ՀՀ առողջապահության նախարար Դերենիկ Դումանյանի հրամանով Մայրության  և գեղեցկության տոնի կապակցությամբ  մարտի 8-ից ապրիլի 7-ը ամբողջ հանրապետությունում հայտարարվել է Կանանց առողջության միամսյակ։ Նախարարի 2014թ. փետրվարի 24-ի N 330–Ա   հրամանով  կանոնակարգվել է առաջին անգամ այսպիսի ընդգրկուն ծավալ ունեցող կարևոր միջոցառման պատշաճ և  համակարգված կազմակերպելու ընթացակարգը։

Միամսյակի շրջանակներում հանրապետության ամբուլատոր-պոլիկլինիկական բոլոր հաստատություններում կկազմակերպվեն «Բաց դռների օրեր»։ Յուրաքանչյուր կին կարող է դիմել տարածքային իր պոլիկլինիկական հաստատություն` ներկայացնելով անձնագիր, ինչպես նաև, առկայության դեպքում` նախկինում արված բժշկական հետազոտությունների արդյունքները։

Անկախ կնոջ գանգատներից, առողջության առաջնային օղակում սկրինինգ ծրագրի շրջանակներում  կկազմակերպվի մանկաբարձ-գինեկոլոգի առաջնային զննում, խորհրդատվություն, ըստ անհրաժեշտության` նաև հետազոտություններ։ Բժշկական ցուցումների դեպքում տեղերում կկազմակերպվեն լրացուցիչ խորհրդատվություններ, լաբորատոր-գործիքային հետազոտություններ և համապատասխան մասնագետների զննումներ։ Բոլոր այն դեպքերում, երբ կինը կարիք կունենա հետազոտություն կամ բուժում անցնելու մասնագիտացված կենտրոնում, ապա «Բաց դռների» բժշկական եզրակացության հիման վրա նա կուղեգրվի համապատասխան կլինիկա, որտեղ կտրամադրվի անհրաժեշտ մասնագիտական խորհրդատվություն, բժշկական ցուցումների դեպքում կտրվի վերջնական կարծիք` բուժօգնության, այդ թվում` վիրահատության վերաբերյալ:

Նախարարի հրամաններով այս գործընթացները հստակ կանոնակարգվել են թե՛ Երևանում, թե՛ մարզերում։ Ըստ ժամանակացույցի մարզեր կմեկնեն Երևանի առաջատար կլինիկաների` ՀՀ ԱՆ «Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ բժշկական կենտրոնի, Վերարտադրողական առողջության, պերինատոլոգիայի, մանկաբարձության և գինեկոլոգիայի հանրապետական ինստիտուտի, «Էրեբունի» բժշկական կենտրոնի, Թիվ 2 բժշկական միավորման, Երևանի Մ. Հերացու անվան բժշկական համալսարանի «Հերացի» հիվանդանոցային համալիրի, «Սուրբ Աստվածամայր» բժշկական կենտրոնի, Ս.Ա.Մալայանի անվան ակնաբուժական կենտրոնի  նեղ մասնագետները, տեղերում կկատարեն ինչպես խորհրդատվություններ, այնպես էլ` վիրահատություններ։ Անհրաժեշտության դեպքում կանայք մարզերից ևս կուղեգրվեն մայրաքաղաք։

Մայրության  և գեղեցկության տոնի կապակցությամբ կանանց առողջության պահպանման միամսյակը ծրագրային որոշակի ուղղվածություն ունի։ Կարևորվել են հատկապես վերատադրողական, ինչպես նաև տարեց կանանց տեսողական խնդիրները։ Կրծքագեղձի, ինչպես նաև արգանդի վզիկի քաղցկեղի կանխարգելման և վաղ հայտնաբերման նպատակով կիրականացվեն սկրինինգային հետազոտություններ։ Երևանում մանկաբարձագինեկոլոգիական մասնագիտացված խորհրդատվություն և անհրաժեշտ բժշկական օգնություն կցուցաբերվեն բոլոր ծննդատներում։  Կրծքագեղձի քաղցկեղի հայտնաբերմանն ուղղված հետազոտություններ կկատարվեն Ուռուցքաբանության ազգային կենտրոնում,  իսկ Հայ-ամերիկյան առողջության կենտրոնի մասնագետները ընդունելություն և անհրաժեշտ հետազոտութչուններ կկատարեն «Դավիթ Անհաղթ» ԲԿ-ում և Երևանի թիվ 17պոլիկլինիկայում։ Օստեոպորոզի վաղ հայտնաբերման նպատակով առանց որևէ եզրակացության 50-ից բարձր տարիք ունեցող կանանց հետազոտությունը կկազմակերպվի Մոր և մանկան առողջության պահպանման գիտահետազոտական կենտրոնում  և ԵՊԲՀ-ի «Մուրացան» հիվանդանոցային համալիրում։ Ավելի երիտասարդները գանգատների դեպքում կարող են դիմել «Բաց դռների» բժշկական եզրակացությամբ։

Միամսյակի ընթացքում կանայք կարող են պոլիկլինիկաներ դիմել  նաև նյարդաբանական և ներզատաբանական խնդիրներով։

Մարտի 8-ի տոնական օրը Երևանում ժամը 10-13-ը կանանց կընդունեն ՀՀ ԱՆ «Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ» բժշկական կենտրոնում, Վերարտադրողական առողջության, պերինատոլոգիայի, մանկաբարձության և գինեկոլոգիայի հանրապետական ինստիտուտում, Ուռուցքաբանության ազգային կենտրոնում և ԵՊԲՀ-ի «Մուրացան» հիվանդանոցային համալիրում` առանց որևէ ուղեգրման։

Մայրության  և գեղեցկության տոնի կապակցությամբ կանանց առողջության պահպանման միամսյակի ընթացքում դժվարությունների կամ խոչընդոտների հանդիպելու դեպքում խնդրում ենք զանգահարել` Երևանում` քաղաքապետարանի պատասխանատու համակարգողներին 51-42-22 և 54-40-58 հեռախոսահամարներով, ՀՀ առողջապահության նախարարության մայրական և վերարտադրողական առողջության բաժին` 52-15-59 և թեժ գիծ` 52-88-72 հեառախոսահամարներով, մարզերում` մարզպետարանների առողջապահության վարչություններ։

Բնակչության սոցիալապես անապահով ու առանձին (հատուկ) խմբերում ընդգրկված, ինչպես նաև զինծառայողների և նրանց հավասարեցված անձանց ընտանիքների կանանց խնդրում ենք պոլիկլինիկա դիմելիս իրենց հետ վերցնեն այդ կարգավիճակը հաստատող փաստաթուղթ։

Վաղվանից կմեկնարկի կանանց տոների մեկամսյակը, ինչի կապակցությամբ ՀՀ բազմաթիվ բժշկական հաստատություններում կլինեն բաց դռների օրեր և՛ խորհրդատվություն, և՛ զննում, և՛ որոշակի բուժում ստանալու հարցերով: Այս մասին այսօր լրագրողների հետ հանդիպման ժամանակ հայտնեցին առողջապահության նախարարության Մոր և մանկան առողջության պահպանման վարչության պետ Կարինե Սարիբեկյանը և Հայ-ամերիկյան առողջության կենտրոնի գործադիր տնօրեն Խաչանուշ Հակոբյանը:

Նրանք մասնավորապես շեշտեցին, որ բաց դռների օրերը նպատակ ունեն շեշտադրել, կարևորել կանանց առաջնային, կանխարգելիչ զննումը: Այս նպատակով մեկամսյակի ընթացքում անվճար կլինեն հատկապես մանկաբարձագինեկոլոգիական, ներզատաբանական, սրտաբանության և ակնաբուժության ոլորտային զննումները, որոնք ծրագրային հստակ ուղղություններն են, բայց սա չի նշանակում, թե այլ ոլորտներում անվճար զննումները բացառված են:  Մասնագետները հայտնեցին նաև, որ անվճար չեն լինի միայն բարդ, նորագույն տեխնոլոգիաների կիրառմամբ կատարվող բուժման ձևերը:
Հերթերից և կուտակումներից խուսափելու համար առողջապահության նախարարությունը մշակել է հետևյալ սխեման: Դիմել ցանկացող կնոջ համար առաջին դուռը պետք է լինի պոլիկլինիկան, որտեղից էլ արդեն անհրաժեշտության դեպքում նրան կուղեգրեն համապատասխան մասնագիտացված բժշկական հաստատություններ:

Բարդույթ կամ ինչպես ընդունված է ասել կոմպլեքս բառը հոգեբանության մեջ նշանակում է ենթագիտակցականում ձևավորվող  էմոցիոնալ պատկերացումների ու պատճառների ամբողջություն, ինչն ունենում է նշանակալի ներգործություն մարդու հոգեկանի և անհատականության զարգացման, ինչպես նաև մարդու վարքի վրա:

ՙՙՎերջերս մեր իրականության մեջ ավելի ու ավելի հաճախ եմ հանդիպում թերարժեքությամբ բարդույթավորված մարդկանց, ովքեր ամեն մի մանրունքում տեսնում են իրենց մեղքը (եթե նույնիսկ մեղք ընդհանրապես չկա) կամ դա վերագրում են իրենց անձին՚՚,-archive2.ankakh.com-ի հետ զրույցում նշեց սոցիալական աշխատող Լիանա Առաքելյանը:

Նման դեպքերում սովորաբար տվյալ մարդը իրեն կարող է դրսևորել 2 ձևով` դառնալ ինքնամփոփ, չշփվող,  փակ, իրեն ամեն ինչում դնել զոհի տեղ ու ստիպել բոլորին իրեն խղճալ կամ սկսել զբաղվել ինքնագովազդով, առիթ ման գալ ամեն տեղ /մեջ ընկնելու/ ու ինքն իրեն գովալու: Վերջերս նույնիսկ սոցիալական ցանցերում լուրջ խոսակցությունների շրջանակներում թողնում են նման պոստեր`  /Բա իմ բառերը,իմ մատները,իմ եղունգները, իմ հայացքը, իմ շարժումները, իմ գիտակցության մակարդակը, իմ կապերը, իմ…իմ…իմ…/:

Նման մարդիք չեն գիտակցում, որ ավելի լավ է մի անգամ կողքից իրեն գովեն քան հազար անգամ ինքն իրեն:

Սոցիալական աշխատողի համոզմամբ այս բարդույթը ձեւավորող գլխավոր պատճառներն են որեւէ օրգանի թերարժեքությունը, ծնողների կողմից խնամքի չարաշահումը կամ ծնողների կողմից մերժումը:

Յուրաքանչյուր մարդու թերարժեքության բարդույթը իր տեսակի մեջ անկրկնելի է: Ընդ որում թերարժեքության պատճառը միշտ չէ, որ իրականում գոյություն ունի, այն հաճախ ձեւավորվում է սխալ գնահատականների հետեւանքով:

Լիանայի պնդմամբ  թերարժեքությունից խուսափելու համար պետք  է ինքնահաստատվել եւ գնահատել անգամ փոքրիկ ձեռքբերումը: Պետք է անընդհատ ցանկանալ հասնել առաջադրված նպատակին ու հաջողությունից ոգեւորվել: Դա մարդուն մեծ ուժ է տալիս:

Անժելա ՇԱՀՈՒՄՅԱՆ

Անկախ

«Առողջությունը ոսկուց թանկ է»: Վ.Շեքսպիրի այս հանրահայտ թևավոր խոսքը միշտ չէ, որ ուղենիշ է մեր կյանքում: Մեզանում տարածված սովորություն կա` բժշկի դիմել միայն դանակը ոսկրին հասնելու դեպքում: Կենցաղային հոգսերն ու սոցիալական պայմանները երբեմն ստիպում են մեզ անուշադրության մատնել առողջությունը: Դրա մասին հիշում ենք միայն, երբ «բանը բանից» անցած է լինում:

Հատկապես կանանց առողջությունը ազգի բարեկեցության հիմքն է, իսկ մոր և մանկան առողջության պահպանումը` առողջ հասարակության և վերարտադրողականության կարևորագույն նախադրյալներից:
Բայց կանայք ուրախանալու առիթ ունեն: Մարտի 8-ից ապրիլի 7-ն ընկած ժամանակահատվածը հայտարարվել է միամսյակ նաև նրանց առողջության պահպանման ոլորտում:

ՀՀ առողջապահության նախարարի հրամանով մայրաքաղաքի և մարզային մի շարք բուժհաստատություններում իրականացվելու են բժշկական ամենատարբեր ծառայություններ, ներառյալ` կանանց մանկաբարձագինեկոլոգիական և նեղ մասնագիտական անվճար խորհդատվությունը, հետազոտությունները, բուժումը, վիրահատությունները: Բոլոր ծառայությունները լինելու են բացառապես անվճար:
Նախարարության աշխատակիցները վստահեցնում են, որ այս նախաձեռնությունը միամսյակի շրջանակներում լավագույն առիթ է կանանց ուշադրությունը սեփական առողջության վրա դարձնելու, նրանց մոտ վարքագծային փոփոխություններ սերմանելու և տարին գոնե մեկ անգամ բժշկական հետազոտման դիմելու մշակույթի ձևավորման գործում:

Երևանի առաջատար կլինիկաների որակյալ մասնագետները այցելելու են պոլիկլինիկաներ և բուժհաստատություններ` ծառայություններ մատուցելու նաև մարզաբնակ կանանց: Քանի որ հանրապետության գյուղական համայքների բուժհաստատությունները համալրված չեն ախտորոշման որոշ արդիական սարքավորումներով, գյուղաբնակ կանայք կարող են այցելել մերձակա քաղաքներ` այնտեղ գործող կենտրոններում լիակատար հետազոտվելու համար: Առավել որակյալ ծառայություններ ապահովելու նպատակով, մայրաքաղաքից մարզեր են մեկնելու նաև նեղ մասնագիտական որակավորում ունեցող աշխատակիցներ: Բոլոր պոլիկլինիկաներում կլինեն բաց դռների օրեր, որոնց ընթացքում բոլոր կանայք կանցնեն բուժզննման բոլոր սենյակներով, իսկ անհրաժեշտության դեպքում կստանան ուղեգիր այլ բուժհաստատություններ այցելելու համար:

Հաստատվելու է ժամանակացույց և նախանշվելու են այն բուժհաստատությունների անունները, որոնցում ծառայությունները լինելու են պետպատվերի շրջանակներում, նույնիսկ` նեղ մասնագիտական ծառայությունները: Այդ մասին տեղեկատվությունը փակցվելու է նախարարության և քաղաքապետարանի էլեկտրոնային կայքերում:

«Եթե կնոջ մոտ հայտնաբերվի որևէ խնդիր և կարիք առաջանա գինեկոլոգիական առավել խորացված հետազոտության կամ վիրահատության, ապա կուղեգրվի համապատասխան բուժհաստատություն: Մենք պատրաստակամ ենք աջակցելու այդ բոլոր գործընթացներին: Քաղաքապետարանի հետ աշխատանքները կհամակարգվեն համատեղ, կնշանակվեն պատասխանատուներ յուրաքանչյուր բուժհաստատությունում, որպեսզի կանանց հոսքերը չխճճվեն բուժօգնության գործընթացների կազմակերպման ժամանակ: Մենք փորձում ենք այսպիսի միջոցառումներով ավելի ընդգրկուն և մատչելի դարձնել բուժօգնությունը»,- վստահեցնում է ՀՀ առողջապահության նախարարության աշխատակազմի մոր և մանկան առողջության պահպանման վարչության պետ Կարինե Սարիբեկյանը:

Փորձ է արվելու տարբեր հետազոտություններ իրականացնել նաև հիվանդանոցային ամբուլատոր պայմաններում:

Ներկայումս բավական տարածում գտած հիվանդությունները որոշակի առումով կնվազեն, եթե այս օրերին բոլոր կանայք ակտիվ լինեն և պարտադիր հետազոտվեն: Բացի գինեկոլոգիական խնդիրներից, կմատուցվեն նաև խորհդատվական նյարդաբանական, սրտաբանական և ակնաբուժական ծառայություններ: Կլինեն հատուկ օրեր` նվիրված մամոգրաֆիական հետազոտություններին: «Մենք նման լայնածավալ մասշտաբի աշխատանքներ իրականացնում ենք առաջին անգամ` քաջ գիտակցելով, որ առողջ մայրությունը առողջ մանկության, առողջ ընտանիքի գրավականն է, – նշեց Կ.Սարիբեկյանը:

Որպեսզի բոլոր կանայք տեղեկացված լինեն այս նախաձեռնության մասին, կիրականացվեն նաև հանրային իրազեկման և լայնածավալ քարոզչական աշխատանքներ, կցուցադրվեն տեսաֆիլմեր, որոնցում անդրադարձ կարվի կանանց առողջության պահպանման հիմնախնդիրներին: Նախարարության աշխատակիցները հորդորում են թե՛ երևանաբնակ, թե՛ մարզաբնակ կանանց` մեծացնել ուշադրությունը առողջության նկատմամբ և անպայման դիմել համապատասխան հետազոտության` առկա խնդիրները բացահայտելու և հիվանդությունները վաղ հայտնաբերելու նպատակով:
Ի դեպ, առողջության պահպանման հաջորդ միջոցառումը նախատեսվում է իրականացնել մայիսի 9-ի կապակցությամբ` ընդգրկելով արդեն հայրենական պատերազմի մասնակիցներին և ազատամարտիկներին: Նմանատիպ նախաձեռնությունների շարք կմեկնարկի նաև երեխաների պաշտպանության կամ գիտության օրվա կապակցությամբ: Վիճակագրական տվյալները վկայում են, որ մեր երկրում վերջին տարիներին էապես նվազել են մայրական և մանկական մահացության դեպքերը, նկատվում է նրանց առողջության և կյանքի որակի բարելավում:
Ուրեմն պահպանենք մեր առողջությունը` այդպիսով ապահովելով նաև առողջ սերունդ:

Լ.Ն

Անկախ

Դեբիլության պատճառ կարող են դառնալ ներարգանդային կյանքում ստացած վնասվածքները՝ կապված հղիության ժամանակ մոր տարած հիվանդությունների կամ վնասվածքների, ինչպես նաև ներարգանդային վաղ շրջանում պտղի հիվանդության հետ:

ՙՙԴեբիլություն ունեցող երեխաները հանրակրթական դպրոցների նույնիսկ տարրական դասարաններում շատ թույլ են սովորում, հաճախ կրկնում են դասարանները, սակայն օժանդակ դպրոցում համեմատաբար ավելի հեշտ են սովորում, կարողանում են ավարտել այն։

Համեմատաբար լավ մեխանիկական հիշողություն ունենալու շնորհիվ հասարակ թվաբանական գործողությունները կարողանում են կատարել, սակայն մեծ դժվարությամբ։ Մտածողությունը կոնկրետ է, դժվարանում են գլխավորը առանձնացնել, ընդհանրացումներ ու եզրակացություններ անել, ասացվածքների և առածների իմաստը դժվարությամբ են հասկանում։ Այդուհանդերձ դեբիլները հաճախ են ցուցաբերում ջանասիրություն, որը և օգնում է նրանց որևէ արհեստ ձեռք բերելու՚՚,-archive2.ankakh.com -ի հետ զրույցում նշեց հատուկ մանկավարժ Սաթենիկ Դավթյանը:

Այդ երեխաները կենցաղային ոչ բարդ հարցերում վատ չեն կողմնորոշվում, հատկապես՝ թեթև դեբիլները։ Նրանք կարող են ինքնուրույն կյանք վարել, ֆիզիկական աշխատանքով զբաղվել, արհեստ ձեռք բերել, ակտիվ ձևով հարմարվել շրջապատի միջավայրին, ամուսնանալ, ընտանիք կազմել։ Դեբիլները բնավորությամբ ներշնչվող են, շուտ բռնկվող ու նեղացկոտ։ Չնչին առիթներից կարող են բռնկվել, ագրեսիվ արարքներ կատարել։ Նրանց շարժուձևը աններդաշնակ է, պահվածքն ու քայլվածքը՝ դիսպլաստիկ։

Ոչ մի հասուն մարդ չի կարող դեբիլությամբ ՙՙհիվանդանալ՚՚։ 3 տարեկանից հետո գլխուղեղի վնասվածքի պատճառով արդեն հիվանդանում են դեմենցիայով, բայց դա արդեն ուրիշ բան է։ Դեբիլությունից մենք պետք է պաշտպանենք մեր երեխաներին, քանի որ այն նաև փոխանցվում է ժառանգաբար, առաջանում ներարգանդային հասունացման շրջանում։ Ոչ ավելի պակաս կարևոր է մտավոր հետամնացության մյուս տիպերի իմացությունը և դրանց կանխարգելումը։

Հատուկ մանկավարժի համոզմամբ  հատուկ ուսուցման և դաստիարակության ճիշտ դրվածքի դեպքում օժանդակ դպրոցներում որոշակի սահմաններում փոխհատուցվում են նրանց խախտումները, նպաստելով, որ երեխաները հնարավորության սահմաններում դառնան հասարակության համար պիտանի մարդիկ:

 Անժելա ՇԱՀՈՒՄՅԱՆ 

Անկախ

Շատ բժիշկների կարծիքով “էմոցիոնալ” շատակերությունը գիրության ու դրա հետ կապված հիվանդությունների առաջացման գլխավոր պատճառներից մեկն է:

Մարդիկ սթրեսից, ձանձրույթից, ու վատ տրամադրությունից փրկվելու միջոցը գտնում են քաղցրավենիքի, ֆաստթ-ֆուդի, յուղոտ, աղի ու տապակած սննդի մեջ:

Դելավերի համալսարանի պրոֆեսոր Մերիլ Գարդները տեղեկացնում է, որ գտել է “էմոցիոնալ շատակերության” դեմ պայքարի միջոցը: Զգացմունքայնության ազդեցությամբ շատ ուտելուց հետ կկանգնեցի ապագայի մասին միտքը, հավատացած է նա:

315 ուսանողների մասնակցությամբ փորձերը ցույց տվեցին, որ առօրյա խնդիրների մեջ  խրված մարդիկ անառողջ սնունդ են ընտրում, մինչդեռ լավատեսները. Ովքեր թեթև են նայում ընթացիկ խնդիրներին ու ապագայի հետ կապված  լավ  պլաններ ունեն, հակված են  առողջ սնունդ ընտրելու կողմը , երբեմն էլ պարզապես հրաժարվում են “արանքում մի բան ուտելու” սովորությունից:

Էմոցիոնալները , որոնք կենտրոնանում են այսօրվա վրա, կարիք են զգում սննդի հանգստացնող ազդեցության: Իսկ նրանք, ում մտքերն ապագային են սևեռված, սննդի մեջ գնահատում են էներգիան ու առողջության համար օգուտը:

Անկախ

Որպես մեր «կտավի ֆոն» կարելի է կիրառել թթվասերով կամ էլ մայոնեզով ցանկացած աղցան, իսկ վրան տարածել գազարով պատրաստված առանց ձեթի կամ էլ թթվասերի աղցան կամ պարզապես քերուկ, որ շերտերն ընդգծված լինեն: Յասամանագույն եղրևանու համար կարելի է բազուկով ու մայոնեզով աղցանից ծաղկի փունջ ձևավորել (բազուկը քերել, սոխեռած անել, ավելացնել սև բիբար, քերած ընկույզ, կտրատած համեմ ու մի պճեղ սխտոր) , իսկ սպիտակ եղրևանի պատրաստել բողկով աղցանից (սպիտակ բողկը քերել, ավելացնել կանաչի կտրատած, քերած խնձոր, և պահածոյացված եգիպտացորենի հատիկներ, գլուխ սոխ` կտրատած ու համեմ): Որպես տերևներ կարելի է օգտագործել ինչպես սամիթի ցողուններ, այնպես էլ համեմ:
Բարի ախրոժակ

Գարնանային տոներն են առջևում, ինչը նշանակում է քնքշություն, գեղեցկություն ու հետն էլ, անպայման` համ ու հոտ: Գեղեցիկ, ուտելի կակաչները ձեր սեղանին իսկապես տոնական տեսք կհաղորդեն: Իսկ դրանք պատրաստելու համար հարկավոր է ունենալ`
10 լոլիկ ու ցանկացած աղցան և կանաչ սոխ` ցողունների համար:
Լոլիկը լվանալ , զգուշությամբ, վերին հատվածից բաժանել 4 մասի ու ծաղկաթերթեր ձևավորել` միջուկը գդալով հեռացնելով: Դատարկված լոլիկը լցոնել ցանկացած աղցանով, ասենք` մայրաքաղաքայինով, թերթիկները հավաքել ու «կակաչին» կիսաբացված տեսք տալ, ապա սոխ-ցողունների հետ դասավորել ափսեի մեջ` ծաղկեփնջի նման:
Այս կակաչ աղցանները և գեղեցիկ են, և մատուցման առումով շատ հարմար` մեկ կակաչ` մեկ հյուրին:

Բարի ախրոժակ

Առողջ և փայլող մազեր ունենալու մասին երազում է ամեն կին։ Իսկ որպեսզի երազանքն իրականություն դառնա, հարկավոր է պատշաճ կերպով հոգ տանել մազերի մասին։

ՙՇամպունը մազերի խնամքի հիմնական միջոցն է։ Այն անպայման պետք է համապատասխանի Ձեր մազերի տիպին։ Խորհուրդ եմ տալիս օգտագործել սնուցող և մազարմատներն ամրացնող շամպուններ, ընդ որում, մեկ ամիս առաջինից և մեկ ամիս էլ` երկրորդից։ Սակայն երբեմն նույնիսկ առողջ մազերը բավականին անշուք տեսք ունեն։ Դրանց հմայք կարելի է հաղորդել ոչ ավել, ոչ պակաս` կոնյակով մշակելու միջոցով։ Հարկավոր է մազերը լվանալ և թաց մազերը շփել 1-3 ճաշի գդալ կոնյակով, այնուհետև գլուխը փաթաթել սրբիչով։ 15-20 րոպե հետո կարելի է մազերը չորացնել և հարդարել՚՚,-Անկախի հետ զրույցում նշեց վարսահարդար Դիանա Ավդալյանը:

Հայտնի է, որ մազերի լավագույն բնական ներկող միջոցը խնան է: Խնայի բացման համար թեյի թուրմ օգտագործելով, կարելի է հարստացնել մազերի գույնը տաք շագանակագույն երանգներով: Բայց նույնիսկ առանց խնայի, թունդ թեյով կարելի է մազերին հիանալի գույն հաղորդել: Թեյի թուրմը կարելի է օգտագործել նաև որպես ֆիքսող միջոց՝ բիգուդիներով մազերը փաթաթելիս:

Մազերը բաղկացած են սպիտակուցից, և դրանց պահպանելու համար պետք է ուտել ընկույզ, կարմիր միս, ձուկ: Մազերի աճին օգնում է հատկապես սոյայի սպիտակուցը: Ամենօրյա սննդի մեջ պետք է ներառել  խնձոր, սալոր, սմբուկ, նեխուր եւ դա կօգնի խուսափել մազաթափությունից:

Վասահարդարի համոզմամբ մազերի աճը անմիջականորեն կապված է մարդու առողջության հետ, եթե մարդը լիարժեք առողջ է, ապա մազերը փայլում են, բավարար խիտ են, ամուր ու գեղեցիկ:

Անժելա ՇԱՀՈՒՄՅԱՆ

Անկախ

Այսօր սուրճը աշխարհի ամենատարածված ըմպելիքներից է: Գոյություն ունի սրճենու մոտ 40 տեսակ, բայց մեր օրերում օգտագործվում է այդ բուսաբանական տիպերից ընդամենը 4-ի բերքը։Ամեն տեսակ սուրճ պատրաստելիս պետք է իմանալ դրա պատրաստման որոշ գաղտնիքներ և էթիկետ։ Սուրճից իսկական բավականություն ստանալու համար, այն պետք է պատրաստել թարմ բոված հատիկներից։ Խորհուրդ է տրվում նաև չկուտակել աղացած սուրճի պաշարներ, այլ պահել սուրճն ամբողջական և աղալ միայն մի քանի օրվա համար։ Չի խրախուսվում մեկ բաժակ ջրին երկու գդալ սուրճ ավելացնելու շատերի սովորությունը։ Ջուրն իր հերթին պետք է մաքուր լինի։ Բացի այդ, եփելուց առաջ սրճեփը պետք է ողողել տաք ջրով։ Սուրճը պետք է ըմպել անմիջապես։

archive2.ankakh.com-ի հետ զրույցում բարմեն Արմեն Նազարյանը նշեց, որ սուրճը շատերի սիրած ըմպելիքն է: Միլիոնավոր մարդիկ առավոտյան սուրճի ՙՙօգնությամբ՚՚ են արթնանում: Հազարավորներին էլ այն օգնում է կենտրոնանալ: Բացի այդ, սուրճը, ավելի ճիշտ` դրա պարունակած կոֆեինը, ուժգնացնում է ասպիրինի և մյուս ցավազրկող դեղերի ազդեցությունը: Սուրճը շատ օգտակար է մտավոր աշխատանքով զբաղվողների համար: Նրա համոզմամբ  սուրճի  ազդեցությամբ մեծանում է ընթերցանության արագությունը, հաշվարկների ու ինտելեկտուալ խնդիրների լուծման ունակությունը:

Օրական 2-3 բաժակ սուրճը նույնիսկ բարերար ազդեցություն կարող է ունենալ տղամարդու վերարտադրողական ֆունկցիայի վրա, իսկ 4-5 գավաթը ստիպում է օրգանիզմին անընդհատ լարված լինել. հաճախանում են սրտամկանի կծկումներ. դրանից բխող հետևանքները կարող են ամենևին էլ թեթև չլինել:

Ինչ էլ լինի և ինչ էլ անելու լինենք, գոյություն ունի մի   ճշմարտություն, մի ոսկե կանոն` պետք է չափի զգացում ունենալ:

Անժելա ՇԱՀՈՒՄՅԱՆ

Անկախ

Այսօր աշխարհի շատ երկրներում է նշվում Ատամնաբույժի միջազգային օրը: Մարդկության շատ փոքր մասին է հաջողվում խուսափել հիվանդ ատամների, լնդերի ու սխալ կծվածքի խնդիրներից: Երկրի բնակչության հիմնական հատվածը առնվազն մեկ անգամ դիմել է ատամնաբույժի օգնությանը: Բարեբախտաբար, գիտությունն ու տեխնոլոգիան զարգանում են այնքան արագ, որ վերջին մի քանի  տարիներին ատամնաբույժի մոտ գնալն այլևս “կառափնարան” բարձրանալ չէ:

Օրվա ընտրությունը համապատասխանում է ատամնաբուժական գործում մի հայտնագործության հետ. 1790-ին  Վաշինգտոնից ատամնաբույժ Ջոն Գրինվուդը` Ջորջ Վաշինգտոնի անձնական ատամնաբույժը, ստեղծեց ատամնաբուժական բորը: Առաջին բորն իրենից ներկայացնում էր ոտքի շարժաբերով ծանր բորմեքենա, որը նրան խանգարում էր Վաշինգտոնի համար 4 դնովի ատամներով պրոթեզ պատրաստել: Հետաքրքրական է, որ Գրինվուդը որպես ոտքի շարժաբեր կիրառել էր ճախարակի անիվը, որն օգտագործում էր իր մայրը: Դրանից միայն 100 տարի անց, 1907-ին հայտնվեց էլեկտրական բորմեքենան:

Անկախ

Ձուն հազարավոր տարիներ օգտագործվել է մարդկության կողմից որպես անփոխարինելի կերակրատեսակ կամ հումք։ Հավերի ձվերը կշռում են 45-75 գրամ եւ ստորաբաժանվում են երկու խմբերի` դիետիկ և ճաշարանային, որոնք միմյանցից տարբերվում են ձվի զանգվածով, որակով և պահելու տևողությամբ։

՞Հավի ձվի սպիտակուցը մյուս սպիտակուցների համեմատ ամենակատարյալն է: Այն ավելի օգտակար է, քան մսի, ձկան կամ կաթնամթերքների սպիտակուցները, քանի որ ունի ամինաթթուների հավասարակշռված կազմություն և ամբողջապես յուրացվում է օրգանիզմի կողմից: Ձուն սննդարար է, իսկ կալորայնությունը` փոքր: Հավի մեկ ձուն պարունակում է ընդամենը 85 կկալ, ճարպի քանակը հասնում է միջինը 11,5%-ի/,-archive2.ankakh.com-ի հետ զրույցում նշեց խոհարար Սարգիս Գրիգորյանը:https://archive2.ankakh.com/

Եփած ձվի սպիտակուցն անմիջապես յուրացվում է օրգանիզմի կողմից: Այս մթերքի շնորհիվ հնարավոր է, որ մարդու ուժերն արագ վերականգնվեն ու իմունային համակարգն ամրապնդվի: Ձուն հրաշալի ուտելիք է նաև մարզիկների համար, որոնք ցանկանում են իրենց մկանային զանգվածն ավելացնել: Ձվի սպիտակուցը մկանների համար շինարարական արդյունավետ նյութ է, այն օգտակար է նաև երեխաներին և դեռահասներին` նրանց ակտիվ աճի շրջանում:

Նրա համոզմամբ ձուն հրաշալի նախաճաշ է, լավ յուրացվող, հագեցնող, օրգանիզմը «շինանյութով» և վիտամիններով, միկրոտարրերով, կենսաբանորեն ակտիվ նյութերով ապահովող, նաև` ցածր կալորայնությամբ: Այն նաև էժան է, մատչելի բոլորին:

Ամենալավ տարբերակը թերխաշ ձուն է, որը հեշտ յուրացվում է ստամոքսաաղիքային տրակտում եւ  առավելություններից մեկն էլ այն է, որ եփելու համար շատ կարճ ժամանակ է պահանջվում:

Ձվի փչանալու հավանականությունը նվազեցնելու համար այն պետք է պահել սառնարանում, հատուկ հատկացված տեղում, սուր ծայրով դեպի վար: Պահպանման ժամկետը մինչև մեկ ամիս է: Երբեք հարկավոր չէ ուտել  այն ձուն, որի կեղևի վրա ճաքեր կան: Ցանկալի է ձուն օգտագործելուց առաջ լվանալ հոսող ջրի տակ, որպեսզի կեղևը մաքրվի վնասակար մանրէներից:

Անժելա ՇԱՀՈՒՄՅԱՆ 

Անկախ

ՀՀ առողջապահության նախարարությանՄայրական և վերարտադրողական առողջության պահպանման  բաժնի պետ Գայանե Ավագյանն  այսօր լրագրողների հետ հանդիպման ժամանակ ասաց, որ անկախության տարիներից սկսած մայրերի և երեխաների առողջության պահպանումը գերակա խնդիր է եղել: Վերջին տարիներին խնդիրն ավելի ակնառու էր դարձել, սակայն մի շարք միջոցառումներ ձեռնարկվեցին` լուծումներ գտնելու համար: Գայանե Ավագյանի խոսքով` ձեռնարկված միջոցառումներից էր, օրինակ, ծննդօգնության ծրագրի ներդրումը, որով հղիներն անվճար հետազոտությունների, ծննդաբերության իրավունք ստացան, այդ թվում` կեսարյան հատման ժամանակ: Կարևորելով պոտենցիալ մայրերի առողջությունը` 15 տարեկան աղջիկների համալիր ստուգման ծրագիրը ներդրվեց:
«Առանց առողջ տղամարդու հնարավոր չէ առողջ սերունդ ունենալ, ուստև աղջիկներին զուգահեռ նաև 14-15 տարեկան տղաների ստուգում է կատարվում: Տարին մեկ անգամ նույնիսկ թվացյալ առողջ կինը կարող է ստուգումների համար դիմել պոլիկլինիկաներ և պետք է դիմել, սակայն մեր կանայք հաճախ չեն օգտվում այս ծառայությունից, քանի որ չեն գիտակցում դրա կարևորությունը, մինչև որ հիվանդության ռեալ ախտանիշներ չեն նկատում»,- ասաց Գայանե Ավագյանը` ընդգծելով, որ հղիների մոտ այդ մշակույթն արդեն ձևավորված է, հղիության մասին տեղեկանալու առաջին իսկ օրվանից հղիները դիմում են բժշկի, ինչն էլ նպաստել է մայրական և մանկական մահացությունների թվի նվազմանը:

Առողջապահության նախարարության տվյալների համաձայն` 2013-ին 1000 ծնունդների մեջ 9.2 պրոմիլ մահ է գրանցվել, ինչը վերջին տարիների համեմատ բավականին լավ ցուցանիշ է:

Հիշեցնենք, որ ՀՀ առողջապահության նախարարությունն կանանց միամսյակի կապակցությամբ մեծ միջոցառում կանցկացնի: Մարտի 8-ից ապրիլի 7-ը կանայք և աղջիկները կարող են դիմել պոլիկլինիկաներ, անվճար հետազոտվել և անհրաժեշտության դեպքում հիվանդանոցներում բուժում և ուղեգրեր ստանալ:

Բոլոր ստացված համաձայնությունների շնորհիվ, մորից երեխային փոխանցվող կյանքի ու առողջության համար  վտանգավոր գենետիկ հիվանդությունները բացառելու համար բժիշկները կկարողանան կիրառել նոր մեթոդը:

Մեծ Բրիտանիայի առողջապահության նախարարությունը պաշտպանում է համապատասխան գաղափարը և հայտարարել է նման նորամուծության շուրջ հանրային քննարկումների մեկնարկի մասին: Նորամուծությամբ նախատեսվում է երեխա “ստանալ”  գենետիկ 2 մայրիկից ու մեկ հորից: Ընդ որում, պաշտոնյաները ցանկանում են լսել այդ տեխնոլոգիայի կիրառման միջոցների մասին:

Եթե նման տեխնոլոգիան լայնորեն կիրառվի Բրիտանիայում, ապա ամեն տարի լույս աշխարհ կգա 100 երեխա` 3 ծնողներով, սակայն, այդ թիվը հետագայում կհասնի մինչև տարեկան 125-ի:

Նման ծառայությունից կարող են օգտվել այն զույգերը, որոնցում կինը երեխայի առողջության համար վտանգ  ներկայացնող շեղված գեն է կրում:

Նորամուծության գլխավոր առավելությունն այն է, որ դա հնարավորություն կտա աստիճանաբար աշխարհն ազատել հիվանդությունից, որը փոխանցվում է գնետիկ մակարդակով, հաղորդում է .isra.com-ը:

Անկախ

ԵՄ տարածքում յուրաքանչյուր երրորդ կին 15 և ավելի բարձր տարիքում ենթարկվել է սեքսուալ ոտնձգության, ասվում է մարտի 4-ի ԵՄ հիմնարար օրենքների պահպանման գործակալության հաշվետվության մեջ: Ուսումնասիրության հեղինակներն ընդգծում են, որ նկատի է առնված ոչ միայն սեքսուալ ոտնձգությունները, այլև բռնաբարության փորձերը:

Ուսումնասիրության նպատակն է պարզել ոտնձգության ու բռնության մասշտաբները, որոնց մասին տուժածները տեղեկացրել են իրավապահ մարմիններին: Հարցումը, որի հիման վրա կազմվել է հաշվետվությունը, անց է կացվել ԵՄ-ի բոլոր 28 երկրներում:isra.com

Անկախ

Ամերիկայի Մերիլենդ նահանգում վիրաբույժները 4-ամսական երխայի ատամներն են հեռացրել: Ասես ոչ մի առանձնահատուկ բան չկա: Սակայն, ատամները երեխայի ուղեղում էին “ծկլթել”: Տոմոգրաֆով հետազոտությամբ պարզվեց, որ երեխայի գլխում ուռուցք է գոյացել: Այն հեռացնելու համար վիրաբուժական միջամտություն պահանջվեց, սակայն բժիշկները երբեք չէին կարող ենթադրել, որ երեխայի ուղեղում ատամներ են ծլել:

Փոքրիրկի ծնողներն անհանգիստ էին.նրանց երեխայի գլուխը չափազանց արագ էր մեծանում: Նրան ուղարկեցին  մագնիսա-ռեզոնանսային տոմոգրաֆիայի: Ստացված նկարներում երեխայի ուղեղում 4,1x4x3,5 սմ չափսերով նորագոյացություն էր:

Բարեբախտաբար, 4-ամսական փոքրիկի վիրահատությունը հաջող ընթացավ: Հեռացվեց և ուռուցքը, և ատամները, որոնք ուղարկեցին փորձագիտական ուսումնասիրության: Պարզվեց, որ երեխայի մոտ կրանիոֆարինգոմա է, գլխուղեղի դանդաղ աճող ուռուցք, որը կարող է  անգամ հասնել  գոլֆի գնդակի չափսի: Նման ուռուցքներ սովորաբար ախտորոշվում են 5-14 տարեկան երեխաների մոտ: Հազվադեպ է պատահում, որ նման բան հայտնաբերվի ավելի փոքր տարիքի երեխաների մոտ:

Սակայն սա առաջին անգամ է, որ նման ախտորոշման դեպքում գլխուղեղից ատամներ են հանվում: Գիտնականները մինչ այդ էլ էին ենթադրում, որ կրանիոֆարինգոման ձևավորվում է նույն բջիջներից, ինչ մարդկային ատամները: Հիմա նրանք նաև դրա ապացույցն ունեն:

Այժմ փոքրիկն իրեն լավ է զգում ու նորմալ է աճում, սակայն մի  հանգամանք կա.վիրահատության ընթացքում բժիշկները հայտնաբերեցին  որոշ միացությունների խանգարումներ, որոնք պատասխանատու են որոշակի հորմոնների մշակման համար: Ըստ ամենայնի, փոքրիկն իր ամբողջ կյանքի ընթացքում ստիպված կլինի ընդունել այն հորմոնները, որոնք իր օրգանիզմն ընդունակ չէ մշակել:

Անկախ

Ծնողները կարող են նյարդային անորեքսիայի ախտանշանները տարբերել, եթե դեռահասի մարմնի զանգվածը տարիքին ու բոյին համապատասխանող նորմալ քաշից պակաս է 30%-ով, և նա շարունակ նիհարում է: Դա արդեն անհանգստանալու ու մասնագետին դիմելու լուրջ պատճառ է: Ամենայն հավանականությամբ, ձեր զավակը անորեքսիայի խնդիր ունի:
Վիճակագրական տվյալները ցնցող են. անորեքսիայով տառապող յուրաքանչյուր 5-րդ մարդ մահանում է: Ո՞վ է մեղավոր, որ դեռահասն իրեն մատնում է հյուծման, հեռուստատեսությո՞ւնը, սնդուսափայլ ամսագրե՞րը, թե` ծնողները:
Հոգեբանի կարծիքով` ծնողների մեղավորությունն անշուտ առկա է: Աշխատանքով ու հոգսերով տարված մայրը նվազ ուշադրություն է հատկացնում երեխային: Կամ էլ ծնողի ուշադրությունը կենտրոնացած է երեխայի ուսման, արտաքինի, բուհ ընդունվելու, շրջապատի վրա, իսկ երեխան ներքին հակասությունների դեպքում ծնողի կողմից աջակցություն չի ստանում:
Երեխայի հոգեկանի վրա խիստ ազդում է ծնողների անհաշտ լինելը, անկախ այն բանից` դրանք ակնհայտ են, թե ոչ: Հաճախ երեխաները զգում են, որ ծնողները երջանիկ չեն, ինչը տագնապալի ֆոն է ստեղծում երեխայի զարգացման համար, որը հետագայում սեփական խնդիրները լուծելու դժվարության է հանգեցնում:
Ո՞ր տարիքում է սովորաբար սկսվում նյարդային անորեքսիան հարցին մասնագետը պատասխանում է` հիմնականում 15 տարեկանում: Սակայն մասնագետի դիմում են միայն, երբ արդեն 20-ն է լրանում, ու հասկանում են, որ լուրջ խնդիր է ծագել:
Ինչպե՞ս կարող են ծնողները գլխի ընկնել, որ իրենց երեխան անորեքսիայով է հիվանդ:
Առաջին ախտանշանը քաշի կտրուկ անկումն է: Երկրորդը` սննդից հրաժարումը: Երբեմն երեխաները պատճառներ են հորինում, որ հրաժարվեն ուտելուց, ասենք` դրսում կերել է արդեն: Կամ սնունդը դանդաղ ծամելը, որը, ի դեպ, անորեքսիկ երեխայի համար պարզապես դժվար է, ֆիզիկական ծանրաբեռնավածություն է: Նրանք ժամերով զբաղվում են սպորտով, աշխատում են տարբեր գործերով իրենց ծանրաբեռնել:
Բնութագրող հանգամանք է հիվանդության հերքումը: Ծնողներն ասում են` դու հիվանդագին նիհար տեսք ունես: Իսկ երեխան, ի պատասխան, բոլոր միջոցներով փորձում է համոզել, որ ամեն ինչ կարգին է:
Անորեքսիան կանխարգելող միջոցներ
Կանխելու համար նախ և առաջ պետք է երեխայի անձին ուշադիր ու հարգանքով վերաբերվել: Գուցե տարօրինակ թվա, սակայն հոգեբանները կարծում են, որ ծնողն օրական առնվազն 10 անգամ պետք է երեխային ու ամուսնուն խրախուսելուառիթ փնտրի:
Երբ նման խնդիր է առաջանում, ծնողները կարծում են, որ կդիմեն սննդաբանին, կպատմեն ինչն ինչոց է, նա էլ ճիշտ սննդակարգ կնշանակի, ու խնդիրը կվերանա:
Իրականում ասվել ու ասվում է, որ անորեքսիան հոգեբանական խնդիր է: Հետևաբար պետք է համապատասխան մասնագետի դեմել, ոչ թե սննդաբանի:
Եթե հիվանդությունն արդեն խորացել է, քաշն էականորեն նվազել, ապա պետք է դիմել նյարդաբանի կամ էլ հոգեբույժի: Այս փուլն արդեն ենթադրում է դեղորայքային բուժում: Ներառում է դեղամիջոցներ` լրացնելու երկաթի ու ցինկի անբավարարությունը, ինչպես նաև հակադեպրեսանտներ ու հատուկ կալորիական սնունդ:
Եթե հիվանդությունը բուժվել է, հնարավո՞ր է, որ այն կրկնվի: Այս հարցին բժիշկը պատասխանում է, որ հոգեթերապիան խիստ փոխում է կյանքի հանդեպ վերաբերմունքը, իրականության ընկալումը, ընտանեկան փոխհարաբերությունները: Քանի որ բուժումը երկարատև է (առնվազն 6 ամիս), կես տարում հնարավոր է` մարդու գիտակցության մեջ արմատական փոփոխություններ կատարվեն: Փոխվում է մտածելակերպը, հետևաբար հիվանդությունը գործնականում բուժվում է մեկընդմիշտ:

Ֆրանսիայում մահացել է այն հիվանդը, որին փոխպատվաստել էին նոր սերնդի արհեստական սիրտ:Վիրահատությունը կատարվել էր 2013-ի դեկտեմբերիին, Փարիզի Ժորժ Պոմպիդուի անվան հոսպիտալում: Տարեց տղամարդն արհեստական սրտով ապրեց 65 օր:

Հիվանդը, որը տառապում էր սրտի սուր անբավարարությամբ, վիրահատությունից առաջ կրիտիկական վիճակում էր գտնվում, սակայն, վիրահատական միջամտությունից օրեր անց նա սկսեց ապաքինվել, անջատվեցին արհեստական շնչառության սարքերը, հայտնում է vesti.ru-ն :

Նոր սերնդի արհեստական սիրտը ստեղծել է պրոֆեսոր Ալեն Կարպանտյեն: Այն մյուս մոդելներից տարբերվում է  նրանով, որ մարդու ֆիզիկական ծանրաբեռնվածության ինտենսիվության փոփոխության հետ չի պահանջում դրսից կարգավորում կատարել: Բարձրտեխնոլոգիական ընկերությունների մասնագետների օգնությամբ մշակված սարքավորումն աշխատում է գրեթե նույն կերպ, ինչ կենսաբանական սիրտը. տվիչները տեղեկացնում են արյան հոսքի մասին , ինչի շնորհիվ արհեստական օրգանն  ավելացնում կամ էլ նվազեցնում է արյան հոսքը:

Կլինիկական փորձարկումներից բացի,լուրջ խոչընդոտ է արհեստական սրտի  արժեքը: 900 գ  կշռող սարքն արժե 80 հազար եվրո, իսկ  ամբողջ վիրահատության արժեքը 120 հազար եվրո է:

Անկախ

Շվեդացի գիտնականները հաստատում են, որ գրասենյակի դասավորությունը, “բաց” պայմանները, որոնք պարզապես թույլ չեն տալիս, որ աշխատակիցներն իրենց ապահով զգան, լուրջ հիվանդությունների պատճառ կարող են դառնալ:

Համենայն դեպս, դրա մասին է վկայում այն փաստը, որ առանձնասենյակներում աշխատողներն ավելի քիչ են հիվանդանում, քան մեկ  ընդհանուր տարածքում գործընկերների հետ աշխատողները: Ստոկհոլմի համալսարանի գիտնականները   7 տարբեր պլանավորում ունեցող գրասենյակների  2000 աշխատակցի մասնակցությամբ հետազոտություն կատարելով հանգել են նման եզրակացության:

Հնարավոր է, որ այդ փոխկապվածությունը բացատրվում է ավելի վաղ Արիզոնայի համալսարանի գիտնականների բացահայտմամբ, որոնք հայտարարել էին, որ մարդը, որը հիվանդ վիճակում ներկայանում է աշխատանքի, վարակիչ հիվանդության հարուցիչներ է տարածում մեծ գրասենյակային տարածքով մեկ:

Անկախ