Վարկավորման ծավալները ավելանում են, բայց շատ քաղաքացիների համար դեռևս անմատչելի է մնում այդ ֆինանսական միջոցներից օգտվելը: Իսկ ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարության փոքր և միջին ձեռնարկատիրության զարգացման վարչության պետ Արմեն Եգանյանը փաստում է, որ վերջին տարիների համեմատ` դաշտում շատ բան է փոխվել:

– 2002-ից Հայաստանում մշակվում և իրականացվում են ՓՄՁ պետական աջակցության տարեկան ծրագրեր: Ի՞նչ մեխանիզմով է այդ աջակցությունն իրականացվում:

– Քաղաքականությունն այս ուղղությամբ հիմնականում իրականացվում է երկու եղանակով՝ գործարար միջավայրի բարելավման և ուղղակի աջակցության: Գործում են աջակցության տարբեր մեխանիզմներ, մասնավորապես` ֆինանսական, խորհրդատվական, ուսուցողական, սկսնակների աջակցության և ուղղակի վարկավորման գործիքների ուղղություններ և այլն: Այս բոլոր գործընթացներն իրականացվում են ՓՄՁ ԶԱԿ-ի կողմից: Իսկ գործարար միջավայրի բարելավման տեսանկյունից իրականացվում են օրենսդրական դաշտին առնչվող գործողություններ: Հիշեցնենք, որ մեկ տարի առաջ  ՀՀ վարչապետին կից  ստեղծվել է ՓՄՁ ազգային խորհուրդ, որի նպատակն է  վեր հանել ձեռնարկատերերի շրջանում առաջացած խնդիրները և հնարավորինս սեղմ ժամկետներում դրանց լուծում տալ:

– Ինչքանո՞վ է պետությունը «ձեռք մեկնում» սկսնակներին: Ի՞նչ առավելություններ կամ արտոնություններ են գործում փոքր ու միջին ձեռնարկատերերի շրջանում:

– Կիրառվում է տարբեր գործիքակազմ՝ սկսնակ բիզնեսի վարկավորում, վարկային երաշխավորությունների տրամադրում և ուղղակի վարկավորում: Սկսնակ բիզնեսի վարկավորման գործիքն իրականացվում է ուսուցման եղանակով: Մենք հավաքագրում ենք  բիզնես գործունեություն ծավալելու ցանկություն ունեցող անձանց, ուսուցանում ենք, այնուհետև նրանց կողմից մշակված գործարար ծրագրերը ներկայացվում են մեզ: Հավանության արժանացած նախագծերը ֆինանսավորվում են 3 մլն դրամի շրջանակներում, տարեկան 10 տոկոս տոկոսադրույքով, առանց գրավի, վարկային երաշխավորություններով: Մենք՝ որպես պետություն, ինքներս ենք հանդիսանում երաշխավոր: Այդ գործընթացը իրականացվում է ՓՄՁ ԶԱԿ-ի կողմից:

– Նոր բիզնեսի գործունեության համար դաշտն այդքան էլ բաց չէ: Ի՞նչն է շատերին խանգարում իրենց գումարներն ուղղորդելու դեպի գործարարության ոլորտ:

– Այն կարծիքը, որ միայն խոշորներն են գործում, կամ որ շատերը բացվում են ու փակվում, ճիշտ չէ: Դա տնտեսական գործընթացի հետևանք է, որն առկա է ամբողջ աշխարհում: Ձեռնարկատիրությունների բացվել կամ փակվելու գործընթացում մեծ ազդեցություն ունի տնտեսական մրցակցությունը: Ինչ վերաբերում է մարդկանց  գործարարությամբ զբաղվելու  ձգտման նվազմանը, ապա կարող եմ հակառակը փաստել: Երբ դիտարկում ենք նախորդ տարիների դինամիկան, պարզ է դառնում, որ սկսնակ ձեռնարկատիրության պահանջարկն ավելացել է:

ՓՄՁ աջակցություն ստանալ ցանկացողների թիվը շատ ավելի մեծ է, որին համընթաց ավելանում է նաև ոլորտին հատկացվելիք դրամագլուխը: Հաշվի առնելով, որ այս տարի սկսնակների պահանջարկը ավելի մեծ է լինելու, մենք, կառավարության կողմից հաստատված ծրագրի համաձայն, վարկային երաշխավորությունների և գործող ու սկսնակ բիզնեսին տրամադրվող վարկային երաշխավորությունների  հիմնադրամը միավորել ենք, որպեսզի այն ավելի ճկուն լինի, կարողանանք ավելացնել սկսնակների ուղղությամբ իրականացվող վարկավորումը:

– Աջակցություն ստացած ձեռնարկատերերի քանի՞ տոկոսն է կայացել, և ինչպե՞ս է լուծվում վարկերի վերադարձելիության խնդիրը:

– Մեր ծրագրի շրջանակներում աջակցություն ստացած բիզնեսները 100 տոկոսով ապահովում են իրենց վերադարձելիությունը, իսկ վերջին երեք տարիների ընթացքում մոնիթորինգի ենթարկված բիզնեսներից բոլորը դեռ շարունակում են գործել: Նշեմ նաև, որ ծրագրի գնահատման համար ՓՄՁ ԶԱԿ-ում հանձնաժողով կա, տվյալ ձեռնարկատիրոջը ֆինանսավորելու որոշում է ընդունվում միայն այն դեպքում, երբ դրա անդամները բիզնես նախագիծն իրատեսական են համարում:

– Ի՞նչ գործընթացներ են այժմ իրականացվում աջակցության հնարավորություններն ընդլայնելու նպատակով:

– Մենք ամեն տարի արդիականացնում ենք այդ աջակցության գործիքները, ուսումնասիրում ենք դրանցում առկա բացերը, որպեսզի կարողանանք աջակցություն ստացողների ավելի լայն շրջանակ ընդգրկել: Այս տարվա ծրագրով, որը օրեր առաջ հաստատվեց կառավարության կողմից, հնարավորություն է ստեղծվել անհրաժեշտության դեպքում վարկավորման շեմը բարձրացնել 3 մլն դրամից: Իսկ յուրաքանչյուր տարի պետության կողմից ՓՄՁ ոլորտին հատկացվում է 150 մլն դրամ:

Լ.Ն

Հատկապես ամռանը Երևանն առանձնանում է յուրահատուկ աշխուժությամբ բազում փառատոների և մրցույթների շնորհիվ: Հունիսի 14-ն էլ այդ օրերից էր, երբ «Արամ Խաչատրյան» համերգասրահում տեղի ունեցավ մեծ կոմպոզիտորի անունը կրող միջազգային 9-րդ մրցույթի գալա համերգը:

Տարբեր երկրներից ժամանած մասնակիցներից առաջին մրցանակը ստացավ ռումինացի թավջութակահար Անդրեյ Իոնիցան, որի հետ էլ առիթ ունեցանք զրուցելու:

19-ամյա տաղանդաշատ  թավջութակահարը ծնվել է Ռումինիայում: Սկսել է դաշնամուր նվագել 5, իսկ թավջութակ՝ 9 տարեկանում: 2006 թ. մասնակցել է Փարիզի «Petit Palais» մրցանակաբաշխությանը՝ տարբեր կրթաթոշակների համար: 2007 թ. Անդրեյը հաղթանակներ է ունեցել երկու իրար հաջորդող մրցույթներում. VATELOT/RAMPAL Փարիզում և դաշնամուրային մրցույթ՝ Բուխարեստում, որտեղ ևս ստացել է առաջին և ժյուրիի հատուկ մրցանակները:

– Անդրեյ, ինչպես ե՞ս քեզ զգում Հայաստանում:

– Հոյակապ: Ինձ շատ է դուր գալիս Երևանը, իսկ եղանակը հիասքանչ է: Երևանը յուրահատուկ քաղաք է, որը կարծես Արևելք տանող դարպասի է նման՝ միաժամանակ պահպանելով իր ուրույն  նկարագիրը:

–Դժվա՞ր էր մինչ համերգը:

– Այո, բավական սթրեսային էր: Պետք է յուրաքանչյուր պահի կենտրոնանայի՝ վերահսկելով նյարդերս: Բայց ստացվեց…

– Որքա՞ն ժամանակ պահանջվեց մրցույթին պատրաստվելու համար:

– Մոտ երկու-երեք ամիս:

– Օրական քանի՞ ժամ:

– Նվազագույնը` երեք-չորս:

– Ի՞նչ ես անում սթրեսի ժամանակ:

– Բախտս բերել է նրանով, որ սթրեսն անհետանում է անմիջապես բեմ բարձրանալուց հետո:

– Նայո՞ւմ ես հանդիսատեսի աչքերին: 

– Երբեմն այդպիսի սխալ էլ եմ թույլ տալիս (ժպտում է):

– Կատարման ժամանակ նկատելի էր, որ ամբողջությամբ տրվել էիր երաժշտությանը: Ի՞նչ է կատարվում քո ներաշխարհում այդ պահին:

– Կարծում եմ՝ հանդիսատեսն ավելի լավ կհասկանա: Պարզապես մեծ եռանդ և աշխատանք պետք է ներդնես քո գործում` արտահայտելով այն, ինչ կա հոգուդ խորքում: Իրականում երաժշտի և գործիքի միջև ամուր կապ կա, իսկ երաժշտական գործիքը անձի՝ կատարողի արտացոլանքն է:

– Ինչպե՞ս դարձար թավջութակահար:

– Երբ հինգ տարեկան էի, մայրս ինձ տարավ դաշնամուրի, իսկ թավջութակի համար ուղղակի ամուր ձեռք էր անհրաժեշտ: Այնպես որ մի փոքր ուշ ընտրեցի թավջութակը, այնուհետև ընդունվեցի Սուրբ Սավայի ազգային քոլեջ:

– Զղջո՞ւմ ես արածդ քայլի համար:

– Երբեք: Կյանքում կարող էի այլ ճանապարհ ընտրել, սակայն երաժշտությունն իմ կյանքի անբաժանելի մասն է:

– Ի՞նչ ծրագրեր կան առջևում: 

– Ներկայումս սովորում եմ Բեռլինի երաժշտական համալսարանում և ցանկանում եմ լավ արդյունքներով ավարտել ուսումը: Այս ամառ մի քանի համերգ ևս կունենամ, օրինակ՝ Ռումինիայի Սիգիշոառայի փառատոնում և Գերմանիայի Քրոնբերգ ակադեմիայում:  Ամեն ինչ դեռ առջևում է…

Հարցազրույցը` Ելենա ՉՈԲԱՆՅԱՆԻ

Ես հազվադեպ եմ անդրադառնում առեղծվածային սպանություններին, սակայն այս անգամ բացառություն կանեմ, հաշվի առնելով 1916 թվականին օսմանյան թագաժառանգ արքայազնի մահվան արտասովոր հանգամանքները և դրա հնարավոր կապը Թալեաթի ու Հայոց ցեղասպանության հետ:

Գաղտնիքը բացելու առաջին բանալին, որ ձեռքս ընկավ, 1921 թ. ապրիլի 3-ին «Պիտսբուրգ պրես» թերթում հրապարակված մի հոդված էր հետևյալ վերնագրով. «Համբերատար հետևել է նրան թաքստոցում և սպանել. ինչպե՞ս թուրք արյունարբու Մեծ վեզիր Թալեաթ փաշան, ով ծրագրել էր միլիոնավոր հայերի ջարդը, հանդիպեց իր ճակատագրին»:  Այս լուրը հրապարակվել էր 1921 թ. մարտի 15-ին Բեռլինում Սողոմոն Թեհլերյանի կողմից Թալեաթ փաշայի սպանության առիթով:

Լայնածավալ հոդվածի մի պարբերություն hատուկ ցնցող բացահայտում էր պարունակում. «Թալեաթի առաջխաղացման հետ կապված, թերևս ամենատարօրինակ իրողությունն այն է, որ նա այդ բարձրագույն պաշտոնին հասնելու համար իր ճանապարհը հարթել է սպանելով թագաժառանգ արքայազն Յուսուֆ Էդինին՝ իշխող սուլթանի զարմիկին: Երիտասարդ արքան կտրականապես դեմ էր Թալեաթի՝ հայերի ոչնչացմանն ուղղված քաղաքականությանը: Թալեաթը, լուրջ դիմադրության հեռանկար տեսնելով, կրակել էր արքայազնի վրա, նրան շան նման սպանելով»:

Այս զարմանալի լուրի հավաստիությունը ճշտելու համար ես համացանցում երկարատև որոնումներ կատարեցի՝ պրպտելով հրապարակումներ անգլերեն, ֆրանսերեն, թուրքերեն, իսպաներեն և հայերեն լեզուներով, նկատի ունենալով արքայազնի անվան տարբեր ուղղագրությունները՝ Յուսուֆ Էդին, Յասուֆ Իզեդին, Յուսուֆ Իզեթին և այլն:

Աղբյուրների մեծ մասը հաստատում է, որ թագաժառանգ արքայազնը մահացել է կասկածելի հանգամանքներում, սակայն նրանք ներկայացնում են երեք տարբեր դրվագներ, թե ինչպես է նա կնքել իր անժամանակ մահկանացուն: Այս առեղծվածի մասին նույնիսկ թուրքերեն մի ամբողջ գիրք գոյություն ունի. «Shehzade Yusuf Izzedin olduruldu mu, intihar mi etti?» (Թագաժառանգ արքայազն Յուսուֆ Իզեդինին սպանե՞լ են, թե՞ ինքնասպան է եղել):

Առաջին դրվագը «Պիտսբուրգ պրես» թերթում նշվածն է, որը հաստատում է՝ թագաժառանգ արքայազնը սպանվել է Թալեաթի կողմից՝ հայ ժողովրդի բնաջնջմանը ընդդիմանալու համար:

Թագաժառանգ արքայազնի վաղաժամ մահվան երկրորդ բացատրությունն այն է, որ նա ինքնասպանություն է գործել՝ կտրելով իր դաստակը: Երիտթուրքերի կառավարությունը 1916 թ. փետրվարի 3-ին հանդես է եկել հետևյալ պաշտոնական հայտարարությամբ. «Նորին գերազանցություն գահաժառանգը, երկարատև հիվանդությամբ տառապելու պատճառով, այսօր առավոտյան ժամը յոթն անց կեսին ինքնասպան է եղել Զինդջիրլիի ամառանոցի հարեմի հարկաբաժնի ննջարանում՝ կտրելով իր ձախ ձեռքի երակները»:

Այս պաշտոնական հայտարարությունը համատարած թերահավատությամբ ընդունվեց՝ տեղիք տալով թագաժառանգ արքայազնի մահվան երրորդ բացատրությանը: Ֆրանսիայի պետնախարար Իվ Գայոն 1916 թվականին հրատարակված իր «Պատերազմի պատճառներն ու հետևանքները» գրքի անգլերեն խմբագրության նախաբանում գրել է՝ ովքեր կարդացել էին պաշտոնական հաղորդագրությունը, համոզված էին, որ երիտթուրքերը «ստիպել էին թագաժառանգին «ինքնասպան լինել»: Տարբեր աղբյուրների տեղեկատվությունը հաստատում է այդ կասկածը»:

Գայոն և այլ պատմիչներ պնդում են, որ ռազմական նախարար Էնվեր փաշան է սպանել Իզեդինին, քանի որ նա ընդդիմանում էր Գերմանիայի հետ Օսմանյան կայսրության դաշինք կապելուն Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում: «Թուրքական նավատորմի կողմից Օդեսան ռմբակոծելուց հետո նա [Իզեդինը] իր անհավանությունը հայտնեց բացահայտ ձևով: Այդ պահից սկսած նրա ճակատագիրը որոշված էր», գրել է ֆրանսիացի նախարարը:

Գայոն նաև մանրամասն նկարագրել է Թալեաթի, Էնվերի և երիտթուրքական այլ պարագլուխների մասնակցությամբ 1915 թվականին կայացած գաղտնի հանդիպումը, որի ընթացքում Էնվերը հորդորել է ոչնչացնել թագաժառանգին, որն, ըստ Գայոյի՝ «սպանվել է Եվրոպա մեկնելուց մեկ օր առաջ»:

Հայոց ցեղասպանության ականավոր վերապրող եպիսկոպոս Գրիգորիս Բալաքյանն իր «Հայոց Գողգոթա» հուշագրության մեջ պնդում է, որ թագաժառանգը «սպանվել է Էնվերի և Թալեաթի քրեական հանցախմբի կողմից…. Էնվերն անձամբ է սպանել Յուսուֆ Իզիդինին Բալմոմջիի կայսերական ագարակում»: Դարդանելի ճակատամարտում ականատես լինելով հազարավոր թուրք զինվորների դիակներին, թագաժառանգը բողոքել է Էնվերին, որ «Դարդանելը դարձել է թուրքական բանակի գերեզմանը»: Նա սպանվել է Էնվերին ատրճանակով սպառնալուց հետո:

Նրանք, ովքեր կարծում են, որ թագաժառանգի սպանությունը անհավատալի մի պատմություն է, պետք է գիտակցեն, որ նման պալատային սադրանքները սովորական երևույթ էին Օսմանյան կայսրության երկարատև պատմության ընթացքում: Շատ հաճախ սուլթանները ոչնչացնում էին դավադիր ժառանգորդներին, իսկ մրցակից արքայազներն սպանում էին միմյանց՝ գահին տիրանալու ճանապարհը հարթելու համար: Իրականում, 36 սուլթաններից 15-ը վերացվել են տարբեր միջոցներով՝ երեքը հրաժարվել են գահից, յոթը՝ գահընկեց արվել, իսկ հինգը՝ սպանվել:

Հարութ Սասունյան

«Կալիֆորնիա Կուրիեր» թերթի հրատարակիչ և խմբագիր

Դպրոցական կենսաբանության դասընթացից  շատերը կհիշեն` ինչ է ֆոտոսինթեզը: Երբ արևը լուսավորում է, բույսը սինթեզում է օրգանական նյութերը (օսլան և շաքարը) ածխաթթու գազից և ջրից: Բայց երբ գալիս է գիշերը, բույսերի համար դժվարություններ են ստեղծվում, քանի որ պարզ  նյութերի փոխակերպումը օրգանականի և հետագա սնուցումը  խանգարվում է: Բույսերը ստիպված են լինում հույսը դնել իրենց  պահեստային միջոցների վրա:

Պարզվում է` նրանք նախատեսում և հաշվում են բավականին հաջող.օսլայի պահուստը բաժանում են չափաբաժինների, որոնցով սնվում են ամբողջ գիշերվա ընթացքում, մինչև արևի դուրս գալը. “Սա ֆունդամենտալ կենսաբանական գործընթացների մակարդակի վրա առաջին թվաբանական հաշվարկների համոզիչ օրինակն է “,-ասում է հետազոտությունների համահեղինակ Մարտին Հովարդը (Martin Howard),որը Ջոն Ինսի կենտրոնում ուսումնասիրում է  մաթեմատիկական մոդելները:

Հովարդն ու իր թիմը կառուցել են համակարգչային մաթեմատիկական մոդել, որպեսզի  ուսումնասիրեն,   թե ինչպես  է բույսերին հաջողվում անց կացնել գիշերը, նաև շարունակել  աճել օրվա մութ ժամերին: Օրինակի համար նրանք վերցրել են դասական բույս `   Arabidopsis thaliana (резуховидку), որը խոտաբույս  է  կաղամբազգիների ընտանիքից:

Փորձը ցույց է տվել, որ ֆոտոսինթեզի ընթացքում բույսերը օսլան և շաքարը պահեստավորում են “սև օրվա” համար:Գիշերը պահեստավորված նյութերը սկսում են օգտագործվել: Բույսը դրանք բաժանում է հստակ չափաբաժինների և հաշվում,  որ իրեն բավարարեն մինչև առավոտ, ավելին,  այդ մեխանիզմն  աշխատում է,  երբ գիշերը սովորականից շուտ է գալիս և պահեստը  քիչ կամ շատ է լինում:

Այնպիսի զգացողություն է, որ բույսն  իրոք թվաբանական բաժանում է կատարում, որ սովից չմեռնի:

“Մաթեմատիկական  հաշվարկ կատարելու ունակությունը կյանքի անհրաժեշտություն է բույսի համար: Այդ գործընթացի հետ ծանոթանալը թույլ կտա ոչ միայն զարգացնել  կենսաբանական տարբեր ճյուղեր, այլև լավացնել տարբեր կուլտուրաների բերքատվությունը”, – կարծում է մետաբոլիզմի ոլորտի փորձագետ,  կենսաբան Էլիսոն Սմիտը(Alison Smith), որը նաև հետազոտության հեղինակներից մեկն է:

Երբ գալիս է գիշերը,  ամեն մի տերևի ներսում հատուկ գործողություններ են կատարվում, ինչը թույլ է տալիս բույսին չափել իր պահեստի քանակը մինչև լուսաբաց: Հետո բույսը որոշում է չափաբաժնի չափը, որը պիտի օգտագործի գիշերվա ընթացքում  և այնքան ճշգրիտ, որ լուսադեմին մնում է  պահեստավորած օսլայի միայն 5 տոկոսը:

“Նրանց հաշվարկները այնքան ճշգրիտ են, որ նրանք ոչ միայն պաշտպանում են իրենց սովից, այլև իրենց մշակած օրգանական նյութերը օգտագործում են առավելագույն  օգուտով և արդյունավետությամբ: Եթե նրանք ծախսել են պահեստավորվածը համեմատաբար արագ, ապա առավոտյան կլինեն քաղցած, իսկ եթե  կերակրվել են չափազանց դանդաղ, ապա կերակրի մի մասը ավելորդ կլինի և անիմաստ արտադրված”,— պատմում է Սմիտը մամուլի հաղորդագրության մեջ:

Մաթեմատիկական մոդելը ցույց է տվել նաև, թե հատկապես ինչպես են բաշխվում պահեստավորված նյութերը: Գիտնականները հասկացել են, որ “մաթեմատիկական հաշվարկները” կատարվում են մոլեկուլների մակարդակով:Չափաբաժիններ բաժանման և դրանց օգտագործման գործընթացը կարգավորվում է երկու տեսակի մոլեկուլների միջոցով:  Գիտնակաների կողմից պայմանական անվանված S մոլեկուլը (starch — օսլա), ներկայացնում է  պահետավորվածի քանակի մասին տեղեկություն, իսկ T մոլեկուլը `(time — ժամանակ) հաղորդում է , թե որքան է մնացել լուսաբացին:   S մոլեկուլներն  օգնում են իրացնելու պահեստը, իսկ T -երը չեզոքացնում են այդ գործընթացը:

Մոդելը հաշվի է առել նաև սպիտակ գիշերները, երբ Arabidopsis thaliana-ն կարող է վերսկսել օսլայի արտադրությունը: Այդ ժամանակահատվածներում բույսը կարգավորում է սննդարար նյութերի գործածումը, հաշվի առնելով, որ դեռ ժամանակ կունենա ցերեկը լրացնել իր պահեստները:

Կենսաբանները գտել են, թե որ սպիտակուցներն են մասնակցում S -ն T-ի վրա բաժանման սիստեմում, քանի որ այդպիսի հատկությունները պայմանավորված են միայն գենետիկակական կոդի հատուկ  կառուցվածքով:Պարզվել է, որ PWDգենի մեջ մուտացիան կարգավորում է օսլայի իրացման գործընթացը և կարևոր դեր է խաղում բույսի թվաբանական հաշվարկներում:

Իհարկե, բոլոր այս գործընթացները բնական են ընթանում և պայմանավորված չեն իրական մաթեմատիկայով: Բույսերը, լինելով բարդ  բազմաբջիջ օրգանիզմ, ունեն իրենց որոշակի կենսաբանական   համակարգը, որը բիոդաշտում ապահովում է հարմարավետ և երկարատև գոյատևում : Այնուամենայնիվ, կենսաբանական գործընթացների աշխատանքը ուսումնասիրելու համար մաթեմատիկական մոդելների ստեղծումը սկզբունքային նոր մոտեցում է, որը թույլ է տալիս ավելի լավ հասկանալ բույսերի ապրելակերպը:

Հոդվածը, որը նկարագրում է հետազոտության արդյունքները, կհրապարակվի eLIFE-ում: Մինչ այդ աշխատանքի արդյունքները կարելի է կարդալ  arXiv.org կայքում հրապարակված հոդվածում:

Արտավազդ Բ արքայից արքան (մ.թ.ա. 55-34) ոչ միայն հմուտ էր դիվանագիտական արվեստում և քաջ` ռազմի դաշտում, այլև Հին աշխարհի ամենաուսյալ ու կիրթ մարդկանցից էր: Որպես գահակալ` նա երջանիկ էր, որ ողջ կյանքը նվիրեց հայությանն ու Հայաստանին, դժբախտ, որ կյանքի մայրամուտին զրկվեց գահից ու կյանքից` չհասնելով հոր` Տիգրան Մեծ արքայից արքայի հզոր կայսրության տեսլականին:

Դեռևս Տիգրան Բ Մեծ արքայից արքայի (մ.թ.ա. 95-55) գահակալման վերջին տարիներին Արտավազդ Երկրորդը զառամյալ աշխարհակալի գահակիցն էր: Արտավազդը հայոց ահեղ տիրակալի ավագ որդին էր, թե ոչ, հայտնի չէ: Տիգրանն ուներ չորս որդի. նրանցից երեքը` Զարեհը, Արտաշեսը և Տիգրան Կրտսերն ապստամբեցին հայոց արքայի դեմ, և ահեղ տիրակալը, հանուն պետականության, անխնա եղավ անգամ իր զավակների հանդեպ: Հորը և հայոց գահին անմնացորդ նվիրված մնաց միայն Արտավազդը, որն էլ ժառանգեց Տիգրանի ընդարձակ ու հզոր թագավորությունը:

Սակայն, ցավոք, նրա գահակալության ժամանակաշրջանը բարենպաստ չէր Հայաստանի համար: Արևմուտքից Հռոմը ձգտում էր առաջանալ դեպի արևելք` Հայաստանի վրայով դեպի Միջին Ասիա և Հնդկաստան, իսկ հարավ-արևելքում դարձյալ հզորացել էր Պարթևական թագավորությունը, որ փորձում էր իր սասանված հեղինակությունն ամրապնդել աշխարհում: Այս պայքարում շատ կարևոր էր հայոց հզոր թագավորության դիրքորոշումը, քանզի հենց Հայաստանի վերաբերմունքից էր կախված հռոմապարթևական հակամարտությունը:

Արտավազդի գահակալման նախնական շրջանում հայոց թագավորության համակրանքը Հռոմի կողմն էր: Նախ` մ.թ.ա. 66 թ. Արտաշատի պայմանագրով Հայաստանը համարվում էր Հռոմի դաշնակից երկիր,  երկրորդ` պարթևները շարունակ ոտնձգություններ էին կատարում Հայաստանի  նկատմամբ` փորձելով իրենց ազդեցությանը ենթարկել Ատրպատականը, Հյուսիսային Միջագետքը և հայոց արքաներից խլել «արքայից արքա» տիտղոսը:

Մ.թ.ա. 60 թ. Հռոմում իշխանությունը միմյանց միջև բաժանեցին երեք զորավարներ` Գնեոս Պոմպեոս Մեծը, որին բաժին հասավ հանրապետության կենտրոնական նահանգները, Հուլիոս Կեսարը, որ իշխում էր Հռոմի  կայսրության եվրոպական նահանգներում, կենտրոնը` Գալլիան, Մարկոս Կրասոսը, որին բաժին հասավ Արևելքը և Պարթևստանի դեմ պատերազմ սկսելու իրավունքը: Մ.թ.ա. 54 թ. Արևելքը նվաճելու մոլուցքով արշավանք է սկսում Հռոմի եռապետ Մարկոս Կրասոսը, որ մինչ այդ արյան մեջ խեղդել էր Սպարտակի ապստամբությունը: Կրասոսը մեծ բանակով հաստատվում է Ասորիքում և պարթևաց թագավորության դեմ պատերազմելու նպատակով բոլոր դաշնակիցների զորահավաք է հայտարարում: Միաժամանակ լարված ու պատերազմական վիճակ էր պարթևների ու Հայաստանի միջև: Արտավազդ Բ Ասորիք է ժամանում 40 հազարանոց բանակով, 16 հազարը` այրուձի և 24 հազարը` հետևակ,  և հանդիպելով Կրասոսին` առաջարկում Պարթևստանի վրա արշավանքն իրականացնել Հայաստանից: Արտավազդ Բ իր առաջարկը ռազմավարական տեսանկյունից հիմնավորում էր, որ Հայաստանի լեռներում պարթևաց բանակը կզրկվեր իր հիմնական հարվածային ուժը` հեծելազորը օգտագործելու հնարավորությունից, իսկ Միջագետքում դժվար կլինի պայքարել պարթևաց հեծելազորի դեմ: Ըստ էության` այս քայլով Արտավազդ Բ ցանկանում էր նաև Հռոմի բանակով իր համար լուծել հայ-պարթևական անխուսափելի թվացող բախման խնդիրը: Կրասոսի համաձայնվելու դեպքում Արտավազդ Բ պատրաստակամություն է հայտնում ավելացնել հայկական զինուժի թվաքանակը պարթևական արշավանքի ժամանակ: Սակայն գոռոզ հռոմեացին չի լսում Արտավազդի խորհուրդն ու նախապատրաստվում է կարճ ճանապարհով`  Միջագետքի անապատներով ներխուժել Պարթևստան:

Հասկանալով Կրասոսի արշավանքի կործանարար լինելը` Արտավազդ Բ հրաժարվում է հայ-հռոմեական դաշինքից և անմիջապես դաշինք է կապում պարթևաց Որոդես Բ արքայի հետ: Հայ-պարթևական դաշինքն ամրապնդվում է դինաստիական ամուսնությամբ. Արտավազդի քույրն ամուսնանում է պարթևական քաջ թագաժառանգ Բակուրի հետ:

Մինչ հայոց և պարթևաց արքաները Արտաշատում հարսանեկան խրախճանքի մեջ էին, մ.թ.ա. 53 թ. մայիսի 6-ին Խառանի ճակատամարտում դաշնակից բանակները պարթևաց Սուրեն զորավարի հրամանատարությամբ ջախջախում են հռոմեական բանակը: Հռոմեական բանակի կորուստները զգալի էին. ավելի քան 20 հազար սպանված և 10 հազար գերյալ: Գերի ընկան նաև հռոմեական լեգեոնների դրոշները, որ մեծ անպատվություն էր Հռոմի համար: Հռոմն իր պատմության մեջ թերևս նման խայտառակ պարտություն կրել էր մ.թ.ա. 216 թ.` Կաննի ճակատամարտում: Երբ Արտաշատի թատրոնում Արտավազդ Բ և Որոդես արքաները դիտում էին Եվրիպիդեսի «Բաքոսուհիներ» պիեսը, հույն դերասան Յասոնը եղջերվի բուտաֆորային գլխի փոխարեն բեմ է դուրս գալիս Կրասոսի գլխով և արտասանում. «Մենք գալիս ենք սարերից և բերել ենք հարուստ որս»: Դա մեծ ցնծությամբ է ընդունվում հանդիսականների կողմից: Նա գլխատված Կրասոսի գլուխը  շպրտում է արքաների ոտքերի տակ որպես նվեր…

Խառանի ճակատամարտից շատ չանցած` հայ-պարթևական միացյալ ուժերը պարթև թագաժառանգ Բակուրի և հայոց սպարապետ Վասակի հրամանատարությամբ արշավում են Ասորիք, Պաղեստին, Փյունիկիա և վտարում Արևելքից հռոմեացիներին: Դաշնակիցները, բնականաբար, կիսում են նվաճած տարածքները: Թվում է` Արտավազդ Երկրորդի տերության առջև բացվում է Տիգրան Բ Մեծի կայսրության տեսլականը…

Սակայն շատ չանցած` քաղաքական իրադրությունը Արևելքում փոխվում է: Դավադրության զոհ է դառնում Որոդես Բ արքան, իսկ արքայազն Բակուրը սպանվում է ճակատամարտում: Գահ բարձրացած Հրահատ Չորրորդը հակահայ քաղաքականություն է որդեգրում և դաշինք կապում Ատրպատականի թագավոր, մար Արտավազդի դեմ, որը, ի դեպ, մորական կողմից հայ էր և Արտաշեսյան: Հայ-պարթևական հարաբերությունները դարձյալ սրվում են:

Մ.թ.ա. 36 թ. Արևելքը նվաճելու մարմաջով այս անգամ արշավանք է սկսվում մեկ այլ գոռոզ հռոմեացի, եռապետ Մարկոս Անտոնիոսը: Արտավազդը Անտոնիոսին խոստանում է հայոց բանակից 11000-ոց զորաջոկատի զորակցությունը, ինչպես նաև խոստանում է ապահովել հռոմեական բանակի պարենավորումը: Սակայն Անտոնիոսը, դաս չառնելով Կրասոսի սխալից, դարձյալ չի լսում Արտավազդ Բ արքայի խորհուրդը: Արտավազդը, հետ քաշելով իր զորքը, պարթևահռոմեական այս պատերազմում բռնում է չեզոք դիրք: Անտոնիոսը, սկսելով արշավանքը, Արտավազդ Բ արքային սպառնում է պատժել արշավանքից հետո` նրա արած քայլը բնութագրելով որպես դավաճանություն: Անտոնիոսը մեծ բանակով Ատրպատականի վրայով արշավում է Պարթևստան: Սակայն այստեղ գոռոզ հռոմեացին մարտավարական սխալ է թույլ տալիս: Հռոմեական առաջապահ ուժերը կտրվում են բուն բանակից և ջախջախվում: Պարթևներին հաջողվում է գրավել նաև հռոմեացիների գումակը` սովի մատնելով և ակցանի մեջ առնելով ողջ զորքը: Մի խոսքով` հռոմեական բանակը գլխովին ջախջախվում է` տալով 32 հազար զոհ, իսկ Անտոնիոսը բանակի մնացորդներով հազիվ փախչում և ապաստանում է Հայաստանում` Արտավազդ Երկրորդի մոտ: Հայոց արքան, որի հարաբերություններն արդեն իսկ լարված էին Անտոնիոսի հետ, թերևս կատարում է ճակատագրական սխալ. փոխանակ ջախջախելու Անտոնիոսի բանակի մնացորդները և գլխատելու նրան` մեծահոգաբար ապաստան է տալիս նենգ հռոմեացուն:

Անտոնիոսը Հայաստանից նախ ուղևորվում է Եգիպտոս` իր սիրուհու` Կլեոպատրա թագուհու մոտ: Այստեղ նա ուշքի գալով պատճառներ և քավության նոխազ է հորինում իր պարտության համար: Առհասարակ Անտոնիոսը արևելյան արշավանքը սկսել էր առանց Սենատի համաձայնության, և Հռոմում նրա նկատմամբ դժգոհությունն աճում էր:

Շուտով նենգ հռոմեացին պաշտոնապես հայտարարեց, թե իր պարտության պատճառը հայոց Արտավազդ Բ արքայի դավաճանությունն է, և Հայաստանը որակեց որպես դավաճան ու թշնամի երկիր:

Որպեսզի ձեռք գցի հայոց արքային, Անտոնիոսը նրան հրավիրեց իր մոտ բանակցությունների: Բնականաբար, Արտավազդ Երկրորդը չգնաց: Ապա Անտոնիոսը առաջարկեց Արտավազդ Երկրորդին իր դստերը կնության տալ Անտոնիոսի և Կլեոպատրայի վեցամյա որդուն` Ալեքսանդրին: Արտավազդ Երկրորդը մերժեց նաև այս առաջարկը:

Ի վերջո մ.թ.ա. 34 թ. Անտոնիոսը մեծ բանակով հարձակվեց Հայաստանի վրա: Որպեսզի ազատի իր երկիրն ավերածություններից, Արտավազդ Բ, հավատալով նենգ հռոմեացու խոստումներին, գնաց նրա մոտ բանակցելու: Վերջինս ուղղակի շղթայեց  հայոց արքային: Նա շղթայված թագավորին ու նրա ընտանիքն ուղարկեց Ալեքսանդրիա` Կլեոպատրային նվեր: Վերջինս, զոհ մատուցելով իր աստվածներին, հրամայեց գլխատել Արտավազդին, իսկ նրա զավակներին հռոմեացիները տարան Հռոմ գերության:

Մինչ գլխատելը Ալեքսանդրիայում, զորահանդեսի ժամանակ, Անտոնիոսը շղթայված հայոց արքային առաջարկում է կյանքի դիմաց գլուխ խոնարհել Եգիպտոսի թագուհու առաջ, սակայն հռոմեացի պատմիչների հավաստմամբ` հայոց արքան իրեն արքայավայել ու գոռոզ է պահել ու գնացել կառափնարան: Անտոնիոսի վարմունքը հարուցել է անգամ հռոմեացիների զայրույթը. հռոմեացի պատմիչները նշում են նրա արարքի տմարդի լինելը և գովերգում հայոց արքայի ոգին. «Նրանք ցույց տվեցին իրենց ոգու արիությունը»: Դիոն Կասիոսը գրում է, թե Անտոնիոսը, Արտավազդին «խաբելով, ձերբակալելով ու շղթայելով, մեծապես վարկաբեկել է հռոմեական ժողովրդի հեղինակությունը»:

Հետագայում Հռոմի Սենատն Անտոնիոսին ներկայացրած մեղադրանքների մեջ նշել է նաև Արտավազդի ձերբակալումն ու սպանությունը, որով Հայաստանը, փաստորեն, դարձավ Հռոմի թշնամի:

Արտավազդը, զորավար և դիվանագետ լինելուց զատ, նաև գիտնական էր: Համաձայն Պլուտարքոսի` հայոց արքան գիտեր օտար լեզուներ, «հորինում էր ողբերգություններ, գրում ճառեր ու պատմական երկասիրություններ», որոնք, սակայն մեզ չեն հասել:

Արտավազդ Բ ողբերգական մահից ընդամենը երեք տարի անց նրա որդին` Արտաշես Բ արքայից արքան (մ.թ.ա. 34-20) ազատագրեց Հայաստանն ու բնաջինջ արեց երկրում հաստատված հռոմեացիներին:

 Վահե ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ

Մտավոր սեփականության և հեղինակային իրավունքների ոտնահարումը մեզանում վաղուց արդեն նորություն չէ: Այս ճանապարհով եկամուտ կորզելն  ու ֆինանսական հոսքերը մեծացնելը գաղթակղիչ է, քանի որ դաշտի նկատմամբ վերահսկողության բացակայությունը նոր պիրատական հարձակումների պարարտ հող է ստեղծում: Այսինքն՝ խոսքը վերաբերում է հեղինակների ստեղծագործությունների կեղծարարությանը, պիրատական արտադրանքի և կեղծ ձայնասկավառակների թողարկմանը, որոնց վաճառքը համապատասխան առևտրային կետերում վերահսկողությունից դուրս է: Գրեթե բոլորս երբևէ օգտված կլինենք այդ պիրատական արտադրանքից՝ հրապուրվելով մատչելի գնով:

Ցավոք, այսօր իրավատերերը չեն ձեռնարկում համապատասխան միջոցներ սեփական իրավունքներն օրենքով և սահմանված կարգով վերականգնելու և պաշտպանելու համար: Մեզանում արդեն  վաղուց զանգվածաբար խախտվում են հեղինակային իրավունքները, որոնք նաև արտահայտվում են համացանցում: Օգտատերերից շատերին հաջողվում  է առանց պատասխանատվության ենթարկվելու  այս կամ այն անձի հեղինակած գրառումը արտատպել` նրա թույլտվությունը չհայցելով կամ նրան չտեղեկացնելով: Այս անպատժելիության մթնոլորտն ու համապատասխան վերահսկողության պակասը մեծացնում է օրինազանցության հակումն ու դրանց հաճախակիացումը: Այս երևույթի մասին հեղինակները բազմիցս են բարձրաձայնել՝ հայտնելով իրենց մտահոգությունն առ այն, որ իրենց ստեղծագործությունների դիմաց  ըստ արժանվույն չեն վարձատրվում, քանի որ կեղծարարությամբ զբաղվող ընկերությունները կարողանում են օր առաջ՝ մինչ բնօրինակի շուկայում վաճառքը, վերարտադրել և մատչելի գներով իրացնել դրանք վաճառակետերում: Ի դեպ, այս օրինախախտումը  վաղուց արդեն անպատժելի է, քանի որ հեղինակներից շատերը զլանում են իրենց իրավունքներn իրավական կարգով լուծելու համար հստակ գործողությունների դիմել:

Հիմնական անբարեխիղճ ընկերությունը, որը երկար տարիներ եղել է  պիրատական արտադրանքի առաջատար,  «Ռեքո Ռեքորդս» ընկերությունն է: Եվ նմանատիպ շատ այլ ընկերություններ այսօր շարունակում են այս դաշտում աշխատել, որոնցից մեկն էլ «Ադամս» ՍՊԸ-ն է:

Օրենքով բոլոր գործընթացները պետք է  կարգավորվեն հետևյալ կերպ: Ըստ սահմանված մեխանիզմի` այն իրավաբանական անձը կամ անհատ ձեռնարկատերը, որը ցանկություն ունի  արտադրել կամ վերարտադրել ձայներիզներ, պետք է դիմի Մտավոր սեփականության գործակալություն` ներկայացնելով պայմանագիր իր իրավունքի հավաստման վերաբերյալ: Այնուհետև ստանա հավաստագիր կամ տեղեկանք՝ ներկայացնելով պետեկամուտների կոմիտե՝ դրոշմապիտակ գնելու նպատակով: Մինչ ապրիլի կեսն ընկած ժամանակահատվածը մոտ 25 կազմակերպությունների և անհատ ձեռնարկատերերի կողմից գործակալություն է ներկայացվել 580 դիմում, որոնցից 23-ի ներկայացրած բոլոր 36 դիմումները բավարարվել են: «Ռեքո Ռեքորդս» ՍՊԸ-ի 404 դիմումներից բավարարվել են 22-ը, իսկ «Ադամս» ՍՊԸ-ի 140 դիմումներից՝ 3-ը:

Հիմնականում մերժվել են այն դիմումները, որոնք արժանահավատ տեղեկանք չեն տրամադրել  արտադրությամբ կամ վերարտադրությամբ զբաղվելու իրենց իրավասությունների վերաբերյալ: Օրինակ՝ «Ադամս» ՍՊԸ-ի կողմից ներկայացված դիմումները մերժվել են, քանի որ մի շարք պայմանագրերի գործողության ժամկետներն արդեն ավարտված են եղել, իսկ մի շարք պայմանագրերում էլ իրավաբանական անձինք հանդես են եկել որպես հեղինակ, կատարող, ինչը հակասում է «Հեղինակային իրավունքի և հարակից իրավունքների մասին» ՀՀ օրենքի դրույթներին: Մյուս ընկերության կողմից ներկայացված դիմումները մերժվել են, քանի որ վերաբերել են հնչյունագրերի, տեսահոլովակների վերարտադրությանը, սակայն ներկայացվել են կատարողների կամ հեղինակների հետ կնքված պայմանագրեր:

Իրականում ի՞նչ է կատարվում դաշտում:

Մոտ երկու ամիս առաջ կառավարությունը որոշում է ընդունել աստիճանաբար առանց դրոշմապիտակների կրիչները դուրս բերել շուկայից: Մտավոր սեփականության գործակալության պետի տեղակալ Անդրանիկ Խաչիկյանը նշեց, դրոշմապիտակներ ստանալու համար պետք է պատշաճ պայմանագիր կնքել: «Նրանք իրավունք ունեն վերարտադրել, ներմուծել, արտադրել այն կրիչը, որը պահանջում է պարտադիր իրավատիրոջ հետ պայմանագիր: Դժբախտաբար, մենք ստանում ենք պայմանագրեր, որտեղ իրավատիրոջ փոխարեն կարող է հանդես գալ կատարողը: Վերջինս բացառիկ իրավունք ունի միայն իր կատարման նկատմամբ: Տեքստի կամ երաժշտության նկատմամբ կատարողը իրավունք կարող է ձեռք բերել միայն այն դեպքում, երբ այն պայմանագրով հեղինակների կողմից փոխանցված է կատարողին, որն էլ պետք է հանդես գա որպես իրավատեր տվյալ ստեղծագործության նկատմամբ»,- մանրամասնեց Ա. Խաչիկյանը:

Ի՞նչ է ենթադրում նոր օրենքը: Հայաստանում պիրատության դեմ պայքարն այսուհետ կիրականացվի նոր մոտեցմամբ: Գործողության մեջ է դրվել համապատասխան օրենքի վերափոխված տարբերակը, որը ենթադրաբար նոր սահմանափակումներ կմտցնի պիրատական արտադրանքի և կեղծ ձայնասկավառակների իրացման շուկայում: Հիշեցնենք, որ «Հսկիչ նշանների միջոցով օպտիկական, թվային, լազերային և ցանկացած այլ տիպի էլեկտրոնային կրիչների պարտադիր դրոշմավորման մասին» ՀՀ օրենքն ընդունվել է 2010-ին, որը, սակայն, թերի է և չի կիրառվել: Ուստի 2012-ի ապրիլին ԱԺ-ի կողմից ընդունվեց օրենքի նոր տարբերակը: Փոփոխություններն ու  լրացումները վերաբերում են մասնավորապես օրենքը ուժի մեջ մտնելուց հետո վեցամսյա ժամկետում առանց դրոշմապիտակների արտադրանքը սպառելուն: Վերջերս կառավարությունը դարձյալ անդրադարձավ այս խնդրին` տեղեկացնելով, որ անօրինական արտադրանքի սպառման համար վեցամսյա ժամանակահատված է տալիս ընկերություններին:

ՀՀ մտավոր սեփականության գործակալության պետ Արմեն Ազիզյանը տեղեկացրել է, որ արդեն օրենքը կիրառման մեջ է դրվել և բեկումնային է լինելու պիրատական արտադրանքի դեմ պայքարում:

«Այսուհետ կարգելվի տեսաձայներիզների և նմանատիպ այլ կրիչների իրացումը վաճառակետերում` առանց համապատասխան դրոշմապիտակների առկայության: Այսինքն` այս տարվա ապրիլի 18-ից Հայաստանի շուկայում այլևս չպետք է  լինեն չդրոշմավորված համապատասխան կրիչներ»,- վստահեցնում է գործակալության պետը: Այս ժամանակահատվածում օրենքը հնարավորություն է տվել  պիրատական գործունեություն ծավալող ընկերություններին անցում կատարելու դեպի օրինական դաշտ: «Խոսքը չի վերաբերում անօրինական արտադրանքի սպառմանը, այլ ժամանակը տրվել է նրանց միայն օրինական արտադրանքի սպառման համար, որոնց  մոտ պարզապես բացակայել է դրոշմապիտակների առկայությունը»:

Ինչպես ընդգծեց գործակալության պետը, հնչյունագրի կամ տեսալսողական ստեղծագործության նկատմամբ իրավունքները պատկանում են ստեղծագործության սկզբնական արտադրողին՝ պրոդյուսերին, և պետք է ներկայացված լինի նրանց հետ կնքված պայմանագրի պատճենը: Իսկ այն պարագայում, երբ կատարողը պրոդյուսեր չունի, ապա  նա ինքը  կարող է հանդես գալ որպես իր պրոդյուսեր: Այդ ամենն ամրագրված է օրենքով:

Այսինքն` ըստ կառավարության մոտեցման` մի քանի ամսից շուկայում իսպառ կվերանա անօրինական ձայնասկավառակների և ձայներիզների վաճառքը: Սակայն հարց է, թե այս շահավետ բիզնեսի կազմակերպիչները որքանով կհարմարվեն օրենքի այս սահմանափակումներին և լրջորեն կընդունեն նոր որոշումը:

Լ.Ն

Տրապիզոնը պատմական Հայաստանի սահմաններից դուրս է, սակայն հայերն այնտեղ բնակություն են հաստատել անհիշելի ժամանակներից: 1914-1915 թ2., ի թիվս այլ բնակավայրերի, Տրապիզոնի հայությունը ևս ենթարկվեց կոտորածների ու տեղահանության:

Աղբյուրների հավաստմամբ` 1914 թ. Տրապիզոնում բնակվում էր շուրջ 60 հազար մարդ, որոնցից 18 հազար հույն,14 հազար հայ, մնացածը` թուրքեր:

Իրականացնելով նախապես ծրագրված ցեղասպանության քաղաքականությունը` 1915 թ. հունիսի 26-ին թուրքական կառավարությունը հայտարարեց, որ մինչև հուլիսի 1-ը հայերը պետք է լքեն Տրապիզոնը: Մինչ այդ ձերբակալվել էին հայերի հոգևոր առաջնորդը, քաղաքի հայ մտավորականությունը, թվով 600 մարդ, որոնք ջրասույզ արվեցին Սև ծովում: Օտարերկրյա հյուպատոսները, կրոնական գործիչները փորձեցին կանխել հայության գլխին ահագնացած վտանգը, սակայն ապարդյուն: Գործի անցնելով` թուրքերը մինչև հուլիսի 6-ը դատարկեցին Տրապիզոնը:

Մարդկային քարավանների երթուղին նախանշված էր Գյումուշխանա-Մոսուլ ուղղությամբ: Նրանց մեծ մասը ճանապարհին սպանվեց, և 3000 տարագրյալներից Հալեպ հասավ ընդամենը 35 հոգի:

Մարդկանց մյուս խմբի համար նախանշված էր Սամսունը: Հայերին պետք է Սամսուն տեղափոխեին նավերով: Սակայն ոչ մի նավ էլ Սամսուն չհասավ: Ճանապարհի կեսին մարդկանց նավերից ուղղակի ծովը նետեցին: Մի խոսքով, մեկշաբաթյա գործողությունների արդյունքում Տրապիզոնի 14 հազար հայությունից քաղաքում մնացել էր ընդամենը 100 հոգի: Ողջ մնացին միայն նրանք, ովքեր վաճառվել էին ստրկության քրդերին կամ արաբներին:

Անգամ այն հայերը, որոնք իրենց կյանքը փրկելու համար հավատափոխ էին լինում, փրկության հույս ունենալ չէին կարող: Գերմանացիները մի դիվային ծրագիր էին հղացել. բոլոր հավատափոխ հայերին կնքում էին Աբդուլլա անունով, որպեսզի հիմնական գործը ավարտելուց հետո հեշտությամբ գտնեն նրանց:

Մոտ  500 հայ երեխաների փրկում են Տրապիզոնի հույն մետրոպոլն ու ամերիկյան հյուպատոսը, սակայն նրանց մեծ մասը հետագայում մահացավ`  որբանոցում մնալով առանց խնամքի: Ջարդերն ուղեկցվում էին հայերի ունեցվածքի թալանով ու ավարառությամբ: Անգամ հայերի ունեցվածքի աճուրդ կազմակերպվեց: Քաղաքի հույն մետրոպոլիտը արգելեց հույներին մասնակցել այդ աճուրդին:

Պետք է խոստովանել, որ քաղաքի թուրք բնակչության մի փոքր մասը թույլ փորձեր արեց պաշտպանելու հայությանը: Անգամ քաղաքի թուրք երևելիներից մեկը` Էշատիր օղլին, բացեիբաց ըմբոստության կոչեր էր անում հայերին և անգամ պատրաստակամություն հայտնում ղեկավարել հայերի ապստամբությունը: Ի վերջո, նա մի խումբ հայերի հետ բարձրացավ լեռները և նահատակվեց զենքը ձեռքին: Սակայն այդ մասնակի ելույթները արագ ճնշվեցին: Աշխատանքից ազատվեցին մի քանի թուրք գործիչներ, որոնք պահանջում էին հետաքննություն սկսել և արդարադատություն իրականացնել հայերին կոտորելու համար:

Անրի Բարբյուսի պնդմամբ` Տրապիզոնի ջարդի պատասխանատվությունն ընկնում էր Տրապիզոնի իթթահատական կազմակերպության նախագահ Նայիլ բեյի, գերմանացի սպա Շտանկերի և ևս մեկ գերմանացու` Թիֆլիսում Գերմանիայի նախկին հյուպատոս Շուլենբերգի վրա, որոնք ջանք չխնայեցին իրագործելու երիտթուրքերի սև ծրագրերը Տրապիզոնում:

 Հետագայում` երիտթուրքերի դատավարության ժամանակ, Տրապիզոնի ջարդերի համար պատասխանատվության ենթարկվեցին հարկային տեսուչ Մեհմեդ Ալին, ոստիկանապետ Նուրին, գավառապետ Թալեաթը, բժիշկ, հայտնի մանկասպան Ալի Սաիբը, գաղտնի գործակալ Մուստաֆան, քաղաքի երևելիներից Նիազին, Տրապիզոնի երիտթուրքական կուսակցության պարագլուխ Յուսուֆ Ռըզան: Առանձին գործով, որպես Տրապիզոնի ջարդերի պատասխանատու, դատապարտվեցին նաև Տրապիզոնի նահանգապետ Ջեմալ Ազմին և «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցության պատասխանատու քարտուղար Յենիբահչելի Նայիլը: Ջեմալ Ազմին անձամբ էր ղեկավարում ու հրահանգում ջարդերի գործընթացը:

Դատավարության ընթացքում բացահայտվեցին այն դաժանությունները, որ գործադրել են թուրքերը կոտորածների ժամանակ: Վկաները պատմում էին, որ մարդկանց ծաղրելուց, բռնաբարելուց ու նվաստացնելուց հետո նետել են ծովը, երեխաներին խեղդամահ արել պարկերում, թունավորել կամ սրով խողխողել:

Դատավարության նյութերից պետք է եզրակացնել, որ նախճիրն իրականացնող թուրքերն ուղղակի հաճույք էին ստանում իրենց կատարածից: Հատկանշական է, որ դատավարության ժամանակ ցուցմունք տվողները հիմնականում թուրքեր էին:

Ուշագրավ է, որ համաձայն դատավարության նյութերի` կոտորածներին մասնակցել են նաև Կովկասից գաղթած չերքեզները և վրացիները, որոնք կազմել են հատուկ վրացական լեգեոն հայերին կոտորելու համար: Վրացիների զոհերն են դարձել հիմնականում գաղթի դժվարին ու երկար ճամփան բռնած քարավանները:

Կարևոր փաստ է այն, որ երիտթուրքերի դատավարության ընթացքում, չնայած անհերքելի փաստերին, դատավորները կամենում էին ցեղասպանություն իրականացնողներին փրկել դատապարտումից: Անգամ գործը զավեշտին է հասնում:

Տրապիզոնի մասով դատավարությունն ընթացավ 1919 թ. մարտի 20-ից մինչև մայիսի 22-ը, Ստամբուլի ռազմական դատարանում: Դատաքննության ժամանակ դատարանը, փորձելով արդարացնել մանկասպան բժիշկ Ալի Սաիբին, նրա կողմից հայ երեխաներին գազով և դեղերով թունավորելու փաստի առնչությամբ մեղմացուցիչ հանգամանք էր որոնում և ի վերջո եկավ այն եզրակացության, որ դրանք կարող էին լինել դեղերի չափաբաժինները սխալ որոշելու հետևանքով դժբախտ պատահարներ: Սակայն Ռազմական արտակարգ դատարանի նախագահ Նազըմ փաշան չկարողացավ բավարար «մեղմացուցիչ հանգամանքներ» գտնել թուրք ոճրագործներին փրկելու համար: Չնայած դրան` դատարանը, 1919 թ. մայիսի 22-ի վճռով մի քանի պատասխանատուների  նկատմամբ մահվան վճիռ կայացնելով հանդերձ, մնացած մեղսագործների համար թեթև պատիժ սահմանեց` մեկ տարվա ազատազրկում: Իսկ գլխավոր մեղավոր Ջեմալ Ազմիին 1922 թ. ապրիլի 17-ին Բեռլինում շանսատակ արեց վրիժառու Արշավիր Շիրակյանը:

Տրապիզոնի դեպքերի առնչությամբ միակ մխիթարությունն այն էր, որ մոտ 500 երիտասարդ, Քաչալ Ղազարի գլխավորությամբ, զինված ապաստանեց քաղաքի մոտակայքի Շանայի շրջանի անտառներում ու դիմադրություն ցույց տվեց ոսոխին: Այս փախստականների կեսը կանայք և երեխաներ էին, նրանց չէր բավարարում զենքը, զինամթերքը, բայց բոլորն անձնվիրաբար մաքառեցին մինչև վերջ` մեծ կորուստներ պատճառելով թուրքերին: Ի վերջո, Տրապիզոնի շրջանի ինքնապաշտպանության դիմած անջատ ջոկատները ապաստանեցին շրջանի լազերի և քրդերի մոտ, մինչև ռուսական բանակի կողմից  1916 թ. Տրապիզոնի գրավումը, որն էլ դարձավ նրանց փրկությունը: 1917 թ. ռուսական բանակի նահանջից հետո պարտիզաններից շատերը Կովկաս չնահանջեցին, այլ վրեժից դրդված` լեռներում ապաստանած հայդուկային կռիվներ էին մղում: Այդ հերոսներից է Երվանդ Ֆնդքյանը, որ հետագայում Պոլսում Միսաք Թոռլաքյանի հետ շանսատակ արեց Ջիվանշիրին:

Վահե ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ

Ըստ հոռետեսական կանխատեսումների` հաջորդ դարում Երկիր մոլորակի վրա ամենաթանկ ապրանքը կհամարվի ջուրը: Իսկ իրականում մեր մոլորակն այսօր իրոք կանգնած է ջրային ռեսուրսների սպառման խնդրի առջև. չկրկնենք օվկիանոսների անպիտան ու քաղցրահամ` պիտանի ջրերի հարաբերակցության մասին  հազար անգամ հնչած թվերը:

 Հայաստանի Հանրապետության տարածքը բնորոշվում է զարգացած, բայց  ոչ միատարր հիդրոաշխարհագրական ցանցով, որը հատուկ է լեռնային տարածքներին: 9480 փոքր և միջին գետեր կան, որոնք ունեն 2300 մետր երկարություն: Հայաստանի Հանրապետություն տարեկան միջին հոսքը կազմում է 7190 մլն խորանարդ մետր, ներառած անդրսահմանային վտակները` Արաքսը և Ախուրյանը: ՀՀ–ում այս գետերից տարեկան սպառվում է 940 մլն խմ ջուր: Բացի Սևան և Արփի լճերից, մեր երկրում կան նաև ավելի քան 100 փոքր լճեր, որոնց մի մասը չորանում է տարվա  շոգ եղանակներին: Հայաստանի Հանրապետության տարածքում ներկայումս ունենք 79 ջրամբար, որոնք միասին ամբարում են տարեկան մոտ 1 մլրդ խորանարդ մետր ջուր: Բայց այս ամենով հանդերձ, փորձագիտական գնահատականներով, առաջիկայում մեզ ջրային անվտանգության լուրջ խնդիրներ են սպառնալու: 

Եթե ջրային պրոբլեմը չենք լուծում, չենք լուծում պարենային, վառելիքաէներգետիկ և բնապահպանական պրոբլեմները:

Այսօր մեր ունեցած ջրային ռեսուրսներից` միջին տարեկան մակերեսային հոսքի 7.3 մլրդ խմ-ից տարեկան օգտագործում ենք 2.5 մլրդը, կամ մեր ջրային մակերեսային պաշարների 31-32 տոկոսը: Մնացած ջրերը հոսում են Հայաստանից դուրս:  Մեր 79 արհեստական ջրամբարներում  ընդամենը 1 մլրդ խմ ջուր  կա, որից 265 մլն-ը թուրքերի բաժինն է Ախուրյանի ջրամբարից: Փաստորեն, ունենք ամբարված ընդամենը 750-760 մլն խմ ջուր: Դրան գումարած Սևանը, որտեղ ունենք 35 մլրդ խմ ջրային պաշարներ, և  ուզում ենք  դրանք հասցնել 42 մլրդ խմ-ի: Բայց ապագայում, ինչպես նշում է նախագահին առընթեր Սևանա լճի հիմնահարցերի  հանձնաժողովի նախագահ, Հանրային խորհրդի անդամ, գյուղատնտեսական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Վլադիմիր Մովսիսյանը, մենք ունենալու ենք երկու խոշորագույն պրոբլեմ: Առաջինը գլոբալ տաքացումն է, որը կհանգեցնի ջերմաստիճանի բարձրացման, տեղումների որոշակի նվազման և գոլորշիացման  ավելացման, և այն 7.3 միլիարդը, կդառնա 5.4 միլիարդ խմ: Մյուս կողմից էլ մեր երկու հարևանները համատեղ ջրաշինարարական աշխատանքներ են կատարում, որոնք կհանգեցնեն Արաքսի պաշարների կրճատման:

«2030 թ. Սևանի մակարդակը հասցվելու է 1900 մ, 50 սմ-ի և չի բարձրացվելու: Ամեն տարի 300 մլն-ով Սևանի ջրերը թարմացվելու են, միաժամանակ 300 մլն խմ-ով բաց է թողնվելու: Հիմա եթե այդ բաց թողնված ջուրը «չբռնվի», գումարվելու է Արաքս լցվող ջրերին, այն Արաքսի, որտեղ այսօր ունենք 2.5 մլրդ ջրային պաշարներ, իսկ վաղը` Թուրքիայի ջրաշինարարական ծրագրերն իրականացնելուց հետո, կդառնա 1.1 մլրդ խմ: Այսինքն` առաջանում է ջրային պաշարների հետ կապված լուրջ խնդիր: Ջրի կռիվը նոր է սկսվում, բերեք այս գլխից չպարտվենք, որովհետև գտնվում ենք մի տարածաշրջանում, որտեղ ջրային ռեսուրսների խիստ կարիք կարող է առաջանալ. մեկը կամբարի ու կվաճառի, մյուսը` չի ունենա»,- Հանրային խորհրդում Եղվարդի կիսակառույց ջրամբարի կառուցման հարցի քննարկման ժամանակ նշել է Վլադիմիր Մովսիսյանը:

Իսկ ո՞վ պետք է լուծի մեր ջրային անվտանգության հարցերը: Պարզվում է`  Հայաստանում գոյություն ունի «Ջրի ազգային ծրագիր»: Ավելին` կա նաև «Հայաստանի Հանրապետության ջրի ազգային ծրագրի մասին» օրենք, որի նպատակն է օգտագործելի ջրային ռեսուրսների արդյունավետ կառավարման միջոցով բնակչության և տնտեսության պահանջների բավարարման, շրջակա միջավայրի էկոլոգիական կայունության ապահովման, ռազմավարական ջրային պաշարի կազմավորման և օգտագործման, ազգային ջրային պաշարի պահպանության, ՀՀ ջրային օրենսգրքի և «Ջրի ազգային քաղաքականության հիմնադրույթների մասին» ՀՀ օրենքի խնդիրների լուծմանն ուղղված միջոցառումների սահմանումը:

2002 թ. հոկտեմբերի 17-ից, կառավարության որոշմամբ, ՀՀ ջրային օրենսգրքով նախատեսված ջրային համակարգերի կառավարման լիազոր մարմին է ճանաչվել կառավարությանն առընթեր Ջրային տնտեսության պետական կոմիտեն: Այս կոմիտեի պաշտոնական կայքից տեղեկանում ենք, որ 2008-2012 թթ. առաջնահերթ միջոցառումներից և ոչ մեկը չի վերաբերում ջրամբարաշինությանը: Կոմիտեի կայքէջում հրապարակված տեղեկությունների համաձայն` իրականացվել կամ դեռևս ընթացքի մեջ են 24 վարկային ծրագրեր, որոնցից միայն երկուսն են ուղղված պատվարների անվտանգության բարձրացմանը, և մեկը Կապսի ջրամբարի վերանորոգման ծրագիր է: Մնացածը համայնքների ջրամատակարարման և ջրահեռացման ծրագրեր են: Կառավարության այս տարվա ծրագրում  նույնպես որևէ դրույթ չկա, որը հիշեցնի Հայաստանում ջրային ռեսուրսների վերոհիշյալ խնդիրների մասին և դրանց ուղղությամբ իրականացվելիք որևէ ծրագիր նախանշի:

Թերևս միակ ծրագիրն այս հարցերի ուղղությամբ կարելի է համարել Սևանի մակարդակի բարձրացումը: Սևանից այժմ տարեկան մոտ 150 մլն խորանարդ մետր ջուր է բաց թողնվում: Միջինը: Ըստ «Սևանի մասին» օրենքի` թույլատրվում է բաց թողնել մինչև 170 մլն խմ ջուր: Բայց Սևանի մակարդակը մինչև 3.5 մ բարձրանալու դեպքում, ինչպես նշեցինք,  տարեկան հնարավոր կլինի մինչև 300 մլն բաց թողնել: «Այս տեսանկյունից փոխանակ ջուրը տանենք լցնենք Արաքս և ուղարկենք թուրքերին… Էլեկտրաէներգիա, իհարկե, կարտադրենք, բայց ավելի լավ է Էներգիա արտադրելուց հետո կուտակել այդ ջուրը, միշտ ունենալ կուտակած, որպեսզի հետագայում օգտագործվի  հազարավոր հեկտարների ջրապահովվածության մակարդակը բարձրացնելու համար», – ՀԽ քննարկումներից մեկի ժամանակ նշել է Հանրային խորհրդի անդամ Յուրի Ջավադյանը:

Իհարկե, ունենք նաև ստորգետնյա ջրերի պաշարներ` մոտ 3.3 մլրդ խմ: Բայց վերջին տարիներին այդ ստորգետնյա ջրերն այն աստիճանի են օգտագործվել, որ մինչև վերջին 1,5 տասնամյակն Արարատյան հարթավայրում մարդիկ տուն կառուցելիս նկուղային հարկ չէին նախատեսում ջուր հավաքվելու պատճառով: Այսօր նկուղներով տներ կառուցում են` առանց վախենալու ջրերից: Հետևություն անելը դժվար չէ:

Հայաստանում, իհարկե, կան մի քանի նոր ջրամբարներ կառուցելու ծրագրեր: Այդ մասին նույնիսկ իր նախընտրական ելույթների ժամանակ նշել է նախագահ Սերժ Սարգսյանը: Բայց թե երբ այդ ծրագրերը կյանքի կկոչվեն, հայտնի չէ, քանի որ մինչ օրս այս ուղղությամբ ընդամենը մեկ իրական ծրագիր է ներկայացվել` Եղվարդի կիսակառույց ջրամբարի կառուցումը, որն այդպես էլ մնացել է որպես ծրագիր: Հաջորդիվ կանդրադառնանք այդ հարցին ևս:

Չնայած գեղեցիկ հնչողությանը` այս հիվանդությունը կապ չունի  գեղեցկության  հետ: Այս հիվանդության ժամանակ հիվանդի քիթն ու այտերը հագեցած կարմիր գույն են ստանում: Սակայն  չպետք է մաշկի առողջ վարդագույնը շփոթել այս  հիվանդությանը հատուկ կարմրության հետ, որն առաջանում է արյունատար անոթների աշխատանքի խանգարման հետևանքով:

Հիվանդությունը համեմատաբար ուշ է բժիշկների հետաքրքրությանն արժանացել: 1812-ին, երբ Նապոլեոնի բանակը շարժվեց դեպի Ռուսաստան, անգլիացի բժիշկ Թոմաս Բեյթմանը հրապարակեց սենսացիոն հոդված, որում խոսվում էր մաշկի հանելուկային հիվանդության մասին. մարդու քիթն ու այտերը կարմրում, ապա ծածկվում են պզուկներով: Ինչի հետևանքով է այն առաջանում ու ինչով կարելի է բուժել` անհայտ է:

Մինչ Բեյթմանը, ռոզացեան ոչ ոք լուրջ չէր ընդունում: Այն ընդամենը տհաճ կոսմետիկ թերություն էին կարծում, որն առաջանում էր չափից ավելի հարբեցողության հետևանքով: Ֆրանսիացիներն այն անվանում էին «գինու պզուկներ»,իսկ անգլիացիները գերադասում էին «կելտերի անեծք» սահմանումը: Այն ժամանակներում ռոզացեայի դեմ կիրառում էին սառը թրջոցներ ու արյուն  էին բաց թողնում: Դժբախտ հիվանդները ժամեր էին անցկացնում սառցե թրջոցներով կամ դեմքներին փակցրած տզրուկներով, թույլ էին տալիս կտրվածքներ անել, սակայն ամեն ինչ ապարդյուն էր: Փոփոխություն չէր լինում: Միայն XIX դարում բժիշկները համոզվեցին, որ ալկոհոլն այստեղ «մեղք չունի»: Իսկ XX դարում վերջապես պարզեցին հիվանդության մեխանիզմն ու կարողացան ինչ-որ կերպ բարելավել հիվանդի վիճակը:

Ցավոք, մինչ օրս գիտնականները չգիտեն ռոզացեայի առաջացման պատճառները: Միակ բանը, որ նրանց հաջողվեց ապացուցել, այն է, որ այդ հիվանդության նկատմամբ հակումը կարող է փոխանցվել ժառանգաբար:

Ռոզացեան հիմնականում պատահում է 30-ն անց մարդկանց մոտ, հատկապես`  մաշկի ու աչքերի բաց գույն ունեցողների հետ: Վիճակագրության համաձայն` կանայք ավելի հաճախ են հիվանդանում, քան տղամարդիկ:

Հիվանդությունն աննկատ է սկսվում: Սկզբում թվում է, թե  մաշկի անոթները բուռն կերպով են արձագանքում նույնիսկ աննշան թվացող ազդակներին: Բավական է, ասենք, մեկ գավաթ տաք թեյ խմել կամ էլ կծու բան ուտել, բաղնիք գնալ կամ էլ նյարդայնանալ և, քիթն ու այտերն իսկույն կարմրում են: Ու որքան հիվանդությունը խորանում է, այնքան այդ կարմության տևողությունը երկարում է: Այս փուլում լուրջ հիվանդություն նկատել կարող է  միմիայն մաշկաբանը:

Ժամանակի ընթացքում ռոզացեան խորանում է: Մաշկի նորմալ, բնական  գույնն այլևս չի վերականգնվում, ախտահարված հատվածները ծածկվում են վարդագույն կորյակներով ու կապտավուն անոթներով: Դեմքը կարգի բերել օգնում են սպիտակեցնող դիմակները կամ էլ պզուկների դեմ միջոցները: Ամեն օր մաշկի թերությունը տոնային քսուքով քողարկելու անհրաժեշտություն է առաջանում: Այս շրջանում է, որ հիվանդները լրջորեն անհանգստանում են առողջության համար ու  դիմում մասնագետի:

Եթե հիվանդությունը չբուժվի, անուշադրության մատնվի, ապա մաշկը կդառնա անհարթ, ընդգծված ծակոտիները լայնանում են, բազմաթիվ պզուկները սկսում են բորբոքվել, անգամ թարախակալել: Բարեբախտաբար, այսօր նման բարդություններ հազվադեպ են պատահում, բժիշկներին հաջողվում է հիվանդությունը կանխել վաղ շրջանում:

Ռոզացեա ախտորոշելը դժվար չէ: Եթե բացի կարմիր քթից ու այտերից մարդուն այլ բան չի անհանգստացնում, ապա դա հենց ռոզացեա հիվանդությունն է: Գլխավորն այս հիվանդությունը սովորական կորյակների հետ չշփոթելն է,որոնք սովորաբար հայտնվում են դեռահասության շրջանում: Ավելի լուրջ հիվանդություններից ռոզացեային նման է համակարգային կարմիր գայլախտն ու կարցինոիդային համախտանիշը:Նման հիվանդներին անմիջապես պետք է դիմել ռևմատոլոգի կամ ուռուցքաբանի:

Մաշկը կարմրում է, երբ  լայնանում են մակերեսային արյունատար անոթները: Ռոզացեայի դեպքում նույնն է լինում, սակայն մի տարբերությամբ. այդ անոթները ժամանակին չեն նեղանում:

Քանի որ քթի ու այտերի համար պատասխանատու է նույն նյարդը (եռորյակ), գիտնականները հանգել են այն եզրակացության, որ հենց այդ նյարդի սխալ աշխատանքն է հիվանդության պատճառ դառնում: Վերահսկողությունից դուրս մնացած անոթները սկսում են  տարօրինակ վարքագիծ դրսևորել:

Իսկ ինչո՞ւ է նյարդը նման կերպ պահում իրեն: Ահա այս հարցն է, որ մինչ օրս անպատասխան է մնացել: Դրա փոխարեն հայտնի են, այսպես կոչված, այն նպաստող գործոնները, որոնք  ժամանակի ընթացքում հանգեցնում են ռոզացեայի, իսկ եթե ռոզացեա արդեն կա, ապա` արագացնում  զարգացումը:

Դրանցից են`

– սուրճի , թեյի ու կոֆեինի բարձր պարունակությամբ ըմպելիքների հաճակի կիրառումը,

– շատ տաք, կծու, ապխտած ու համեմված ուտելիքների օգտագործումը (վրացական կամ չինական խոհանոց),

– ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների ազդեցությունը (արև կամ սոլյարի),

– ալկոհոլի չարաշահումը,

– հորմոնալ հակաբեղմնավորիչների կիրառումը,

– շատ տաք կամ էլ ցուրտ վայրերում երկարաժամկետ  գտնվելը:

Բացի այդ, բժիշկները հայտնաբերել են, որ ռոզացեային սովորաբար նախորդում են նյարդային խանգարումները (դեպրեսիա, նյարդային վիճակ), իմունիտետի խանգարումը, անոթային (մազանոթների շեղումներ), ստամոքս-աղիքային (ցածր թթվայնությամբ գաստրիտներ) կամ էլ ներզատիչ (շաքարային դիաբետ, վահանաձև գեղձի կամ էլ մակերիկամների) գեղձերի հիվանդություններ,  խանգարումներ:

Գեղեցկությունը զոհեր է պահանջում

Ռոզացեայի թիրախը դեմքն է: Ոչ մի օրգան ու մարմնի այլ մաս այդ հիվանդությունից չի տուժում, սակայն դրանից հիվանդի վիճակը չի թեթևանում: Հիմնականում այս հիվանդությունը դառնում է դեպրեսիայի ու լուրջ բարդույթների պատճառ: Ուստի չարժե հիվանդությունը հասցնել ծայրահեղ վիճակի: Առաջին ախտանշանների դեպքում իսկույն դիմեք բժշկի:

Մինչ բուժում սկսելը պետք է ստուգվել ներզատաբանի, գաստրոէնտերոլոգի ու նյարդաբանի մոտ: Ուղեկցող հիվանդությունները կարող են արգելակել կամ բարդացնել բուժման ընթացքը: Եթե ամեն ինչ կարգին է, ապա կարելի է բուժումը սկսել:

Առաջին հերթին հարկավոր է վերանայել սննդակարգը. ռոզացեայի դեպքում արգելվում է այն ամենը, ինչը կարող է նպաստել անոթների լայնացմանը, այսինքն` տաք, ապխտած ու կծու սնունդը: Որոշ ժամանակով հարկավոր է հրաժարվել նույնիսկ  կոֆեին պարունակող ըմպելիքներից:

Երկրորդ` պահանջվում է հատուկ խնամք: Ոչ մի կոսմետիկա, որի բաղադրության մեջ ալկոհոլ, յուղ, ացետոն ու հորմոնալ հավելիչներ կան: Տվյալ դեպքում շատ օգտակար են սպիտակուցային ու բանջարեղենա-մրգային դիմակները: Լվացվելու ջուրը նույնպես պետք է գոլ լինի, մաքրող փրփուրները` «զգայուն մաշկի համար» մակնշմամբ:

Արևի դեպքում դուրս գալուց առաջ պետք է անպայման արևապաշտպան, իսկ սառը եղանակին` ցրտից պաշտպանող քսուք կիրառել:

Հարկավոր է վիտամինային թերապիա անցնել. արտաքին տեսքը բարելավելուն կօգնեն К, РР, В2, В6 վիտամինները, ասկորուտինը: Մաշկի ավելորդ յուղայնության ու վարդագույն կորյակների դեմ կարելի է կիրառել վիտամին А պարունակող նյութեր,օրինակ` իզոռետինոյին:

Հարկավոր է ախտահարված մաշկի հատուկ մշակում: Սկզբում` ռոզացեայի նախնական փուլում, օգտակար է մաշկը 1-2%-անոց բորաթթվով, 1-2% ռեզորցինի լուծույթով ու դեղաբույսերի եփուկով շփելը (եղեսպակ, երիցուկ): Մաշկի լիակատար վերականգնման համար օգտակար են ֆիզիոթերապևտիկ միջոցառումները.

– կրիոմերսում, արվում է հեղուկ ազոտի միջոցով` օրումեջ, բուժման կուրսը` 15-20 օր,

– դերմաբրազիա. սա մաշկի մշակումն է հատուկ հղկանյութերով, որ կատարվում է տեղային անզգայացմամբ դեպքում,

-էլեկտրակոագուլացիա, լայնացած անոթների այրում հոսանքի միջոցով (պահանջվում է 20 սեանս):

Եվ վերջապես, հակամանրէ դեղամիջոցների կիրառում: Ինչպես փորձն է ցույց տալիս, այնուամենայնիվ, այդ միջոցներն արդյունք տալիս են: Ռոզացեայի դեպքում առաջարկվում են տետրացիկլինային հակաբիոտիկներ ու մետրոնիդոզոլ:

Վերբենյանների ընտանիքից է: Հայրենիքը` Ասիա և Աֆրիկա: Աշխարհում  այս  գեղեցիկ բույսի ավելի քան երեք հարյուր տեսակ  կա: Դրանց առանձնահատկություններն են  տարբեր ձևերի տերևները  և ծաղիկների գույները:

Այս բույսի ամենատարածված տեսակը, որը աճեցնում են տան պայմաններում,  Թոմսոնի Կլերոդենդրոնն է: Այս փաթաթվող բույսի տերևները չալպտուրիկ են, իսկ գույնը սպիտակ` դեղնավուն երանգով:

Ձմռանը տերևները թափվում են: Արագ աճի շրջանում բույսին անընդհատ կսմթում են (պոկոտում), որ ճյուղավորվի:Այս  տեսակի ծաղկման շրջանը բավականին  երկար է տևում,քան Կլերոդենդրոնի մյուս տեսակներինը: Այն ծաղկում է գարնանն ու ամռանը:

Բուրավետ Կլերոդենդրոն

Սա նույնպես հարմար է տանը աճեցնել: Ունի արտասովոր կանաչ տերևներ, որոնք ծածկված են փափուկ մազիկներով և սրտաձև են: 

Դեղին կամ սպիտակ ծաղիկները ուշադրություն են գրավում, նրանք շատ հաճելի բուրմունք ունեն: Բույսի այս տեսակը գերադասում է հով և ստվերոտ տեղ:

Փայլուն Կլերոդենդրոն

Սա  բույսի յուրահատուկ դեկորատիվ տեսակն է, հայրենիքը Աֆրիկան է: Արագ փաթաթվող բաղեղները հիանալի կարող են զարդարել սենյակը: Ամենագլխավորը, որ այս տեսակի խնամքի մեջ մտնում է նրան անընդհատ կապելը: Ծաղկման շրջանը ձմեռն է, երեք ամիս շարունակ:  Ունի  ոչ մեծ,  կարմիր ծաղիկներ:

 Կլերոդենդրոնի բազմացումը 

Բազմացնում են 20սմ կտրոններով: Կտրում են սուր դանակով, գարնանը: Կտրոնները չպետք է ունենան կանաչ գագաթ և պետք է լինեն լրիվ փայտացած: Սկզբում դրանք պետք է դնել ջրով բանկայի մեջ: Արևը չպետք է ընկնի բանկայից ներս, կարելի է այն փաթաթել սև թղթով:Արմատներ երևալուց հետո կտրոնները տնկում են հատուկ պատրաստված հողային խառնուրդի մեջ,  7սմ խորությամբ: 

Հողը բաղկացած է բարակ ավազի շերտից և տորֆի կտորներից: Երբ բույսը արմատակալում է, անհրաժեշտ է այն  տեղափոխել թաղարի մեջ և դնել ստվերոտ տեղ: Մարտին  տնկում են հողի մեջ  և կսմթում ծայրերը: Մեկ ամսվա ընթացքում սկսում է բույսի ծաղկման շրջանը:

Կլերոդենդրոնի խնամքը

Այս բույսը տեղավորում են լավ լուսավորված տեղում, բայց ոչ արևի ճառագայթների տակ, դա անթույլատրելի է և կարող է բերել այրվածքների: Ամռանը կարելի է բույսը դուրս հանել:

Ձմռանը այն պահում են 12 աստիճան ջերմաստիճանում: Այդ ժամանակահատվածում բույսը հանգստանում է և կարող է թափել տերևների մի մասը: Ջրելը պրակտիկորեն դադարեցվում է, ուղղակի հողը շատ ուժեղ չչորանա:

Ամռանը բույսը  հարկավոր է առատ ջրել, ցանկալի  է օրը երկու անգամ` առավոտյան և երեկոյան,  տնային ջերմաստիճանի ջրով: Նաև անհրաժեշտ է բույսը  ցողել: Որպեսզի այն արագ աճի, ամեն տարի հարկավոր է թաղարը փոխարինել ավելի մեծով:

Անցյալ շաբաթ Բաղրամյան 1-ին փակուղի 9 հասցեում գտնվող «Անկախի» խմբագրությունը ստիպված էր երկու աշխատանքային օր դադարեցնել աշխատանքը հոսանքազրկման պատճառով: Հայաստանի Էլեկտրացանցեր ընկերության թեժ գծին արված մեր բազմաթիվ զանգերին ստանդարտ պատասխան էր տրվում. մեկ ժամից հոսանքը կվերականգնվի: Սակայն ոչ մեկ, ոչ մի քանի ժամից, ոչ էլ մի ամբողջ օր հոսանքը չվերականգնվեց: Վերականգնվեց հաջորդ աշխատանքային օրվա ավարտին՝ շուրջ 24 ժամ հետո:

Տուժեց ոչ միայն մեր խմբագրության, այլև հարակից տարածքում գտնվող բազմաթիվ այլ ընկերությունների աշխատանքը, քաղաքի ամենաբանուկ  հատվածներից մեկը՝ Բաղրամյան-Մոսկովյան խաչմերուկը, ուղղակի վերածվել էր քաոսի լուսանցույցների խափանման հետևանքով, իսկ թե ով էր փոխհատուցելու մարդկանց պատճառված անհարմարությունն ու վնասը, հայտնի չէր:

Այդ իրավիճակը պատճառ դարձավ ուսումնասիրելու ոլորտը կարգավորող օրենսդրությունն ու որոշումները և պաշտպանել խմբագրության իրավունքները: Հայաստանի էլեկտրացանցերից մեզ և հարևան սպառողներին խոստացան փոխհատուցել ՝ չնայած այդ փոխհատուցումն ավելի շուտ բարոյական է, քանի որ չի կարող ծածկել պատճառված վնասի իրական չափերը:  Սակայն օրենքն այս պահին ավելին չի նախատեսում:

Հայաստանում էլեկտրամատակարարող ընկերության և սպառողի փոխհարաբերությունները կարգավորվում են Հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովի «Էլեկտրական էներգիայի մատակարարման և օգտագործման կանոնները հաստատելու մասին» որոշմամբ:  Այդ կանոններով կանոնակարգվում են նաև էլեկտրամատակարարման պլանավորված և չպլանավորված ընդհատումների դեպքում մատակարարի պարտականություններն ու սպառողի իրավունքները:

Կանոնների չորրորդ գլխում ամրագրված են սպառողի էլեկտրամատակարարման և վերականգնման պայմանները:

Եվ այսպես, մատակարարը պարտավոր է սպառողին տեղեկացնել էլեկտրամատակարարման պլանային և արտապլանային ընդհատումների ու վերականգնման ժամկետների մասին: Պլանային ընդհատման և վերականգնման ժամկետների մասին մատակարարը պարտավոր է սպառողին տեղեկացնել ընդհատմանը նախորդող օրվա ընթացքում վերջինիս հասու հեռուստաալիքով, 2 անգամ: Ինչպես գիտենք, այդ գործառույթը Հայաստանի էլեկտրական ցանցեր ընկերությունն իրականացնում է Հ2 հեռուստաընկերության միջոցով՝ լուրերի թողարկումից անմիջապես հետո: Արտապլանային ընդհատման և վերականգնման ժամկետների մասին տեղեկատվությունը մատակարարը պարտավոր է սպառողին տրամադրել  տվյալ կանոնների 74-րդ կետով նախատեսված շուրջօրյա հեռախոսային ծառայության միջոցով. մատակարարը պարտավոր է ապահովել շուրջօրյա հեռախոսակապ, որպեսզի սպառողները կարողանան պարզաբանում ստանալ նաև էլեկտրամատակարարման դադարեցումների պատճառների և վերականգնման ժամկետների վերաբերյալ:

Լուսանկարը` PanARMENIAN Photo-ի

Մատակարարը սպառողի էլեկտրամատակարարման պլանային ընդհատումը պետք է իրականացնի աշխատանքային օրերին` ժամը 9:00-17:00-ն ընկած ժամանակահատվածում, սակայն ոչ ավելի, քան 6 ժամ տևողությամբ: Արտապլանային ընդհատման դեպքում էլեկտրամատակարարումը պարտավոր է վերականգնել արտապլանային ընդհատման պահից ոչ ուշ, քան`

1) քաղաքային համայնքների վարչական տարածքի բնակավայրի սահմանում`

ա. բազմաբնակարանային շենքերի սպառողներինը` 2 ժամում.

բ. այն սպառողներինը, որոնց էլեկտրամատակարարումը նախատեսված է իրականացնել 6 կՎ և բարձր լարման մեկից ավելի առանձին օդային (մալուխային) գծերով կամ էլեկտրակայանի (ենթակայանի) երկու հոծանային համակարգերից կամ սեկցիաներից` 2 ժամում.

գ. մյուս բոլոր դեպքերում` 4 ժամում,

2) գյուղական համայնքների վարչական տարածքի բնակավայրի սահմանում`

ա. այն սպառողներինը, որոնց էլեկտրամատակարարումը նախատեսված է իրականացնել 6 կՎ և բարձր լարման մեկից ավելի առանձին օդային (մալուխային) գծերով կամ էլեկտրակայանի (ենթակայանի) երկու հոծանային համակարգերից կամ սեկցիաներից` 2 ժամում.

բ. մյուս բոլոր դեպքերում` 8 ժամում,

Մատակարարը սպառողի էլեկտրամատակարարումը վերականգնելուց հետո պարտավոր է նրա հետ կազմել ակտ` էլեկտրամատակարարման ընդհատման և վերականգնելու ամսաթվի ու ժամի վերաբերյալ: Ակտը կազմվում է 2 օրինակից, որոնցից մեկը տրվում է սպառողին, իսկ մյուսը պահվում է մատակարարի մոտ:

Մատակարարի և սպառողի միջև ծագած վեճերը լուծվում են Հանրային ծառայությունները կարգավորող անձնաժողովի միջոցով կամ դատական կարգով:

Կանոնների 16-րդ գլխում սահմանված են նաև կանոնների պահանջները խախտելու համար մատակարարի նկատմամբ կիրառվող տույժերը: Օրինակ` մատակարարը պարտավոր է սպառողին վճարել տույժ՝ ծախսված էլեկտրաէներգիայի միջին ամսական արժեքի 20 տոկոսի չափով, բայց ոչ ավելի, քան 2000 դրամ, այն դեպքերում, երբ խախտել է էլեկտրամատակարարման պլանային  ընդհատման համար սահմանված ժամկետը կամ էլեկտրամատակարարման արտապլանային ընդհատումից հետո սպառողի էլեկտրամատակարարման վերականգնման ժամկետը, բացառությամբ, եթե էլեկտրամատակարարման արտապլանային ընդհատումները պայմանավորված են եղել էլեկտրամատակարարման անխուսափելի սահմանափակումներ պահանջող իրավիճակներով:

էլեկտրական էներգիայի մատակարարման և օգտագործման կանոնները հաստատելու մասին ՀԾԿՀ որոշումը գտանք Հասարակական պաշտպանների միության կայքում (Հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովի կայքէջը տևական ժամանակ է՝ չի գործում): Միության գործադիր տնօրեն Արամ Գրիգորյանի խոսքով՝ մատակարարի կողմից կանոնները խախտելու դեպքում սպառողն իր իրավունքները պաշտպանելու և փոխհատուցում ստանալու համար պետք է դիմի ընկերությանը. «Սակայն ոչ դիմում են, ոչ էլ փոխհատուցում են ստանում»,- ասաց նա:

Նրա խոսքով՝ հանրությունն իրազեկված չէ իր իրավունքների և հանրային ծառայություններ մատուցող ընկերությունների պարտականությունների մասին: «Բայց եթե մարդիկ իրազեկվում են, ապա նրանց մի մասը գոնե փորձ է անում պաշտպանել իր իրավունքները»:

Իսկ ովքե՞ր են պարտավոր իրազեկել հանրությանը: Ըստ նրա` իրազեկելու պարտականություն ունեն Հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովն ու իշխանությունները: Հասարակական կազմակերպությունները նույնպես իրազեկում են, սակայն դա նրանց իրավունքն է, ոչ թե պարտականությունը: Համենայն դեպս, իրենց հնարավորության սահմաններում իրազեկում են:

Հասարակական պաշտպանների միությունը համագործակցում է Հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովի հետ՝ ներկայացնելով սպառողների իրավունքները: Սակայն Արամ Գրիգորյանը նշում է, որ գոյություն ունի իրավահավասարության խնդիրը, որը լուծված չէ. «Հանրային ծառայություն մատուցող ընկերությունն իրավական կառույց է, մասնակցում է հանձնաժողովի աշխատանքներին, իրավունքներ ունի, հարցեր է դնում, պատասխաններ է ստանում, իսկ սպառողներն այդ իրավական կարգավիճակը չունեն»,- ասում է նա:

Հասարակական պաշտպանների միությունը դիմել է Հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովին, որպեսզի իրավահավասարության հարցը լուծվի, և սպառողները նույնպես կարողանան մասնակցել հանձնաժողովի աշխատանքներին, հարցեր բարձրացնել, պատասխաններ ստանալ. «Ինձ թույլ տան` կխոսեմ, թույլ չտան՝ չեմ խոսի: Ավելին, երբեք սպառողի կողմից բարձրացրած դիմում հանձնաժողովը չի քննարկել, իսկ ընկերության կողմից դիմած խնդիրը չի կարող չքննարկել: Արդեն իսկ խախտվում է հավասարակշռության սկզբունքը, խտրականություն է առաջանում»:

Մենք փորձեցինք լսել նաև Հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովի տեսակետը, բայց ինչ-ինչ պատճառաբանություններով պայմանավորված հարցազրույցը չկայացավ, ինչն էլ ավելի հիմք է տալիս կարծելու, որ այդ ոլորտում թափանցիկության խնդիրը լուծված չէ: Մինչդեռ Հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովն անկախ մարմին է, օժտված բավական լուրջ լիազորություններով ու գործառույթներով, որոնք պարտավոր է իրականացնել կարգավորման սկզբունքները պահպանելով. մատակարարների և սպառողների շահերի հավասարակշռում, թափանցիկ աշխատաոճ, հովանավորչության, խտրականության բացառում և այլն:

Հասարակական պաշտպանների միությունը դիմել է հանրապետության նախագահին և կառավարությանը՝ Հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովի գործառույթները վերանայելու նպատակով: Արամ Գրիգորյանի խոսքով՝ այդ գործառույթներն օրենքով սահմանված են, սակայն չեն իրականացվում, քանի որ հանձնաժողովը դրանք իրականացնելու ընթացակարգեր չունի:

Շաբաթ օրը Իրանում կայացած նախագահական 11-րդ ընտրությունների արդյունքում ընտրողների 50.7 տոկոսի վստահության քվեով  ընտրվեց բարեփոխական ուժերի ներկայացուցիչ, Իրանի ազգային անվտանգության բարձրագույն խորհրդի նախկին քարտուղար, Իրանի միջուկային ծրագրի նախկին բանագնաց Հասան Ռոհանին:

 Իրանի նորընտիր նախագահին արդեն իսկ շնորհավորական ուղերձներ են հղել մի շարք երկրների ղեկավարներ: Գերտերություններից Իրանի նախագահին շնորհավորել է ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինը, իսկ ԱՄՆ-ն շնորհավորել է Իրանում անցած ընտրությունները: Հատկանշական է, որ ԱՄՆ-ն, իհարկե ոչ նախագահի, ոչ էլ պետքարտուղարի, այլ Սպիտակ տան ներկայացուցչի մակարդակով հույս է հայտնել, որ բարեփոխական թեկնածուի հետ հետագա երկխոսությունը կստացվի և առաջարկել Իրանի հետ ուղղակի բանակցություններ վարել Իրանի միջուկային ծրագրի շուրջ: Միջազգային հարաբերությունների և դիվանագիտության մեջ ընդունված կանոնների համաձայն` սա նոր փուլ կարող է նախանշել մերձավորարևելյան, մասնավորապես` Իրանի շուրջ ձևավորված խնդրի կարգավորման հարցում:

Երկրորդ կարևոր հանգամանքը, որ գրանցվեց այս ընտրությունների արդյունքում, այն է, որ հետընտրական զարգացումներ չկան, իսկ երկրի բնակչությունը, հատկապես` ընդդիմադիր հատվածը, ցնծության մեջ է, քանի որ Ռոհանիին վստահության քվե տվել են նաև Իրանի այն քաղաքացիները, որոնք համարվում են ընդդիմադիր: Ինչպես հեռուստատեսությամբ նշեց «Նորավանք» գիտակրթական կենտրոնի փոխտնօրեն Սևակ Սարուխանյանը, չի կարելի ասել, թե բարեփոխական նախագահն ընդդիմադիր է, նա ավելի շատ չափավոր պահպանողական է: Իսկ փորձագետն աննախադեպ է համարում այն, որ բոլորը սպասում էին, թե հիմնական պայքարը կընթանա պահպանողականների ու նախագահի աջակցած թեկնածուների միջև, իսկ Ռոհանին երրորդն էր, բայց հաղթեց հենց նա, այն էլ բավական մեծ տարբերությամբ:

Այն, որ հաղթանակ տարավ բարեփոխական ուժի ներկայացուցիչը,  նշանակում է, որ հետընտրական ցույցեր ու զարգացումներ չեն լինի, սա էլ իր հերթին նշանակում է, որ Իրանի դիրքերը թե՛ տարածաշրջանում, թե՛ միջուկային խնդրով տարվող բանակցություններում կամրապնդվեն, քանի որ նորընտիր նախագահը վայելում է հասարակության աջակցությունը:

«Դրական փոփոխությունների ակնկալիքը պայմանավորված կլինի այն հանգամանքով, թե նախագահն ինչ քաղաքականություն կորդեգրի այն հիմնական խնդիրների ու հիմնախնդիրների առնչությամբ, որոնք համաշխարհային հանրության մտահոգությունների առարկան են: Դրանք են` իրանա-սիրիական հարաբերությունները, լիբանանյան «Ֆաթխ» կազմակերպության հետ հարաբերությունները և միջուկային հիմնախնդրի առնչությամբ Իրանի դիրքորոշումը: Ահա եթե այս երեք կետերի շուրջ Իրանի նորընտիր նախագահը կտրուկ կամ էական փոփոխություններ իրականացնի, հնարավոր կլինի Իրան-Արևմուտք հարաբերություններում դրական տեղաշարժ արձանագրել, ինչն էլ մեծ ազդեցություն կունենա Իրանի տնտեսության վրա: Քանի որ, իմ խորին համոզմամբ, Իրանի իշխանությունների առջև կանգնած ամենակարևոր հիմնախնդիրը երկրի ներքին տնտեսական իրավիճակն է, ոչ թե արտաքին սպառնալիքները»,- այս առումով նշեց իրանագետ Արմեն Իսրայելյանը:

Սակայն տարբեր փորձագետների համոզմամբ` նորընտիր նախագահը վերոհիշյալ հարցերի առնչությամբ նույն քաղաքական կուրսը կտանի, ինչ նախորդ ղեկավարությունը, ուղղակի  շեշտադրումները փոքր-ինչ կմեղմանան:  Հազիվ թե իրանցիները լիովին հրաժարվեն իրենց դիրքրոշումից, քանի որ, ինչպես տեսնում ենք, պահպանողական ուժերի կողմից արդեն շնորհավորանք կա նորընտիր նախագահին,  հետևաբար այնպես չէ, որ Իրանում լիովին ընդդիմադիր ուժ է գալիս իշխանության: Ուղղակի` ավելի մեղմ քաղաքականություն վարող քաղաքկան ուժ, որն ավելի նուրբ, ոչ այնքան կտրուկ հայտարարություններով կմոտենա խնդիրներին: Հնարավոր է նաև, որ միջուկային խնդրում որոշ առաջընթաց նկատվի, քանի որ Հասան Ռոհանին նախկինում ազգային անվտագության բարձրագույն խորհրդի քարտուղարն էր, և նա այդ պաշտոնում մեծ հաջողությամբ միջուկային ծրագրի շուրջ բանակցություններ է վարել Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի և Գերմանիայի հետ: Այսինքն` ակնկալվում է, որ միջուկային ծրագրի շուրջ լուրջ առաջընթաց կլինի: Բայց դժվար է ենթադրել, թե Ռոհանին  կհրաժարվի նախկին իշխանությունների որդեգրած հիմնական քաղաքականությունից: Որովհետև նախընտրական շրջանում բոլոր 8 թեկնածուներն էլ հայտարարել են, որ իրենք շարունակելու են Իրանի` միջուկային էներգիան խաղաղ նպատակներով օգտագործելու իրավունքի իրականացումը:

«Ամեն ինչ կախված կլինի այն հանգամանքից, թե ինչպիսի զարգացումներ կլինեն տարածաշրջանում` Թուրքիայում, Լիբանանում, Սիրիայում: Այսինքն` Թեհրանը այնտեղ ծավավող իրադարձություններից բխող որոշումներ կկայացնի: Ժամանակը ցույց կտա, թե ինչ հաջողություններ կլինեն այդ երկրներում և ինչ զարգացումներ: Սակայն մենք տեսնում ենք, որ Իրանը վերջին տարիներին լուրջ հաջողություններ է արձանագրել թե՛ Իրաքում, թե՛ Լիբանանում, թե՛ Սիրիայում, ամեն դեպքում մինչ այժմ նրա ազդեցությունը կա, և դա էլ ավելի կամրապնդի նրա դիրքերը:

Իհարկե` այն, որ բարեփոխիչների թեկնածուն դարձավ Իրանի նախագահ, մի քիչ, շատ քիչ Իրանի շուրջ լարվածությունը կարող է թեթևացնել: Բայց սա ավելի շատ ուղղված է  ներքին լսարանը հանգստացնելուն: Քանի որ տնտեսական պատժամիջոցներից որոշակի անհանգստություններ, դժգոհություններ կային, ժողովուրդն էլ այդ հաղթանակը ընդունեց, շատ կարևոր փաստ է, որ նախկին նախագահներ Ռաֆսանջանին ու Խաթամին նույնպես աջակցեցին Ռոհանիին: Եվ այստեղ ոչ թե Ռոհանիի անձն է կարևոր, այլ բարեփոխական ուղղվածությունը»,-ասաց Արմեն Իսրայելյանը:

Մի՞թե Ռոհանին խաղաղության հրեշտակն է լինելու

Փաստորեն, Ռոհանին խորհրդանշում է նաև Իրանի հասարակական միասնականությունը, որը վերջին 4-5 տարիներին բացակայում էր Իրանում, և եթե այդպես շարունակվեր, արդեն լուրջ մարտահրավերներ կնետեր արդեն բուն իսլամական համակարգին: Ռոհանիի ընտրությունն Իրանի  ներքին կայունության ամրապնդմանը միտված քայլ էր, և որքան երկրի ներքին կայունությունը կուռ լինի, այնքան մեր հարևաններն արտաքին հարաբերությունները կարող են հօգուտ իրենց ծառայեցնել:

«Շատ հետաքրքիր իրավիճակ է ստեղծվում տարածաշրջանում. Իրանին բոլորը մեղադրում էին հակաժողովրդավարության մեջ, սակայն այսօր նկատում ենք, որ Թեհրանի փողոցներում ցնծում են նախագահական ընտրությունների արդյունքներից, իսկ Ստամբուլի փողոցներում իշխանությունները ցուցարարներին` ընդդիմադիրներին ճնշում են, բռնություններ կիրառում: Սա քարոզչական առումով էլ Իրանի համար շատ լավ հարթակ էր իր դերը բարձրացնելու համար, և արդեն իրանական մամուլից երևում է, որ նրանք անպայման կօգտագործեն այս հանգամանքները: Բնականաբար, դա հանգեցնելու է տարածաշրջանում Իրանի դիրքերի ուժեղացման, սակայն էական փոփոխություններ չեն լինելու», -պարզաբանեց իրանագետը` հավելելով, սակայն, որ նախկին փորձը փաստում է, որ բարեփոխական նախագահները կարողանում են ընդհանուր լեզու գտնել Արևմուտքի հետ: Այսինքն` արտաքին քաղաքականության մեջ որոշ վերաձևակերպումներ կարող են ի հայտ գալ` նախկինում կարևորվում էր Իրանի կողմից իսլամական երկրների, Լատինական Ամերիկայի հետ հարաբերությունների խորացումը, սակայն ներկայումս հնարավորություն կա շեշտադրումների փոքրիկ փոփոխություններով փորձել հարաբերությունները լավացնել նաև Եվրոպայի հետ, ու Թուրքիայի ուսերից պոկել տարածաշրջանում ու իսլամական աշխարհում միակ ու անփոխարինելի առաջատարը լինելու ձգտումն ու շապիկը:

«Շատ հետաքրքրական են Իրանում համեմատաբար բարեփոխիչ նախագահի ընտրությունները, ինչը նշանակում է, որ Իրանն ավելի հստակ երկխոսության կգնա, բանակցությունների կգնա արտաքին աշխարհի հետ, իսկ դա` իր հերթին, նշանակում է, որ Թուրքիայի դերը հակաիրանական ճամբարի առումով, ավելի կիջնի»,- այս հարցի կապակցությամբ նշեց թուրքագետ Արտակ Շաքարյանը:

Իրանում  բարեփոխիչ ուժի ներկայացուցչի հաղթանակը նոր սպասումներ է բերում մեր տարածաշրջանային զարգացումներում: Մասնավորապես` ամբողջ աշխարհը տեսավ, որ Թուրքիան, որպես Մերձավոր Արևելքի համար ժողովրդավարության մոդել, արդեն կաղում է, և շատերն են խոսում Թուրքիայի «տհաս» ժողովրդավարության մասին: Ու ինչքան Թուրքիան զբաղված լինի ներքին խնդիրներով, ներքին գզվռտոցով, այնքան ավելի քիչ ժամանակ ու էներգիա կունենա արտաքին աշխարհի, միջազգային քաղաքական հարաբերություններում:

Ռուսաստանը վերսկսել է  Ադրբեջանին ռազմատեխնիկայի նոր խմբաքանակի մատակարարումը`  ներառյալ տանկեր, մարտական մեքենաներ, ծանր հրետանի, հրթիռահրետանային նորագույն զինատեսակներ և այլն: Այս մասին տեղեկատվությունը հայտնվեց հենց ռուսական լրատվամիջոցում` «Վեդոմոստի»-ում` ռուսական պաշտպանական արտադրության աղբյուրներին հղում անելով: Ընդ որում, մատակարարման գործը, ինչպես նշում է պարբերականը,  սկսվել է 2013-ի գարնանը: Այդ պայմանագիրը Ռուսաստանի պաշտպանության նախարարության աղբյուրը գնահատում է 700 մլն–ից մինչև 1 մլրդ դոլար:

 Ադրբեջանը Ռուսաստանից գնել է հարձակողական պայքարի միջոցներ

Ճիշտ է` պաշտոնապես ո՛չ «Рособоронэкспорт»-ը և ո՛չ էլ Ադրբեջանի պաշտպանության նախարարությունը դրա մասին մեկնաբանություններ չեն արել, բայց հանդես չեն եկել նաև հերքմամբ:

Նշվում է, որ  պայմանագրով նախատեսվում է  Ռուսաստանից գնել  94 հատ Տ- 90-Ս  տանկ, մոտ 100  ՀՄՄ-3 հետևակի  մարտական  մեքենաներ, 18  «ՄՍՏԱ-Ս» ինքնագնաց հրետանային  համակարգեր, 18 «Սմերչ» համազարկային կրակի հրթիռային համակարգեր,   նույնքան  «Վենա» տիպի  հրետանային համակարգեր  և ՏՕՍ-1Ա «Սոլնցեպեկ» տեսակի ծանր կրականետների  վեց համակարգեր : Ընդ որում,  այս ամենի հետ գնվում են դրանց սպասարկող բոլոր անհրաժեշտ մեքենաները, իսկ  Տ-90Ս տանկերը` լրիվ կոմպլեկտավորմամբ:

Այս ամբողջը համարվում է հարձակողական բնույթի սպառազինություն: Եթե հաշվի առնենք, թե վերջին 20 տարում Ադրբեջանն անընդհատ որ երկրին է սպառնում պատերազմով, պարզ կդառնա, թե ում դեմ է ուղղվելու այս ամբողջ զենքն ու զինամթերքը:

Ճիշտ է` խոսակցություն արդեն կար, որ ռուսական կողմն Ադրբեջանին զինամթերք  է վաճառել, մասնավորապես` T90 տանկեր, բայց որ այդ քանակությամբ նման տեխնիկա են վաճառել, անսպասելի էր:

Ուշագրավ է, որ մեր ռազմավարական դաշնակից Ռուսաստանն ու մեր հակառակորդ Ադրբեջանը վաղուց են պայմանավորվածություն ունեցել և արդեն վաճառել են, ոչ թե նոր պիտի վաճառեն և գնեն  նշված սպառազինությունը: Ու բացի տանկերից, նաև` մյուս բոլոր զինատեսակները:

«Սմերչ» համակարգերի մասով կարող եմ ասել, որ ադրբեջանցիները վաղուց էին առնում, մենք գիտեինք, որ նրանք նման համակարգեր ունեն: «Սմերչ»-ները գաղտնի չեն պահվել: Այստեղ խնդիրն այն է, որ «ՄՍՏԱ-Ս» համակարգերը խոշոր տրամաչափի ինքնագնաց հրետանային  համակարգեր են, որոնք բավականին արդիական են, եթե հաշվի առնենք, որ ի տարբերություն «Ուրագան»-ների, որոնցից նույնպես գնել են, «ՄՍՏԱ»-ները սպառազինության մեջ են մտել 1989 թ. վերջերին, այսինքն` խորհրդային զինտեխնիկայի վերջին նմուշներից են և բավական արդյունավետ են, մանավանդ լեռնային պայմաններում»,- ասաց ռազմական փորձագետ Հրաչյա Պետրոսյանցը` նշելով, որ այդ կարգի ու քանակի սպառազինություն Ադրբեջանի կողմից գնվելն ուղղակի սպառնում է մեր անվտանգությանը:

Ամբողջ խնդիրն այն է, որ ռուսական կողմն Ադրբեջանին վաճառելով  նման սպառազինություն, կարծես ուժերի հարաբերակցությունը թեքում է հօգուտ Ադրբեջանի: Նման սպառազինության վաճառքը Ռուսաստանի կողմից Ադրբեջանին անհասկանալի է. ինչպե՞ս կարելի է Ռուսաստանի ռազմավարական դաշնակցի հանդեպ նման կերպ վարվել:

«Այն հանգամանքը, որ Ռուսաստանը զինում է Ադրբեջանին, դրանով ադեն մոտենում է այն պահը, որ սպառազինություններն օգտագործելով` Ադրբեջանն ինչ-որ պահի արդեն կդիմի լայնածավալ մարտական գործողությունների, եթե մենք շատ ակտիվ հակամիջոցներ ու քայլեր չձեռնարկենք: Եթե համեմատվենք Ադրբեջանի հետ, մեր հնարավորությունները շատ ավելի սուղ են, ու մենք պետք է փորձենք դիվանագիտական ճանապարհներով ինչ-որ քայլեր անել: Բայց Հայաստանը միջազգային բոլոր ատյաններում անընդմեջ բարձրացնում է հարցը, որ Ադրբեջանն ակտիվ զինվում է, և սպառազինությունների մրցավազքի սահմանափակման հռչակագրի դրույթներն անընդհատ խախտում է, բայց միջազգային հանրությունը ոչ մի քայլ, առավել ևս` կոշտ քայլեր,  չի ձեռնարկում Ադրբեջանի դեմ: Այսինքն` հույսը դնել միջազգային հանրության վրա սխալ է: Մնում է երկրորդ տարբերակը. մենք պետք է մեր բանակը զինենք տեխնիկայով ու միջոցներով, որոնք Ադրբեջանին ուղղակի կստիպեն ձեռնպահ մնալ ագրեսիվ գործողություններից»,- ասաց Հրաչ յա Պետրոսյանցը:

Ռուս-ադրբեջանական սպառազինությունների հարցի առնչությամբ «Կովկաս» ինստիտուտի փոխտնօրեն, քաղաքագետ Սերգեյ Մինասյանը կոնցեպտուալ առումով որևէ փոփոխություն Ռուսաստանի ռազմատեխնիկական քաղաքականության մեջ, որը նա վարում է վերջին մոտ 2 տասնամյակներում, չի տեսնում:

«Ռուսաստանը, ինչպես մինչ այժմ, շարունակում է զենք և զինամթերք վաճառել Ադրբեջանին շուկայական գներով և Հայաստանին գրեթե ձրի կամ շատ մատչելի գներով տրամադրել համապատասխան զենք-զինամթերքը, որը հնարավորություն է տալիս բալանսավորել ղարաբաղյան կոնֆլիկտի գոտին և թույլ չտալ ռազմական գործողությունների վերսկսումը: Խնդիրն այն է, որ նույն զենքն ու զինամթերքն Ադրբեջանը նույն հաջողությամբ կարող է գնել նաև այլ երկրներից: Եվ երբ Ադրբեջանը զենք գնեց Իսրայելից անցյալ տարվա մեծ կոնտրակտի ժամանակ, Ռուսաստանը պարտավորված չէր զգում համապատասխան քանակի զենք ու զինամթերք տրամադրել Հայաստանին` կոմպենսացնելու այդ փոփոխությունը: Այս պահին, երբ Ռուսաստանն ինքն է վաճառում այդ զենք-զինամթերքը Ադրբեջանին, ռազմավարական դաշնակցի պարտավորություններից ելնելով, ստիպված է և պարտավորված  Հայաստանին մատակարարել այդ զենքն ու զինամթերքը: Վերջիվերջո, եթե Ադրբեջանը չգնի այդ զենքը Ռուսաստանից, ապա կարող է դա անել յուրաքանչյուր այլ երկրից: Եվ  գուցե զարմանալի թվա, բայց Հայաստանին   ավելի է ձեռնտու, որ Ադրբեջանը ռազմատեխնիկական առումով համագործակցում է Ռուսաստանի հետ»,- ասաց Սերգեյ Մինասյանը:

Այս տեսակետը, այն էլ ոչ մեկ անգամ, հնչել է նաև ռուս վերլուծաբանների շրջանակներում: Մասնավորապես Կովկասյան գիտական միության նախագահ, քաղաքագետ Ալեքսանդր Կրիլովը հենց այս գործարքի կապակցությամբ նշել էր,  թե ռուսական զենքի մատակարարումներն  Ադրբեջանին հնարավորություն են տալիս Ռուսաստանին պահել Ադրբեջանն իր ազդեցության ներքո և նվազեցնում են բաքվի ռազմական գնումները միջազգային շուկաներում. «Ադրբեջանին Ռուսական զենքի յուրաքանչյուր մատակարարում, նույնսիկ կոմերցիոն հիմքերով, Հայաստանում նյարդային ու հիվանդագին է ընդունվում ոչ միայն հասարակության կողմից, այլև էլիտայի: Բայց հաշվի չի առնվում այն հանգամանքը, որ Հայաստանը Ռուսաստանից զենք է գնում ռուսական ներքին գներով, և դեպի Հայաստան զենքի մատակարարումները բալանսավորում են դեպի Ադրբեջան ռուսական զենքի վաճառքը»,- ասել է նա Vedomosdti.ru-ին:

Իսկ ռազմավարական և տեխնոլոգիական հետազոտությունների կենտրոնի փորձագետ Կոնստանտին Մակիենկոն էլ նշել է, թե այս իրավիճակի առումով կարելի է զուգահեռներ անցկացնել ԱՄՆ-ի ու ՆԱՏՕ-ի անդամ երկրների վարած քաղաքականության հետ, որոնք մեծաքանակ ռազմական մատակարարումներ են կատարում հակառակորդներին` Եգիպտոսին ու Իսրայելին, Հունաստանին ու Թուրքիային և այլն: Այս երկրների կախվածությունը մեկ մատակարարից հնարավորություն է տալիս ԱՄՆ-ին ու Արևմուտքին զսպելու երկու հաճախորդների միջև առաջացած կոնֆլիկտը:

Ճիշտ է` Հայաստանն ու Ռուսաստանը ռազմավարական դաշինքի մասին պայմանագիր ունեն, և ռուսական կողմը Հայաստանին սպառնացող վտանգի դեպքում պարտավոր է ռազմական աջակցություն ցուցաբերել հայկական կողմին, բացի այդ, Հայաստանը ՀԱՊԿ-ի անդամ է, և ՀԱՊԿ-ն էլ նույնպիսի պարտավորություններ ունի, ու հավանաբար սա էլ են հաշվի առնում վերլուծաբանները: Բայց եթե ռազմական գործողություննե՞ր սկսվեն Արցախի դեմ, արդյոք ՀԱՊԿ երկրները, Ռուսաստանը մեզ օգնություն կտրամադրե՞ն. այս հարցը շատ լուրջ հարց է, որը պայմանագրով չի երևում:

Բացի այդ, ենթադրենք, թե Ռուսաստանը հույսը դրել է այն հանգամանքի վրա, որ եթե Ադրբեջանը ուզի էլ, չի հարձակվի ո՛չ Հայաստանի, ո՛չ էլ Արցախի վրա` վախենալով նույն Ռուսաստանից: Սակայն հնարավոր է, չէ՞, որ մի գեղեցիկ օր Ռուսաստանն ուղղակի ֆիզիկապես հնարավորություն չունենա Հայաստանին օգնելու անհրաժեշտության դեպքում. չէ՞ որ մենք ընդհանուր սահման չունենք…

Բացի այդ, ռուս վերլուծաբանների նշած պատճառաբանությունը չի կարող հիմնավոր համարվել. Ադրբեջանը չի հայտնվի ռուսական մատակարարումներից կախվածության վիճակում, քանի որ մեր թշնամիները հանգիստ կարող են սպառազինություն ձեռք բերել ոչ միայն Ռուսաստանից, այլև Թուրքիայից ու Իսրայելից, ինչի օրինակն արդեն կա: Իսկ Հայաստանի հետ Ռուսաստանի ռազմավարական դաշնակցության էությունը հուշում է, որ Ռուսաստանը, անհրաժեշտության դեպքում, պարտավոր է հրաժարվել նաև իր ֆինանսատնտեսական շահերից, եթե դրանք ուղղակիորեն սպառնում են Հայաստանի անվտանգությանը: Իսկ այս վերջին գործարքը հաստատ սպառնում է:

 Հ.Գ.

Նյութն արդեն պատրաստ էր տպագրության, երբ ՀՀ ՊՆ մամուլի խոսնակ Արծրուն Հովհաննիսյանը  հայտարարությամբ հանդես եկավ. «Ադրբեջանի սպառազինության և ռազմական տեխնիկայի ձեռքբերումներն ընդհանրապես, չեն գնահատվում խնդրահարույց և հայտնի են ՀՀ համապատասխան ծառայություններին դեռևս պայմանագրերի կնքման պահից: Վաճառվող արտադրանքի տեսակներն ու քանակը չի խախտում ուժերի հավասարակշռությունը և նախադրյալներ չի ստեղծում Ադրբեջանի ղեկավարության համար` իհարկե խելամտության դեպքում, ՀՀ և ԼՂՀ դեմ ռազմական ագրեսիա իրականացնելու համար:
ՀՀ պաշտպանության նախարարությունը զերծ կմնա որևէ հայտարարություն անելուց կամ դիրքորոշում հայտնելուց, հաշվի առնելով լրահոսում տեղ գտած որոշակի ապատեղեկատվության տարրերի հանգամանքը»:

Պատրաստվում է 45 րոպեում:

Բաղադրությունը

3 ձու

750 գ կաթնաշոռ (ոչ թանձր)

11 ճ/գդալ սպիտակաձավար

շաքարավազ 3/4 բաժակ

50 գ չամիչ (ըստ ցանկության)

փխրեցուցիչ 1թ/գդալ

դարչին 1/2 թեյի գդալ

Պատրաստման եղանակը

Ձուն հարել շաքարավազի հետ, ավելացնել կաթնաշոռը, վարսակաձավարը և փխրեցուցիչը: Յուրաքանչյուր բաղադրիչն ավելացնելիս հարել խառնիչով:

Խմորը թողնել 15 րոպե, որ հանգստանա, ավելացնել չամիչն ու դարչինը (չամիչը կարելի է փոխարինել մանրացրած խնձորով):

Կաղապարը ձեթոտել, ջեռոցը տաքացնել մինչև 200⁰, թխել 45-50 րոպե:

Հարկավոր է.

400 գ կարտոֆիլ

միջին չափսի 1 գլուխ սոխ

4 ձու

աղ, պղպեղ

մանանեխի պատրաստի մածուկ

մայոնեզ` 100-150 գ:

Պատրաստման եղանակը

Կարտոֆիլը լվանալ ու խաշել, ապա կեղևահանել ու խոշոր խորանարդներ կտրատել:

Ձուն պինդ խաշել, մաքրել ու խորանարդներով կտրատել: Սոխը մանր կտրատել, լցնել կարտոֆիլի  ու ձվի վրա: Աղցանը համեմել աղով, պղպեղով, մայոնեզով ու մանանեխի մածուկով: Բոլորը լավ խառնել ու մատուցել: Ցանկության դեպքում ավելացնել կտրատած սամիթ: Ձևավորել մաղադանոսի ցողուններով:

ՀՀ դատական օրենսգրքի 153 հոդվածի համաձայն` դատավորին կարգապահական պատասխանատվության է ենթարկում Արդարադատության խորհուրդը: Դատավորի կարգապահական պատասխանատվության հիմքերն են՝

1) արդարադատություն իրականացնելիս նյութական օրենքի նորմի ակնհայտ և կոպիտ խախտումը: Սույն հիմքով դատավորին կարգապահական պատասխանատվության ենթարկելու նպատակով վարույթը կարող է հարուցվել դատավորի կողմից տվյալ գործով գործն ըստ էության լուծող դատական ակտը կայացնելուց հետո` մեկ տարվա ժամկետում.

2) արդարադատություն իրականացնելիս դատավարական օրենքի նորմի ակնհայտ և կոպիտ խախտումը: Սույն հիմքով դատավորին կարգապահական պատասխանատվության ենթարկելու նպատակով վարույթը կարող է հարուցվել դատավորի կողմից տվյալ գործով գործն ըստ էության լուծող դատական ակտը կայացնելուց հետո` մեկ տարվա ժամկետում.

3) աշխատանքային կարգապահությունը պարբերաբար կամ կոպիտ խախտելը: Սույն հիմքով դատավորին կարգապահական պատասխանատվության ենթարկելու նպատակով վարույթը կարող է հարուցվել կարգապահական պատասխանատվության հիմքը հայտնաբերելուց հետո` մեկամսյա ժամկետում, բայց ոչ ուշ, քան հիմքը ծագելուց վեց ամիս հետո.

4) դատավորի կողմից վարքագծի կանոնների կոպիտ կամ պարբերաբար խախտում թույլ տալը: Սույն հիմքով դատավորին կարգապահական պատասխանատվության ենթարկելու նպատակով վարույթը կարող է հարուցվել կարգապահական պատասխանատվության հիմքը հայտնաբերելուց հետո` եռամսյա ժամկետում, բայց ոչ ուշ, քան հիմքը ծագելուց մեկ տարի հետո.

5) դատավորի կողմից ՀՀ դատական օրենսգրքի 12-րդ հոդվածով, 72-րդ հոդվածով, 105-րդ հոդվածի 2-րդ մասով, 156-րդ հոդվածի 3-րդ մասով, 159-րդ հոդվածի 3-րդ մասով, 191-րդ հոդվածով, 167-րդ հոդվածի 3-րդ մասով, 193-րդ հոդվածով իր համար սահմանված պարտականությունները չկատարելը: Սույն հիմքով դատավորին կարգապահական պատասխանատվության ենթարկելու նպատակով վարույթը կարող է հարուցվել դատավորի կողմից խախտումը կատարելուց հետո` մեկամսյա ժամկետում.

6) ՀՀ դատական օրենսգրքով սահմանված կարգով էթիկայի հանձնաժողովին արդարադատության և օրենքով նախատեսված այլ լիազորությունների իրականացման կապակցությամբ իր գործունեությանը միջամտելու կամ օրենքով չնախատեսված այլ ներգործության մասին չհայտնելը: Սույն հիմքով դատավորին կարգապահական պատասխանատվության ենթարկելու նպատակով վարույթը կարող է հարուցվել խախտումը հայտնաբերելուց հետո` եռամսյա ժամկետում, բայց ոչ ուշ, քան խախտումից մեկ տարի հետո:

Դատական ակտը բեկանելը կամ փոփոխելն ինքնին չի առաջացնում այդ ակտը կայացրած դատավորի պատասխանատվություն: Դատավորին քրեական, վարչական, քաղաքացիաիրավական կամ օրենքով նախատեսված այլ պատասխանատվության ենթարկելը չի բացառում նրան կարգապահական պատասխանատվության ենթարկելու հնարավորությունը և հակառակը:

Ավետիք ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ

Ավարտին է մոտենում միասնական քննությունների առաջին փուլը. հունիսի 21-ին դիմորդները  քննաշրջանի վերջին երկու առարկաներից` «քիմիայից» և «հայոց պատմությունից»  քննություն կհանձնեն:

Այս տարվա քննաշրջանը նախորդներից տարբերվեց դժգոհությունների բացակայություններով, համեմատաբար բարձր գնահատականներով (չհաշված մի քանի բացառությունները) և կանխատեսելիությամբ. այս տարի բոլոր քննական առարկաների (բացի Ընդհանուր պատմություւնից ) թեստերը կազմվել են նախապես հրապարակված շտեմարանի հիման վրա: Նախորդ տարի փորձնական «հայոց լեզու և գրականություն»  և «մաթեմատիկա» առարկաներն էին շտեմարանային: Նորարարությունն իրեն արդարացրեց և այս տարի  գրեթե բոլոր  քննական առարկաներից շտեմարաններ հրապարակվեցին:

Այս տարի աննախադեպ պատկեր է «կենսաբանության» դեպքում: Այս առարկայի միջին  գնահատականը 14,5 է նախորդ տարվա 11,4-ի փոխարեն: Այս տարի անբավարար է ստացել դիմորդների 12 տոկոսը, մինչդեռ 2012-ին անբարար աստացողների թիվը 7,9 տոկոսով ավել էր` 19,9 տոկոս: Իսկ «քսան» ստացողների թիվն այս տարի 182 անգամ ավելացել է. 2012-ին միայն մեկ դիմորդ էր առավելագույն միավոր հավաքել:

«Հայոց լեզվի և գրականության» միջինը 2012-ի համեմատ նվազել է 0,65 նիշով` 13,9-ից դառնալով 13,25: Նվազել է  նաև 20 բալ ստացողների թիվը` 80 դիմորդ նախորդ տարվա 200-ի փոխարեն, իսկ կտրվողների թիվն ավելացել է 3,5 տոկոսով` 5,5-ից հասնելով 9 տոկոսի: Չնայած դրան, դիմորդները և կրկնուսույցները թեստերից չեն դժգոհում` ասելով, որ ավելի բարդ առաջադրանքներ էին սպասում. շտեմարաններում առկա շատ բարդ առաջադրանքները թեստերում չեն ներառվել:

«Մաթեմատիկայից», որն ամենամասսայական քննություններից է ,  ևս դժգոհություններ չկան:  «Մաթեմատիկայի» միջին գնահատականը նախորդ տարվա համեմատ բարձրացել է` 11,97 է նախորդ տարվա 11,6-ի փոխարեն: 24-ով ավելացել է նաև 20 ստացող դիմորդների թիվը` 101 «քսան» նախորդ տարվա 77-ի փոխարեն: Միևնույն ժամանակ, 2012-ի համեմատությամբ ավելացել է նաև անբավարար ստացած դիմորդների թիվը` 15,5 տոկոսից հասնելով 17 տոկոսի:

Մաթեմատիկայի մասնագետ, կրկնուսույց Սուսաննա Մանուկյանը գնահատականների ծայրահեղության իր բացատրությունն ունի: Նրա խոսքով` կտրվողները պարզապես լավ պարապած չեն եղել. «Եթե նորմալ պարապած լինեին, գոնե միջին միավորներ կստանային: Իսկ բարձր գնահատականներ այս տարի շատ են ստացել, քանի որ շտեմարանում առկա շատ բարդ խնդիրները թեստերում չեն ներառվել»:

Մանուկյանի կարծիքով` շտեմարանի երեք հատորներն անգիր անել հնարավոր չէ, դիմորդը պետք է գիտելիք ունենա, որ կարողանա առաջադրանքները լուծել: «Իհարկե, թեստային համակարգը դուրս չի գալիս, զգալով են գրում: Ավելի օբյեկտիվ է, երբ երեխան լուծում  է առաջադրանքը, ապացուցում»,- ասում է Մանուկյանը:

Մաթեմատիկայի ուսուցչուհի, կրկնուսույց Սիրվարդ Ավետիսյանը ևս կարծում է, որ մաթեմատիկայի գիտելիքը թեստի միջոցով ստուգելը սխալ է. սովորելու փոխարեն աշակերտը ձգտում է առաջադրանքի պատասխանն անգիր անել:

Իսկ այս տարվա թեստերի մասին Ավետիսյանը դրական կարծիք ունի. միջին գիտելիք  ունեցողը կարողացել է դրական գնահատական ստանալ, իսկ բարձր գնահատականի համար էլ ավելի խորքային գիտելիքներ են պահանջվել:

Հիմքային գիտելիքը կարևորում է նաև կրկնուսույց Էմմա Խանաղյանը. «Շտեմարանով վարժեցնելը բանի նման չէ: Եթե դպրոցական գիտելիքների պաշարը չունենա դիմորդը, բուհում հաստատ խնդիրներ կունենա»:

«Ռուսերենի» միջին  գնահատականը  11,08  է` 1,5 նիշով բարձր նախորդ տարվա ցուցանիշից (10,3): Այս առարկայից անբավարար ստացողների թիվը 2012-ի համեմատությամբ նվազել է 7 տոկոսով` 22 տոկոսից հասնելով 15-ի: Նախորդ տարի «ռուսերենից» 20 միավոր ստացողներ չէին եղել, այս տարի 2 դիմորդ առավելագույն միավորներ է հավաքել:

«Աշխարհագրության» միջին գնահատականը 14,5 է: Նախորդ տարի միջինը 12,3 էր` 2,2 նիշով ցածր: Անբավարարների քանակը կրճատվել է 3,7 տոկոսով` 9,7-ից հասնելով 6-ի: Իսկ 20 միավոր ստացած դիմորդներն այս տարի չորսն են:

«Ընդհանուր պատմության»  դեպքում իրավիճակը հակառակն է` միջին գնահատականը նվազել է 0,7 նիշով` 12,2-ից դառնալով  11,5, անբավարար ստացողների թիվը 2012-ի համեմատությամբ ավելացել է 5,2 տոկոսով. դիմորդների 20 տոկոսն այս տարի կտրվել է: Իսկ 20 ստացողները նախորդ տարի երկուսն էին, այս տարի միայն մեկը:

Պատմության մասնագետ, կրկնուսույց Նաիրի Մուրադյանի կարծիքով ցածր գնահատականների  պատճառները մի քանիսն են. «ընդհանուր պատմությունից» շտեմարան չի եղել, այսինքն ցանկացած թեստային առաջադրանք նորություն է եղել դիմորդի համար: Բացի այդ, նախորդ տարվա համեմատությամբ քննական բովանդակությունն է ավելացել, իսկ պատասխանների  տարբերակներն էլ միմյանց  նման են եղել` դիմորդից ավելի մանրամասն գիտելիքներ պահանջելով:

ԳԹԿ արտաքին համագործակցության բաժնի պետ Արա Իսպիրյանը «Անկախ»-ի հետ զրույցում  վստահեցրեց, որ հաջորդ տարի ԳԹԿ-ն հեղինակային խումբ կձևավորի և «ընդհանուր պատմությունից» ևս շտեմարան կհրապարակվի: Իսկ այս տարի պարզապես շահագրգիռ խումբ չի հավաքվել, որ շտեմարան ստեղծի:

«Օտար լեզվի» միջին գնահատականը 15,47 է, 6 առարկաներից` «անգլերեն», «գերմաներեն», «ֆրանսերեն», «իսպաներեն», «իտալերեն», «պարսկերեն»,  կտրվել է դիմորդների ընդամենը 6 տոկոսը, իսկ 20 է ստացել 5,4 տոկոսը` 372 դիմորդ: Այս ցուցանիշը նախորդ տարվա համեմատությամբ էլի բարելավվել է:

«Ֆիզիկայի» միասնական քննության գնահատականները կհրապարակվեն հունիսի 23-ին, իսկ «քիմիայի» և «հայոց պատմության» գնահատականները` հունիսի 26-ին:

Հունիսի 24-ից ԳԹԿ-ում կսկսվի միասնական քննությունների երկրորդ փուլի հայտագրումը, որը կտևի մինչև հուլիսի մեկը: Այս փուլին կարող են մասնակցել արտասահմանյան ուսումնական հաստատությունների շրջանավարտները, բանակից զորացրվածները և նախնական և միջին մասնագիտական ուսումնական հաստատությունների շրջանավարտները:

Միգուցե ոմանք ակնկալում էին, որ վերջերս Թուրքիայում տեղի ունեցող զանգվածային բողոքի ցույցերն ու անկարգությունները կգրավեն նրա ղեկավարների ուշադրությունը ներքին խնդիրների վրա՝ շեղելով նրանց կարևոր զարգացումներից, ինչպիսիք են, օրինակ, Հայոց ցեղասպանության հարցերը: Ցավոք, այդպես չեղավ:

Չնայած հարյուր հազարավոր ցուցարարներ զայրացած բողոքում էին Թուրքիայի ամբողջ տարածքում՝ իրենց դժգոհությունն արտահայտելով Էրդողանի բռնատիրական իշխանության դեմ, արտաքին գործերի նախարարության պաշտոնատարները շարունակում էին զբաղվել իրենց սովորական ժխտողական պարտականություններով՝ հակազդելով Հայոց ցեղասպանության իրողությունը վերահաստատելու ուղղությամբ այլ պետությունների բոլոր ջանքերին:

Վերջին շաբաթների ընթացքում թուրքական արձագանքի երեք նման դեպքեր են գրանցվել.

1. Թուրքական կառավարությունը շատ խիստ արձագանքեց, երբ Հռոմի Ֆրանցիսկոս պապը վերահաստատեց Հայոց ցեղասպանության ճանաչումը՝ այն անվանելով «20-րդ դարի առաջին ցեղասպանությունը»: Հռոմի պապն այդպես էր արտահայտվել հունիսի 3-ին հայ կաթոլիկների պատվիրակության՝ Վատիկան կատարած այցի ժամանակ: Չնայած Ֆրանցիսկոս պապը նման տեսակետներ արտահայտել էր նաև նախկինում՝ Արգենտինայում կարդինալ եղած ժամանակ, սակայն վերջերս Պապ ընտրվելուց հետո սա առաջին անգամ է, որ նա անդրադարձել է Հայոց ցեղասպանությանը:

Թուրքիայի արտաքին գործերի նախարարությունը շտապեց պաշտոնական բողոք ներկայացնել Վատիկանին՝ իր «հիասթափությունը» արտահայտելով Պապի հայտարարության առթիվ: Անկարայում Վատիկանի դեսպանին անմիջապես կանչեցին արտաքին գործերի նախարարություն և ասացին, որ Պապի տեսակետները «բացարձակ անընդունելի» են և կարող են վնաս հասցնել երկկողմ հարաբերություններին: Մի թուրք անանուն պաշտոնյա նույնիսկ հնարավոր է համարել, որ Հռոմի պապի առաջիկա այցը Թուրքիա կարող է վտանգվել՝ Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ նրա արտահայտած տեսակետներից հետո:

Նահանջելու փոխարեն, Վատիկանն էլ ավելի բարդացրեց իրավիճակը Թուրքիայի համար՝ հայտարարելով, որ Ֆրանցիսկոս պապը նախատեսում է 2015 թվականի Ապրիլի 24-ին այցելել Հայաստան՝ Հայոց ցեղասպանության հարյուրամյա տարելիցի կապակցությամբ հոգեհանգստի կարգ մատուցելու համար:

Հաշվի առնելով թուրք պաշտոնատարների ժխտողական մտածողությունը, հասկանալի է, որ նրանք պետք է դժգոհ լինեին Պապի անկեղծ և բարոյապես ոգևորիչ հայտարարությունից: Ի վերջո, Հռոմի պապը ոչ միայն Կաթոլիկ եկեղեցու հոգևոր առաջնորդն է, այլ նաև պետության ղեկավար: Այդուհանդերձ, կարիք չկար, որ Թուրքիայի արտաքին գործերի նախարարությունն այդպես բորբոքվեր, քանի որ Վատիկանը երկու անգամ ճանաչել էր Հայոց ցեղասպանությունը՝ 2000 և 2001 թվականներին:

Թուրքական պաշտոնատարները կարծես թե չեն գիտակցում, որ չափից դուրս սուր արձագանքելով Հայոց ցեղասպանության ճանաչումներին, նրանք ակամա նպաստում են հենց այն հարցին, որը նրանք ձգտում են քողարկել: Իրոք, Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ Ֆրանցիսկոս պապի հայտարարության առնչությամբ թուրքական դատապարտումը միջազգային լրատվամիջոցներով հաղորդվել է ամբողջ աշխարհում՝  աջակցելով Հայոց ցեղասպանության փաստերի էլ ավելի հրապարակմանը: Անկարայի իսկական մտադրությունն է՝ ամբողջ աշխարհում խստորեն քննադատելով ամեն մեկին, ով համարձակվում է բարձրաձայնել Հայոց ցեղասպանության մասին, մյուսներին հետ պահել նման հայտարարություններ անելուց, հատկապես հաշվի առնելով գալիք Հարյուրամյակը 2015 թվականին:

2. Այս ամսվա սկզբին Հունաստանի խորհրդարանը նույնպես զայրացրել է թուրքական իշխանություններին, երբ իշխող «Նոր ժողովրդավարություն» կուսակցությունը՝ Ֆրանսիայի օրենսդիր մարմնից մի էջ ընդօրինակելով, օրինագիծ  է ներկայացրել, որը պատիժ է սահմանում այլատյացության և Հունաստանի կողմից ճանաչված ցեղասպանությունների՝ Հայոց ցեղասպանության ու Հոլոքոստի ժխտման կամ խեղաթյուրման համար: Առաջարկվող օրենքի խախտողները կպատժվեն մինչև երեք տարվա ազատազրկմամբ և 5-20 հազար եվրո տուգանքով: Հունաստանի խորհրդարանը 1996 թվականին ճանաչել է Հայոց ցեղասպանությունը: Չնայած թուրքական կողմից դեռևս որևէ պաշտոնական հայտարարություն չի եղել վերջերս ներկայացված այս բանաձևի դեմ, սակայն արդեն պարզ է, որ ճնշում կգործադրվի Աթենքում Թուրքիայի դեսպանի և դիվանագիտական այլ խողովակների կողմից:

3. Ուկրաինայի Գերագույն ռադայի պատգամավորներ Արսեն Ավակովը՝ ընդդիմադիր «Բատկիվշչինա» (Հայրենիք) կուսակցությունից և Վիլեն Շատվորյանն ու Նվեր Մխիթարյանը՝ իշխող  «Ռեգիոնների» կուսակցությունից, հունիսի 6-ին Հայոց ցեղասպանությունը ճանաչող օրինագիծ են ներկայացրել: «Ազերնյուզը» հաղորդել է, որ Ուկրաինայում բնակվող ադրբեջանցիները Խորհրդարանի առջև բողոքի ցույց են անցկացրել ընդդեմ այդ օրինագծի: Նաև, ադրբեջանական մի շարք կազմակերպությունների ստորագրությամբ նամակ է հղվել Ուկրաինայի նախագահ Վիկտոր Յանուկովիչին՝ պնդելով, որ այդ որոշումը «լուրջ մտահոգություն է պատճառում Ուկրաինայի թուրքալեզու ժողովուրդներին, հատկապես ադրբեջանցիներին… և լուրջ հարված է Ադրբեջանի ու Թուրքիայի համար»: Ըստ ուկրաինական լավատեղյակ աղբյուրների՝ ադրբեջանցի ցուցարարների հետևում կանգնած է Թուրքիայի կառավարությունը. խիստ է արձագանքել նաև Ղրիմի թաթարների մեջլիսի նախագահ և Ուկրաինայի խորհրդարանի պատգամավոր Մուստաֆա Ջեմիլևը:

Չնայած շարունակվող ներքին անկայունությանը՝ թուրքական պաշտոնատարները շարունակում են ամբողջ աշխարհում տարածել իրենց ժխտողական քաղաքականությունը՝ միջամտելով այլ երկրների ներքին գործերին: Կարելի է հուսալ, որ միջազգային հանրությունը կմերժի Էրդողանի վարչակարգի սնափառ և ամբարտավան կեցվածքը, ինչպես որ այն մերժվում է տանը՝ թուրք ազգաբնակչության զգալի հատվածի կողմից:

Հարութ Սասունյան

«Կալիֆորնիա Կուրիեր» թերթի հրատարակիչ և խմբագիր