք է վերինը որոշի, թե ստորինն ինչ պատիժ կկրի, ոչ թե օրենքը:

«Ժամանակից առաջ չընկնենք, եթե դեպք է պատահել, կարծում եմ` լավ չէ, որ հետաքննության ընթացքում գնահատականներ տանք կամ փորձենք ինչ-որ բան մեր վերլուծականով ներկայացնել: Եթե մարդը հանցանք է կատարում, բնականաբար, պետք է պատժվի,- նշել է ՀՀԿ փոխնախագահ Գալուստ Սահակյանը` դեպքի կապակցությամբ հայտնելով իր կարծիքը:- Ինձնից սկսած` ցանկացած մարդ, որ հանցանք կկատարի, պետք է ադեկվատ պատիժ ստանա»:

Կարծես թե անցավ նաև այն փուլը, երբ փորձում էին Լիսկային արդարացնել, թե իբր նրա տան վրա է հարձակում եղել,  թե պաշտպանվել են: Ամեն դեպքում, ինչպես ասում են, այս խմորը դեռ շատ ջուր է առնելու:

Բաղադրությունը

1 գլուխ սոխ

20 գ բրինձ

2 ճաշի գդալ կարագ

2 ճաշի գդալ կտրատած թարմ կանաչի

1 կծու տաքդեղ

1 ձու

15 գ աղացած կամ քերած պանիր

աղ, պղպեղ

4 ճաշի գդալ պաքսիմատ

Պատրաստման եղանակը

Պանիրը քերել: Սոխը կտրատել ու տապակել կարագով, ավելացնել բրինձը , խառնել, վրան եռման ջուր ավելացնել ու եփել: Ընթացքում ավելացնել քերած պանրի մի մասը, խառնել ու թողնել որ սառչի: Հովացած բրնձի վրա ավելացնել կանաչի , ձու, պանրի մնացածը, համեմել աղ ու պղպեղով,  լավ խառնել: Ստացված զանգվածից գնդեր ձևավորել, թաթախել պաքսիմատի մեջ ու տապակել ձեթով: Մատուցել թարմ կանաչիով:

3 բաժակ քնջութի սերմ

2 ու կես բաժակ ալյուր

1 բաժակ ձեթ

1 բաժակ ջուր

1 բաժակ շաքարափոշի

1 թ/գդալ վանիլին:

Մեծ թասի մեջ խառնել բոլոր չոր բաղադրիչները , ապա ավելացնել ձեթն ու անընդհատ խառնել, ապա դանդաղորեն վրան լցնել ջուրը.սկզբում շատ քիչ: Խմորը պետք է լինի հարթ, թեթևակի կպչուն: Ջեռոցը տաքացնել 165⁰, խմորը բաժանել 3 մասի ու ծածկել պոլիէթիլենե թաղանթով և դնել սառնարանը 20 րոպե, եթե այն կպչուն է: Ապա հանել ու  կես սմ հաստությամբ գրտնակել: Բաժակով շրջաններ կտրատել ու տապակի վրա շարել, թխել մինչև վարդագունելը:

ՀՀ ընտանեկան օրենսգրքի 49-րդ հոդվածի համաձայն` ծնողներն ունեն հավասար իրավունքներ և կրում են հավասար պարտականություններ իրենց երեխաների նկատմամբ (ծնողական իրավունքներ): Ծնողական իրավունքները դադարում են երեխաների 18 տարեկանը լրանալով, ինչպես նաև սահմանված կարգով երեխաների ամուսնանալու, օրենքով նախատեսված կարգով մինչև չափահաս դառնալը երեխաների կողմից լրիվ գործունակություն ձեռք բերելու դեպքերում:

Ծնողներն իրավունք ունեն և պարտավոր են դաստիարակել իրենց երեխաներին: Նրանք պատասխանատվություն են կրում իրենց երեխաների դաստիարակության և զարգացման համար: Պարտավոր են հոգ տանել իրենց երեխաների առողջության, ֆիզիկական, հոգեկան, հոգևոր և բարոյական զարգացման մասին:

Ծնողները բոլոր այլ անձանց հանդեպ ունեն իրենց երեխաներին դաստիարակելու նախապատվության իրավունք:  Նրանք պարտավոր են նաև ապահովել երեխաների կրթություն ստանալը: Ծնողները, երեխաների կարծիքը հաշվի առնելով հանդերձ, ունեն կրթական հաստատության և երեխաների ուսուցման ձևի ընտրության իրավունք մինչև երեխաների հիմնական ընդհանուր կրթություն ստանալը:

Երեխաների իրավունքների և օրինական շահերի պաշտպանությունը դրվում է նրանց ծնողների վրա: Ծնողները համարվում են իրենց երեխաների օրինական ներկայացուցիչները և նրանց իրավունքների ու շահերի պաշտպանությամբ առանց լիազորագրի հանդես են գալիս ֆիզիկական և իրավաբանական անձանց հետ ցանկացած հարաբերություններում, ինչպես նաև դատարանում:

Ծնողական իրավունքների իրականացումն ունի որոշակի առանձնահատկություններ: Դա, մասնավորապես, դրսևորվում է նրանով, որ ծնողական իրավունքները չեն կարող իրականացվել երեխաների շահերին հակառակ: Երեխաների շահերի ապահովումը պետք է լինի ծնողների հիմնական հոգածության առարկան:

Ծնողական իրավունքներն իրականացնելիս ծնողներն իրավունք չունեն վնաս պատճառելու երեխաների ֆիզիկական և հոգեկան առողջությանը, նրանց բարոյական զարգացմանը: Երեխաների դաստիարակության եղանակները պետք է բացառեն նրանց նկատմամբ քամահրական, դաժան, կոպիտ, մարդկային արժանապատվությունը նսեմացնող վերաբերմունքը, վիրավորանքը կամ շահագործումը:

Ծնողական իրավունքներն ի վնաս երեխաների իրավունքների և շահերի իրականացնող ծնողները պատասխանատվություն են կրում օրենքով սահմանված կարգով: Երեխաների դաստիարակությանն ու կրթությանը վերաբերող բոլոր հարցերը ծնողները լուծում են փոխադարձ համաձայնությամբ՝ ելնելով երեխաների շահերից և հաշվի առնելով 10 տարին լրացած երեխայի կարծիքը: Ծնողները (նրանցից մեկը) փոխադարձ համաձայնություն ձեռք չբերելու դեպքում կարող են առկա տարաձայնությունները լուծելու համար դիմել խնամակալության և հոգաբարձության մարմին կամ դատարան:

Ծնողների` միմյանցից առանձին ապրելու դեպքում երեխաների բնակության վայրը որոշվում է ծնողների համաձայնությամբ: Համաձայնության բացակայության դեպքում ծնողների միջև վեճը լուծում է դատարանը` ելնելով երեխաների շահերից և հաշվի առնելով 10 տարին լրացած երեխայի կարծիքը: Ընդ որում, դատարանը հաշվի է առնում երեխայի կապվածությունը ծնողներից յուրաքանչյուրի, քույրերի ու եղբայրների հետ, երեխայի տարիքը, ծնողների բարոյական և անձնական այլ հատկանիշներ, ծնողներից յուրաքանչյուրի և երեխայի հարաբերությունները, երեխայի դաստիարակության ու զարգացման համար պայմաններ ստեղծելու հնարավորությունը (ծնողների գործունեության (աշխատանքի) բնույթը, նրանց գույքային ու ընտանեկան դրությունը և այլն):

Պատրաստեց Ավետիք ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆԸ

Աշխարհահռչակ ստամբուլահայ լուսանկարիչ Արա Գյուլերը, որին Թուրքիայում անվանում են նաև “Ստամբուլի աչք”, հունիսի 4-ին Երևանում էր` մասնակցելու Հայաստանի ազգային պատկերասրահում կազմակերպված իր լուսանկարներ “Բարև ձեզ” ցուցահանդեսի բացմանը:

ՀՀ մշակույթի նախարարության կողմից կազմակերպված ցուցահանդեսում ներկայացված էին Հայաստանում, Թուրքիայում և աշխարհի այլ վայրերում արված շուրջ 100 լուսանկարներ: Գյուլերի տեսախցիկն անմահացրել է այնպիսի հայտնի մարդկանց, ինչպիսիք են Ուինսթոն Չերչիլը, Սալվադոր Դալին, Ինդիրա Գանդին, Դասթին Հոֆմանը, Սերգեյ Փարաջանովը, Արամ Խաչատրյանը, Սոֆի Լորենը, Բրիջիտ Բարդոն և ուրիշներ: Նրա լուսանկարները տասնամյակներ շարունակ զարմացրել են աշխարհին` արժանացնելով լուսանկարչին բազմաթիվ մրցանակների և տիտղոսների ոչ միայն Թուրքիայում, այլև աշխարհում:

2012 թվականին Ստամբուլում մշակույթի և արվեստի գործիչների պարգևատրման արարողության ժամանակ վարչապետ Էրդողանը Արա Գյուլերից վերցրել է ֆոտոխցիկը և լուսանկարել նրան` որպես հարգանքի նշան: Այդ միջոցառման ժամանակ Գյուլերը ճանաչվել է դարի լուսանկարիչ:

Դարի լուսանկարիչը Հայաստանում մեծ ոգևորությամբ և մեծարանքով ընդունվեց: Հայաստանի լուսանկարիչների ազգային ասոցիացիայի նախագահ Սերգեյ Հակոբյանի կողմից նրան շնորհվեց ասոցիացիայի պատվավոր անդամի կոչում:

ՀՀ և ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ Հովհաննես Չեքիջյանը, որը նույնպես ծնվել է Ստամբուլում և Գյուլերի հետ նույն դպրոցում սովորել, հիշեց, որ դեռևս այն ժամանակ Արան տեսնում էր այն, ինչ ոչ ոք չէր տեսնում, և զգում էր այն, ինչ ոչ ոք չէր զգում: “Նա տաղանդ էր, որով բոլորս հիանում էինք: Ժամանակն ապացուցեց, որ նա իսկապես բացառիկ մարդ է”:

Մշակույթի նախարար Հասմիկ Պողոսյանն իր խոսքում նշեց, որ աշխարհահռչակ լուսանկարչի արվեստը բոլոր ժամանակներում ապշեցրել է ամբողջ աշխարհին: Հետաքրքիր է, որ ինքը` Գյուլերը, լուսանկարչությունն ամենևին էլ արվեստ չի համարում:

Ցուցահանդեսին ներկայացված բոլոր աշխատանքները Արա Գյուլերը նվիրում է Հայաստանին: Հասմիկ Պողոսյանը մեզ հետ զրույցում ասաց, որ առայժմ լուսանկարները կախված են մնալու Ազգային պատկերասրահում, մինչև դրանց համար առավել հարմար վայր գտնվի:

Վարպետի մասին խոսք ասաց նաև լուսանկարիչ, Փարաջանովի տուն-թանգարանի տնօրեն Զավեն Սարգսյանը. “Աշխարհում կան բազմաթիվ լուսանկարիչներ, բայց ամբողջ աշխարհը ճանաչում է երեք հայ լուսանկարչի, որոնցից մեկն էլ Արա Գյուլերն է”,- ասաց նա:

Ի դեպ, նրա ելույթի ժամանակ միջադեպ եղավ նրա ու մշակույթի նախարարի միջև, որը հավանաբար մի քանիսը միայն նկատեցին, այդ թվում և մենք՝ մոտ կանգնած լինելով նրանց: Զավեն Սարգսյանը հայտարարեց` ամոթ է, որ մենք այսօր չունենք լուսանկարների պրոֆեսիոնալ թանգարան, որտեղ մեր մեծ վարպետների գործերը, վավերագրական կադրերը կհավաքվեին, և մենք այսօր ստիպված չէինք լինի նման անհաջող դահլիճում այս լուսանկարները ցուցադրել: Մշակույթի նախարար Հասմիկ Պողոսյանն այլայլված շշնջաց. “Что ты говоришь… “:

Լուսանկարիչը շարունակեց. “Երևանը չունի հատուկ դահլիճներ, ի՞նչ են մեր դահլիճները, միշտ զբաղված…:

“Միշտ մի դառը բան Զավենը չի կարողանում չասի:  Պրոբլեմ ա: Հնարավոր ամենալավ դահլիճը այս պահին մենք տրամադրեցինք, որ այս լուսանկարներն այսօր ցուցադրվեն”,- իր կողքի պաշտոնյային ասաց նախարարը:

Իսկ երբ Զավեն Սարգսյանն ավարտեց խոսքը և շրջվեց դեպի Հասմիկ Պողոսյանը` պարզելու, թե ինչու է նախարարն անհանգիստ, վերջինս ասաց. “Завен, отстань, это невозможно…: Ի պատասխան,  Զավեն Սարгսյանն ասաց. “Нельзя правду говорить?”

Նկատենք, որ դահլիճի անհարմարությունը նաև Արա Գյուլերն էր նկատել. “Ես հիմա մտածում եմ, թե այս աղմուկի մեջ ինչպես եք ցուցահանդեսը նայելու: Օրինակ` ես այսքան մարդու մեջ ցուցահանդես չէի կարող նայել, կփախչեի…”:

Ցուցասրահն իսկապես լեփ-լեցուն էր, և մարդիկ դժվարությամբ էին տեղաշարժվում: Ինչ վերաբերում է լուսանկարները դիտելուն, ապա դրանք դեռ 3 ամիս կախված են  մնալու այնտեղ, և հնարավորություն կա դրանք առավել խաղաղ պայմաններում դիտելու:

Քանի որ մոտենում է Հարյուրամյակը, թուրք պաշտոնյաներն ու նրանց համախոհներն ավելի նուրբ մոտեցումներ են փնտրում Հայոց ցեղասպանությունը ժխտելու համար: Գիտակցելով, որ բացահայտ ժխտման իրենց նախկին գործելակերպն այլևս արժանահավատ չէ, նրանք նախաձեռնել են ավելի կատարելագործված քարոզարշավ, որի նպատակն է բարձրացնել նուրբ հարցեր Հայոց ցեղասպանության մասին՝ կասկածներ սերմանելով անտեղյակ մարդկանց շրջանակներում:

Ես հազվադեպ եմ իմ սյունակում անդրադառնում գրախոսությունների, սակայն այս անգամ չէի կարող անտեսել Երուսաղեմի Հոլոքոստի և ցեղասպանության ինստիտուտի գործադիր տնօրեն, դոկտ. Իսրայել Չարնիի հմուտ մերկացումը պրոֆ. Մայքլ Գունտերի գրքի՝ «Հայոց պատմությունը և ցեղասպանության հարցը», որը ներկայացնում է ցեղասպանության ժխտման նորագույն կեղծարարական մոտեցումը:

Ահա որոշ հատվածներ դոկտ. Չարնիի հեգնական գրախոսությունից Գունտերի գրքի մասին.

«Սա ԼԱՎԱԳՈՒՅՆ գիրքն է, որ ես երբևէ կարդացել եմ, այսինքն սա լավագույնն է աշխարհի բոլոր սարսափելի գրքերի մեջ՝ նվիրված բացարձակ իրողություն հանդիսացող հայտնի ցեղասպանությունների անհեթեթ և նողկալի ժխտումներին: Հետևաբար, սա մի ՍԱՐՍԱՓԵԼԻ աշխատություն է… Սա իմ տեսած լավագույն ԺԽՏՈՂԱԿԱՆ աշխատությունն է, քանի որ այն գրված է հարցերի հանդարտ ու հիմնավոր լուսաբանմամբ, և նույնիսկ ավելին, իբր թե հարցերի վերաբերյալ տարբեր կարծիքների ու գաղափարների կարծեցյալ արդար ներկայացմամբ, այլ ոչ թե միակարծիք-ճշմարտության պարտավորեցնող հայտարարություններով:

«Թենեսիի տեխնիկական համալսարանի պրոֆեսոր Գունտերը գիրքն սկսում է Թուրքիայում իր դասավանդման երկարատև ժամանակաշրջանի մասին հստակ ինքնախոստովանությամբ-բացահայտմամբ, և նույնիսկ, ինչպես ինքն է ասում. «Ես վաղուց էի ուզում թուրքական տեսակետի անաչառ վերլուծություն ներկայացնել», և հստակ փոխանցում է, որ նա մեծապես կողմնակից է Հայոց ցեղասպանության թուրքական ժխտմանը…

«Այնուամենայնիվ, Գունտերը մի ազնիվ ժխտող  է, որ շարունակ ոսկորներ է նետում մեզ հանգստացնելու համար, և դրանով իսկ, կարծես ապացուցում և փաստում է իր հայտարարած անաչառությունը: Այսպես, այդ նույն թունոտ «Նախաբանում» նա իր գլխավոր ժխտողական հայտարարությանն արագորեն ավելացնում է կոկորդիլոսի արցունքներ. «Իհարկե, սա ոչ մի կերպ չի արդարացնում թուրքերի կատարած սարսափելի վայրագությունները»:

«Թերևս ամենաշռայլ գովասանքը, որ կարող եմ անել Գունտերին, այն է, որ ի տարբերություն այլ հանրածանոթ ժխտողների, նա մեջբերում է մեծ թվով մասնագետների և գրողների, որոնք առայժմ հրատարակել են հրաշալի լուրջ գրականություն Հայոց ցեղասպանության հաստատման վերաբերյալ, իսկ հայերի կողքին ես կավելացնեի նաև այլ ժողովուրդների, մասնավորապես ասորիների, հույների և եզդիների ցեղասպանությունները, ինչպես նաև Օսմանյան կառավարության սկզբնական քայլերը Պաղեստինում հրեաների հնարավոր ցեղասպանության ուղղությամբ: Ժխտողները սովորաբար Հայոց ցեղասպանությունը հաստատող գրողներից շատ հեռու են մնում, ինչպես ժանտախտից…

«Ինչպե՞ս է մեր խիզախ «անաչառ» գիտնականն ավարտում իր գիրքը:  Իհարկե, նա ցանկանում է օգտակար լինել ժխտման դեմ պայքարում, որը սնում է «մշտական վախ և վրեժ»: Ուստի նա առաջարկում է ռազմավարություններ՝ սկսած՝ «ցեղասպանության պնդումներով» այդքան  մտահոգ «ավելի հարուստ հայկական Սփյուռքի» և «Հայաստանի ժողովրդի» պառակտումից և «Հայաստանի անմիջական տնտեսական իրողությունից»: Իհարկե, նա ուզում է մեծահոգի երևալ և կոչ է անում Թուրքիային օգնել Հայաստանին նրա տնտեսական խնդիրներում, և այսպես հավերժական իրապաշտական քաղաքականությունում՝ «Թուրքիան կարող է սկսել բաժանել հայկական երկու կողմերը»: Սակայն ամեն ինչ կորած չէ կեղծարարության մեջ: Բարեհոգի Գունտերը ներառում է նաև առաջարկություն Թուրքիային՝ բացել Հայաստանի հետ երկար տարիներ փակված սահմանը»:

Չարնին ավարտում է իր սուր գրախոսությունը`խորհուրդ տալով, որ Գունտերի գիրքը «ուսումնասիրեն ժխտողականության բոլոր ուսանողները, դրա` արդար հնչելու, արդար գործելու, տարամետ և հակասական տեսակետներ ներառող գիտություն վկայակոչելու, հետևողականորեն մեղմ խոսելու և, իհարկե, արդարության ու խաղաղության կոչ անելու նուրբ հնարքների համար, այդ ամենը թևաթափ անող, կեղծ, հակապատմական և կյանքի հակաարժեքների աշխատանք կազմակերպելու ընթացքում, ինչը պետք է սարսափեցնի յուրաքանչյուր մարդու, ով շահագրգռված է մտավորական և գիտական աշխատանքների պարկեշտությամբ և մարդկային կյանքի լիիրավ արժևորումով»:

Չարնին Գունտերի նենգ ժխտողականությանը մի վերջին հարված է հասցնում նրան կեղծ գովասանք անելով. «Ժամանակին ժխտողներն այնքան կոպիտ և բացահայտ խեղկատակներ էին, որ պնդում էին, թե Օսմանյան թուրքական կառավարությունը պաշտպանել և խնամել է խեղճ հայ աքսորյալներին՝ Հայաստանից նրանց բռնի տեղահանման ժամանակ… Այժմ ունենք ճանաչված ակադեմիկոսների մի ամբողջ շարք, որոնք գրում են գիտության մեր ժամանակակից լեզվով և իրենց տեսակետները հայտնում հանուն բաց քննարկման ու արդարության: Կարելի է շնորհավորել Գունտերին, որ նա այդ խմբում հասել է գագաթնակետին…»:

Հարութ Սասունյան

«Կալիֆորնիա Կուրիեր» թերթի հրատարակիչ և խմբագիր