Ինչքանո՞վ է կառույցը գործում հօգուտ սպառողների

Տարիներ առաջ ՀՀ քաղաքացիները ֆինանսական ոլորտում ծագած ամենատարբեր խնդիրներով դիմում էին Կենտրոնական բանկին: Նրանց գույքային պահանջների վերաբերյալ գրությունները սովորաբար մերժվում էին, և շարունակ տրվում էր այն պատասխանը, թե տվյալ խնդիրը դուրս է ԿԲ -ի իրավասությունից: Հարց էր ծագում, թե ո՞ւմ իրավասությունն է քննել հաճախորդների բողոքները և լուծել ծագած գույքային վեճերը քաղաքացիների և բանկերի, վարկային կազմակերպությունների և ապահովագրական ընկերությունների միջև, մանավանդ, երբ մեծ էր վնասի չափը:

Աշխարհի գրեթե բոլոր զարգացած երկրների ֆինանսական ոլորտում ծագած վեճերը լուծվում են հատուկ կառույցների` օմբուդսմանների, մեդիատորների և արբիտրների միջոցով: 2008-ից մեր երկրում ընդունվեց «Ֆինանսական համակարգի հաշտարարի մասին» օրենքը, և հաշտարարն իր մասնագիտական գործունեությունը սկսեց իրականացնել 2009-ի հունվար ամսից:

Արդեն 5 տարի է, ինչ մեր երկրի ֆինանսական շուկայում սպառողների իրավունքներն ու շահերը, կարելի է ասել, պաշտպանված են կամ ավելի ճիշտ` մասամբ պաշտպանված են: Ի դեպ, գրասենյակի հիմնադրման առաջին տարիներին մտավախություն կար, որ համակարգը չի գործի և չի արդարացնի քաղաքացիների ակնկալիքները: Վստահություն չկար: Բացի այդ, քիչ էին ֆինանսական միջնորդությունները, և քաղաքացիները շատ քիչ տեղեկություններ ունեին ֆինանսական կառույցների և նրանց գործառույթների վերաբերյալ: Գրասենյակի աշխատակիցները հիշում են, թե ինչպես են իրենց գործունեությունը սկսել ճանաչողության բացակայության և կառույցի նկատմամբ հասարակության թերահավատության պայմաններում: Սակայն, այսօր կարելի է ֆինանսական օմբուդսմանի ինստիտուտը որոշ չափով կայացած համարել, քանի որ մշտապես բողոքներ լինում են քաղաքացիների կողմից, նույնիսկ` ճիշտ հասցեագրված:

Եթե 2009-ին հասարակության միայն 12 տոկոսն էր իրազեկված հաշտարարի մասին, և ստացված բողոքների 70 տոկոսը հասցեագրված չէին գրասենյակի գործունեությանը, ապա տարիների ընթացքում հնարավոր եղավ բարձրացնել քաղաքացիների գրագիտությունն ու կողմնորոշվելու կարողությունը: Տարեցտարի աճել են հաճախորդների բողոքները և քննության ընդունված պահանջները: Այսպես, 2010 թ. հաճախորդների բողոքների թիվը, 2009 թ. համեմատ, ավելացել է 70 տոկոսով, իսկ քննված պահանջները` 93 տոկոսով: 2011 թ. բողոքներն աճել են 25 տոկոսով, իսկ 2012 թ.` 46 տոկոսով: 2013 թ. նույնպես, նախորդ տարվա համեմատ, բողոքների մեծ աճ է արձանագրվել` 53 տոկոսով:
Ընդհանուր առմամբ ո՞ր կառույցներին են ուղղված եղել դիմում-բողոքները, և դրանցից քանիսի՞ն է ընթացք տրվել:
2009-2014 թթ. ֆինանսական կազմակերպությունների դեմ ուղղված բողոքներն ու գրավոր պահանջները կազմել են 5310, որոնցից քննության ենթակա են եղել 1566-ը: Իսկ 2003 բողոքները հնչել են նախորդ տարում, որոնցից ընթացք է տրվել 818-ին:

Պահանջների քննության ընթացքում հատուցված ընդհանուր գումարը կազմել է մոտ 423 մլն դրամ: Իսկ հօգուտ հաճախորդների գործերի ելքերը կազմել են 68 տոկոս: Նախորդ տարում, ըստ վիճակագրության, ընդունված և քննության առնված բողոքների հասցեատերերի «առյուծի բաժինը» կազմել են ապահովագրական ընկերությունները: Միայն անցած տարի այս ուղղությամբ գրասենյակ է դիմել 591 քաղաքացի: 208 դիմում- բողոք ուղղված է եղել բանկերի, 6-ը` գրավատների, 5-ը` վարկային կազմակերպությունների դեմ:
Գրասենյակ դիմած բոլոր քաղաքացիներին տրամադրվում է խորհրդատվություն: Անհրաժեշտության դեպքում ենթակա բողոքները կա՛մ ուղղարկվում են քննության, կա՛մ հասցեագրվում այլ կառույցների:
Ֆինանսական հաշտարարի գրասենյակի ղեկավար Փիրուզ Սարգսյանի տեղեկացմամբ` բոլոր բողոքները ենթարկվում են նախնական ուսումնասիրության: Պահանջներն ընդունող մասնագետները տվյալների միասնական բազայում գրանցում են բոլոր բողոքները և հաճախորդներին տալիս են մանրամասն պարզաբանում: Մասնագետների խորհուրդն ուսումնասիրում է բոլոր փաստացի հանգամանքները, այնուհետև` նեգրավում փորձագետներին: Առավելագույնը 28 աշխատանքային օրվա ընթացքում հաշտարարը որոշում է կայացնում պահանջը բավարարելու կամ մերժելու մասին: Գործերի բացասական ելքերի դեպքում, խնայելով հաճախորդների ժամանակը, պահանջը չի ընդունվում քննության:

Հաշտարարը նշեց, որ բողոքները ստացվում են տարբեր եղանակներով` թե՛ հեռախոսազանգերով, թե՛ այցելություններով և թե՛ համացանցով:

Փիրուզ Սարգսյանի խոսքով` մի կողմից լավ է, որ մեծացել է գրասենյակի նկատմամբ քաղաքացիների վստահությունը, հետևաբար նաև ֆինանսական միջնորդությունը, մյուս կողմից` խնդիրներ չէին առաջանա բավարար գիտելիքներ ունենալու պարագայում: Նա կարծում է, որ եթե մարդիկ լիարժեք ծանոթ լինեն ֆինանսական գործառույթներին և իմանան իրենց իրավունքներն և պարտավորությունները, ապա հնարավորինս զերծ կմնան առաջացող խնդիրներից: Ուստի, նրանց իմացությունը բարձրացնելու համար 2011-ից մշակվել և իրականացվում է Սպառողների ֆինանսական կրթության և իրազեկության բարձրացման ծրագիրը:
Լ.Ն

Անկախ

2014 թ. հունվարի 1-ից բոլոր այն քաղաքացիներին, որոնց անձնագրի ժամկետը լրանում է, սովորական անձնագրերի փոխարեն ստանում են կենսաչափական տվյալներ պարունակող նույնականացման քարտեր և կենսաչափական անձնագրեր: Եթե առաջինը պարտադիր է, ապա երկրորդը` ըստ ցանկության:
Ներկայումս անձնագիրը ծառայում է և՛ որպես ճամփորդական փաստաթուղթ, և՛ երկրի ներսում անձի նույնականացման միջոց, սակայն այժմ այս գործառույթները կբաժանվեն էլեկտրոնային նոր անձնագրի և նույնականացման էլ-քարտի` ID քարտի միջև: 16 տարեկանից բարձր ցանկացած ՀՀ քաղաքացի կունենա էլեկտրոնային նույնականացման քարտ, որը համարվում է քաղաքացիությունն ու ինքնությունը հաստատող փաստաթուղթ և ՀՀ տարածքում կարող է լիարժեք փոխարինել ներկայիս անձնագրերին ու սոցիալական քարտերին: Քարտը կպարունակի տեղեկատվություն քաղաքացու վերաբերյալ և պաշտպանված կլինի անվտանգության հատուկ գործիքներով: Ապագայում այն կարող է նաև ծառայել որպես բժշկական քարտ, վարորդական իրավունքի վկայական, վճարային քարտ:

Նախատեսվում է, որ նոր կենսաչափական անձնագիրը կդառնա ճամփորդական փաստաթուղթ ՀՀ այն քաղաքացիների համար, որոնք ճամփորդում են ՀՀ տարածքից դուրս:

Նոր անձնագրերի հիմնական տարբերությունն այն է, որ այն իր վերջին էջում պարունակում է չիպ կամ էլեկտրոնային կրիչ, որում զետեղված են քաղաքացու կենսաչափական տվյալները, այդ անձնագրում առկա է նաև տիրոջ մատնահետքը:

Կենսաչափական տվյալներ պարունակող նոր անձնագրի պետտուրքը 25 հազ. դրամ է, իսկ նույնականացման քարտի պետտուրքը` 3 հազ. դրամ: Վերջինս 2014-ից պարտադիր է: Նույնականացման քարտերն աղքատության նպաստ ստացող ընտանիքի անդամներին և 16 տարին լրացած անձանց առաջին անգամ տրամադրվելու են անվճար:

Ոստիկանությունը տվյալ փաստաթղթերը պարտավոր է տրամադրել 15 աշխատանքային օրվա ընթացքում, իսկ ավելի կարճ ժամկետում ստանալու համար պետք է լրացուցիչ գումար վճարել: Մասնավորապես, 1 աշխատանքային օրվա ընթացքում ստանալն արժե 20 հազար դրամ, երեք աշխատանքային օրում` 10 հազար դրամ, 5 աշխատանքային օրում` 5 հազար դրամ:

Հասկանալի է` պետության կողմից տեղեկատվական տեխնոլոգիաների զարգացումը ենթադրում է Էլեկտրոնային կառավարման համակարգի ներդրում, որն էլ իր հերթին պահանջում է նորարարություն տեխնոլոգիաների բնագավառում: Էլկառավարման արդյունավետ ներդրման համար անհրաժեշտ է համակարգի բոլոր մասնակիցների ապահով և անվտանգ նույնականացում, ինչը հնարավոր է նույնականացման համընդհանուր համակարգի ներդրման շնորհիվ:

Իհարկե, այս նոր անձնագրերը տեխնիկապես ավելի բարձր մակարդակի փաստաթղթեր են` ժամանակի և տեխնոլոգիական զարգացման պահանջը: Բայց այս ոլորտում մենք խնդիր ունենք` վճարունակ չենք: Հայաստանում, ըստ պաշտոնական վիճակագրության, ամեն երրորդ մարդը համարվում է աղքատ, այսինքն` ամսական ստանում է 37 հազար դրամից պակաս գումար: Ինչ խոսք, 37 հազ. դրամի մեջ 3 և առավել ևս` 25 հազար դրամը` մեծ փողեր են: Այսինքն` գոնե ամեն 3-րդ մարդու համար այդ անձնագրերն ու նույնականացման քարտերը ստանալը լրացուցիչ ֆինանսական դժվարություններ է ստեղծում: Այդպիսի դժվարություններ են ունենում նաև այն մարդիկ, որոնք 50-60 հազ. դրամ աշխատավարձ են ստանում: Այսինքն` նրանք միայն կենսաչափական անձնագիր ստանալու համար պետք է վճարեն իրենց մեկ ամսվա աշխատավարձի կեսը: Ասենք` ավելի բարձր ստացողների համար էլ այդ անձնագրերն ու քարտերը չի կարելի էժան համարել: Էլ չասենք թոշակառուների համար ինչպիսի նոր խնդիրներ կարող են ստեղծվել, որոնք իրենց ամբողջ ամսվա թոշակը կոպեկ-կոպեկ բաշխում են ըստ օրերի, ժամերի, դողում յուրաքանչյուր լումայի համար:

Բայց թոշակառուների հարցում մեկ այլ հանգամանք էլ է ուշադրության արժանի:
Մեր ծանոթ թոշակառուներից մեկը վերջերս փորձում էր նոր անձնագիր ձեռք բերել, վախենում էր, որ հին անձնագրով իր թոշակը չի կարող ստանալ: Վերադառնալով անձնագրային բաժնից` նա նեղսրտած ասաց, որ նոր անձնագրերը շատ թանկ արժեն ու ինքը, ամենայն հավանականությամբ, առանց անձնագրի էլ կյանքին հրաժեշտ կտա, քանի որ այդքան գումար չի կարողանա «կուտակել»: Անձնագրային բաժնում այդ տատիկին` հարևանուհուս, խորհուրդ էին տվել ձեռք բերել ոչ թե նոր ու թանկարժեք անձնագիր, այլ միայն նույնականացման քարտ, որն անհամեմատ ավելի էժան է: Նրան ասել էին, որ դա նրան լիուլի բավարար է, ու շեշտել էին, թե տատիկը հո արտասահման չի գնալու, որ նոր անձնագիրը պետք գա…

Սա, արդեն, «լուրջ» մոտեցում է, որ մի բան է հուշում. թոշակառուներին Հայաստանում կյանքի հաշիվներից կամաց-կամաց հանում են: Երկու տարի առաջ, երբ ամառային արձակուրդն անցկացնում էի Շրի-Լանկայում, այն հյուրանոցում, որտեղ կանգ էինք առել, հանգստացողների 80 տոկոսը Մեծ Բրիտանիայից ու սկանդինավյան երկրներից եկած թոշակառուներ էին: Ընդ որում, եթե երիտասարդներն այնտեղ հանգստանում էին 1-2 շաբաթ, ապա այդ թոշակառուները` հիմնականում 1-1.5 ամիս, այն էլ` 4- աստղանի հյուրանոցում, տուրեր պատվիրելով և այլն: Այսինքն` այնքան թոշակ էին ստանում ու այնքան խնայողութուններ ունեին, որ 1-1.5 ամիս բավականին թանկարժեք ծառայություններից օգտվելը նրանց համար խնդիր չէր: Իսկ մեզ մոտ ասում են` դե թոշակառուն ո՞ւր է գնալու…

Մյուս կողմից` Հայաստանը, համենայն դեպս ՄԱԿ-ի տվյալներով, ծերացող երկիր է, և ոչ հեռու ապագայում թոշակառուները մեր ազգաբնակչության ավելի մեծ հատվածը կկազմեն, քան աշխատունակ ու ոչ չափահաս հատվածները: Այս խնդիրը, որը, ի դեպ, միայն Հայաստանին չէ բնորոշ, արդեն իսկ եվրոպական մի շարք զարգացած երկրներում հայեցակարգային բեկումներ էառաջացրել: Մասնավորապես, Գերմանիայում, որը ժողովրդագրության առումով գրեթե նույն խնդիրներն ունի, ինչ Հայաստանը, ներմուծել են «Ցկյանս ուսումնառություն» եզրույթը: Այսինքն` նրանք այնպիսի համակարգեր են փորձում ներդնել, որոնց արդյունքում մարդը, նույնիսկ կենսաթոշակային տարիքի հասնելուց հետո, կարողանում է վերապատրաստվել, նոր մասնագիտացում ձեռք բերել, կրթություն ստանալ ու շարունակել թե՛ իր, թե՛ երկրի համար բարիքներ ստեղծել: Ու «թոշակառու» բառը, բացի տարիքից, այլ բանի հետ չի զուգորդվում, պետական մարմինները չեն շտապում նրան «դուրս գրել» ակտիվ կյանքով ապրողների շարքից:

Արժե այս մասին մտածել, ու եթե անգամ չես կարող թոշակառուների կարևորությունն ու պիտանիությունը ինչ-որ բանով ընդգծել, գոնե պետք էլ չէ ծանրացնել նրանց առանց այդ էլ ծանր կյանքը: Թե՞ հայ թոշակառուների ճակատագիրն է միշտ լինել երկրորդական, պասիվ` կար ու կարկատան անողի, թոռնիկ պահողի, գուլպա գործողի և նման այլ դերերում:

Հայաստանի ուսանողական մարզական խաղերը բուհերի սովորողների համար երրորդ քննաշրջան են: Մեր երկրում այդպիսի հաստատությունների թիվն անցնում է ութ տասնյակից, սակայն նախկին փորձը ցույց է տվել, որ ոչ բոլորի սովորողներն են մասնակցում խաղերին: Տարիներ ի վեր սա մտահոգող հարց է, այն դեպքում, երբ մեր երկրի ուսանողական մարզական ֆեդերացիայի նախագահն ի պաշտոնե Հայաստանի ԿԳ նախարարն է: Թե ինչու վիճակը չի շտկվում, երբ են սկսվելու առաջիկա խաղերը, փորձեցինք պարզել Հայաստանի ուսանողական մարզական ֆեդերացիայի փոխնախագահ, «Հայաստան» մարզական միության նախագահ Ռազմիկ Ստեփանյանից:

– Հայաստանի ուսանողական մարզական ֆեդերացիան միայն խաղերի կազմակերպչական հարցերով է զբաղվում: Բուհերի ռեկտորները փորձում են աջակցել, սակայն պատկերը կրկնվում է: Չմասնակցելու պատճառները տարբեր են: Մարտի վերջին կմեկնարկի շախմատի մրցաշարը: Ապա պայքարի ոլորտ կներգրավվեն հանդբոլիստների հավաքականները: Խաղերի բացումն էլ կկայանա ապրիլի 1-ին` Ֆիզիկական կուլտուրայի հայկական պետական ինստիտուտի մարզասրահում անցկացվելիք հանդբոլի մրցաշարի ժամանակ: Շախմատի մրցաշարը թիմային է, սակայն կկայանա նաև արագ շախմատի անհատական մրցաշար:
Խաղերի ծրագրում 9 մարզաձև է, դրանց թիվն ավելացել է: Հարաբերությունները որոշելու հնարավորություն կունենան նաև ձյուդոյիստները, հրաձիգները: Հրաձգության մրցումներին օդամղիչ զենքով ամեն բուհից մասնակցելու է 3 մարզիկ: Նշանառուներն առաջին անգամ են մրցելու խաղերում, այդ է պատճառը, որ հնարավորն արվել է, որպեսզի դժվարություններ չառաջանան և մասնակիցների թիվը մեծ լինի: Ձյուդոյի մրցաշարում միայն մարզիկները հանդես կգան: Կկազմակերպվի ձյուդոյի անհատական մրցաշար:
Կանցկացվեն նաև վոլեյբոլի, բասկետբոլի, ֆուտզալի, սեղանի թենիսի, հանդբոլի մրցաշարեր: Բացառությամբ վերջինի, մյուս մարզաձևերի մրցումներում կարողությունները կփորձեն ուսանողները և ուսանողուհիները: Եթե մի քանի թիմ հանդբոլիստուհիների մրցաշարին մասնակցելու հայտ ներկայացնի, ապա այդ մրցաձևի ստուգատես էլ կկազմակերպվի: Ինչ վերաբերում է ֆուտզալին, ապա նախորդ խաղերին գեղեցիկ սեռի ներկայացուցիչների 6 հավաքական է մասնակցել: Փաստը խոսուն է և վկայում է, որ այդ մարզաձևը բուհերում տարածում ունի: Աթլետիկայի ծրագրում մի քանի մատչելի մրցաձևեր են:
Այս խաղերը տարբերվում են նախորդներից ոչ միայն նրանով, որ ծրագրում նոր մարզաձևեր կան: Հարցն այն է, որ թույլատրվել է մասնակցել բուհերի բոլոր սովորողներին, անկախ այն հանգամանքից, թե այս կամ այն մարզիկն ինչպիսի պատրաստականություն ունի: Նախկինում սահմանափակումներ էին կիրառվում: Ստացվում էր, որ եթե ուսանողը բարձրակարգ մարզիկ է, չի կարող օգնել իր բուհի հավաքականին: Այնպես որ, այս անգամ մարտական կազմով մասնակցելու են նաև Ֆիզիկական կուլտուրայի հայկական պետական ինստիտուտի թիմերը:

– Սուպերեզրափակիչներ կայանալո՞ւ են:
– Եթե ցանկություն կլինի, ապա այդպիսի լրացուցիչ մրցամարտեր կացկացվեն. կմրցեն տարբեր մարզաձևերի թիմային մրցումներում առաջին և երկրորդ տեղերը գրավողները: Ի դեպ, խորհրդակցություն է անցկացվել, որին մասնակցել են շուրջ երկու տասնյակ բուհերի ներկայացուցիչներ, և այդ կարգի ամեն խնդիր քննարկվել է: Մինչև փետրվարի վերջը շարունակվելու է խաղերի մասնակցության հայտերի ընդունումը: Միայն դրանից հետո պարզ կդառնա, թե քանի բուհ է մասնակցելու խաղերին:

– Կա՞ն դժվարություններ:
– Համապատասխան մարզակառույցներ ընտրելու խնդիր ունենք: Նպատակն այն է, որ ամեն բան բարձր մակարդակով կազմակերպվի: Անհրաժեշտ չափերի ֆուտզալի մարզասրահներ գտնելու հարց կա: Մասնակցել ցանկացող թիմերի թիվը շատ է: Այնպես որ, ամենայն հավանականությամբ, կպահանջվի երկու մարզասրահի առկայություն: Հնարավոր է` եզրափակիչն անցկացվի Հայաստանի ֆուտբոլի ակադեմիայի` Ավանում գտնվող դահլիճում:

– Բացի Երևանի բուհերից, խաղերին կմասնակցե՞ն Հայաստանի մյուս բնակավայրերի ներկայացուցիչները:
– Տարիների փորձը ցույց է տվել, որ Գյումրիի, Վանաձորի, Արցախի բուհերը պարտադիր մի քանի մրցաձևերում մասնակցում են: Գավառի ներկայացուցիչները միայն այս կամ այն մրցաձևերում են հանդես գալիս: Ֆինանսական խնդիրների պառճառով է, որ հաստատությունների ներկայացուցիչները չեն կարողանում մեծ թվով պատվիրակներ գործուղել մրցաշարերին մասնակցելու:

– Ուսանողական մարզական ֆեդերացիայի նախագահը ՀՀ ԿԳ նախարար Արմեն Աշոտյանն է: Գերատեսչությունն ինչո՞ւ չի ուսումնասիրում և պահանջ ներկայացնում, որ բուհերում սովորողների համար ֆիզիկական կուլտուրայով և սպորտով զբաղվելու պայմանաններ ստեղծվեն, հաստատությունների ղեկավարները մարզաբազաները բարեկարգեն, սարքավորեն նորերը կամ էլ պարզապես դրանք վարձակալեն:
– Մի քանի տարի առաջ ՀՀ սպորտի և երիտասարդության հարցերի և ՀՀ ԿԳ նախարարությունները համատեղ ուսումնասիրություններ կատարել են: Պատկերը, մեղմ ասած, գոհացնող չէր, սակայն հետագայում անդրադարձ չեղավ:

– Բայց ՀՀ ԿԳ նախարարությունը կարող է զրկել բուհերին աշխատելու արտոնագրից:
– Դա կարող է կիրառվել այն դեպքում, երբ հաստատությունը մարզական պայմաններ չունի և դրանք չի էլ վարձակալում: Իրականում բուհերը մեծ հնարավորություններ չունեն: Ներկայումս «Հայաստան» մարզական միության սեղանի թենիսի մարզասրահից վարձակալությամբ օգտվում է երեք բուհ և ամիսը վճարում 20 հազար դրամ: Դա բավարար չէ անգամ էլեկտրաէներգիայի, դահլիճը մաքրելու վճարների համար:

– 2015-ի հոկտեմբերին Երևանում անցկացվելու է շախմատի Եվրոպայի ուսանողների առաջնությունը: Այդ ստուգատեսի մասնակիցներին հավուր պատշաճի հյուրընկալելու հնարավորություններ կա՞ն:
– Այդ ուղղությամբ աշխատանքներ կատարվում են: Դեռևս հստակցված չէ, սակայն հավանական է` այն անցկացվի Հայաստանի շախմատի ակադեմիայում: Աջակցելու է կառավարությունը: Ամենայն հավանականությամբ, կպահանջվի 20-25 մլն դրամ: Ի դեպ, այս տարի Հայաստանի ժողտնտեսության համալսարանի հավաքականը մասնակցելու է Եվրոպայի ուսանողական մարզական խաղերի ծրագրով ֆուտզալի մրցաշարին: Ֆիզիկական կուլտուրայի հավաքականն էլ խաղալու է սեղանի թենիսի մրցաշարում: Արդեն այդ թիմերի հայտերն ուղարվել են, և մերոնց մասնակցությունը հաստատել ենք, կանխավճարներն էլ` մուծել: Երկու տարին մեկ կազմակերպվող այդ խաղերն այս տարի կայանալու են օգոստոսին Հոլանդիայի Ռոտերդամ քաղաքում:

– Սակայն, խաղերի ծրագրում շատ մարզաձևեր կան, բացի այդ, ամեն տարի կազմակերպվում են Եվրոպայի, աշխարհի ուսանողական տարբեր մարզաձևերի առաջնություններ, որոնց Հայաստանից պատվիրակներ չեն լինում: Ո՞րն է մեր երկրի ներկայացուցիչների խաղերից դուրս մնալու պատճառը:
– Այդ առաջնություններին մասնակցում են տարբեր երկրների բուհեր, և ամեն երկրից կարող են նաև մի քանի բուհեր մասնակցել նույն մրցաձևի առաջնություններին: Իսկ միջազգային ֆեդերացիաները առաջնություններ են անցկացնում ուսանողների ազգային հավաքականների միջև: Մեր երկրից, որպես կանոն, մասնակցում են ծանրորդները: Հայաստանի ծանրամարտի ֆեդերացիան հնարավորություններ ունի, այդ է պատճառը, որ այդ նպատակով ֆինանսներ են առանձնացվում: Հայաստանի ուսանողական մարզական ֆեդերացիան միայն հաստատում է և երաշխավորում, որ երկաթախաղի մեր վարպետները հանդես գան այդ մեկնարկներում: Հայաստանի ուսանողական մարզական ֆեդերացիայի ֆինանսական հնարավորությունները սահմանափակ են: Օրինակ` 2013-ի դեկտեմբերին ստիպված էինք բաց թողնել Համաշխարհային ձմեռային ուսանողական մարզական խաղերը:

– Մի՞թե միայն փողի պակասն էր պատճառը:
– Մասնակից մարզիկներ էլ չկային:

– Այդուհանդերձ, քաղաքական առումով ճիշտ չէ՞ր լինի, որ մեր երկիրը թեկուզ մեկ պատվիրակ ուղարկեր, որպեսզի մասնակից երկրների դրոշների կողքին նաև Հայաստանի եռագույնը փողփողար:
– Հայաստանի դահուկային սպորտի ֆեդերացիայի ղեկավարության հետ այդ մասին նախապես խոսել էինք: Պայմանավորվել էինք նաև Հայաստանի գեղասահքի ֆեդերացիայի ներկայացուցիչների հետ: Համապատասխան գեղասահորդ չգտնվեց: Կար մեկը, սակայն ուսանող չէր, տարիքն էլ փոքր էր: Վստահեցնում էին, որ «հայկական» տարբերակով այդ հարցը կարելի է կարգավորել, բայց բան դուրս չեկավ: Դահուկավազորդի մասնակցության համար էլ ֆինանսներ չգտնվեցին:

– Հայաստանի կառավարությունը ֆինանսավորում է, լուծում օլիմպիական խաղերի մեր պատվիրակների մասնակցության հարցերը: Հնարավոր չէ, որ ուսանող մարզիկներին էլ նույնպիսի աջակցություն դրսևորվի:
– Հայաստանի կառավարությունն առայժ ֆինանսավորում է միայն Համաշխարհային ուսանողական ամառային մարզական խաղերի մասնակիցների ծախսերը: Հավելենք, որ 2013-ին Հայաստանի ձյուդոյիստները և թհեքվանդոյիստները նորամուտ են ունեցել, մասնակցել են Եվրոպայի ուսանողական առաջնություններին: Դրանք անցկացվել են Պորտուգալիայում և Ռուսաստանում` Մոսկվայում: Վերջինիս արդյունքում մերոնք տիրացել են 1 արծաթե և 2 բրոնզե մեդալի:

Առաջին ագամ կկայանան Համահայկական ձմեռային խաղեր: Ստուգատեսի ծրագրում 4 մարզաձև է` դահուկավազք, լեռնադահուկային սպորտ, սնոուբորդ և տափօղակով հոկեյ: Հոկեյի մրցաշարը կայանալու է Երևանի մարզահամերգային համալիրում, իսկ մյուս մարզաձևերի մրցումների մասնակիցներին հյուրընկալելու է Ծաղկաձորը: Ծաղկաձորում փետրվարի 24-ին ժամը 20-ին կայանալու է խաղերի բացման հանդիսավոր արարողությունը:

Համահայկական 5 ամառային խաղեր են անցկացվել, բայց առաջին անգամ է, որ ձմեռային ստուգատես է կազմակերպվում:
Կազմակերպիչները կարևորում են ոչ թե արդյունքը, այլ մասնակցությունը: Նպատակն այն է, որ հնարավորինս շատ սփյուռքի հայրենակիցներ հանդես գան: Նախատեսվում է, որ երկու տասնյակ երկրների շուրջ 300 մարզիկ-մարզուհի մասնակցի խաղերին:
Ինքնին հարց է առաջանում, թե ի՞նչ միջոցներով են կայանալու խաղերը:
Ի դեպ, սկզբում, երբ որոշվել էր համահայկական խաղեր կազմակերպել, նպատակն այն էր, որ Համահայկական խաղերի համաշխարհային կոմիտեն անկախ մարմին լինի և ինքնուրույն հոգա բոլոր ծախսերը: Ճանաչված դիվանագետ, վաղամեռիկ Աշոտ Մելիք-Շահնազարյանը, որի մտահղացմամբ են այս խաղերը 1997-ին ծնունդ առել և կյանքի կոչվել (նա Համահայկական խաղերի համաշխարհային կոմիտեի նախագահ, ՀԱՕԿ-ի փոխնախագահ է եղել), դա էր համարում առանցքային նպատակը: Բայց այդ սկզբունքային հարցը հետագայում վերանայվեց:
Ի դեպ, նախորդ ամառային խաղերը գրեթե ամբողջովին հովանավորների միջոցներով են կազմակերպվել, և անգամ պետության տրամադրած ֆինանսների մեծ մասը խաղերի ավարտից հետո վերադարձվել է:
Որպես կանոն, մարզիկների փոխադրամիջոցների, մարզական գույքի և հանդերձանքի ծախսերը հոգում են այն կազմակերպությունները, որոնք նրանց գործուղում են:
Կազմակերպիչները, հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ ձմեռային խաղերն առաջին անգամ են անցկացվելու, խոստացել են լուծել գիշերավարձի, սննդով ապահովման, մարզաբազաների տրամադրման, խաղերի բացման և փակման հանդիսավոր արարողությունների, մրցումների անցկացման հարցերը: Որպես ընդառաջ քայլ` պատերազմական իրավիճակում գտնվող Սիրիայի մեր հայրենակիցներն էլ ֆինանսական բոլոր խնդիրներում են աջակցություն ստանալու:
Այս ամենը կարգավորվելու է հովանավորների միջոցներով: Իսկ թե ովքեր են նրանք, առայժմ չի հրապարակվում: Ակնհայտ է, որ նպատակ կա ամեն ինչ տեղը տեղին կատարելու:
Նշանակվել է խաղերի հանդիսությունների բեմադրիչ ռեժիսոր` Ռուբեն Հովհաննիսյանը: Ռեժիսորն է Հրաչ Քեշիշյանը, նկարիչ-ձևավորողը` Բագրատ Դիվանյանը: Խոսք չկա նաև այն մասին, թե ինչքան փող է պահանջվելու կազմակերպչական աշխատանքի համար: Մինչդեռ դա պետական գաղտնիք չէ, թափանցիկությունն ընդունված կարգ է: Թարմ օրինակ` Ռուսաստանի ներկայացուցիչները հրապարակավ հայտնում են, թե ինչպիսի ահռելի ծախսեր են կատարել ձմեռային ընթացիկ օլիմպիական խաղերը կազմակերպելու համար: Դրանում արտասովոր ոչինչ չկա: Զարմանալի կլիներ, եթե այդ մասին ոչինչ չհայտնվեր:

Վեց տարի բժշկական համալսարան, երկու տարի` կլինիկական օրդինատուրա` հոգեբույժի մասնագիտությամբ:

Երիտասարդ մասնագետ Բյուրակն Իշխանյանի համար այդ ոչ այնքան «արդիական» մասնագիտությունն ընտրելն ամենևին ինքնանպատակ չէր: Նա իսկապես ուզում էր հայկական հոգեբուժության ոլորտում դեր ունենալ` հասկանալով, որ այդտեղ անելիքները շատ են: Բացի այդ, ոլորտն իսկապես հետաքրքրում էր որպես բժշկության մեջ ամենխորհրդավոր և չբացահայտված ճյուղ:
Սակայն օրդինատուրա ընդունվելուց հետո նրան գիտելիքներից ավելի հիասթափությունների շարան էր սպասում: «Բժշկականում վեց տարի գերազանց սովորելուց, կարմիր դիպլոմով ավարտելուց հետո էնտուզիազմով գնում ես հիվանդանոց ու հանկարծ հասկանում ես, որ բոլորն էնտեղ թքած ունեն քեզ վրա: Հանձնարարություն են տալիս, ոգևորությամբ պատրաստվում ես, բայց լսող չկա, գրականության ցանկ ես ուզում, առաջարկում են 90-ականների սկզբին լույս տեսած մի գիրք, որը կարդացել ես 5-րդ կուրսում, և այդպես շարունակ»,- թվարկում է նա:
Հասկանում է, որ ուսումը շարունակելու համար պետք է դուրս գա Հայաստանի սահմաններից: Դիմում է եվրոպական տարբեր համալսարաններ: Բայց մինչ հաջողությունը կժպտար, երկու տարին անցնում է, ավարտում է օրդինատուրան, որից հետո Եվրամիության «Էրասմուս Մունդուս» կրթաթոշակի ծրագրով մեկնում է Եվրոպա և սովորում երեք համալսարաններում` Գերմանիայում, Հոլանդիայում և Ֆինլանդիայում: «Միգուցե տարօրինակ հնչի, բայց Եվրոպայում սովորելն ինձ համար շատ ավելի հեշտ էր, քան Հայաստանում: Ազատ ժամանակ շատ ունեի և հետաքրքիր բաներով էի զբաղվում: Էնտեղ շեշտը դրված է ոչ թե նրա վրա, որ ինչ-որ գրքեր անգիր անես, գնաս քննությունդ ստանաս, այլ որոշակի հմտություններ ձեռք բերես: Օրինակ` ես սովորեցի գիտական հետազոտություններ անել, գիտական հոդվածներ գրել, ավելի պրակտիկ բաներ, որոնք հատկապես գիտությամբ զբաղվելու համար շատ կարևոր էին»,- ասում է նա:

Երկու տարի անց` 2013-ին, ավարտելով ուսումը, երիտասարդ մասնագետը վերադառնում է հայրենիք` մոռացած նախկին հիասթափությունները, զինված հարուստ գիտելիքներով, մեծ ոգևորությամբ և ամենակարևորը` ռոմանտիկ երազանքներով: Այդ ժամանակ անկեղծորեն հավատում էր, որ իրեն Հայաստանում գրկաբաց կընդունեն, քանի որ ոլորտում երիտասարդ մասնագետներ, այն էլ` դրսում վերապատրաստված, մատների վրա կարելի է հաշվել:
Դիմում է առողջապահության նախարարություն, որ օգնեն աշխատանք գտնել: Ամենահետաքրքիրն այն է, որ ուզում էր մարզում աշխատել` լավ իմանալով մարզերում տիրող անմխիթար վիճակը: Առողջապահության նախարարությունից փորձում են օգնել, բայց պարզվում է` պահանջարկն այնքան էլ մեծ չէ. մե՛կ թափուր աշխատատեղեր չկան, մե՛կ արդեն զբաղեցրել են կամ էլ այնպիսի վատ պայմաններ են, որ ինքն է հրաժարվում:
«Մի դեպքում կարծես թե համաձայնության եկել էինք: Հասա Դիլիջան, և երբ գնացի հիվանդանոցի գլխավոր բժշկի մոտ, զգացի, որ այնտեղ էլ ինձ չեն սպասում կամ միգուցե ինչ որ ակնկալիքներ ունեին»,- ենթադրում է նա:

Մարզերում աշխատելու նրա երազանքն ի վերջո հօդս է ցնդում, ու նա որոշում է աշխատանք գտնել մայրաքաղաքում: Պարզվում է` դա այստեղ էլ հեշտ բան չէ: Մի քանի տեղ դիմում է. ապարդյուն: Ի վերջո, Երևանի մանկավարժական համալսարանում մեկ կիսամյակով դասախոսի աշխատանք է գտնում և սկսում է մագիստրատուրայում «Խոսքի խանգարումների նյարդահոգեբանական և նյարդալեզվաբանական վերլուծություն» դասավանդել: Ասում է, որ արևմտյան դպրոցն այստեղ լրիվ նորություն է, քանի որ հիմնականում ուսուցումը ռուսական դպրոցի հիման վրա է: Խոստովանում է, որ չի կարողանում ուսանողների համար ապահովել այն մակարդակը, ինչ որ ինքն է ստացել Եվրոպայում. «Ուսանողներից տարրական մաթեմատիկա պահանջելը լուրջ խնդիր է, լեզուներ չգիտեն: Մագիստրատուրայի ուսանողներ են, բայց քննության ժամանակ իրարից արտագրում են, պրեզենտացիաներն իրարից «թխած» ներկայացնում են: Եվրոպայում նման բաները բացառված են, ուղղակի ամոթ է»,- ասում է նա:

Սակայն մանկավարժականում ամենազավեշտալին Բյուրակն Իշխանյանի աշխատավարձն էր: Ամսական եկամուտը ողջ դասախոսությունից կազմում է երեք հազար դրամից մի փոքր ավելի, այո, հենց այդքան: Դասախոսում է շաբաթական մեկ օր, և մեկ դասախոսությունը մոտ 800 դրամ են հաշվում: «Ընդհանրապես այստեղ ժամավճարի գաղափարն աբսուրդ է. հաշվում են միայն լսարանում եղած ժամանակահատվածը` այդ 80 րոպեն: Բայց այն, որ ես երկու-երեք օր գրականություն եմ կարդում, «սլայդներ» եմ պատրաստում և այլ աշխատանք եմ կատարում մինչև լսարան մտնելը` հաշվի չի առնվում»:

Երբ նա իր նորզելանդացի ընկերուհուն, որը նույնպես դասախոսում է, պատմել է իր աշխատանքային «արքայական» վարձատրության մասին, ընկերուհին զարմացած է մնացել` ասելով, որ իրենց մոտ, երբ դասախոսը նոր առարկա է դասավանդում, առաջին կիսամյակում նրան երկու-երեք անգամ ավելի են վճարում` հաշվի առնելով այն, որ նա որոշակի ժամանակ է ծախսում նյութը պատրաստելու վրա: Իսկ ընդհանրապես, այնտեղի և այստեղի վարձատրության միջև ընդհանուր եզրեր անգամ հնարավոր չէ գտնել:

Դասախոսությանը զուգահեռ Բյուրակնը նաև աշխատանքի է անցնում Նուբարաշենի հոգեբուժարանում: Սակայն դա էլ նրա երազած աշխատանքը չէր. նախ` աշխատավարձն է շատ ցածր` 67 000 դրամ, որի մեկ երրորդը գնում է ճանապարհածախսի վրա, երկրորդ` իր գիտելիքները լիարժեք կիրառելու «ճակատ» չունի: «Աշխարհում շատ բան է փոխվում, զարգանում, բայց դա չի հասնում Հայաստան: Խնդիրն այն է, որ մեզ մոտ հոգեբուժարանները պետական են, պետպատվերով են աշխատում, մրցակցություն չկա: Մյուս կողմից էլ, եթե պետպատվերով չլինի, այդ հիվանդների մեծ մասը սոցիալապես ծանր վիճակում է, չի կարողանա ծախսերը հոգալ: Մի խոսքով, հոգեբուժարաններն ահավոր թշվառ վիճակում են, պետք է ինչ-որ լուծում գտնել»:

Հասկանալով, որ իր մտածածն ու երազածն ամենևին չեն համապատասխանում հայաստանյան իրականությանը, այստեղ պարզապես լճանում է, իսկ վաստակած գումարով անգամ ամենատարրական ծախսերը չի կարողանում հոգալ, Բյուրակնը կրկին բռնում է Եվրոպայի ճամփան:

Ահա, ամիսներ առաջ Բյուրակնը մրցույթով ընդունվել է Կոպենհագենի համալսարան, որտեղ նրան առաջարկել են ուսումնական ծրագիր` աշխատանքային պայմանագրով: Ավելի լավ առաջարկ հնարավոր էլ չէր սպասել: Նա դեռ այստեղ է, բայց ապագա ղեկավարի հետ արդեն սեպտեմբերի անելիքներն է պլանավորում: «Շատ հետաքրքիր գիտական միջավայր է ինձ սպասում, որը Հայաստանում այնքան պակասում է: Էստեղ ում ասում ես` գիտություն, քմծիծաղ է տալիս»,- ասում է Բյուրակնը,- միջակության մթնոլորտում մնալն անիմաստ է: Հայաստանն ասես միջակների երկիր լինի, այստեղ բարձր գիտելիքներ առանձնապես պետք չեն»:
Ծրագիրը երեք տարով է, բայց երիտասարդ հոգեբույժը Հայաստան վերադառնալու հավանականությունը շատ փոքր է համարում: Ասում է. «Այդ անգամ, երբ ավելի բարձր որակավորմամբ վերադառնամ, հիասթափությունս ավելի մեծ կլինի, ավելի լավ է` չվերադառնամ»:

Կվերադառնա, եթե, ինչպես ինքն է ասում, Հայաստանում այդ երեք տարվա մեջ կտրուկ փոփոխություններ լինեն, ինչին, ցավոք, չի հավատում: «Հայաստանը լուրջ վերանորոգման կարիք ունի. բոլոր ոլորտներում: Ինչպես համակարգիչն են «ֆորմատ» անում, մեր երկիրն էլ պետք է լրիվ անջատել ու «ֆորմատ» անել»:
Ի դեպ, նշում է, որ համակուրսեցիներից շատերն են արտերկիր մեկնել, ոմանք էլ, որոնք դեռ չեն մեկնել, այդ ուղղությամբ քայլեր են ձեռնարկում:

Բյուրակնի համար Հայաստանը լքելը, այն էլ` այլևս չվերադառնալու մտադրությամբ, չափազանց դժվար է, քանի որ սիրում է իր երկիրը, իր լեզուն: Ասում է, որ իր համար օտար երկրում ամենասարսափելին հայերեն չխոսելն է, չնայած լեզվական խնդիր ընդհանրապես չունի և վարժ տիրապետում է անգլերենին, ֆրանսերենին, ռուսերենին, ձեռքի հետ էլ` գերմաներենին, իսպաներենին, հոլանդերենին ու ֆիններենին: «Բայց, մյուս կողմից էլ, հոգեպես գոնե հանգիստ եմ և չեմ տանջվի այն մտքից, որ կարող էի այստեղ մնալ, ինչ-որ բան անել և չարեցի: Ես եկա և համոզվեցի, որ ոչինչ անել չեմ կարող, այստեղ ինձ ոչ ոք չէր սպասում»:

Անի Գասպարյան

Անկախ

Եթե անցյալ տարի այս օրերին Հայաստանի ներքաղաքական կյանքում հարյուրհազարավոր մարդիկ շունչները պահած սպասում էին, թե ինչ որոշում կկայացնի Րաֆֆի Հովհաննիսյանը, ապա ուղիղ մեկ տարի անց նա նույնիսկ, նախօրոք պլանավորված հանրահավաքը փոխարինեց լրագրողների հետ հանդիպմամբ:

Բայց ներքաղաքական զարգացումներն այս օրերին էլ պակաս հետաքրքիր չեն: Վերջին մեկ տարում Հայաստանում քաղաքական ներկապնակն ու գործընթացները հետաքրքիր փոփոխություններ են կրել: Եթե նախկինում հասարակությունն էր համախմբվում այս կամ այն քաղաքական ուժի, գործչի շուրջը, ապա արդեն մեկ տարի է, ինչ ներհայաստանյան կյանքը տեղափոխվել է քաղաքացիական հասարակության տիրույթ: Ու արդեն քաղաքական ուժերն են միանում կամ համախմբվում հասարակական շարժումների շուրջը: Սրա լավագույն ապացույցը, թերևս, պարտադիր կուտակային կենսաթոշակային համակարգի դեմ բողոքի հասարակական ալիքն է ու դրա շուրջ ԱԺ ոչ իշխանական չորս կուսակցությունների, նաև արտախորհրդարանական բազմաթիվ ուժերի համախմբումն է:

Սրանով, իհարկե, վերջին մի քանի ընտրություններից հետո աութսայդերի կարգավիճակում հայտնված ոչ իշխանական ուժերը նաև ինքնաապաքինման հարցեր լուծեցին, իսկ հիմա արդեն որոշ հարցերում հանդես են գալիս միասնաբար: Բայց դա դեռ օրինաչափ համարել չի կարելի:

ԱԺ ոչ իշխանական չորս ուժերը թերևս կարողացան միասնաբար հանդես գալ թե՛ հայ-ռուսական «գազային» պայմանագրերի, թե՛ պարտադիր կուտակային կենսաթոշակային համակարգի դեմ գործընթացներում: Բայց դա դեռ առաջին փորձն էր: Հիմա արդեն այս ուժերը նոր խնդիր ունեն. օրակարգում ակտիվ քննարկվում է գործող կառավարության հրաժարականը պահանջելու հարցը, որը բավականին բարդ է: Որովհետև վաղուց արդեն հարց էր, թե նրանցից որ մեկը կլինի այն առանցքը, որի շուրջ կհամախմբվեն մյուս քաղաքական ուժերը, որքանով սոցիալական շարժումները կվերաձևվեն քաղաքականի, իսկ այնուհետև այս համախումբը կդառնա քաղաքական դիվիդենտ:

Եվ անկեղծ չէ Էդուարդ Շարմազանովը, երբ անդրադառնալով ոչ իշխանական չորս ուժերի միավորմանը` ասում է. «Անկախ նրանից` այդ չորս քաղաքական ուժերի սիրավեպն ինչով կավարտվի, ես այնտեղ որևէ լուրջ հիմք չեմ տեսնում, որովհետև առաջին անգամ չէ, որ այս չորս քաղաքական ուժերը դեմ են կառավարության կամ իշխանության նախաձեռնություններին, այստեղ որևէ նոր բան չկա»:
Իշխանությունները, հատկապես ՀՀԿ-ն, որքան էլ փորձում են ցույց տալ, թե զգուշանալու խնդիր չունեն, հակառակն են ապացուցում: Մասնավորապես, երբ ՀՀԿ փոխնախագահ, ԿԳ նախարար Արմեն Աշոտյանը նշում է, թե իր համար անհասկանալի է` իրականում ինչ շահեր են սպասարկում այդ չորս ոչ իշխանական ուժերը, որովհետև քաղաքականությունից տարրական գիտելիքներ ունեցող մարդկանց համար ակնհայտ է, որ եթե անգամ Տիգրան Սարգսյանն ու կառավարությունը հրաժարական տան, միևնույն է, հաջորդ կառավարությունը նույնպես ձևավորելու է խորհրդարանական մեծամասնությունը, այն է` ՀՀԿ-ն գումարած ՕԵԿ-ը, ապա դա նշանակում է, որ նրանք արդեն իսկ հասցրել են այս հարցով մտահոգվել, դրա շուրջ մտածել ու նման եզրակացության հանգել:

Արտախորհրդարանական ուժերի մեջ, ամեն դեպքում, չի երևում այն հստակ առաջնորդող ուժը, որը կարող է այդ «սոսինձը» հանդիսանալ: Իսկ խորհրդարանականների դեպքում կենացները, այսպես ասած, քաղցրանում են:
«Ժառանգությունը», որն ուղիղ մեկ տարի առաջ հարյուրհազարավոր քաղաքացիների աջակցությունն ուներ, և բոլորի համար անսպասելի, ըստ էության, դարձել էր երկրի քաղաքական օրակարգը թելադրող թիվ մեկ ուժը, մեկ տարում «հաջողեց» այդ ահռելի ռեսուրսը վատնել: Ու հատկապես վերջին շրջանում այս կուսակցության ներսում կատարվող գործընթացներն այնքան էլ հասկանալի չեն հասարակությանը:

ՀԱԿ-ում էլ ամեն ինչ դեռ որոշված չէ. մարտի 1-ին ՀԱԿ-ը նախատեսում է անցկացնել հանրահավաք, որի արդյունքներից էլ կախված կլինեն ՀԱԿ-ի հետագա քայլերը:
«Մենք մարտի 1-ի հանրահավաքին կստանանք մեր առաջին թեստը, թե որքանով է ժողովուրդն այսօր պատրաստ պայքարի, ինչքան ուժեղ են կուտակված սոցիալական դժգոհությունները, ինչքանով է պատրաստ ժողովուրդն ընդվզելու այս անօրինականությունների դեմ»,- «Առավոտին» ասել է ՀԱԿ պատգամավորական խմբակցության ղեկավար Լևոն Զուրաբյանը:

ՀՅԴ-ն է ոգևորված ոչ իշխանական չորս ուժերի միասնաբար հանդես գալու դրույթով, բայց նրա կողմից դեռ հստակ նախաձեռնություն չի երևում առկա քաղաքական ու հասարակական շարժման առանցք դառնալու ուղղությամբ: Թերևս ՀՅԴ-ի պարագան ավելի հստակ կլինի կուսակցության ընդհանուր ժողովից հետո:

Իսկ ԲՀԿ-ն արդեն առանցք դառնալու ուղղությամբ կոնկրետ քայլեր է ձեռնարկում: Հենց այն օրը, երբ հայտարարված էր ԵԿՄ 10-րդ համագումարը, ԲՀԿ-ն «կայծակնային» որոշմամբ հայտարարեց, որ նույն օրը, գրեթե նույն ժամերին, ինքն էլ է համագումար հրավիրում: Ու վերջին օրերի ներքաղաքական զարգացումների կարևոր ատրիբուտներից մեկն էլ հենց այդ համագումարն էր:
ԲՀԿ համագումարում Գագիկ Ծառուկյանը քննադատեց գործող իշխանություններին` ասելով`«Հանրապետությունում իրականացվող տնտեսական և սոցիալական անպտուղ քաղաքականության պարզ օրինակ է կենսաթոշակային, այսպես կոչված, ռեֆորմը: Սրանից ավելի անմարդկային և անարդյունավետ քայլ ես չեմ էլ պատկերացնում այնպիսի մի երկրում, որտեղ պաշտոնապես յուրաքանչյուր երրորդ մարդն աղքատ է: Ես կարող եմ դեռ երկար շարունակել թվարկել մեր պետության առաջ կանգնած ծանր խնդիրների ցանկը ու մեր կուսակցության մոտեցումները»:

Համագումարի կապակցությամբ ՀՀԿ-ի ներկայացուցիչներն այնպիսի տպավորություն էին փորձում ստեղծել, թե այս համագումարի ժամանակ ԲՀԿ-ն պետք է կոնկրետ բառերով հայտարարի` իշխանությո՞ւն է, թե՞ ընդդիմություն:
«ԲՀԿ-ի համար տխուր ավանդույթ է դարձել չկողմնորոշվելը. չի կողմնորոշվում նախագահական ընտրություններին, չի կողմնորոշվում համագումարում՝ իշխանություն են, թե ընդդիմություն, չի կողմնորոշվում Մաքսային միության հարցում: Մինչև կողմնորոշվի` ուշ կլինի»,- լրատվամիջոցներին ասել է Էդուարդ Շարմազանովը:

Իսկ ԱԺ ՀՀԿ խմբակցության քարտուղար Հովհաննես Սահակյանը լրատվամիջոցներից մեկին ասել է, թե Գագիկ Ծառուկյանի ելույթը համագումարում տպավորիչ չէր, ավելի ճիշտ, նա ոչ մի նոր բան չասաց: Նրա խոսքով, երբ ԲՀԿ-ն կորոշի, թե որտեղ է գտնվում, ընդդիմությո՞ւն է, թե՞ իշխանություն, այն ժամանակ էլ ավելի կոնկրետ պարզաբանումներ կլինեն:

ԲՀԿ-ն նախընտրեց պահպանել իր նախկին ձևակերպումը` այլընտրանքը:

Բայց մի ուշագրավ հայտարարություն արեց Ծառուկյանը, որը հենց վկայում է, որ ԲՀԿ-ն ԱԺ ոչ իշխանական ու արտախորհրդարանական ուժերի և հասարակական շարժումների առանցքը դառնալու լուրջ հավակնություններ ունի. «ԲՀԿ-ն պետք է լինի բաց մյուս քաղաքական ուժերի հետ համագործակցության համար: Մենք պետք է լինենք վստահելի, սկզբունքային ու համախմբող ուժ: Այն մարդը կամ այն քաղաքական ուժը, որը չի հասկանում, որ Հայաստանում խնդիրները լուծելու համար պետք է լայն քաղաքական – հասարակական կոնսոլիդացիա, նա պարզապես չի պատկերացնում մեր պետության առջև կանգնած խնդիրներն ու հետևաբար, չի կարող ունենալ քաղաքական ապագա: Մեր գործին պետք է միանան նաև խորհրդարանից դուրս գտնվող ուժերը, և որ ամենակարևորն է` հասարակությունը»:

Բնական է, որ ԲՀԿ-ն պետք է փորձի օրակարգ թելադրող դառնալ: Նախ` ԱԺ ոչ իշխանական ուժերի մեջ ամենամեծ խմբակցությունը հենց նրանն է: Երկրորդ` ունի քաղաքապետներ, գյուղապետներ, այլ պաշտոնյաներ, Երևանի ավագանիում` համեմատաբար շատ ներկայացուցիչներ, քան ոչ իշխանական մնացած ուժերը: Այսինքն` որոշակի վարչական ռեսուրս, որ մյուս ուժերն այնքան էլ շատ չունեն: Երկրորդ` ի դեմս կուսակցության նախագահի, ունի ֆինանսատնտեսական ռեսուրսներ ու լծակներ, որոշակի ծրագրեր կյանքի կոչելու համար: Երրորդ` ԲՀԿ-ն կապվում է հենց երկրորդ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի անվան հետ, որը վերջերս խիստ ակտիվություն դրսևորեց և դեռևս Հայաստանում որոշակի դերակատարություն ունի, չորրորդ` հենց Գագիկ Ծառուկյանի խնամին ՀՀԿ-ում փոքր ֆիգուր չէ, ինչը նաև ՀՀԿ-ի ներսում որոշակի խնդիրներ լուծելու հնարավորություններ է տալիս: Այսուհանդերձ ԲՀԿ-ն ակնհայտորեն փորձում է կես կամ մեկ գլուխ ավելի բարձր դիրքավորվել, քան մյուս ուժերը, ու այս պայմաններում հարց է` կհամաձայնե՞ն մյուսները:

Բաղադրությունը
300 գ ալյուր
300 մլ եռացրած ջուր
3 ճ. գդալ ձեթ
200 գ կոշտ պանիր
4 ձու
1 ճ. գդալ մանանեխի մածուկ
3 ճ. գդալ թթվասեր
200 գ ապխտած միս
համեմունքներ` ըստ ճաշակի

Պատրաստման եղանակը
Ջուրը եռացնել ձեթի հետ: Կրակից վերցնել ու ալյուրը լցնել վրան, խառնել. սկզբում` գդալ-գդալ ավելացնել ալյուրը, իսկ հետո անհրաժեշտ խտություն ստանալուց հետո` խառնել ձեռքով: Դնել մի կողմ, որ հովանա, ապա պատրաստել միջուկը:
Սկզբում ձուն, թթվասերն ու մանանեխը խառնել իրար, ապա ավելացնել քերած պանիրն ու համեմելուց հետո կրկին լավ խառնել:
Խմորը բաժանել 10-12 հավասար մասերի և յուրաքանչյուրը գրտնակելով` շրջանաձև բացել ու տապակել 2 կողմից` 15 վայրկյան:
Հիմա պետք է տորթ պատրաստել, դրա համար թխվածքի կաղապարի վրա կալկա տարածել, ապա մի շերտը տեղավորել, վրան միջուկը տարածել, ապա ապխտած մսի կտորներ շարել: Դնել երկրորդ շերտը ու կրկնել խյուսի տարածման գործողությունը:
Ամենավերին շերտի վրա խյուս ու ապխտած մսի կտորներ տարածելուց հետո, վրան քնջութ ցանել: Տորթը թխել 160 աստիճան տաքացրած ջեռոցում, 20-25 րոպե:
Բարի ախորժակ:

Անկախ

Հայերենը սոցիալական ցանցերում ուղղակի աղավաղվում է

Երբ 1948-ին պակիստանցիները որոշեցին, որ այսուհետ այդ հողերում պետք է լսվի միայն ուրդու լեզուն, մարդիկ համեստաբար լռեցին չորս տարի: Սակայն, ուսանողների մի խումբ Բանգլադեշի մայրաքաղաքում (Դաքա) հանրահավաք կազմակերպեց, որտեղ խոսում էին միայն իրենց մայրենի լեզվով (բենգալերեն): Պակիստանցիները սպանեցին ցույցի շատ մասնակիցների, բայց ըմբոստ բանգլադեշցիները շարունակեցին խոսել իրենց լեզվով:
Նրանք այդ տարվանից փետրվարի 21-ը նշում են որպես մայրենի լեզվի օր, իսկ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն այն հռչակեց 1992-ից:

Տարիներ շարունակ փետրվարյան սիրո տոներին հաջորդում է մայրենի լեզվին նվիրված օրը, որը սովորաբար կազմակերպվում է ավելի զուսպ. հավանաբար, հաշվի է առնվում այն հանգամանքը, որ մենք, այնուամենայնիվ, սովոր ենք աղճատել մեր թե՛ բանավոր, թե՛ գրավոր խոսքը:

Մայրենի լեզվի օրը բանասերների, ավելի ճիշտ` բանասիրական գիտությունների թեկնածուների, դոկտորների օրն է: Լեզվաբանները շտապում են մի մամուլի ակումբից մյուսը՝ հիշեցնելու, որ մենք հայերեն չգիտենք, խոսում ենք ինչպես պատահի՝ մայրենին խառնելով ռուսերենի և անգլերենի հետ:

Կարո՞ղ ենք ասել, որ փետրվարի 21-ը հայոց լեզվի պահպանման օրն է:
Բանասիրական գիտությունների թեկնածու, լեզվաբան Արտակ Սարիբեկյանը շփվում է միմիայն գրական հայերենով: Ասում է՝ ուսանող տարիներին ծիծաղում էին վրան, բայց պահպանում է հայերենը:

Երիտասարդ գիտնականին զայրացնում է հիմնականում «Լեզվի մասին» և «Գովազդի մասին» ՀՀ օրենքների անկատարությունը:
– «Լեզվի մասին» ՀՀ օրենքը, որ բովանդակում է հանրապետության լեզվական քաղաքականության հիմնական դրույթները, լեզվի վիճակը, մեր երկրում գրեթե չի գործում: Այն պետք է կիրառի լեզվի պետական տեսչությունը, որի անունը կա միայն,- ասում է Սարիբեկյանը:- Լեզվի պետական տեսչությունը ՀՀ Կրթության և գիտության նախարարությունից առանձնացված ստորաբաժանում է, որը որոշումներ չի կարողանում ընդունել, քանի որ չունի հայերենի բարձրագույն խորհուրդ: Այնտեղ կա ընդամենը 10 աշխատող, որոնք հազիվ են հասցնում արձանագրել այս կամ այն վայրում փակցված ցուցանակում գրված օտարալեզու արտահայտությունները և աշխատում, որ դրանք փոխարինվեն հայերենով:
Լեզվաբանը նշում է նաև, որ լիարժեք չեն կիրառվում նաև «Գովազդի մասին» ՀՀ օրենքի դրույթները: Շատ ցուցանակներում հայերեն արտահայտությունները բացակայում են կամ շատ ավելի փոքր են, չնկատվող, քան օտարալեզու արտահայտությունները:

Հիշեցնենք, որ ըստ «Գովազդի մասին» ՀՀ օրենքի՝ Հայաստանի Հանրապետությունում գովազդի լեզուն հայերենն է: Անհրաժեշտության դեպքում, որպես լրացում, գովազդատուի հայեցողությամբ, գովազդի շարադրանքը կարող է զուգորդվել նաև այլ լեզուներով՝ համեմատաբար փոքր տառերով:

Այս դրույթը չի տարածվում օտար լեզուներով տպագրվող թերթերի, հատուկ հրատարակությունների, ապրանքանիշների և մակնիշների վրա: Գովազդի հայերեն շարադրանքը տեղեկատվության ծավալով չպետք է զիջի այլ լեզվով հրապարակվող տարբերակին:

Արտակ Սարիբեկյանը երիտասարդ գիտնական է: Ամեն օր արթնանում է հույսով, որ իր հետ կխոսեն գրական հայերենով (ինչպես պահանջում է ՀՀ Սահմանադրությունը), բայց ամեն օր զայրանում է՝ նկատելով, թե ինչպես ենք անփութորեն աղճատում մեր լեզուն: Երիտասարդ գիտնականը մեղավորներ չի փնտրում, բայց նախատում է հիմնականում սոցիալական ցանցերով ոչ գրական հայերենով շփվող քաղաքացիներին:

– Հայերենը սոցիալական ցանցերում աղավաղվում է: Հայաստանում սոցիալական ցանցերից օգտվողների մեծ մասը բջջային հեռախոսներից է մուտք գործում համացանց, որոնց մեծ մասը հայերեն գրելու և կարդալու հնարավորություն ունի, բայց չենք օգտվում: Այս համատեքստում պետք է ասեմ՝ ամենացավալին այն է, որ համակարգիչներով օգտվելիս շատերը նախընտրում են գրել լատինատառ հայերենով: Ես սարսափում եմ մեր Facebook-ի լեզվից, արտահայտչամիջոցներից. մի շարք հայերեն արտահայտություններ պարզապես ծիծաղելի են, երբ լատինատառ ես գրում,- ասում է երիտասարդ գիտնականը:

Անկախ

Այսօր տեղի է ունեցել ՀՀ կառավարության հերթական նիստը, որը վարել է ՀՀ վարչապետ Տիգրան Սարգսյանը:

Բացելով նիստը, վարչապետն անդրադարձել է բնական գազի կալորիականության հարցին, որը վերջին շրջանում հայտնվել է հանրության ուշադրության կենտրոնում (տե՛ս առանձին):

Մշակվելու է Հայաստանի ազգային բրենդը
Մոնիթորինգ է իրականացվելու փոստային կապի ոլորտում
Անդրադարձ է եղել սոցիալական հարցերին
Գործադիրը հավանություն է տվել Հայաստանի գործարար միջավայրի բարելավման 2014թ. միջոցառումների ծրագրին, որի իրականացմամբ պետք է զգալիորեն բարձրանա երկրի ընդհանուր մրցունակությունը: Ձեռնարկվելիք միջոցները նպաստելու են բիզնես սկսելու և զարգացնելու համար պահանջվող վարչարարական ընթացակարգերի պարզեցմանը, փոքր և միջին ձեռնարկությունների արագ աճի խթանմանը, հարկային և մաքսային հավասարակշռված քաղաքականության իրականացմանը: Վարչապետ Տիգրան Սարգսյանն անհրաժեշտ է համարել առաջիկա 4 ամսվա ընթացքում համալիր ծրագիր կազմել և այդ փաստաթղթում ընդգրկել նշված հարցի քննարկմանը նվիրված վերջին խորհրդակցության ժամանակ արված առաջարկությունները:
Հայաստանի ազգային բրենդը մշակելու և համաշխարհային հանրությանը ներկայացնելու նպատակով կառավարությունը լրացում է կատարել իր նախկին որոշումներից մեկում և ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարությանը հատկացրել 62 մլն դրամ: Նախարարին հանձնարարվել է Հայաստանի ազգային մրցունակության հիմնադրամի հետ կնքել դրամաշնորհային պայմանագիր` ծրագրի իրականացման համար պահանջվող գումարի մնացած մասը`225 հազար ԱՄՆ դոլարը, այլ աղբյուրներից ապահովելու պայմանով:
ՀՀ կենտրոնական բանկի գործառույթների անհրաժեշտությունից ելնելով, ինչպես նաև ԿԲ կողմից վարվող տեղեկատվական համակարգեր ներառված տեղեկության հավաստիությունն ապահովելու նպատակով կառավարությունը հաստատել է ԿԲ-ին բնակչության պետռեգիստրի տեղեկատվական համակարգից տվյալներ տրամադրելու կարգը: ՀՀ կենտրոնական բանկը վարում է ֆինանսական համակարգի համար կարևոր նշանակություն ունեցող այնպիսի շտեմարաններ, ինչպիսիք ԱՊՊԱ տեղեկատվական համակարգը, վարկային ռեգիստրը, որոնցում հաճախ են ծագում անձի նույնականացման հետ կապված խնդիրներ: Որոշման համաձայն նշված տեղեկությունը ԿԲ-ին կտրամադրի պետռեգիստրը, ինչի շնորհիվ կլուծվեն առկա խնդիրները, կապահովվի շտեմարանների բնականոն և արդյունավետ աշխատանքը:
Նիստում հաստատվել է փոստային կապի ոլորտում մոնիթորինգի իրականացման կարգը: Մոնիթորինգի ընթացքում պետք է հայտնաբերել, վերլուծել և գնահատել քաղաքացիներին և կազմակերպություններին մատուցվող ծառայությունների նշանակությունը, այդ թվում` ծառայությունների վերջնական արդյունքի վրա ծախսված ժամանակը և ֆինանսական ծախսերը: Մոնիթորինգի իրականացման ժամանակ փոստային կապի ծառայությունների որակական գնահատման ցուցանիշներն են վիճակագրական և սոցիալական հարցման տվյալները:
Հաշվի առնելով ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարության ենթակայությանը հանձնված ՊՈԱԿ-ների գործունեության ոլորտային առանձնահատկությունները` մանկատուն, երեխաների խնամքի և պաշտպանության գիշերօթիկ հաստատություն, ծերերի և հաշմանդամների տուն-ինտերնատ և այլն, կառավարությունը նախարարին պարտավորեցրել է հաստատել հաստիքացուցակի օրինակելի ձև, պաշտոնների անվանացանկեր և պաշտոնների նկարագրերի օրինակելի ձևեր, աշխատավարձերի միասնական համակարգի ձևավորման մոտեցումներ և մեխանիզմներ: Որոշումը միտված է ՊՈԱԿ-ների աշխատողների աշխատանքի արդյունավետությունը բարձրացնելու նպատակին:
Վերաբաշխում կատարելով ՀՀ 2014թ. պետբյուջեում, փոփոխություններ` իր ավելի վաղ ընդունած որոշումներից մեկում, գործադիրը դրանով իսկ ապահովել է մինչև 2014թ. հունվարի 1-ը Հայաստանում ծնված երեխաներին ծննդյան միանվագ նպաստի հատկացման բնականոն գործընթացը:

Սահմանվում են Մաքսային միությանն անդամակցելու ժամանակ անհրաժեշտ պետական կառավարման մարմինների լիազորությունները
Կարգավորվում են ԱՊՀ երկրների մաքսային հարաբերությունները
Մաքսային միությանը և Միասնական տնտեսական տարածությանը ՀՀ անդամակցության շրջանակում միասնական տեղեկատվական տարածության և ինտեգրացված տեղեկատվական համակարգի ստեղծման նպատակով ՀՀ կառավարությունը նշված համակարգի ազգային սեգմենտի ստեղծման լիազոր մարմին է ճանաչել ՀՀ կառավարության աշխատակազմը: Նույն որոշման հաջորդ կետերով մաքսային ծառայությունների տեղեկատվական փոխգործակցության արդյունավետության բարձրացման նպատակով համապատասխան տեղեկատվական համակարգի ստեղծման լիազոր մարմին է ճանաչվել ՀՀ ԿԱ ՊԵԿ-ը, էլեկտրոնային եղանակով տեղեկատվության փաստաթղթավորման ընդհանուր ենթակառուցվածքի ՀՀ պետական բաղադրիչի օպերատոր` «Էլեկտրոնային կառավարման ենթակառուցվածքների ներդրման գրասենյակ» ՓԲԸ-ն: Էներգետիկայի ոլորտում Եվրասիական տնտեսական հանձնաժողովի հետ համագործակցություն իրականացող պետական կառավարման լիազոր մարմին է ճանաչվել ՀՀ էներգետիկայի և բնական պաշարների նախարարությունը: Մեկ այլ որոշմամբ Մաքսային միության անդամ պետությունների հետ էլեկտրաէներգիայի ոլորտում բնական մենաշնորհների ծառայությունների հասանելիության ապահովման համար ՀՀ լիազոր կազմակերպություն է ճանաչվել «Էլեկտրաէներգետիկական համակարգի օպերատոր» ՓԲԸ-ն:
Մաքսային միությանը և Միասնական տնտեսական տարածքին ՀՀ միացման սանիտարական, բուսասանիտարական և անասնաբուժական միջոցառումների ոլորտներում ճանապարհային քարտեզի մի շարք կետերի կատարումն ապահովելու նպատակով գործադիրը ՀՀ գյուղատնտեսության նախարարության սննդամթերքի անվտանգության ծառայությանը հատկացրել է 4 մլն դրամ:
ՀՀ կառավարությունը համաձայնություն է տվել ԱՊՀ մասնակից պետությունների «Մաքսային գործերում համագործակցության և փոխօգնության մասին» համաձայնագրի կնքման առաջարկությանը: Փաստաթուղթը սահմանում է ՀՀ և ԱՊՀ մասնակից մյուս պետությունների մաքսային մարմինների համագործակցության և փոխօգնության ձևաչափը:

Կթողարկվի AN սերիայի անհրաժեշտ քանակությամբ ՀՀ քաղաքացու անձնագիր
Օպտիմալացվում է հարկային մարմնի կառավարման համակարգը, հեշտացվում` ՀԴՄ վիճակահանության ընթացակարգը 
Լրացում կատարելով իր նախկին որոշումներից մեկում, կառավարությունն ավելացրել է ՀՀ քաղաքացու AN սերիայի անձնագրի թողարկման խմբաքանակի առավելագույն սահմանաչափը` խուսափելու համար նոր`AO սերիայի անձնագրին անցում կատարելու ժամանակ հնարավոր տեխնիկական խնդիրներից:
Իր նախկին որոշումներից մեկում, որով սահմանվել է ՀՀ ԿԱ ՊԵԿ կառուցվածքը, գործադիրը կատարել է փոփոխություններ և լրացումներ, որոնք թելադրված են հարկային մարմնի կառուցվածքի բարեփոխման, տարածքային հարկային տեսչությունների քանակի կրճատման անհրաժեշտությամբ: Որոշմամբ օպտիմալացվում է հարկային մարմնի կառավարման համակարգը և հստակեցվում գործառույթների բաշխումը կառուցվածքային ստորաբաժանումների միջև:
2013թ. նոյեմբերի 9-ին կայացած ՀԴՄ վիճակահանությունից սկսած կիրառվում է վիճակահանության անցկացման նոր, ժամանակակից սարք, որով անցկացվող վիճակահանության ընթացակարգը խիստ տարբերվում է նախորդից: Ընթացակարգի համապատասխանեցման նպատակով կառավարությունը փոփոխություն է կատարել իր նախկին երեք որոշումներում, ակնկալելով հեշտացնել նշված ընթացակարգը, բարձրացնել հանրության վստահությունը տվյալ միջոցառման հանդեպ, ՀԴՄ կտրոնի վրա գնված ապրանքից կամ ստացված ծառայությունից տարբերվող ապրանքի կամ ծառայության անվանման տպագրությունն իրականացնել 2014թ. հուլիսի 1-ից:

Օրենքի փոփոխություն է առաջարկվում գործարարների նախաձեռնությամբ
Կստեղծվեն սպառողների պաշտպանության իրական մեխանիզմներ
Պատասխանատվություն կնախատեսվի գիշերային ժամերին տրանսպորտային միջոցների անհարկի ձայնային ազդանշանի արձակման համար
ՀՀ կառավարությունը հավանություն է տվել «Հարկերի մասին» օրենքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու օրինագծին, որը մշակվել է ՀՀ վարչապետ Տիգրան Սարգսյանի ղեկավարությամբ տեղի ունեցած փոքր և միջին ձեռնարկատիրության զարգացման խորհրդի մասնակիցների առաջարկով:Օրինագծի ընդունման դեպքում կհստակեցվի հարկային մարմնի կողմից հարկ վճարողի գույքի վրա արգելանք դնելու և արգելանքը վերացնելու ընթացակարգը և կապահովվի թափանցիկ միջավայր:
Նիստում հավանության է արժանացել «Ապահովության և ապահովագրական գործունեության մասին» օրենքում և ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքում լրացումներ կատարելու օրենքների նախագծերի փաթեթը, որը հնարավորություն կտա ստեղծել սպառողների պաշտպանության իրական մեխանիզմներ, բարձրացնել ապահովագրական ընկերությունների մրցակցությունը և մատուցվող ծառայությունների որակը:
Գործադիրի հավանությունն է ստացել Վարչական իրավախախտումների վերաբերյալ ՀՀ օրենսգրքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու օրենքի նախագիծը, որով առաջարկվում է պատասխանատվություն նախատեսել նաև գիշերային ժամերին տրանսպորտային միջոցների կողմից անհարկի ձայնային ազդանշաններ արձակելու, ինչպես նաև առանց թույլտվության ողորկափող հրազեն ձեռք բերելու և պահելու համար: Վերը նշված օրենքների նախագծերը սահմանված կարգով կներկայացվեն ՀՀ Ազգային ժողով:

Համահայկական խաղերի օտարերկրյա մասնակիցները կազատվեն մուտքի արտոնագրի պետտուրքից
Մարտի 9-ին տեղական կառավարման մարմինների ընտրություն կանցկացվի ավելի քան 50 համայնքում 
Կառավարությունն իր որոշմամբ սահմանել է , որ 2014թ. փետրվարի 24-ից մարտի 2-ը կայանալիք համահայկական առաջին ձմեռային խաղերին մասնակցելու նպատակով ՀՀ ժամանող մարզական պատվիրակության անդամ օտարերկրյա քաղաքացիներն ազատվում են մուտքի արտոնագրի տրամադրման համար նախատեսված պետտուրքի վճարումից:
Գործադիրն ընդունել է երկրի ավելի քան հինգ տասնյակ գյուղական համայնքների ղեկավարների և ավագանու անդամների 2014թ. մարտի 9-ի հերթական ընտրության նախապատրաստման և անցկացման ծախսերը ֆինանսավորելու որոշում: Կառավարության որոշմամբ պարտադիր զինվորական ծառայության զորակոչից մինչև 2014թ. ամառային զորակոչ տարկետում է տրվել քոլեջի երկու սովորողի:
Նիստի օրակարգում ընդգրկված հարցերը, որոշման նախագծերը, հիմնավորումները և տեղեկանքները տես` հետևելով հղմանը:

Անկախ
 

«Լիցենզավորման մասին» ՀՀ օրենքի (Օրենքն ընդունվել է 2001թ. մայիսի 30-ին¤24 հոդվածի համաձայն` լիցենզավորման ենթակա գործունեությամբ զբաղվելու համար կարող են տրվել լիցենզիաների հետևյալ տեսակները՝

1) պարզ ընթացակարգով տրվող լիցենզիաներ,
2) բարդ ընթացակարգով տրվող լիցենզիաներ:
Պարզ ընթացակարգով տրվող լիցենզիան (այսուհետ` պարզ լիցենզիա) լիցենզավորող մարմնի կողմից տրված գործունեություն իրականացնելու թույլտվությունն է, որով սահմանվում են տվյալ գործունեության իրականացման համար պարտադիր պահանջներ կամ պայմաններ, և դրանց պահպանման նկատմամբ իրականացվում է օրենքով սահմանված հսկողություն:Պարզ լիցենզիան տրվում է առանց լիցենզավորող հանձնաժողովի որոշման:
Պարզ լիցենզիան տրվում է հայտատուի կողմից՝«Լիցենզավորման մասին» ՀՀ օրենքով նախատեսված փաստաթղթերը ներկայացնելուց հինգ աշխատանքային օրվա ընթացքում:Պարզ լիցենզիան տրվում է անժամկետ, եթե օրենքով այլ բան նախատեսված չէ: Լիցենզավորված անձն իրավունք ունի զբաղվել լիցենզավորման ենթակա գործունեությամբ միայն լիցենզիայի պարտադիր պահանջների կամ պայմանների պահպանման դեպքում:
Բարդ ընթացակարգով տրվող լիցենզիան (այսուհետ` բարդ լիցենզիա) լիցենզավորող մարմնի կողմից լիցենզավորման կարգերին համապատասխան տրվող գործունեություն իրականացնելու թույլտվությունն է, որով սահմանվում են նաև տվյալ գործունեության իրականացման համար պարտադիր պահանջներ կամ պայմաններ, և դրանց պահպանման նկատմամբ իրականացվում է օրենքով սահմանված կարգով հսկողություն:
Բարդ լիցենզիան տրվում է լիցենզիա ստանալու համար հիշյալ օրենքով նախատեսված բոլոր փաստաթղթերը ներկայացվելուց հետո` 23 աշխատանքային օրվա ընթացքում, եթե օրենքով այլ ժամկետ նախատեսված չէ: Լիցենզավորման կարգերով կարող են սահմանվել լիցենզիայի տրման ավելի կարճ ժամկետներ:
Բարդ լիցենզիան տրվում է անժամկետ, եթե օրենքով այլ բան նախատեսված չէ: Ռազմական նշանակության արտադրանքի ներմուծման կամ արտահանման կամ տարանցիկ փոխադրման կամ ռազմական նշանակության արտադրանքի առևտրի միջնորդական գործունեություն իրականացնելու համար լիցենզիաները տրվում են երեք տարի ժամկետով, իսկ տրամադրված լիցենզիաների ժամկետը երկարաձգվում է 5 տարի ժամկետով: Բարդ լիցենզիան կարող է տրվել մրցույթով, որն իրականացվում է լիցենզավորման կարգերին համապատասխան: Բարդ լիցենզիաները տրվում են լիցենզավորող մարմինների կողմից ստեղծված լիցենզավորող հանձնաժողովների եզրակացությունների հիման վրա:
Պատրաստեց Ավետիք ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆԸ

Պարտադիր կուտակային կենսաթոշակային համակարգի դեմ փետրվարի 12-ին բողոքի դուրս ելած մետրոպոլիտենի աշխատակիցներից երեքի վրա ակցիան թանկ նստեց: Անդրանիկ Գևորգյանը, Գագիկ Գալստյանը և Սևակ Հովհաննիսյանն ակցիայից երկու օր անց աշխատանքից հեռացվեցին աշխատանքային օրենսգրքի 113-րդ հոդվածի 6-րդ կետի հիմքով (գործատուի կողմից պայմանագրի խզում` աշխատակցի նկատմամբ անվստահության համար):

Շարժասանդուղքի մեքենավարները, որոնք իրենց երիտասարդության 15 տարիներն են տվել մետրոպոլիտենի աշխատանքին, որոնք երկարամյա աշխատանքի շնորհիվ վայելում էին վերադասի հարգանքն ու վստահությունը, հանկարծ մեկ օրվա մեջ դարձան անվստահելի և աշխատանքին ոչ պիտանի:

Երեքն էլ կատարվածից դեռ «շոկի» մեջ են, ասում են, որ ղեկավարության կողմից նման արձագանքի երբեք չէին սպասում, ուղղակի զարմացած են, որ դա որպես անձնական վիրավորանք է ընկալվել: Իրենք անգամ բողոքի ակցիայի մասին իրենց անմիջական ղեկավարին` Սամվել Մնացականյանին, նախապես տեղեկացրել էին, նա էլ ասել էր` ձեր իրավունքն է: «Մենք մտածում էինք, որ դա մեր ղեկավարության համար էլ է լուրջ խնդիր, նույնիսկ նամակում նշել էինք, որ պատրաստ ենք նրանց աջակցել, եթե իրենք իրենց հերթին վերևներում խնդիրներ ունեն: Նամակում մեր ղեկավարությանը ո՛չ վիրավորել ենք, ո՛չ կոկորդներից բռնել, ընդամենը մեր դիրքորոշումն ենք հայտնել և ասել, որ պատրաստ ենք իրենց կողքին կանգնել»,-ասում է Անդրանիկը, որը նրանցից ամենաավագն է, և որի վրա կուտակայինը չի տարածվում, սակայն նա իր պարտքն է համարել պաշտպանել ընկերների իրավունքները:

Անդրանիկ Գևորգյան

Անդրանիկն այդ օրն ամենաակտիվն էր, քանի որ կարողանում էր ազատորեն շփվել լրագրողների հետ, արտահայտել բոլորին հուզող խնդիրները: Անդրանիկը նաև «համարձակվել» էր նամակը հանձնել ընդունարան, որպեսզի փոխանցեն ղեկավարությանը: «Որոշեցի` ես նամակը հանձնեմ, որովհետև մտածեցի` այսքան ժամանակ որևէ բիծ չեմ ունեցել, ղեկավարության մոտ հարգանք ունեմ, բացի այդ` ինչ-որ առումով չեզոք եմ, քանի որ իմ վրա կուտակայինը չի տարածվում»,- ասում է նա:

Աշխատանքից հեռացվածների նախկին ղեկավարը` Սամվել Մնացականյանը, «Անկախի» հետ հեռախոսազրույցում հայտնեց, որ աշատողներին աշխատանքից հեռացրել են աշխատանքի ընթացքում իրենց պարտականությունների թերացման պատճառով. «Նրանց գործառույթը եղել է ուղևորների անվտանգ տեղափոխումը և շարժասանդուղքի անխափան աշխատանքը, և նրանք իրենց աշխատանքի ընթացքում թույլ են տվել այնպիսի թերացումներ, որոնք կարող էին հանգեցնել ուղևորների և սարքավորումների համար լուրջ խնդիրների: Իրենց աշխատանքից հեռացումը ակցիայի հետ որևէ կապ չունի, և եթե այդ ակցիան այսօր լիներ, միևնույն է, նրանց մի քանի օր առաջ արդեն ազատած կլինեին»:

Մնացականյանի խոսքով` իրենք պարբերաբար կատարում են ստուգայցեր, որոնց արդյունքում էլ հայտնաբերվել են թերացումները: Հարցին, թե արդյոք տվյալ ստուգայցը ակցիայի օրն է իրականացվել, Մնացականյանը միանգամից պատասխանեց` ոչ: Այնուհետեև, երբ փորձեցինք ստուգայցի կոնկրետ օրը ճշտել, հանկարծ ասաց. «Այո, ակցիայի օրն է եղել: Մեր սովորական ստուգայցն էր, պարզապես համընկավ ակցիայի հետ»: Հարցին, թե նման ազատումներ մետրոպոլիտենում հաճա՞խ են լինում,  պատասխանեց` ոչ:

Նախկին աշխատողների ղեկավարն էլ փաստեց, որ ակցիայից առաջ տղաներն իրեն մոտեցել են, ներկայացրել խնդիրը, ինքն էլ ասել է, որ այդ հարցի պատասխանը չունի, թող դիմում պատրաստեն, ինքը կփոխանցի մետրոպոլիտենի ղեկավարությանը:

Չնայած Մնացականյանը պաշտոնապես ներկայացրեց աշխատողներին աշխատանքից հեռացնելու ոչ իրական պատճառները, հետագա զրույցն ինքնին ապացույց էր, որ աշխատողների նկատմամբ, մեղմ ասած, բավականին վատ տրամադրվածություն կա: Երբ նախկին ղեկավարին հիշեցրինք, որ աշխատանքից ազատվածներից մեկը չորս անչափահաս երեխաների հայր է, այսպես արձագանքեց. «Այդ երիտասարդն ընդհանրապես մեզ մոտ չպետք է աշխատեր: Ինքը չի տեսնում համարյա»:

Ինչպե՞ս են այդ դեպքում չտեսնող աշխատողին վստահել քաղաքացիների անվտանգությունը: «Պահում էի, որովհետև չորս երեխա ուներ,- ասաց Մնացականյանը, հետո էլ ավելացրեց,- դրա համար էլ նրան մենակ չէի թողնում, նրան կցել էի Անդրանիկ Գևորգյանին»:

Այնուհետև Մնացականյանը, ավելի բացվելով, խորհուրդ տվեց տղաներին հիշեցնել, թե երբ դարձան շարժասանդուղքի մեքենավար, ո՞վ էր այն մարդը, որը նրանց պատրաստեց, նրանց վրա այդքան ավանդ ներդրեց, չարչարվեց, որ մարդ դառնան. «Ես նրանց ընտանիքների մասին իրենց հայրերից ավելի եմ մտածել»,- ասաց Մնացականյանը:

Դիտարկմանը, որ աշխատողները որևէ անձնական բողոք չեն ներկայացել, այլ ընդամենն արտահայտվել են կենսաթոշակային համակարգի դեմ, նախկին ղեկավարը չընդունեց. «Ես ամեն օր կարդում եմ մամուլը, գիտեմ, ինչ են խոսել»:

Մնացականյանն անգամ չհերքեց, որ իր նախկին աշխատակիցներից խիստ վիրավորված է և անգամ թշնամաբար է տրամադրված, որ ով էլ լիներ, այդքանից հետո կվիրավորվեր, կնեղանար ու թշնամաբար կտրամադրվեր:

Սևակ Հովհաննիսյան

Ի դեպ, Սևակ Հովհաննիսյանը չժխտեց, որ աչքերի հետ կապված խնդիր ունի, սակայն ասաց, որ դա իրեն երբևէ չի խանգարել աշխատանքի մեջ: «Հա, ժամանակ առ ժամանակ գնում են բժշկի, ստուգվում, դեղեր ստանում, բայց եթե տեսողության լուրջ խնդիր ունենայի, ինձ ոչ ոք աշխատանքի չէր վերցնի»,- համոզված է նա:

Չորս անչափահաս երեխաների հայրն ընտանիքի միակ կերակրողն է: Կուտակայինը նրա վրա տարածվում է, և 100-110 հազար դրամ աշխատավարձից մի քանի հազար դրամի պահումն էլ լուրջ խնդիր է ընտանեկան բյուջեի համար: Սևակն ասում է, որ շատերն են արդեն օգնության ձեռք մեկնել, աշխատանքային առաջարկներ են արել, և հույս ունի, որ երկար ժամանակ գործազուրկի կարգավիճակում չի մնա:

Գագիկ Գալստյան

Աշխատանքից հեռացված մյուս երիտասարդը` Գագիկը, որի վրա նույնպես կուտակայինը տարածվում է, երկու անչափահաս երեխա ունի և վարձով է ապրում:  Նա էլ հույս ունի, որ շուտով աշխատանք կգտնի, քանի որ, ինչպես իրենք են ասում, «բազմապրոֆիլ մասնագետ են, ձեռքներից ամեն բան գալիս է»:

Անդրանիկ Գևորգյանն էլ հիշում է, որ 15 տարի առաջ իրեն աշխատանքի է ընդունել նույն Սամվել Մնացականյանը, անգամ երկաթգծի ուսումնարանում դաս է տվել: Այո, չի ուրանում, որ առաջին քայլերը մետրոպոլիտենում արել է Մնացականյանի շնորհիվ: Բայց նաև հիշում է, որ Մնացականյանն իրեն կյանքի դասեր է տվել, որոնցից մեկն էլ եղել է այն, որ եթե ինչ-որ բան ես մտածում, պետք է  երես երեսի ասես, ոչ թե թիկունքից. «Ես կուտակայինին դեմ իմ դիրքորոշումը ասել եմ ոչ թե թիկունքից, այլ նրանց դեմքին նայելով,- ասում է Անդրանիկը,- բա չասեի՞`  ինչու են պահել մարդկանց աշխատավարձը, եթե սահմանադրական դատարանը ժամանակավորապես կասեցրել էր օրենքը, կամ ինչո՞ւ է օրենքը պարտադիր, եթե մարդիկ դեմ են»:

Նախկին աշխատակիցներն ասում են, որ եթե իրենց իրավունքները վերականգնվեն, ճակատները բաց կարող են աշխատանքի գնալ, քանի որ համոզված են, որ որևէ սխալ քայլ չեն կատարել: Նաև հավելում են, որ ակցիան կազմակերպել են բացառապես մետրոպոլիտենի աշխատակիցներով, և դրսից որևէ միջամտություն չի եղել: Ինչ վերաբերում է «Դեմ եմ» շարժման ակտիվիստներին, որոնք այդ օրը միացել էին ակցիային, և որն էլ խիստ զայրույթ էր առաջացրել ղեկավարության մոտ, ապա նրանց իրենք չեն հրավիրել:

Ինչևէ, մետրոպոլիտենի աշխատողների աշխատանքից հեռացման լուրը ստանալուն պես «Դեմ եմ» շարժումը հանդես եկավ հայտարարությամբ` իր բողոքը հայտնելով դրա դեմ և տղաներին աջակցելու կոչ անելով:

Արձագանքը չուշացավ. երիտասարդների իրավունքները դատարանի միջոցով վերականգնելու համար իր աջակցությունը հայտնեց «Ընդդեմ իրավական կամայականության» հասարակական կազմակերպությունը: Փաստաբան Քրիստինա Գևորգյանն արդեն թղթերն  է պատրաստում, որպեսզի հայց ներկայացնի դատարան` պահանջելով իր պաշտպանյալների աշխատանքից ազատման հրամանն անվավեր ճանաչել, վերականգնել նրանց աշխատանքն ու պարապուրդի գումարը փոխհատուցել:

Մնում է, որ դատարանը անաչառ որոշում կայացնի:

Անի Գասպարյան

Անկախ

Ներս եմ մտնում Գոհարի մեկսենյականոց բնակարան: Այնքան ցուրտ է, որ վերարկու հանելն անիմաստ է: Ինքը` տանտիրուհին, տնային հագուստով է, հավանաբար, հարմարվել է «կլիմային»:
Հյուրասենյակից անցնում ենք փոքրիկ ննջասենյակ, որտեղ նրա մեկ տարեկան դուստրն է քնած` համարյա դրսի հագուստով: Ասում է, որ այսօր տանը դեռ տաք է, որովհետև հոսանք ունի և կարողացել է գոնե երեխայի սենյակում էլեկտրական վառարան միացնել: Իսկ մի քանի օր առաջ երեխային վերարկուով քնեցնում էր, վերարկուով արթնացնում, քանի որ հոսանքն անջատված էր:

Գոհարը միայնակ մայր է: 37-ամյա կնոջ պատմությունը տխուր է, զայրացնող ու անհեթեթ:
Հայրական ջերմ ու ապահով ընտանիքում մեծացած աղջիկը չէր էլ կարող պատկերացնել, որ մի օր կհայտնվի այս վիճակում: Իսկ ամեն ինչ սկսվեց նախ ծնողների վաղաժամ մահից: 2002 թ. մահացավ մայրը, նրանից մի քանի օր անց` հայրը: Երկուսն էլ` մոտ 50 տարեկան:

Այդ օրվանից Գոհարն ու եղբայրն ապրում էին միայնակ: Եղբայրն աշխատում էր էլեկտրացանցում, և վաստակած գումարով կարողանում են քիչ թե շատ նորմալ ապրել: Գոհարը մասնագիտությամբ բուժքույր էր, բայց եղբայրը չէր թողնում, որ աշխատի, ասում էր` ի՞նչդ է պակաս, ես աշխատում եմ` հերիք է:

2010 թ. եղբայրն ամուսնանում է: Նրա ընտրությունը Գոհարի սրտով չէր, բայց դե ոչինչ անել չէր կարող: Իսկ երբ մեկ-երկու ամիս անց նորահարսը տանը գրանցվելու խոսակցություններ է բացում, դա արդեն Գոհարին հունից հանում է. «Իմ ստորագրությունն էր պետք, բայց ես համաձայն չէի: Գիտե՞ք ինչ, եթե դեռ եկած-չեկած էդ հարցը չբարձրացներ, դեմ չէի լինի: Բայց եթե ինքը եղբորս սիրող էր, էդ խոսակցությունը չպիտի բացեր: Ես զգացի, որ ինքն իմ եղբորը չի սիրում, տան համար է եկել, ու պրինցիպի ընկա: Էդպես հարաբերությունները լարվեցին: Եղբորս հետ էլ արդեն լավ չէինք»:

Երբ քրոջ ու եղբոր միջև հարսի պատճառով սև կատու է անցնում, հարցը լուծելու միակ ճանապարհը մնում է տունը վաճառելը, գումարը կիսելն ու առանձնանալը: Հենց այդ ժամանակ էլ Գոհարը պարզում է, որ ծնողների տան ժառանգորդը միայն եղբայրն է, ինքը ոչինչ չունի: Ծնողների մահից հետո եղբայրը գնացել էր նոտարական գրասենյակ և որպես միակ ժառանգորդ ներկայացել, բայց Գոհարը չի կարծում, թե եղբայրն այդ քայլը դիտավորյալ է արել:

Ինչևէ: Իր իրավունքները վերականգնելու համար նա դիմում է դատարան, դատարանը բավարարում է պահանջը:

Երբեմնի ընտանեկան ջերմ բնակարանը, որտեղ ընտանիքը հաշտ ու համերաշխ ապրում էր, վաճառում են, բաժանում երկու հավասար մասի: Գոհարն իրեն բաժին հասած գումարով կարողանում է մեկսենյականոց բնակարան գնել Զեյթունում և եղբոր ընտանիքին հրաժեշտ տալ` այլևս նրանց հետ չշփվելու որոշմամբ:

Դժվար էր համակերպվել միայնությանը: Բայց պետք էր կյանքը շարունակել, անձնական կյանք կառուցել, արդեն 30-ն անց էր: Ցավոք, այդ հարցում էլ բախտը չի բերում. պարզում է, որ տղամարդը, որի հետ ոչ օրինական ձևով ամուսնացել էր, հարբեցող է, թմրամոլ, անգամ հոգեկան խնդիրներ ունի: Այդ ամենն իմանալուն պես` Գոհարը հեռանում է նրանից, բայց արդեն հղի էր:

Երբ փոքրիկ Ռոզին ծնվում է, Գոհարի միակ ուրախությունն ու սփոփանքն է դառնում այս կյանքում: Բայց ուրախության հետ մեկտեղ առաջ են գալիս սոցիալական ծանր խնդիրներ, որոնք լուծելու համար ո՛չ աշխատանք ուներ, ո՛չ հարազատ, ո՛չ օգնող: Դա դեռ քիչ է, ծննդաբերությունից հետո էլ պարզում է, որ առողջական խնդիրներ ունի (արգանդի միոմա) և պետք է վիրահատվի: Նորածին երեխան ձեռքին կրկին հիվանդանոց է ընկնում: Մի կերպ այդ դժվարությունն էլ է հաղթահարում:

Գոհարի միակ նեցուկը մի հասարակական կազմակերպություն էր, որը մեծ միջոցներ չունենալով` կարողացել էր 37 000 դրամ տրամադրել նրա հոսանքի պարտքի մի մասը վճարելու համար, որպեսզի մինչ մայրն ու երեխան հիվանդանոցից վերադառնան` հոսանքը միացված լինի: Գոհարի խոսքով` կազմակերպության նախագահն անձամբ է գումարը տվել տեսուչին, որը, սակայն, վճարում չէր կատարել, այլ գումարը յուրացրել էր: Կազմակերպության նախագահն անգամ ոստիկանություն էր դիմել, բայց քանի որ գումարը տրվել էր առձեռն` առանց որևէ փաստաթղթային հավաստագրի, գործ չէր հարուցվել:

Այդպես Գոհարն ու նորածինը շուրջ վեց ամիս անց են կացնում առանց էլեկտրականության: Ասում է, որ երեխային լողացնում էր գազի վրա ջուրը տաքացնելով: Բայց եթե գարնանն ու ամռանը կարելի է փոքրիկ գազօջախով մի կերպ կենցաղային հարցերը լուծել, աշնանն ու ձմռանը վրա է հասնում ցուրտը: Այս ցրտաշունչ ձմռանը բնակարանում հոսանք չմիացնել, նշանակում էր մահվան դատապարտվել:

Գոհարի ողջ եկամուտը 21 000 դրամ նպաստն է, որից մի կերպ խնայողություն է անում, մաս-մաս հոսանքի պարտքը մարում: Բայց հունվարի վերջին տեսուչը կրկին հոսանքն անջատում է` ասելով, թե իբր կրկին մեծ պարտք է գոյացել: Գոհարը կասկածներ ունի, որ տեսուչն իր հոսանքի գումարն ավելի է գրում, որպեսզի վրեժխնդիր լինի իր դեմ ոստիկանություն բողոք ներկայացնելու համար: «Ախր ես ո՛չ սառնարան եմ միացնում, ո՛չ հեռուստացույց, միայն մի թույլ պլիտա է, որտեղի՞ց է էդքան գումար հավաքվում»:

Նրա էլեկտրաէներգիայի հարցն անգամ Հանրային խորհուրդ է հասնում: Նման հարցերով, իհարկե, խորհուրդը չի զբաղվում, բայց ՀԽ համապատասխան հանձնաժողովները կամ ՀԽ աշխատակազմը փորձում են հնարավորության սահմաններում պետական կառույցներին դիմել ու խնդիրներին լուծում տալ: Հենց նույն օրը ՀԽ աշխատակազմի ղեկավար Հակոբ Բարխուդարյանը փորձում է պարզել էլեկտրաէներգիայի անջատման իրական պատճառն ու էլեկտրիկի հետ կապված պատմությունը: «Բայց այստեղ հարցն ավելի խորքային է,- ասում է Բարխուդարյանը,- եթե մի բնակարանում կա նորածին երեխա ու անօգնական միայնակ մայր, ապա նրանց թողնել առանց գազի ու էլեկտրաէներգիայի, պարզապես չի կարելի, ինչքան էլ որ պարտքի խնդիր լինի: Պարտքը մարելու տարբեր եղանակներ կան, որոնք վաղուց նորմալ երկրներում կիրառվում են սոցիալապես ծանր վիճակում գտնվողների համար: Պետք է դրանք սովորել, ոչ թե միայնակ կնոջը փոքր երեխայի հետ ձմեռվա կեսին թողնել առանց ջերմության»:

Սակայն այս պատմության մեջ Հանրային խորհրդի աշխատակցին ամենաշատը զայրացրել է Զեյթունի էլեկտրացանցի մի աշխատակցուհու լկտի պահվածքը: «Երբ զանգեցի էլեկտրացանց և աշխատակցուհուն հարցը ներկայացնելուց հետո խնդրեցի միացնել իր ղեկավարի հետ, նա միանգամից հարձակվեց ինձ վրա մոտավորապես հետևյալ տոնով. «Լավ ենք արել` անջատել ենք, որտեղից ուզում եք զանգեք, մենք ոչ մեկից չենք վախենում»: Հավանաբար գործավարուհի էր, անգամ չներկայացավ ու այդպես էլ հեռախոսը վայր դրեց` առանց իր վերադասին միացնելու: Ես չգիտեմ, այդ կառույցում նմա՞ն որակի մարդիկ են աշխատում»:

ՀԽ աշխատակազմի ղեկավարն ավելի ուշ կապվում է հայէլեկտրացանցերի հյուսիսային մասնաճյուղի փոխտնօրենի հետ, որը խնդիրը լսելուց հետո հրահանգում է Գոհարի բնակարանի հոսանքը միացնել` խոստանալով պարզել նաև տեսուչի հետ կապված պատմությունը, սակայն հաջորդ օրը զանգահարում և ասում է, որ չի կարծում, թե դա նրա ձեքի գործն է, քանի որ «տեսուչը շատ լավ տղա է»: Այնուամենայնիվ նշում է, որ եթե մի տոկոս էլ կասկած ունենա, ապա «կաշին կքերթի»:

Գոհարի բնակարանի հոսանքն այս պահին անորոշ ժամկետով ու անորոշ կարգավիճակով միացված է: Հայտնի չէ, թե ինչպես է նա կարողանալու այդ 21 000 դրամ նպաստից և՛ իր ու երեխայի ծախսերը հոգալ, և՛ 60 000 դրամ հոսանքի պարտքը մարել:
Հանրային խորհուրդը դիմել է նաև Երևանի քաղաքապետարան` խնդրելով որևէ կերպ աջակցել միայնակ կնոջը: Ի՞նչ օգնություն կտրամադրվի կամ կտրամադրվի՞ արդյոք` դեռևս հայտնի չէ: Բայց որ նրանց այդ վիճակում թողնել չի կարելի, ակնհայտ է:

Գոհարն այսօր ի վիճակի չէ աշխատելու: Նախ` երեխային խնամող չկա, մանկապարտեզ տանելու համար էլ դեռ շատ շուտ է, բացի այդ, կեսարյան հատումով ծննդաբերությունը լուրջ հետևանքներ է թողել նրա առողջության վրա: Ասում է, որ մեջքի ցավից չի կարողանում կռանալ, գործ անել և ժամանակ առ ժամանակ այնպիսի ցավեր է ունենում, որ հազիվ է դիմանում: Ենթադրում է, որ դա կեսարյան հատման ժամանակ ողնաշարի սխալ ներարկման հետևանք է:

Փետրվարի 13-ին Ռոզին դարձել է մեկ տարեկան: Մորից բարեհամբույր բնավորություն ժառանգած մարդամոտ փոքրիկը հյուրերին ընդունում է ժպիտով: Նրա ժպիտը մոր միակ ուրախությունն է ճակատագրի այս դառը փորձությունների հերթագայության մեջ: Գոհարն ասում է, որ եղբայրը եկել է իր տուն, տեսել երեխային, շատ է սիրել, փոշմանել է ամեն ինչի համար, փորձել է հաշտվել, բայց իր սիրտը կոտրված է, չի կարողանում մոռանալ տեղի ունեցածը, ասում է` արդեն ուշ է…

Հ.Գ.

Նյութի տպագրման հաջորդ օրը “Հայաստանի էլեկտրական ցանցերի” լրատվական բաժնից զանգահարեցին Անկախի խմբագրություն և հայտնեցին, որ ուզում են Գոհարի հետ զրուցել և նրանից պարզել հոդվածում բարձրացված խնդիրները: Այնուհետև Գոհարի հետ կապ հաստատելով` “Հայաստանի էլեկտրական ցանցերի” աշխատակիցները նրան խոստացել են աջակցել, բացի այդ` պարզել, թե իրականում տեսուչը նման քայլեր կատարել է թե ոչ: Անկախ-ը հույս ունի, որ ընկերությունը կաջակցի միայնակ կնոջը և հետամուտ կլինի այդ հարցի լուծմանը:

Անի Գասպարյան

Անկախ

Նախանշելով հաջորդ տարվա՝ Ցեղասպանության հարյուրամյակի ոգեկոչման միջոցառումները, ս.թ. հունվարի 29-ին Հայոց ցեղասպանության հարցն առաջին անգամ քննարկվեց ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդում:

Միավորված ազգերի կազմակերպությունում Հայաստանի մշտական ներկայացուցիչ, դեսպան Կարեն Նազարյանը ելույթ ունենալով Անվտանգության խորհրդի նստաշրջանի` «Պատերազմ ու նրա դասերը. մնայուն խաղաղության որոնումը» խորագրով քննարկմանը, իր խոսքն սկսեց Թուրքիայի մասին նրբորեն ակնարկելով ՄԱԿ-ի խաղաղարար դերի վերաբերյալ. «ավելի խորացնել հաշտեցումը ժողովրդների միջև` ընդհանուր պատմության և տագնապալի անցյալի հիշողության հիման վրա: Հաճախ այս գործընթացը ենթադրում է ավելին, քան պարզապես հռչակագրերի և բանաձևերի ընդունումը, այցելություններն ու ծաղիկներ դնելը զոհերի հուշարձաններին կամ պայմանագրերի ու արձանագրությունների ստորագրումն ու ձեռքսեղմումները: Որպեսզի հաշտեցումը տևական լինի, անհրաժեշտ է կարգավորել անցյալը, ճանաչել և ընդունել կատարված հանցագործությունների ողջ պատասխանատվությունը»:

Ինչ վերաբերում է Հայոց ցեղասպանությունից դասեր քաղելուն, դեսպան Նազարյանը հատկապես նշեց, որ «հաշտեցման գործընթացը կարող է ձգձգվել տասնամյակներ կամ նույնիսկ սերունդներ: Սա արդի ժամանակաշրջանի առաջին ցեղասպանությունն էր, որն իրականացվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմի քողի տակ»: Հայաստանի ներկայացուցիչը շարունակեց՝ պնդելով, որ «զանգվածային դաժան հանցագործությունների անպատժելիության վերացումը էական է արդարության վերականգնման համար»:

Դեսպան Նազարյանը նաև նշեց այն քայլերը, որոնք անհրաժեշտ են ժողովուրդների միջև իսկական հաշտության համար. «հաշտեցման հարցում հաջողության հասած ազգերն ու ժողովուրդները սովորաբար անցել են ընդարձակ գործընթաց արդարության վերականգնման համար, որը ներառում է նաև փոխհատուցում զոհերին և նրանց ժառանգներին` նրանց ազգային արժանապատվության և ինքնության վերահաստատման նպատակով: Նաև հրատապ է միաձայն դեմ արտահայտվել պատմության աղավաղմանը, պատմական ոճրագործությունների մերժմանը և ժխտողականությանը»:

Զարմանալի չէ, որ ՄԱԿ-ում Թուրքիայի ներկայացուցիչ Հալիթ Չեվիկը պատասխան խոսքում ավելի շատ կենտրոնացավ ապագայի, այլ ոչ թե իր երկրի արյունոտ անցյալի վրա: Չգիտակցելով, որ նա դատապարտում է իր իսկ երկիրը, թուրք պատվիրակը պնդեց, որ «բոլոր նրանք, ովքեր պատասխանատու են առավել ծանր  ոճիրների, մարդկության դեմ կատարված հանցագործությունների, ցեղասպանության և պատերազմի հանցագործությունների համար, պետք է պատասխանատվության ենթարկվեն»: Այնուհետև դեսպան Չեվիկը շարունակելով խոսքը կրկնեց իր կառավարության մաշված ժխտումները, հաստատելով, որ «ցեղասպանության անհիմն պնդումները 1915 թվականի իրադարձությունների վերաբերյալ երբեք օրինականորեն կամ պատմականորեն հիմնավորված չեն եղել: Նույն կերպ, չկա ոչ քաղաքական, ոչ իրավական համաձայնություն այդ իրադարձությունների բնույթի վերաբերյալ… Մենք կարծում ենք, որ պատմությունից թշնամանք քաղելով, փորձելով ուրիշների վրա գցել մեղադրական և անցյալի վերաբերյալ միակողմանի տեսակետ, և կոչ անելով ընտրովի կարեկցանքի, ճիշտ ճանապարհ չէ հարգանքի տուրք մատուցելու համար բազմաթիվ թուրքերի, հայերի և այլոց հիշատակին, որոնք կորցրել են իրենց կյանքն Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ: Ուստի կարևոր է առերեսվել պատմությանն ամբողջությամբ, և պատմական փաստաթղթերի ու արխիվների անկողմնակալ գիտական ուսումնասիրության միջոցով միգուցե հնարավոր լինի ճիշտ դասեր քաղել պատմությունից ու հասնել ընդհանուր արդար հիշողության»:

Դեսպան Նազարյանը օգտվելով պատասխանի իր իրավունքից, խորին ափսոսանք հայտնեց լսելով թուրք ներկայացուցչի «խեղաթյուրված բացատրությունները Հայոց ցեղասպանության անհերքելի փաստի առնչությամբ, որը խլել է Օսմանյան կայսրությունում երիտթուրքերի տիրապետության օրոք ապրած 1.5 միլիոն հայ մանուկների, կանանց և տղամարդկանց կյանքը…  Այն սկսվել էր 1915 թվականի Ապրիլի 24-ին և շարունակվել մինչև 1923 թվականը. դա մի ողջ ժողովրդի համակարգված և ծրագրված սպանդ էր»:

Մանրամասն նկարագրելով տեղահանություններն ու ջարդերն ընդհուպ մինչև ցեղասպանություն, դեսպան Նազարյանը հաստատեց, որ «այս ոճրագործությունը ճանաչվել է [ՄԱԿ-ի] բազմաթիվ անդամ պետությունների և միջազգային կառույցների, ներառյալ` ՄԱԿ-ի ու դրա ստորադաս մարմնի` Խտրականության վերացման և փոքրամասնությունների պաշտպանության ենթահանձնաժողովի կողմից»:

Դեսպան Նազարյանին ուղղված իր երկրորդ պատասխանում Թուրքիայի ներկայացուցիչն ավելի զգուշավոր դարձավ իր ժխտողականության մեջ. «Մենք չենք ասում, որ 1915 թվականին ոչինչ տեղի չի ունեցել: Այդ իրադարձությունները չեն համապատասխանում [ՄԱԿ-ի] 1948 թ կոնվենցիայով սահմանված ցեղասպանության նկարագրությանը: Այժմ Հայաստանի պատվիրակությունը 1915 թվականի իրադարձությունները բարձրացնում է որպես ցեղասպանություն, առանց դրա վերաբերյալ որևէ բանաձևի կամ Միջազգային դատարանի որոշման: Այսպիսով, ինչ եք ակնկալում, որ մենք …», մինչ թուրք դեսպանը կավարտեր հայտարարությունը, հնչեց նրա բջջային հեռախոսի զանգը` ընդմիջելով նրա նախադասությունը:

Շատ հավանական է, որ Հայոց ցեղասպանության հարյուրամյակին ընդառաջ բազմաթիվ նման բախումներ տեղի ունենան Թուրքիայի հետ: Թվում է, որ թուրք պաշտոնյաները չեն էլ գիտակցում, որ ինչքան շատ են ժխտում և հակազդում հայկական գործողություններին, այնքան ավելի շատ են նպաստում Հայոց ցեղասպանության և հայ ժողովրդի արդար պահանջների տարածմանը: Ընդ որում, շնորհիվ թուրքական պատվիրակության տված երկու պատասխանների դեսպան Նազարյանի հայտարարությանը, պատմության մեջ առաջին անգամ Հայոց ցեղասպանությունը լայնորեն քննարկվեց ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդում:

 Հարութ Սասունյան      

«Կալիֆորնիա Կուրիեր» թերթի հրատարակիչ և խմբագիր

Թարգմանությունը՝ Ռուզաննա Ավագյանի

Կարծիք կա, որ անհատները չեն կարող փոխել պատմության ընթացքը: Սակայն համաշխարհային պատմության մեջ եղել են անհատներ, որոնք դարակազմիկ գործեր են արել: Նրանցից է զորահրամանատար, Ֆրանսիայի կայսր Նապոլեոն Բոնապարտը: Ընդամենը 157 սմ հասակ. կանացիակերպ կազմվածք, թույլ մարմին, բայց ամեհի կամք ու անկոտրում նպատակասլացություն…

Նապոլեոն Բոնապարտը ծնվել է 1769 թ. օգոստոսի 15-ին Կորսիկա կղզու Այաչո փոքրիկ քաղաքում: Նա աղքատ ազնվական Կառլո Բոնապարտի և Լետիցիա Ռամոլինոյի բազմանդամ ընտանիքում (13 երեխա են ունեցել) երկրորդ երեխան էր: Նապոլեոնի հայրը իրավաբան էր, Կորսիկայի պառլամենտի անդամ և Կորսիկայի պառլամենտի կողմից դեսպանորդ է նշանակվել Ֆրանսիայում: Նա իր հետ տարավ նաև ավագ որդիներին, որոնք Ֆրանսիա մեկնեցին ուսում ստանալու բաղձանքով:

1779 թ. Նապոլեոնն ընդունվում է Բրիենի կադետական դպրոցը: Նրա առաջադիմությունը դպրոցում ակնառու էր հատկապես մաթեմատիկա առարկայից և փիլիսոփայությունից: Սակայն դպրոցում երիտասարդ կադետը մեկուսի կյանք էր վարում, քանզի սովորող ազնվազարմ ֆրանսիացիներն այնքան էլ բարեհաճ չէին հայրենասեր կորսիկացու նկատմամբ:

Շուտով աչքի ընկած առաջադիմության համար Նապոլեոն Բոնապարտին տեղափոխում են Փարիզի կադետական թագավորական դպրոց: Այստեղ երիտասարդ կորսիկացին նոր ոգևորությամբ է շարունակում ուսումն ու հարստացնում իր գիտելիքները: Նրա աշխատասիրությունը տալիս է իր պտուղները, 1785 թ. նա ժամկետից շուտ ավարտում է դպրոցն ու տեղափոխվում Վալանս` շարունակելով ուսումն արդեն ֆրանսիական բանակի լեյտենանտի կոչմամբ:

Բազմանդամ ընտանիքը կերակրելու հոգսը, սակայն, ընկնում է Նապոլեոնի ուսերին, և երիտասարդ զինվորականը լավ վարձատրվող աշխատանք որոնելով` իր ծառայություններն է առաջարկում ռուսական բանակին:
Ռուսական բանակի շտաբում Նապոլեոնին ասում են, որ կարող է ծառայության անցնել իրենց մոտ պայմանով, որ պետք է մեկ աստիճանով կոչումազրկվի. այդպիսին էին ռուսական օրենքները: Եվ զայրացած Նապոլեոնը, դուրս գալով գեներալ-պորուչիկ Զաբորովսկովի մոտից, ասում է. «Ես իմ սուրը կվաճառեմ պրուսական թագավորին»:
Սակայն օտար երկրում ծառայություն անցնելու հարկը չեղավ:

1789 թ.` Ֆրանսիական հեղափոխության եռուն շրջանում, նա մեկնեց հայրենի Կորսիկա: Այստեղ շարժում էր սկսվել կղզին Ֆրանսիայից անկախ հռչակելու համար: Նապոլեոնը գրավիչ առաջարկ է ստանում` միանալ ազատագրական պայքարին: Սակայն ֆրանսիական հեղափոխությամբ խանդավառված երիտասարդ զինվորականը մերժում է և անմիջապես վերադառնում Ֆրանսիա` հեղափոխության բոցերի մեջ գտնելու իր բախտը:

Եվ բախտը նրան ժպտաց: Ֆրանսիան հեղափոխության բոցերի և Անգլիայի դեմ պատերազմի մեջ էր: 24-ամյա Նապոլեոնը Տուլոն քաղաքի պաշտպանության համար ստանում է բրիգադի գեներալի զինվորական կոչում:
Սակայն սև ամպեր են կուտակվում Նապոլեոնի գլխին: 1794 թ. հուլիսի 23-ի Տերմիդորի հեղաշրջումից հետո նրան պաշտոնաթող են անում: Մահապատժի է ենթարկվում Նապոլեոնի հովանավորը` Մաքսիմիլիան Ռոբեսպիերը: Դատ է բացվում նաև երիտասարդ գեներալի նկատմամբ: Բայց Նապոլեոնը կարողանում է պաշտպանվել և խույս տալ գիլյոտինից: Շատ չանցած` նրան վերականգնում են բանակում, որից հետո նա ճնշում է միապետականների խռովությունը:

1796 թ. գարնանը Նապոլեոնը մեկնում է Իտալիա որպես ֆրանսիական բանակի հրամանատար: Սա թերևս փրկություն էր երիտասարդ հրամանատարի համար, քանզի անընդհատ ներքաշվում էր ներքին դավադրությունների մեջ: Իտալիայում Նապոլեոնը փառքի է արժանանում: Մի քանի փայլուն ճակատամարտերում նա ջախջախում է ավստրիական ու սարդինական թագավորության բանակները և Իտալիայում հաստատում Ֆրանսիայի գերիշխանությունը:

Իտալական արշավանքի արդյունքում Նապոլեոնի հեղինակությունը կտրուկ աճեց, նա դարձավ Ֆրանսիայի քաղաքական առանցքային դերակատարներից մեկը: Սակայն նրան ծանր փորձություն էր սպասում: Չկարողանալով Եվրոպայում հարված հասցնել Անգլիայի տիրապետությանը` Փարիզը որոշեց դա անել գաղութներում: Եվ Նապոլեոն Բոնապարտին հանձնարարվում է ձեռնարկել եգիպտական արշավանքը:
Սկսվում է ծանր ու հոգնատանջ արշավանքը: Արդեն Եգիպտոսում ափհանման պահին ֆրանսիական բանակը քայքայվել էր ժանտախտի և մալարիայի պատճառով: Այսուհանդերձ, Նապոլեոնը տպավորիչ հաղթանակ տարավ Բուրգերի ճակատամարտում` ջախջախելով մամլուքների զորաբանակը: Բայցևայնպես, եգիպտական արշավանքը կատարյալ ձախողում էր Նապոլեոնի համար և օգտվելով առիթից, որ Ֆրանսիայում դարձյալ իշխանափոխություն է եղել, նա լքեց բանակն ու 1799 թ. հոկտեմբերին վերադարձավ Փարիզ:

Փարիզում նա ձեռնամուխ եղավ պետական հեղաշրջման և նոյեմբերի 10-ին տապալելով Դիրեկտորիայի իշխանությունը` դարձավ Ֆրանսիայի կոնսուլ և իր ձեռքում կենտրոնացրեց երկրի իշխանությունը: Եվրոպայում սկսվեց Նապոլեոնի դարաշրջանը:
Նա շարունակ պատերազմներ էր վարում Եվրոպայում և մեկը մյուսի հետևից ծնկի բերում Ֆրանսիայի թշնամիներին: Հատկապես տպավորչ հաղթանակ տարավ Մարենգոյի (1800 թ.) ճակատամարտում: Կարճ ժամանակում նա ամրապնդեց իր իշխանությունը` 1802 թ. դառնալով ցմահ կոնսուլ, իսկ 1804 թ. հռչակվեց Ֆրանսիայի կայսր:
Շարունակելով հաղթական ճակատամարտերը Եվրոպայում, 1805 թ. Աուստերլիցի, 1806 թ. Էնայի և 1809 թ. Վագրամի ճակատամարտերում փայլուն հաղթանակներ տանելով` Նապոլեոնը նվաճեց ողջ կենտրոնական Եվրոպան: Սա Նապոլեոնի և Ֆրանսիայի փառքի գագաթնակետն էր:
Նապոլեոնին մնում էր ծնկի բերել իր գլխավոր ախոյանին` Անգլիային, որի տիրապետությունը ծովում անհաղթահարելի էր թվում: Այդ նպատակին հասնելու համար Նապոլեոնը ձգտում էր դաշինք կնքել Ռուսաստանի հետ: Դաշինքը կայացավ, սակայն Նապոլեոնի ծրագրերը Անգլիայի հարցում հօդս ցնդեցին: Դեռևս 1805 թ. Տրաֆալգարի ծովամարտում անգլիական ծովակալ Հորացիո Նելսոնն ուղղակի ոչնչացրեց ֆրանսիական նավատորմը, ինչը ստիպեց Նապոլեոնին փոխել մարտավարությունն Անգլիայի դեմ:

Եվ ահա 1807 թ. հուլիսի 7-ին Տիլզիտի պայմանագրով Նապոլեոնը կարողացավ Ռուսաստանի հետ հակաանգլիական ռազմական դաշինք կնքել: Ռուսաստանը միացավ ցամաքային բլոկադային, որ նախաձեռնել էր Նապոլեոնն Անգլիայի դեմ, և խզեց հարաբերությունները Ֆրանսիայի թշնամու հետ:

Տիլզիտը նապոլեոնյան փառքի գագաթնակետը եղավ: Նա տիրապետում էր գրեթե ողջ Եվրոպայում: Իր ընկերներին և հարազատներին բազմեցրել էր եվրոպական գահերին, այդ թվում և իր փեսային` հայազգի Յոհակիմ Մյուրատին, որին բաժին էր հասել Նեապոլիտանիայի թագը: Բացառությամբ Անգլիայի` նրա հետ հաշվի էր նստում ողջ աշխարհը: Անգլիան մնաց այն ոսկորը, որն այդպես էլ խրվեց Նապոլեոնի կոկորդում:

Ռուս-ֆրանսիական հարաբերությունները հետզհետե սրվում են, և Նապոլեոնը որոշում է կատարյալ դարձնել իր տիրապետությունը եվրոպական մայրցամաքում, նվաճել նաև Ռուսաստանը:

1812 թ. ֆրանսիական 650 -հազարանոց մեծ բանակը` Նապոլեոնի հրամանատարությամբ, մտավ Ռուսաստան: Չնայած նախնական հաջողություններին և Մոսկվայի գրավմանը` Նապոլեոնի ռուսական արշավանքը տապալվեց: Մեկ տարի անց նրա բանակի մնացորդները` 30 հազար հոգի, խելակորույս փախան Ռուսաստանից:

Կայսրն արագ նոր բանակ հավաքագրեց և մի քանի տպավորիչ հաղթանակներ տոնեց ռուս-գերմանական միացյալ զորքերի դեմ: Սակայն պատմության անիվն այլևս անշրջելի էր: Ալեքսանդր Առաջին կայսեր գլխավորությամբ դաշնակից բանակները մտան Փարիզ:

Ստորագրելով գահից հրաժարվելու մանիֆեստը` Նապոլեոնը թույն ընդունեց: Բայց տարիների ընթացքում պահված թույնը կորցրել էր իր ազդեցությունը: Գալարվելով ողջ գիշեր` նա ողջ մնաց:
Դաշնակիցները, պահպանելով Նապոլեոնի կայսերական տիտղոսը, նրան որպես տիրույթ տվեցին Էլբա կղզին, իսկ Ֆրանսիայում վերահաստատվեց Բուրբոնների հարստությունը:

Սրանով Ֆրանսիայում հակասությունները չավարտվեցին: Հեղափոխական Ֆրանսիան չէր հանդուրժում Բուրբոնների վերադարձը, և հանձին Նապոլեոնի` շատերը տեսնում էին Ֆրանսիայի փառքը: Ահա 1815 թ. մարտի 1-ին Նապոլեոնը կրկին ափ դուրս եկավ Ֆրանսիայում և իր կողմը գրավելով ֆրանսիական բանակը` արագ երթով շարժվեց Փարիզ ու վերահաստատվեց գահին: Գրավելով կայսերական գահը` նա սուրհանդակներ ուղարկեց եվրոպական արքունիքներ` առաջարկելով խաղաղություն և դաշնակցություն: Սակայն եվրոպական գահակալները վախենում էին Նապոլեոնից ինչպես ժանտախտից: Նրանք միավորվելով` արշավեցին կայսեր վրա: Մի քանի հաղթանակներից հետո Նապոլեոնը 1815 թ. հունիսի 10-ին Վաթեռլոյի ճակատամարտում պարտվեց և գերեվարվեց անգլիացիների կողմից: Գահը գրավելուց 100 օր անց` 1815 թ. հունիսի 22-ին, նա կրկին հրաժարական տվեց և աքսորվեց Սուրբ Հեղինե կղզի:

Նապոլեոնը մահացավ 1821 թ. մայիսի 5-ին (շատ ուսումնասիրողների կարծիքով` թունավորումից)` իր հետ տանելով նաև Ֆրանսիայի փառքը: Նապոլեոնի աճյունն ամփոփված է Փարիզի Հաշմանդամների տանը:

Lինելով փառավոր զորահրամանատար` Նապոլեոն Բոնապարտը աշխարհին հայտնի է նաև իր տարօրինակություններով: Նա օպերային արվեստի մեծ սիրահար էր, բայց երբեք չէր ծափահարում օպերայում և ուրիշներին էլ արգելում էր: Նա գերտոկուն անձնավորություն էր. օրական քնում էր երկու-երեք ժամ: Սակայն կյանքի մայրամուտին արդեն հոգնում էր հաճախ և քնկոտության պահեր էր ունենում:

Մեր օրերում Նապոլեոնի կյանքն ուսումնասիրողներն այն համեմատեցին մեկ այլ պատմական դեմքի` Ադոլֆ Հիտլերի հետ և գտան ուշագրավ զուգադիպություններ. այսպես, Նապոլեոնը ծնվել է 1760 թվականին, Հիտլերը՝ 1889-ին: Տարբերությունը՝ 129 տարի: Նապոլեոնի կառավարման տարիները սկսվեցին 1804-ին, Հիտլերինը` 1933-ին, տարբերությունը՝ 129 տարի: Նապոլեոնը մտավ Վիեննա 1812-ին, Հիտլերը՝ 1941-ին: Տարբերությունը ՝ 129 տարի: Երկուսն էլ հարձակվել են Ռուսաստանի վրա, երբ 52 տարեկան էին: Երկուսն էլ պատերազմում պարտություն կրեցին, երբ 56 տարեկան էին:
Շատ է խոսվել նաև Նապոլեոնի կանանց մասին: Այդ վտիտ, փոքրամարմին միապետը նախանձելի հաջողություն ուներ կանանց շրջանում: Բայց Նապոլեոնի մեծ սերը Ժոզեֆինան էր, որի հետ ամուսնացավ և նրան կայսրուհու տիտղոս շնորհեց: Ժոզեֆինան չկարողացավ զավակ և գահաժառանգ պարգևել Նապոլեոնին, և նրանք բաժանվեցին: Դրանից հետո Նապոլեոնն ամուսնացավ ավստրիական արքայադուստր Մարիա Լուիզայի հետ, որը գահաժառանգ պարգևեց Ֆրանսիային: Բայց դա ընդամենը դիվանագիտական ամուսնություն էր` առանց սիրո և կրքի:
Նապոլեոնի մյուս մեծ սերը լեհուհի Մարիա Վալևսկայան էր, որ 1810 թ. որդի պարգևեց կայսրին:

Երկու մեծանուն արվեստագետների անցած ուղիների հատման կետերն են ամփոփված «Փարաջանով: Կոլաժ երկուսի համար» գրքում: Հեղինակը կինոռեժիսոր, Հայաստանի կինեմատոգրաֆիստների միության նախագահ, ՀՀ ժողովրդական արտիստ Ռուբեն Գևորգյանցն է: Գիրքը հանրությանն է ներկայացվել նախորդ տարեվերջին:
Գրքի շապիկը գուցե այնքան էլ գրավիչ չէ, սակայն բովանդակությունն անկրկնելի է. մի քանի տող կարդացած անձը կարծես «ծուղակն է ընկնում» ու չի կարողանում դադար տալ, քանի դեռ գիրքը չի կարդացել-վերջացրել:
Հեղինակի մասնագիտությունը մեծապես ազդել է գրքի շարադրանքի վրա. սեղմ, բայց գրավիչ ու բովանդակալից: Երբ կարդում ես` թվում է, թե ֆիլմ ես դիտում, այնքան կենդանի, պատկերավոր է գրքի լեզուն:
Հենց գրքի յուրահատկության` շարադրանքի շնորհիվ մոռանում ես, որ Փարաջանովին տեսնում ես Գևորգյանցի աչքերով, զուգահեռաբար էլ ծանոթանում ես նաև Գևորգյանցի անցած ուղուն: Թվում է, թե դա քո կյանքի ճանապարհն է, Փարաջանովի երիտասարդ ընկերն էլ դու ես` ընթերցողդ:
«Այս գիրքը գեղարվեստական ստեղծագործության հավակնություն չունի: Միայն ուրվագծեր, ճեպանկարներ, էտյուդներ, սրտազարկերի կորագիծ, հուշեր իմ ու Սերգեյ Փարաջանովի հանդիպումներից, որի հետ, չնայած տարիքների տարբերությանը, ընկերություն էինք անում: Այս գիրքը նաև այն ժամանակների մասին է, նաև այն ժամանակվա մարդկանց մասին, նաև Փարաջանովի ժամանակի մասին»,- ընթերցողին իրազեկում է Գևորգյանցը` մինչ բուն պատմությանն անցնելը:
Գևորգյանցի հուշերից բացի, գրքում ներառված են նաև պատառիկներ Փարաջանովի անձնական նամակներից, ինչպես նաև աշխարհահռչակ գործիչների հուշերից:
«Ուղիղ մեկ տարի առաջ Երևանում ընկերներիս հետ զրուցում էինք սրճարանում: Ես ինչ-որ դրվագներ էի պատմում Փարաջանովի հետ իմ հանդիպումներից: «Դե բավական է պատմես, նստիր ու գրիր, ինչ որ պատմում ես»,- ասաց Դավիթ Մուրադյանը: Դա էլ հենց եղավ շարժառիթը: Հենց հաջորդ օրը նստեցի ու սկսեցի գրել` իմ առջև հստակ պահանջ դնելով ամեն օր գրել առնվազն մեկ էջ: Հանեցի իմ բոլոր 14 նոթատետրերը, որոնց մեջ տարիների ընթացքում փոքրիկ գրառումներ էի արել, առանձնացրեցի այն ամենը, ինչ առնչվում էր Սերգեյ Փարաջանովին: Պարզվեց, որ բավականին հետաքրքրիր նյութ կա կուտակված, որովհետև նրա հետ շատ հանդիպումներ էի ունեցել»,- գրքի շնորհանդեսին, ըստ «Կինոաշխարհ» պարբերականի, ասել է Ռուբեն Գևորգյանցը` անդրադառնալով գիրքը գրելու դրդապատճառներին:
Մեկ այլ դրդապատճառի Գևորգյանցը նաև գրքում է անդրադարձել` կինոռեժիսոր Օթար Իոսելիանիի հայտարարությանը, թե Փարաջանովը հայ չէ և ընդհանուր ոչինչ չունի Հայաստանի հետ, «պարզապես հայերը գողացել են Փարաջանովի ամբողջ արխիվը, նրան էլ տարել-թաղել են կագեբեական Արամ !աչատրյանի կողքին»: Գիրքը կարծես պատասխան է հակահայկական տրամադրվածություն ունեցող կինոռեժիսորին: Փարաջանովի տողերը` գրված իր մասին, լավագույն հերքումն են. «Ինձ համար Հայաստանն արվեստ է ու պատմություն, Հայաստանը իմ ընկերներն են, իմ բերկրանքը, մեր ստեղծագործական կորուստները….Բոլորը գիտեն, որ ես երեք հայրենիք ունեմ: Ծնվել եմ Վրաստանում, աշխատել եմ Ուկրաինայում և պատրաստվում եմ մեռնել Հայաստանում»:
Պատմությունը սկսվում է հեռավոր 1978-ի մի ձմեռային առավոտից, երբ Գևորգյանցն ու իր ընկերը րոպեներն էին հաշվում, թե երբ գնացքը կշարժվի դեպի Թբիլիսի, ուր կկարողանային տեսնել բանտից նոր ազատված Փարաջանովին:
Պատմության ընթացքը միագիծ չէ ժամանակային առումով: Ինչպե՞ս է մարդկային հիշողությունը, որ ժամանակից ժամանակ է թռչում, սկսում մի տեղից, հետո մի այլ բան հիշում, հետո երրորդը, ապա նորից վերադառնում առաջինին: Հենց այսպես էլ շարադրված է, բայց այդ ամենն այնքան բնական է, որ թվում է` այդպես էլ պետք է լիներ, չէ՞ որ դու` ընթերցողդ ես այդ ամենը վերհիշում:
Գրքում տեսնում ենք Փարաջանով ընկերոջը, մարդուն, հանճարին, պարզապես քաղաքացուն` կյանքի տարբեր ոլորտներում ու դրսևորումներում:
«Հագնվում էր շատ պարզ ու հարմարավետ` վելվետե տաբատ, վար թողած մգագույն վերնաշապիկ` որպես կանոն, խոշոր վրադիր գրպաններով: Շրջում էր փողոցներով, ուր նրա համար ամեն ինչ հետաքրքիր էր (և ի՞նչն էր լինում հետևանքը): Օրինակ` ճաշի էր գալիս մեզ մոտ, իսկ 10-15 րոպե անց նրա այցելությունը վերածվում էր 60-100 հոգիանոց երթի: Կանգ էր առնում ամեն քարի, պատի, հուշարձանի մոտ, ինչ-որ բաներ էր մեկնաբանում, մատնացույց անում, կատակում: Եվ շուրջը հավաքվածները լսում էին նրան բերանները բաց: Հիմնականում նրանք պարզ մարդիկ էին` վարորդներ, բանվորներ, վարսավիրներ և այլն: Նրանք, որպես կանոն, ոչինչ չէին հասկանում, թե ինչեր է ասում (և ոչ այն պատճառով, որ խոսում էր ռուսերեն): Բայց մարդիկ գնում էին նրա հետևից, ասես մեսիա լիներ…»,- այսպես է Գևորգյանցը ներկայացնում, թե որքան սիրված ու ընդունված էր Փարաջանովը:
Այնպես է ստացվում, որ Գևորգյանցն առաջիններից է իմանում թե՛ Փարաջանովի ձերբակալության, թե՛ ազատ արձակման մասին: «70-ականներին քաղաքական մոտիվներով ձերբակալություններ էին լինում, բայց դրանք մեզ չէին վերաբերում, մեր հոգը չէին: Իսկ հիմա վերաբերում էր…»,- հիշում է նա:
Անդրադառնալով մեղադրանքին, որը մինչ օրս էլ շահարկումների թեմա է, Գևորգյանցը գրում է. «Փարաջանովի համար հորինել էին կեղտոտ մեղադրանք` արվամոլություն, բռնաբարություն, նույնիսկ գտել էին մի տուժածի` երիտասարդի, որը երկու անգամ մարմնեղ էր Սերգեյ Իոսիֆովիչից: Եվ դրան բռնաբարել էր Փարաջանովը: Եվ մեկ էլ նրան մեղադրում էին պոռնոգրաֆիա տարածելու համար: Մոտը մի ինքնահոս գրիչ էին գտել, որպիսին այն ժամանակ ունեին նույնիսկ շատ դպրոցականներ: Թեքում ես գրիչը, և լողազգեստով աղջիկը մերկանում է: Ծիծաղելի է, չէ՞: Եվ տվեցին հինգ տարի»:
Հետագայում Գևորգյանցը հնարավորություն է ունեցել իր «Փարաջանով. վերջին կոլաժը» վավերաֆիլմի նկարահանման ժամանակ Փարաջանովի գործը վարած քննիչին հարցնել. «Պարոն Մաշկով, իսկ ձեզ խիղճը չի՞ տանջում»: Ապա եզրակացրել է. «Ես միամիտ հարց տվեցի խղճի մասին: Այդպիսի մարդկանց խիղճը երբեք չի տանջում»:
Վերջաբանում, ամփոփելով աշխատանքը, Գևորգյանցը գրում է. «Փարաջանովի մասին կարելի է գրել ու գրել: Ճիշտ է, նրա հետ կապված պատմություններից շատերը հորինված են: Գրում, պատմում են մարդիկ, ովքեր թերևս կյանքում սոսկ մեկ անգամ են տեսել նրան, այն էլ` հեռվից: Բայց սա, երևի, վատ չէ: Նա լեգենդ է դարձել, քանզի եղել ու մնում է լեգենդ»:

Հոգեբանության դոկտորի խոսքով՝ Հայաստանում բռնությունների տեսակները գրեթե ընդհանրական են

«Անկախի» այսօրվա զրուցակիցը` Երևանի պետական համալսարանի շրջանավարտ Նարեկ Սարաֆյանը, ուսումը շարունակել է Ֆրանսիայում՝ Սորբոնի համալսարանի հոգեբանության կենտրոնում: Այսօր զբաղվում է հոգեվերլուծություններով: Զիգմունդ Ֆրեյդի հետևորդը չէ, բայց նրա մասնավոր հետաքրքրությունը քրեական հոգեբանությունն ու բռնություններն են:
Ասում է՝ Հայաստանում բռնությունների թիվը մոտ 40 տոկոսով աճել է: Իսկ թե ինչով է պայմանավորում այս էական աճը, պարզեցինք զրույցի ընթացքում:

– Պարոն Սարաֆյան, իրո՞ք այսքան աճել են բռնությունները հանրապետությունում:
– Այո՛, աճը բավական զգալի է: Ես այս խնդրով զբաղվում եմ 4 տարուց ավելի: Բռնությունների ուսումնասիրությունը հոգեբանության ամենահետաքրքիր ճյուղերից է և ուշագրավ է իր վերելքներով ու վայրէջքներով: Եվ ահա թե ինչ կասեմ ձեզ. ագրեսիայի առումով մենք, անկախությունից սկսած, միշտ չէ, որ դեպի վեր ենք բարձրանում: Ամեն ինչ սահուն փոխվում է. մե՛կ վերելք, մե՛կ վայրէջք:
1990-ական թթ. սկզբերին թվում էր, թե ամեն ինչ վատ է, որովհետև տարեկան հազարավոր սպանություններ էին արձանագրվում: Նույնն էր թե՛ եվրոպական երկրներում, թե՛ ասենք` Միացյալ Նահանգներում: Բայց նրանց բնակչությունը 10 կամ 20 անգամ ավելի է, և այնտեղ անընդմեջ վայրէջք է արձանագրվում: Եվ ինչն է հետաքրքիր. Ամերիկայում ճգնաժամ եղավ, իսկ բռնությունների հանցագործությունների աճ է՛լ ավելի արձանագրվեց:

– Հայաստանում պատկերը չէ՞ որ մի քիչ այլ է. մենք սովոր ենք մետրոյում հրմշտել միմյանց, քիթումռութ ջարդել երևանյան բանուկ խաչմերուկներում:Ավտոմեքենաներով չենք զիջում մեկս մյուսին: Սրանք բռնություն ենթադրող հանգամանքներ են, չէ՞:
– Միանշանակ: Եվրոպայում պատկերը մի քիչ այլ է: Մարդիկ ակնհայտ ժպտերես են և անհոգ: Եվ այդ անհոգությունից դրդված են դիմում տարբեր տեսակի բռնությունների: Հայաստանում, դժվար է ասել, կա՛մ շատ հարուստ են ապրում մարդիկ, կա՛մ այնքան աղքատ, որ իրենց հոգսերը խեղդում են օղու շշի մեջ: Բնական է, որ այս դեպքում բռնությունները պետք է աճ ունենան: Ոստիկանությունը, պաշտոնական հաղորդագրություններ տարածելով, միշտ չէ, որ իրական պատկերն է տալիս: Հայաստանի տարբեր մարզերում պատկերը շատ ավելի ցավալի է: Ընտանեկան բռնությունները հատկապես վերջին մի քանի տարիներին աճել են: Մարդիկ սկսել են ամենուր ու ամեն ինչից վրդովվել: Դրա պատճառը հուսահատությունն է, մարդիկ ավելի շատ հակված են հանցագործություն կատարելու, քան խաղաղ ապրելու:

– Այո՛, մենք էլ ենք նկատում, որ մարդիկ դաժանացել են, իսկ ե՞րբ են բարիանալու,
լինո՞ւմ է ժամանակ, երբ մարդը բուժվում է ագրեսիայից:
– Անպայման: Դա անմիջապես չի լինում. հաղթողների համար այդ շրջանը շուտ է գալիս, պարտվողների համար՝ ուշ: Եվ այս իմաստով ժամանակին մեր ժողովրդի էյֆորիան և լավատեսությունը պայմանավորված էին լուրջ հաղթանակներով, օրինակ՝ Ղարաբաղյան պատերազմով:
Հետո ոչ մեծ անկում գրանցվեց, այնուհետև հաջորդեցին խաղաղ ու հանդարտ կյանքի լճացման տարիները, երբ հանցագործություններն ավելանում էին, բայց ոչ այնքան արագ, ինչպես 90-ականներին և 2000-ականների սկզբին:
Այժմ ամբողջ աշխարհում տարօրինակ իրավիճակ է. բռնության հանցագործությունները ավելի են աճել: Ամենուր: Եվ տնտեսության ու հանցագործության միջև եղած ուղիղ կապի ավանդական քրեաբանական վարկածն արդեն հերքվում է: Մարդիկ սկսում են հասկանալ, որ հանրության ավելի կամ պակաս անվտանգության համար բազում ու տարբեր պատճառներ կան:

– Ձեր հոգեվերլուծական հրապարակումները հաճախ են տեղ գտնում հեղինակավոր պարբերականներում: Վերջին հետազոտություններն էի ուսումնասիրում ու հասկացա, որ Ձեր թիրախը հեռուստաեթերն է:
– Ես կարող եմ ասել` զանգվածային լրատվության բոլոր միջոցները, բայց առաջին հերթին` էլեկտրոնայինները, ներառյալ ինտերնետը: Որովհետև տպագիր մամուլ հիմնականում կարդում են տարեց մարդիկ՝ ամենաքիչ քրեականացված տարրերը: Իսկ էլեկտրոնային զանգվածային լրատվության միջոցները մի քանի առաքելություն ունեն. դրանք առաջարկում են նույն արժեքներն ու հաջողության նույն չափանիշները, որոնք բնակչության մեծ մասի համար անհասանելի են:
Ուստի, շատ հաճախ որոշ մարդկանց մեջ միտք է առաջանում, որ պառավին սպանելն ու նրա բնակարանին տիրանալը նորմալ երևույթ է: Մյուս խնդիրն այն է, որ մեզ խաբում են: Անընդհատ ֆիլմեր են ցույց տալիս, որոնք չափազանց քրեական են: Եթերի զգալի մասը քրեական սերիալներ են, որոնք մեծ պահանջարկ ունեն հատկապես դեռահասների և երիտասարդների շրջանում:
Ես հիշում եմ, որ ընկերներիցս մեկը մի քանի տարի առաջ Երևանում սոցիոլոգիական հարցում էր իրականացրել երիտասարդների ու դեռահասների շրջանում: Սոցհարցումը վերաբերում էր հերոսներին: Հարցվածների 80 տոկոսը լավ կյանքը պատկերացնում էր հանցագործության գնով, նրանց համար հերոս կարող էր լինել միմիայն քրեական հեղինակությունը:
Եվ դա շատերի մեջ մի իսկական հեքիաթ է ձևավորում: Այն մարդկանց համար, որոնք չեն հասկանում, որ իրենց ուղղակի հեքիաթ են պատմում, հեքիաթի ու իրականության այդ շփոթն իսկական ողբերգություն է դառնում: ԱՄՆ-ում, ի դեպ, հետազոտությամբ պարզվել է, որ ցածր խավի ամերիկացիների 57%-ը հավատում է, որ կինոն իրականություն է: Օրինակ՝ Նյու Յորքում փլվում են երկնաքերներ, բախվում են ավտոմեքենաներ, և ինչ-որ բան պայթում է: Այսինքն՝ նրանց իրականությունն ու կինոյի, հեռուստահաղորդումների ընկալումը չի տարբերվում: Այդպիսի երևույթ մեզ մոտ էլ կա: Մեկ այլ խնդիր է, որ մեր մարդիկ սովորում են իրենց խնդիրները լուծել ագրեսիվ եղանակներով:

– Ֆիլմերի և սերիալների պատճառո՞վ, որոնք դիտում ենք…
– Իհա՛րկե: Բայց դա չի նշանակում, որ մարդը նայեց հեռուստահաղորդումն ու անմիջապես սլացավ ինչ-որ մեկին ծեծելու: Դա դանդաղ է կատարվում: Եթե մարդը երկար ժամանակ նստած է հեռուստացույցի առջև ու ալիքներն է փոխում, մեծ թվով դիակներ է տեսնում, որոնք իրականում այնքան էլ շատ չեն:
Բայց նա այնքան էլ լավ ծանոթ չէ իրավիճակին հասկանալու համար, որ բոլոր ալիքներով նույն դիակներն են ցույց տալիս: Եվ փողոց դուրս գալով, թշնամական ու վտանգավոր աշխարհի հետ հանդիպման ակամա սպասումով` գիտի, որ կարող է ինչ-որ նենգության հանդիպել, ու նախապատրաստված լինելու համար, համենայն դեպս, ավտոմեքենայի մեջ «պատրաստություններ» է տեսնում: Նորմալ ու բարի մարդիկ փողոց են դուրս գալիս այն զգացումով, որ շրջակա միջավայրը վտանգավոր է, հարկ կլինի պաշտպանվել: Այդ ընկալումը շատ բացասական հետևանքներ է ունենում:

– Մի՞թե ուզում եք ասել, որ խորհրդային «սափրված» նորություններն ավելի նպաստավոր էին:
– Հարցն այն է, թե այդ մասին ինչպես են պատմում: Մի բան է, երբ հրճվանքից ձեռքերը դողում են, քանի որ հաջողվել է բացառիկ հարցազրույց սերիական մոլագարի հետ… Ի դեպ, բացատրություններից մեկը, թե ինչու են Ամերիկայում սերիական մոլագարներն ու մարդասպաններն այդքան շատ, հենց դա է: Նրանք չափազանց մեծ փառքի են արժանանում: Ամերիկացի քրեագետներն ասում են` չի կարելի բացառել այն գաղափարի հզոր ազդեցությունը, որ հանցագործություն կատարելով՝ հերոս ես դառնում:
Եվ պետք է ասեմ, որ մեզ մոտ նույնպես այդ երևույթը դիտվում է: Մարդիկ միմյանց ծեծում են, դա բջջային հեռախոսներով նկարում և տեղադրում են YouTube-ում: Խելամիտ, առողջ դատող մարդու տեսանկյունից դա ինքնամատնագիր է` մատնագիր սեփական անձիդ մասին: Բայց դիտումների ի՜նչ մեծ քանակություն:
Հիշո՞ւմ եք Երևանում ամիսներ առաջ տեղի ունեցած դեռահաս աղջիկների խուլիգանության պատմությունը: Ես այդպիսի բան չէի տեսել անգամ Եվրոպայում: Ագրեսիվության տոկոսը սարսափելի է աճել: Երիտասարդներն ավելի շատ ժամանակ են անցկացնում սոցիալական ցանցերում, ինչը, բնականաբար, վնասում է կրթությունը: Այդ ժամանակ մարդը խախտում է ինքնապահպանությունը՝ լողալով փառքի ալիքների մեջ, քանի որ նրան բացատրել են, որ կայքի դիտումների քանակը ավելի կարևոր է, քան կյանքը:

– Դուք ի՞նչ բաղադրատոմս ունեք, ի՞նչ է պետք անել:
– Գիտեք, Եվրոպայում 60-70-ականներին հեռուստատեսությամբ ցուցադրվող բռնության և սեքսի քանակն այնքան էր, որքան մեր օրերում: Շատ արագ հեռուստատեսային պրոդյուսերները հասկացան, որ եթե ցանկանում են ապրել մի երկրում, որտեղ երեխաները կարող են հանգիստ զբոսնել, իսկ ծնողներն էլ չտագնապեն նրանց կյանքի համար, ապա հարկ է չափավորել «ախորժակը»:
Հետո էլ գովազդատուները սկսեցին գովազդ չտեղադրել այն ալիքներում, որտեղ երեկոյան ու ամենադիտվող ժամերին շատ են բռնություն ցուցադրում:

Մարմնամարզության Հայաստանի մարզիչների աշխատանքն արտասահմանում բարձր է գնահատվում, և մեծ թիվ են կազմում մեր երկրից հեռացողները: Փաստն այն է, որ դրսում, անգամ սկսնակների խմբերի հետ պարապողները, լավ են վարձատրվում:

Արդեն կես տարի է` Ֆրանսիա է տեղափոխվել Ալբերտ Ազարյանի անվան Երևանի մարմնամարզության դպրոցի մասնագետ, Հայաստանի մարմնամարզության ֆեդերացիայի այժմ արդեն նախկին գլխավոր քարտուղար Էլֆիկ Հովհաննիսյանը: Նա աշխատում է Փարիզում, ամիսը ստանում է 1300 եվրո, որն ամենացածր աշխատավարձն է: Նա ավելի կբարելավի իր ֆինանսական վիճակը, երբ սաները վարպետանան, լավ արդյունքներ ցույց տան: Այդ երկրի մարմնամարզության ակումբների դրվածքն այդպիսին է: Մարզչի աշխատավարձը պայմանավորված է նաև այն հանգամանքից, թե քանի սան ունի: Այնպես որ, ժամանակի ընթացքում տեղաշարժեր ինքնին լինելու են:

Մեր ճանաչված մարմնամարզիկներից Վահագն Ստեփանյանն արդեն 30 տարեկան է և որոշել է թողնել մեծ սպորտը, անցնել մարզչական աշխատանքի: Ստեփանյանն օրերս Սաուդյան Արաբիայի մարմնամարզության ֆեդերացիայի ղեկավարության հրավերով մեկնեց այդ երկիր: Նախատեսվում է, որ նա փորձնական աշխատելու է երեք ամիս: Դրանից հետո, եթե կողմերը համաձայնության գան, աշխատանքային ավելի երկարատև պայմանագիր կկնքվի: Ստեփանյանն ամիսը ստանալու է 1500 դոլար, սակայն, ի տարբերություն Հովհաննիսյանի, նա զերծ է մնալու ուղևորության, կեցության հետ կապված խնդիրներից: Հոգացել են նրա ինքնաթիռով տեղափոխման ծախսը, ապահովել բնակարանով, փոխադրամիջոցով և այլն:

Մի շարք արաբական երկրներից շատ են խնդրում, որ Հայաստանից մասնագետներ աշխատանքի տեղափոխվեն: Այժմ էլ նոր առաջարկներ են ստացվելՀորդանանից և Քուվեյթից:

Հրայր Գասպարյանը, որ աշխատում էր Սիրիայում, պատերազմական իրավիճակի պատճառով վերադարձել է Հայաստան, բայց հավանական է, որ աշխատանքի անցնի Քուվեյթում: Այդ մասին արդեն նախնական համաձայնություն կայացվել է: Հայ մասնագետի վարձատրությունն ամիսը կարող է հասնել մինչև 3 հազար դոլարի:
Իրաքի հավաքականի մարզիչ, երևանցի Կարեն Բաղդասարյանի աշխատավարձը 3 հազար դոլարից էլ բարձր է, նրան նաև բնակարան են տրամադրել, հոգում են ապրելու բոլոր պայմանները:

Քաթարի հավաքականը գլխավորում է նախկինում ճանաչված մարմնամարզիկ, միջազգային կարգի սպորտի վարպետ Էդվարդ Գևորգյանը: Նա նախկինում Սիրիայում է աշխատել:

Անգամ հեռավոր Բրազիլիայում Հայաստանից գնացած մարզիչներ ունենք` Վարդան Սարգսյանը և Վարդան Մովսիսյանը:
Իսկ Հայաստանից տեղափոխված մարմնամարզության մասնագետներ ամենից շատ` շուրջ երեք տասնյակ, Միացյալ Նահանգներում են: Ուշագրավ է, որ այդ երկրում մարմնամարզությունը բարձր մակարդակում է, կան օլիմպիական խաղերի աշխարհի չեմպիոններ: Կարճ ասած, ամերիկացի մարմնամարզիկները և մարմնամարզուհիներն աշխարհում եղանակ են ստեղծում: Եվ հայ մասնագետների սաները ոչ միայն հաջողությամբ են մրցակցում աշխարհի տարբեր պետություններից ԱՄՆ-ում գործի անցած լավագույն մասնագետների աշակերտների հետ, այլև շրջանցում են նրանց:

Օլիմպիական խաղերի չեմպիոն Էդվարդ Ազարյանի սանը ներկայումս ԱՄՆ-ի հավաքականում է և մեծ հույսեր է ներշնչում: Աշխարհի չեմպիոն Արթուր Հակոբյանի գլխավորությամբ պարապող մարզուհին օլիմպիական խաղերի արծաթե մեդալակիր է, աշխարհի չեմպիոն: Հավելենք, որ ԱՄՆ-ի մարմնամարզուհիների հավաքականի մարզիչներից է միջազգային մրցաշարերի հաղթող, միջազգային կարգի սպորտի վարպետ Արմինե Բարությանը:

Ինչ խոսք, այպիսի կարգավիճակ ունեցող հայ մասնագետների վարձատրությունը շատ բարձր է: Մինչդեռ Հայաստանում մարզիչը լավագույն դեպքում ամիսը վաստակում է 80 հազար դրամ: Թերևս այդ է պատճառը, որ առանց երկմտանքի մերոնք գերդասում են բախտ որոնել արտասահմանում:

Երբ ֆինանսները սահմամափակ են

2013-ը հաջող էր մեր երկրի մարմնամարզիկների համար: Վահագն Ստեփանյանը նժույգի վրա կատարել էր մի տարր, որը Մարմնամարզության միջազգային ֆեդերացիան անվանել է նրա անունով: Ընդ որում, նա հայ չորրորդ մարմնամարզիկն է լեգենդար Հրանտ Շահինյանից, Ալբերտ Ազարյանից և Արթուր Հակոբյանից հետո, որ այդպիսի նվաճման է հասնում:

Արթուր Դավթյանն էլ Ռուսաստանի մայրաքաղաք Մոսկվայում կայացած Եվրոպայի առաջնությունում հենացատկերում դարձել է բրոնզե մեդալակիր: Բազմամարտում նա մրցանակակիր չդարձավ, սակայն Եվրոպայում ճանաչվեց 8-րդը, որը նույնպես բարձր և հուսադրող ցուցանիշ է:

Նրա կողքին կա՞ն մարզիկներ, որոնք հաջողությունների հասնելու հույսեր են ներշնչում առաջիկա խոշորամասշտաբ միջազգային ստուգատեսներում: Այս հարցի պատասխանը ստանալու համար դիմեցինք Հայաստանի մարմնամարզության հավաքականի գլխավոր մարզիչ, միջազգային կարգի մրցավար Հակոբ Սերոբյանին:

– Փորձառու Հարություն Մերդինյանն էլ ավելի է բարդացրել իր նախասիրած մարզագործիքի` նժույգի վրա կատարվող վարժությունների ծրագիրը: Իր բարդությամբ այն աշխարհում երկրորդն է: Ավելի բարդ ծրագիր է կատարում անգլիացի Մաքս Վիտոկը: Նրա ծրագրի բարդության գործակիցն է 17,3, իսկ Մերդինյանի ծրագրի բարդությունը մեկ տասնորդական միավորով պակաս է: 29-ամյա հայ մարմնամարզիկը 2013-ի Եվրոպայի առաջնությունում լավ կատարեց նժույգաթափերը և իր մարզական կենսագրությունում այս մրցաձևում իր ամենաբարձր գնահատականին արժանացավ` 15,366 միավոր: Պարզապես ուժեղ պայքար էր, և նա ստիպված էր բավարարվել 5-րդ տեղով: Ընդ որում Մերդինյանի կատարած վարժությունների ծրագրի գործակիցը 16,4 էր: Եթե նա կարողանա նոր ծրագիրը լավ կատարել, ինչպես դա անում է պարապմունքների ժամանակ, մեդալի հավակնորդ կլինի ցանկացած մրցաշարում: Ի դեպ, աշխարհի առաջնությունում Մերդինյանը 16,9 բարդությամբ ծրագրով հանդես եկավ, սական փոքր-ինչ թափթված կատարեց, և ցանկալի արդյունքը չստացվեց: Չանտեսենք, որ Հարությունը նժույգաթափերի Եվրոպայի կրկնակի բրոնզե մեդալակիր է, արդեն թրծված մարմնամարզիկ: Բուլղարիայի մայրաքաղաք Սոֆիայում մայիսի վերջին կայանալիք Եվրոպայի առաջնությանը նա նպատակադրված է մասնակցելու, որպեսզի պարգևի արժանանա: Այդ ստուգատեսի մասնակիցները հանդես են գալու միայն բազմամարտի առանձին մրցաձևերում: Զուգահեռ մրցելու են նաև երիտասարդները: Նրանք վիճարկելու են Չինաստանի Նանջին քաղաքում կայանալիք պատանեկան օլիմպիական 2-րդ խաղերի ուղեգրեր: Իրատեսական հույսեր կան, որ մեր երկրի ներկայացուցիչը վարկանիշ ձեռք կբերի:

– Քանի՞ մասնակից ենք ունենալու Եվրոպայի առաջնությունում:
– Կարող էինք 6 մարմնամարզիկ մրցասպարեզ հանել, սակայն ֆինանսական խնդիրների պատճառով կունենանք 4 մեծահասակ և 1 երիտասարդ մարմնամարզիկ: Հայաստանը կներկայացնի երիտասարդ Վիգեն Խաչատրյանը: Եթե անգամ նա իր միջին կարողություններով հանդես գա, ուղեգրի կտիրանա: Դրա համար պահանջվում է, որ երևանցի մարմնամարզիկը 1-19-րդ տեղերը գրավողների խմբում լինի: Իսկ մեծահասակներ Արթուր Դավթյանից, Հարություն Մերդինյանից բացի, հանդես կգան նաև Արթուր Թովմասյանը և Վահագն Դավթյանը: Վերջինս աշխարհի գավաթի խաղարկության 2-րդ մրցանակակիր է, իսկ Թովմասյանը աշխարհի գավաթի խաղարկությունում ճանաչվել է 3-րդը: Այնպես որ, մեր բոլոր մարզիկներն էլ լուրջ հավակնություններով են ուղևորվելու մրցավայր, բոլորն էլ պայքարելու են:

– Նախապատրաստական շրջանում խնդիրներ ծագո՞ւմ են:
– Արթուր Դավթյանը ծառայում է բանակում: Նա կանոնավոր մարզվելու հնարավորություն չունի: Այդ է պատճառը, որ դադարից հետո, երբ կրկին սկսել է պարապել, ձեռքի կոշտուկներից վերքեր են առաջանում: Հնարավոր չէ, որ միշտ Արթուրը պարապմունքներում ներգրավվի: Հետևաբար, նա բաց թողեց 2013-ի աշխարհի առաջնությունը: Սեպտեմբերի 29-ին հավաքականը մրցավայր` Բելգիա էր մեկնել առանց Դավթյանի, քանի որ նա զորամասից իր թիմակիցներին էր միացել միայն սեպտեմբերի 25-ին, չէր հասցրել նախապատրաստվել. երկու ամիս չէր մարզվել:

– Մերոնց էլ ի՞նչ փորձություններ են սպասում:
– Մարտի 6-10-ը Հայաստանի հավաքականը Լատվիայի մայրաքաղաք Ռիգայում միջազգային մրցաշարի կմասնակցի: Մարտի 25-30-ը Քաթարի մայրաքաղաք Դոհայում անցկացվելու է աշխարհի գավաթի խաղարկությունը: Եվրոպայի առաջնությանը մեր 4 նախապատրաստվողներն էլ պետք է հանդես գան: Երիտասարդական մրցաշար չի կազմակերպվելու: Քաթարում աշխատող մարզիչ Էդվարդ Գևորգյանը խոստացել է աջակցել, և առանց լրացուցիչ ծախսեր կատարելու` կարճատև ուսումնամարզական հավաք կանցկացնենք: Դոհայում հիանալի մարզաբազա կա: Արթուր Դավթյանը հնարավորություն կստանա փորձարկելու հենացատկերի իր նոր` բարդ ծրագիրը, Հայաստանում դա անելու համար պայմաններ չկան: Դոհայում մարզիկները մրցելու են բազմամարտի առանձին մրցաձևերում: Իսկ բազմամարտի աշխարհի գավաթի խաղարկությունը կայանալու է նոյեմբերին Գերմանիայի Շտուտգարտ քաղաքում, որին մասնակցելու են միայն աշխարհի 8 ուժեղագույնները: Հոկտեմբերին էլ Նանջինում կայանալու է աշխարհի առաջնությունը: Հայաստանից սահմանափակ թվով` միայն 2-3 մարզիկ կմասնակցի. ֆինանսների խնդիր է: Նախատեսում ենք Արթուր Դավթյանի և Հարություն Մերդինյանի մրցելույթը: Տարեվերջին էլ մերոնք հանդես կգան Միխայել Վորոնինի ավանդական դարձած հուշամրցաշարում, որն անցկացվում է Մոսկվայում: Հունիսին մեր երիտասարդ մարմնամարզիկներն էլ կարողությունները կփորձեն Պենզայում կազմակերպվելիք ԱՊՀ երկրների առաջնությունում: Միջազգային մրցաշարերի մասնակցելու հրավերներ շատ կան, բայց փող չկա: Միայն դա չէ, մարզագործիքներն էլ տարիներ շարունակ չեն թարմացվել: Խոստանում են, որ կօգնեն, բայց տեղաշարժ չկա:

Փետրվարի 23-ին Ֆրանսիայի Նիցա քաղաքում կկայանա 2016-ի Եվրոպայի ֆուտբոլի առաջնության խմբային փուլի մրցաշարերի վիճակահանությունը, սակայն դեռևս հապաղում են Հայաստանի ազգային հավաքականի մարզչի ընտրության հարցում: Դա շահավետ է, քանի որ, եթե աշխատող չկա, ապա կարելի է փող խնայել: Փաստն այն է, որ եթե հավաքականի գլխավոր մարզիչ չկա, ուրեմն ազգային ընտրանի լինել չի կարող: Թերևս սպասում են, թե մերոնք ինչ խմբում կհայտնվեն, որպեսզի ըստ այդ էլ որոշվի` արժե՞ բարձրակարգ, հետևաբար բարձր վարձատրվող մարզչի հրավիրել, թե՞ ոչ:

Ինչ վերաբերում է Հայաստանի հավաքականի նախկին գլխավոր մարզիչ Վարդան Մինասյանի հետագա ճակատագրին, ապա շարունակ խոսվում էր, որ նա կարող է աշխատանքի անցնել ռուսական, ղազախական որևէ ակումբում, սակայն նա այդպես էլ որոշակի ոչ մի գործարքի շուրջ անգամ չբանակցեց:
Մի շարք երկրներում վերսկսվել են ֆուտբոլային առաջնությունները, մյուսներում էլ առաջիկայում են սկսելու, և օրեցօր սահմանափակվում է մեր երկրի հավաքականի թեկնածու մի շարք ֆուտբոլիստների` նոր թիմ գտնելու հնարավորությունը: Ովքեր որոնումների մեջ են, պետք է շտապեն, հակառակ պարագայում կարող են անգործ մնալ, պարապուրդի մատնվել:
Հեշտ չէ նաև բարձրակարգ թիմերում հայտնվածների ճակատագիրը:
Լավ է, որ Դորտմունդի «Բորուսիայի» կազմում հանդես եկող Հենրիխ Մխիթարյանը Գերմանիայի առաջնության 20-րդ տուրի արտագնա խաղում երկու գնդակ խփեց Բրեմենի «Վերդերի» դարպասը: Նրա թիմը հաղթեց 5:1 հաշվով, Մխիթարյանն էլ վերջ դրեց իր գոլ խփելու տևական «երաշտին» և ընթացիկ առաջնությունում 5-րդ անգամ ստիպեց մրցակիցներին իրենց դարպասը գնդակ ընդունելուց հետո խաղը վերսկսել կենտրոնից: Այդուհանդերձ, նա պետք է փորձի դրսևորել իրեն: Գերմանացիները հաշվենկատ են և շատ են խոսակցությունները, որ թանկ գնով ձեռք բերած Մխիթարյանն իր խաղով դեռևս հեռու է սպասումներն արդարացնելուց:
Փոխարենը շատ գոհ են Մոսկվայի սպարտակցիներն Արազ Օզբիլիսի և Յուրա Մովսիսյանի խաղից: Ընդ որում, վերջինիս ցանկանում են իրենց թիմերում տեսնել անգլիական մի շարք ակումբների ղեկավարներ: Յուրան էլ չի թաքցնում, որ ձեռնտու առաջարկների դեպքում կարող է նաև այդ ուղղությամբ մտածել:
Լևոն Հայրապետյանը, որ Հայաստանի հավաքականի կազմում խաղի ժամանակ ստացած վնասվածքն ապաքինելուց հետո երկար ժամանակ է` չի կարողանում հունի մեջ մտնել, դասավորել իր մարզական գործունությունը, փորձում էր հաստատվել Գերմանիայի Բրաունշվեյգի «Այնտրախտ»-ում, անգամ ոչ ուժեղ ֆուտբոլի առաջնություններ ունեցող երկրների թիմերում (ղազախական «Իրտիշ», «Ակտոբե»), ստուգողական շատ խաղերի է մասնակցել, բայց առայժմ ոչինչ չի ստացվում: Ցավալին այն է, որ չեխական «Պրիբրամի» կազմում անցկացրած խաղի ընթացքում նա նոր վնասվածք է ստացել:
Գևորգ Ղազարյանն էլ երկար դեգերելուց հետո վերադարձավ Դոնեցկի «Մետալուրգ»:
Իսկ Արթուր Սարկիսովը Եկատերինբուրգի «Ուրալի» կազմից դուրս մնալուց հետո ճարահատյալ վերադարձել և մարզվում է Նիժնի Նովգորոդի «Վոլգայի» խաղընկերների հետ:

Իսկ ահա Մարկոս Պիզելին գոհ է, որ ռուսական «Կրասնոդարից» տեղափոխվել է ղազախական «Ակտոբե»: Հայաստանի հավաքականի մարզազգեստը կրող բրազիլացի ֆուտբոլիստը ֆինանսական առումով ձեռնտու աշխատանքային պայմանագիր է կնքել: «Կրասնոդարում» նա քիչ էր հանդիպումների մասնակցում, թերևս այժմ ավելի շատ մարզադաշտ դուրս գալու հնարավորություն կունենա և խաղային փորձի պակաս չի զգա: