Այս ուտեստը ոչ միայն համեղ է ու ախորժաբեր, այլև գեղեցիկ տեսք ունի:

Բաղադրությունը`

ցանկացած միս

դդմիկ

բրինձ

գլուխ սոխ

գազար

տոմատի թանձրուկ

աղ ու պղպեղ:

Պատրաստման եղանակը

Դդմիկը լվանալ, 3 սմ հաստությամբ շրջաններ կտրել: Միջուկի հատվածը զգուշորեն հեռացնել, թողնել 1 սմ հաստությամբ եզրաշերտը, աղ ցանել վրան ու դնել մի կողմ:

Խճողակի համար հարկավոր է միսն աղալ, սոխը մանր կտրատել, գազարը մանր քերիչով անցկացնել: Բրինձը կիսաեփ անել, ապա բոլոր բաղադրիչները խառնել իրար, աղ ու պղպեղ ցանել, ավելացնել մանր կտրատած կանաչի:

Դդմիկի օղակները լցոնել խճողակով ու դասավորել տապակի վրա, վրայից  տոմատի թանձրահյութ լցնել, որ դդմիկները չչորանան: Ջեռոցում եփել30-40 րոպե:

Մատուցել տաք վիճակում, իսկ գոյացած հյութով ցողել ափսեի մեջ դասավորած դդմիկները:

Յուրաքանչյուրս մեր կյանքի ընթացքում ուղղակի, թե անուղղակի առնչություն ենք ունենում ձեռքբերած կամ մեզ նվիրած հողամասի օրինականացման գործընթացի հետ ու այս պարագայում անհրաժեշտ է իմանալ ոչ միայն այդ հիմքերը, այլև դրա հետ կապված մյուս կարևոր փուլերը, մասնավորապես` պետական գրանցումը: Այսպես, հողամասերի նկատմամբ իրավունքների ծագման հիմքերը թվարկված են ՀՀ հողային օրենսգրքի 51 հոդվածում, ըստ որի` հողամասերի նկատմամբ քաղաքացիների և իրավաբանական անձանց իրավունքները, ինչպես նաև հողամասերի նկատմամբ օգտագործման իրավունքների սահմանափակումները ծագում են`

1) պետական կառավարման և տեղական ինքնակառավարման մարմինների որոշումներից և նրանց հետ կնքած պայմանագրերից,

2) քաղաքացիների ու իրավաբանական անձանց միջև հողամասի հետ կապված պայմանագրերից և այլ գործարքներից,

3) ձեռքբերման վաղեմության ուժով,

4) հողամասի նկատմամբ իրավունք սահմանող դատական ակտերով` բացառությամբ պետական և համայնքային սեփականություն հանդիսացող հողամասերի նկատմամբ սեփականության իրավունք առաջացնող դեպքերի,

5) քաղաքացիների և իրավաբանական անձանց այլ գործողություններից, ինչպես նաև իրադարձություններից, որոնց հետ օրենքը կամ այլ իրավական ակտը կապում է հողամասերի նկատմամբ իրավունքների ծագումը և դրանց օգտագործման պարտադիր պայմանները:

Ինչ վերաբերում է հողամասի նկատմամբ իրավունքները հաստատող փաստաթղթերին, ապա որպես այդպիսիք  են համարվում Քաղաքացիական օրենսգրքով, ՀՀ հողային օրենսգրքով և «Գույքի նկատմամբ իրավունքների պետական գրանցման մասին» ՀՀ օրենքով նախատեսված փաստաթղթերը: Հողամասերի նկատմամբ իրավունքների վերաբերյալ նախկինում տրված փաստաթղթերն անշարժ գույքի օտարման գործարքներ կատարելու դեպքում հանձնվում են անշարժ գույքի միասնական կադաստր վարող պետական մարմին: Հողամասերի նկատմամբ իրավունքների մասին պետական կառավարման և տեղական ինքնակառավարման մարմինների տված փաստաթղթերից ծագող իրավունքները սահմանված կարգով պետական գրանցումից հետո վավեր են և գործում են Հայաստանի Հանրապետության ամբողջ տարածքում: Մինչև 1999 թվականի մայիսի 6-ը հողամասերի նկատմամբ իրավունքների վերաբերյալ սահմանված կարգով տրված, ձեռք բերված փաստաթղթերն ունեն իրավաբանական ուժ, վերագրանցման ենթակա չեն և հիմք են հանդիսանում անշարժ գույքի նկատմամբ գործարքներ կատարելու համար:

Հողամասերի հետ կապված գործարքներն ունեն մեկ առանձնահատկություն. դրանք օրենսդրությամբ սահմանված կարգով պետք է ստանան պետական գրանցում: Այսպես, հողամասերի նկատմամբ պետության, համայնքների, քաղաքացիների ու իրավաբանական անձանց իրավունքները` սեփականության իրավունքը, օգտագործման իրավունքը, գրավը, հիփոթեքը, սերվիտուտները, ինչպես նաև օրենքով նախատեսված դեպքերում այլ գույքային իրավունքները, դրանց ծագումը, փոխանցումը, փոփոխումը, դադարումը ենթակա են պետական գրանցման: Պետությունը չի երաշխավորում հողամասի նկատմամբ չգրանցված իրավունքների պաշտպանությունը և անձեռնմխելիությունը: Հողամասերի նկատմամբ իրավունքների պետական գրանցման և դրա մերժման կարգը սահմանվում է «Գույքի նկատմամբ իրավունքների պետական գրանցման մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքով:

Հողամասերի նկատմամբ քաղաքացիների և իրավաբանական անձանց սեփականության իրավունքը, օգտագործման իրավունքը, գրավը, հիփոթեքը, սերվիտուտները, ինչպես նաև օրենքով նախատեսված դեպքերում այլ գույքային իրավունքները ծագում են պետական գրանցման պահից:

Ավետիք ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ

Ինչպես գիտենք, հուլիսի 6-ին տեղի է ունեցել Հանրային խորհրդի հերթական հանդիպումը Հանրապետության ղեկավարի հետ: ՀՀ նախագահի մամլո ծառայությունը տեղեկացրել էր, որ քննարկման է ներկայացվել ներքին և արտաքին քաղաքականությանը վերաբերող հարցերի լայն շրջանակ՝ պետական մշակութային քաղաքականության հիմնախնդիրներից ու Արարատյան դաշտավայրի ջրային պաշարներին սպառնացող վտանգից մինչև Երևան քաղաքի պատմամշակութային շինությունների ժառանգության պահպանման հիմնախնդիրները և հեռահաղորդակցության ոլորտի արդիականացմանն ուղղված առաջարկությունները:

Հանրային խորհրդի կայքէջում տեղադրված օրակարգից, սակայն, տեղեկանում ենք, որ քննարկվել են նաև արտագաղթի, Ռուսաստանի կողմից Ադրբեջանին զենք վաճառելու, ՄԱԿ-ի զարգացման ծրագրի Եվրոպական գրասենյակի և այլ տարածաշրջանային գրասենյակների Ստամբուլ տեղափոխման, Ծածկած շուկայի, Հանրապետության հրապարակի վերակառուցման, ՀՀ Սահմանադրության մեջ  և ՀՀ ընտրական օրենսգրքում փոփոխություններ կատարելու նպատակահարմարության վերաբերյալ հարցեր:

«Անկախը» Հանրային խորհրդի նախագահ Վազգեն Մանուկյանի հետ զրույցում որոշ մանրամասներ պարզեց այդ հարցերի վերաբերյալ:

 ՀՀ նախագահի հետ հանդիպման ընթացքում Հանրային խորհրդի նախագահ Վազգեն Մանուկյանն անդրադարձել է արտագաղթի խնդրին` նշելով, որ այն բազմաթիվ գործոնների հանրագումարի հետևանք է: «Ընդ որում, այդ գործոններից պետք է անջատել բնական գործոնը, որը բնորոշ է բոլոր երկրներին,- ասաց Մանուկյանը,- ես օրինակ բերեցի, որ Ֆրանսիայից վերջին 5 տարվա ընթացքում տասնյակհազարավոր բարձր որակի մասնագետներ են գնացել ԱՄՆ: Այսինքն` գլոբալացման պայմաններում ողջ աշխարհում արտագաղթի մի ընդհանուր ֆոն կա, բայց եթե մի երկրում արտագաղթն այդ ֆոնից ավելին է, նշանակում է` այդ երկրի ներսում կան խնդիրներ, որոնց մասին պետք է խոսել»:

Մանուկյանը որպես արտագաղթը խթանող ներքին խնդիր նշել է ոչ միայն  սոցիալ-տնտեսական իրավիճակը, այլև բարոյահոգեբանական մթնոլորտը` վաղվա օրվա անորոշությունը, թվացյալ կամ իրական հեռանկարի բացակայությունը, այն, որ չեն ներկայացվում հստակ տեսլականներ և չի ապացուցվում դրանց կենսունակությունը:

Արտագաղթը կանխելու գործում նա կարևորում է նաև հայրենասիրությունը` նշելով, որ  այն չի քարոզվում, ավելին` հակաքարոզչության դեմ համապատասխան միջոցներ չեն ձեռնարկվում: Իսկ հայրենասիրություն սերմանելու գործը նախ և առաջ դպրոցինն է, ապա հեռուստատեսությանն ու մամուլինը: «Օրինակ` հեռուստատեսությամբ շատ եմ նկատել, որ ցուցադրում ենք, ասենք, հայ արվեստագետներին, որոնք Հայաստանից ԱՄՆ են տեղափոխվել և մեծ հաջողությունների են հասել: Բայց չենք ցուցադրում այն հարյուրհազարավոր մարդկանց, որոնք գնացել են նույն Միացյալ Նահանգներ և ճիշտ է` սննդի հարցը լուծել են, բայց նրանց կյանքի որակը հավասարվել է զրոյի: Ամբողջ օրը անգործ նստած` նարդի են խաղում, բամբասում են և Հայաստանից, և  Ամերիկայից: Ես խիստ կասկածում եմ, որ նրանք երջանկություն են գտել»:

Ինչ վերաբերում է հեռուստաեթերի խնդրին, որը բազմիցս քննարկվել է Հանրային խորհրդում և բարձրացվել նաև նախագահի մոտ, այդ հարցի քննարկումները շարունակվելու են Հանրային խորհրդում: «Հ1-ի ղեկավարությունը փոխվել է, և դա ենթադրել է տալիս, որ քաղաքականությունը նույնպես պետք է փոխվի: Տեսնենք, որոշ ժամանակ կսպասենք»,- ասաց նա:

Հանրային խորհուրդն առաջարկել է, որ կառավարությունն իր գործունեության տարեկան հաշվետվության մեջ, որը ներկայացնում է Ազգային ժողով, հատուկ անդրադառնա այն հարցին, թե տարվա ընթացքում ինչ քայլեր են ձեռնարկվել արտագաղթը կանխելու ուղղությամբ և ինչ արդյունքներ են գրանցել:

Երկրի ղեկավարը կիսել է արտագաղթի վերաբերյալ մտահոգությունները` ընդունելով, որ այն միայն սոցիալական խնդիրների հետևանք չէ, և արտագաղթի պատճառները հատուկ ուսումնասիրության կարիք ունեն:

Ծածկած շուկայի և Հանրապետության հրապարակի վերաբերյալ Հանրային խորհուրդը ներկայացրել է իր հստակ մոտեցումները. շուկան պետք է վերականգնվի այնպես, ինչպես կար, իսկ Հրապարակը վերակառուցման անհրաժեշտություն չունի: Այդ հարցի առնչությամբ հանդիպմանը մասնակցել է նաև Երևանի գլխավոր ճարտարապետ Նարեկ Սարգսյանը, որը Հրապարակի վերաբերյալ հայտարարված մրցույթի առնչությամբ նշել է, որ դա ընդամնեը մրցույթ է, հնարավորություն է տալիս ճարտարապետներին մտածելու և ամենևին էլ չի նշանակում, որ այդ մտահղացումները պետք է իրականանան:

Նախագահի հետ հանդիպման ժամանակ Հանրային խորհուրդը մտահոգություն է հայտնել նաև Ռուսաստանի կողմից Ադրբեջանին զենք վաճառելու փաստի վերաբերյալ և անընդունելի համարել որոշ շրջանակների կողմից տարածված այն պնդումները, թե իբր դրանով հավասարակշռությունը չի խախտվում հայկական և ադրբեջանական զինված ուժերի միջև: Նշվել է, որ դա իրականությանը չի համապատասխանում, քանի որ հավասարակշռություն այդ առումով երբեք էլ չի եղել. պատերազմի սկզբում ադրբեջանցիները մոտ քսան անգամ ավել զենք ու զինամթերք են ունեցել, և անհավասարակշռությունը պահպանվում է մինչ օրս: Վերջին վաճառքն այն էլ ավելի է խախտել:

Բարձրացվել է նաև ՄԱԿ-ի զարգացման ծրագրի Եվրոպական գրասենյակի և այլ տարածաշրջանային գրասենյակների Ստամբուլ տեղափոխման հարցը: Նշվել է, որ դա չի համապատասխանում ՄԱԿ-ի սկզբունքներին և բացարձակապես ձեռնտու չէ Հայաստանին, քանի որ դա մեր երկրի համար կառաջացնի մի շարք խնդիրներ: Նախ` հոգեբանական` կապված Ցեղասպանության հետ, նաև գործնական, քանի որ Հայաստանը Թուրքիայի հետ դիվանագիտական հարաբերություններ չունի:

Սահմանադրության մեջ և ՀՀ ընտրական օրենսգրքում փոփոխություններ կատարելու նպատակահարմարության հարցը բարձրացվել է` հաշվի առնելով վերջին տարիներին հանրության շրջանում ակտիվորեն քննարկվող տեսակետները` կապված կիսանախագահական համակարգից խորհրդարանականի անցնելու հետ, ինչպես դա տեղի է ունեցավ եվրոպական պետությունների գերակշռող  մասում, մարզպետներին ընտրելու համակարգին անցնելու հետ և այլն:

Հանրային խորհուրդը կարծում է, որ այդ հարցերի քննարկմանը պետք  է ներգրավել հանրության լայն շերտերի ներկայացուցիչների, քանի որ այդ հարցը նախ և առաջ կարևոր է երկրի ապագայի տեսիլքի ձևակերպման տեսանկյունից: Ընտրական օրենսգրքի փոփոխությունները, ըստ ՀԽ նախագահի,  նույնպես շատ կարևոր են. «Պետք է  հնարավորինս բացառել կեղծիքներ անելու, ինչպես նաև հարցը շահարկելու հավանականությունը: Պետք է փակել օրենսդրության բոլոր բացերը, ինչը կապահովի ոչ միայն ընտրությունների մաքրությունը, այլև հասարակության վստահությունն ընտրությունների արդյունքների նկատմամբ: Եթե ընտրությունները մաքուր են եղել, բայց մարդիկ վստահություն չունեն արդյունքների նկատմամբ, դա գրեթե համարժեք է նրան, որ ընտրությունները կեղծված են»,-ասում է նա:

Հանրային խորհուրդն առաջարկել է չեզոք հարթակ ծառայել հարցը քննարկելու համար, որի շուրջ կարող են հավաքվել և  իշխանական ուժերը, և  ընդդիմությունը, և անկախ փորձագետները:

Անդրադառնալով նախագահի հետ հանդիպումներին և դրանց արդյունավետությանը` Վազգեն Մանուկյանն ասաց, որ նախագահի հետ քննարկվում են առավել ռազմավարական ու մասշտաբային հարցեր, որոնք չեն կարող միանգամից լուծում ստանալ: Իսկ Հանրային խորհրդում բարձրացվող հարցերի մի մասը հասցեագրված է ոչ թե նախագահին, այլ կառավարությանն ու տարբեր գերատեսչությունների, և Մանուկյանը համարում է, որ այս տարիների ընթացքում իրենց կողմից բարձրացված հարցերի մի զգալի մասն այս կամ այն ձևով լուծվել է: «Երբ որևէ բան ես ասում, չի նշանակում, որ հենց այդ պահին դիմացինը պետք է կատարի: Նախ սկսվում են քննարկումներ, որոնք կարող են մի քանի օր տևել, կարող են ամիսներ տևել: Մի բան է ճիշտ հարց բարձրացնելը, լրիվ այլ բան` դա իրականացնելը: Իրականացումը միշտ շատ ավելի բարդ է, և պարտադիր չէ, որ արձագանքը միանգամից լինի»:

Նշենք նաև, որ նախագահի հետ հանդիպման ժամանակ Վազգեն Մանուկյանը տեղեկացրել էր, որ աշնանը, ավարտելով աշխատանքը, Հանրային խորհուրդը հասարակությանը և նախագահին կներկայացնի չորս տարվա գործունեության արդյունքները: Նա հույս էր հայտնել, որ այդ ժամանակ Հանրային խորհրդի մասին օրենքի նախագիծն էլ արդեն կներկայացվի Ազգային ժողով:

Նախագահ Սերժ Սարգսյանն իր հերթին հայտնել էր, որ Հանրային խորհուրդը բավականաչափ դժվարին ճանապարհ է անցել՝ ստեղծման պահից սկսած սուր քննադատության ենթարկվել. «Սակայն, ինչպես ասում են, որևէ լավ գործ առանց պարսավանքի չի մնում,- ասել էր երկրի ղեկավարը,- մենք պետք է սովորենք այս պայմաններում աշխատել: Ես կարծում եմ, որ մենք անցել ենք ճանապարհի այն հատվածը, որ պետք է անցնեինք միասին, և իրոք աշնանը ես արդեն պատրաստ եմ լինելու Ձեր նշած օրենքի նախագիծը քննարկելու»:

Ըստ տարբեր փորձագետների ու միջազգային կազմակերպությունների կարծիքների` Հայաստանում էներգետիկ անվտանգության խնդիրը լուծելու համար անհրաժեշտ է էներգիայի այլընտրանքային ռեսուրսներ ներդնել: Առաջին հերթին նշվում է, որ Հայաստանում արժե շեշտը դնել ՀԷԿ–երի, հատկապես փոքր ու միջին ՀԷԿ–երի վրա:

Ինչպես ասում են` ՀԷԿ-եր, ուրեմն ՀԷԿ-եր: Հայաստանում լայն թափ առավ ՀԷԿ-երի շինարարությունը: Զուգահեռ տարբեր անհատ բնապահպաններ, բնապահպանների խմբեր կամ կազմակերպություններ սկսեցին բարձրաձայնել ՀԷԿ-երի առաջացրած բնապահպանական հետևանքների մասին: Մասնավորապես` շինարարության փուլում կարող են ծառեր հատվել, բնական միջավայրեր քանդվել և շինարարական հրապարակի վերածվել, գետերի հուներ փոխվել:

Վերջին  6-7 տարվա ընթացքում, փոքր ու միջին ՀԷԿ-երի մասով,  100 մլն Կվտ/ժամից հասել ենք շուրջ 600 միլիոն Կվտ/ժամ էլեկտրաէներգիայի արտադրության: Ներկայումս կառուցման ընթացքի մեջ են մոտ 80 նոր ՀԷԿ-եր: Դրանցից  9-ը կառուցվում են Մեղրու տարածաշրջանում: Այդ հանգամանքը, ինչպես նշում են տեղացի բնապահպաններն ու ակտիվիստները, արդեն որոշակի խնդիրներ է առաջացրել:

«Մեղրու տարածաշրջանն աչքի է ընկնում իր գյուղատնտեսությամբ, Մեղրին ինքը հանդիսանում է մրգի բրենդ: Եվ ՀԷԿ-եր կառուցելով, շինարարական աշխատանքների կատարման արդյունքում,  անտառներից բավական մեծ տարածքներ արդեն իսկ չորացել են. ես ինքս գնացել-տեսել եմ:

Խնդիր է նաև այն, որ ոչ միայն ՀԷԿ-եր են կառուցում, այլև փորձում են Մեղրի գետի ջուրը մտցնել խողովակների մեջ, ու դրանից հետո վաճառել քաղաքացիներին: Խնդիրները հիմնականում դրանք են, ու համատարած դժգոհության առիթ են դարձել»,- «Անկախին» պատմեց Կապանի «Կայուն զարգացում» հասարակական կազմակերպության նախագահ Արմեն Փարսադանյանը:

Գիտենք, որ Հայաստանի սահմանի ամենանեղ հատվածը հենց Մեղրիում է, ու այդպիսի փոքր տարածքում, ընդամենը 30-40 կմ վրա միանգամից 9 ՀԷԿ-եր կառուցելը գոնե տրամաբանական հարց առաջացնում է. արդյոք նպատակահարմա՞ր է, կամ արդյոք տեղի էկոլոգիական վիճակի վրա կործանարար  ազդեցություն չի՞ ունենա:

Իրականում որևէ իրավական նորմ չկա,  թե այս կամ այն գետի վրա քանի ՀԷԿ կարելի է կառուցել: Քանի որ Մեղրու ռելիեֆն էլ խիստ կտրտված է, ժայռոտ տեղանք է, ջրերի գահավիժումը բավականին հաճախակի է հանդիպում, գետերը վերևից ներքև  բավականին արագ են ընթանում, ու մակարդակների տարբերությունը էլեկտրաէներգիա արտադրելու համար հիանալի պայմաններ են ստեղծում: Ուստի այնտեղ ՀԷԿ-եր կառուցելը բավականին նպատակահարմար է: Բայց օրենքով կան սահմանված նորմեր ու չափորոշիչներ, թե ինչպես պետք է կառուցվի ՀԷԿ-ը, որքան ջուր վերցնի, որտեղից վերցնի և այլն:

Մենք փորձեցինք այս հարցը պարզել Էներգետիկայի և բնական պաշարների փոխնախարար Արեգ Գալստյանի հետ:  Նա ասաց. «Բլոր տարածաշրջաններում էլ բազմաթիվ ՀԷԿ-եր կառուցվում են: Ներկայումս մոտ 80 ՀԷԿ-եր, որ լիցենզիա են ստացել, ուսումնասիրվում են, կառուցվում են և այլն: Ես դետալներով չգիտեմ, թե որ տարածաշրջանում քանի ՀԷԿ է կառուցվում, և ինչ խնդիրներ են առաջանում այդ ՀԷԿ-երի կառուցման ընթացքում»:

Իսկ Արմեն Փարսադանյանը նշում է, որ այդ ՀԷԿ-երի շինարարական աշխատանքների հետևանքով մեծ թվով ծառեր չորացել են, բավականին շատ ծառահատումներ են կատարվել: Ջուրն էլ  մտցնում են խողովակների մեջ. էլի բավական տարածքներ մնում են անջուր և չորանում են:

Մենք 9 ՀԷԿ-երից կարողացանք պարզել միայն 5-ի անունները` «Քյու Հաշ» ՍՊԸ, «Սար-Ռուբ» ՍՊԸ, «Գելիգուզան» ՍՊԸ, «Էմպաթիա» ՍՊԸ և «Մեղրի ՀԷԿ» ՍՊԸ:

«Քյու հաշն» ու «Էմպաթիան» բնապահպանական փորձաքննության չեն ներկայացվել: Իսկ «Մեղրի ՀԷԿ»-ը բնապահպանական փորձաքննության է  ներկայացվել 2006 թվականին, դա նշանակում է, որ բնապահպանական խնդիրներ չի առաջացնում, «Գելիգուզանն» ու «Սար- Ռուբն»-ն էլ 2011 թվականին են ներկայացվել բնապահպանական  փորձաքննության, այսինքն` այնտեղ էլ բնապահպանական խնդիրներ չկան»,- մեզ տեղեկացրին բնապահպանության նախարարության տեղեկատվության և հասարակայնության հետ կապերի վարչությունից:

 Ի՞նչ ենք տալիս և ի՞նչ ենք ստանում` ՀԷԿ-եր կառուցելով

Ստացվում է, որ 9 ՀԷԿ-երից գոնե երկուսը` «Քյու հաշ» ՍՊԸ-ն և «Էմպաթիա» ՍՊԸ-ն, բնապահպանական փորձաքննություն չեն անցել, այսինքն` չի բացառվում նաև, որ նրանք լուրջ բնապահպանական խնդիրներ առաջացնեն: Հարց է առաջանում` ինչո՞ւ են այս ՀԷԿ-երի շինարարությունը սկսել:

Ինչպես ներկայացրեց մեզ ՀԷԿ-ի տերերից մեկը (անունը չենք նշում նրան վարչական հետապնդումների թիրախ չդարձնելու համար), հաճախ ՀԷԿ-ի շինարարությունը սկսվում է, հետո նոր թղթաբանությունն է կարգավորվում: Թղթաբանությունը ժամանակատար գործընթաց է, ու նախապես իմանալով, որ որևէ խնդիր չի առաջացնի տվյալ ՀԷԿ-ի շինարարությունը, սկսում են կառուցել, ընթացքում էլ թղթերն են պատրաստում: Բայց լինում են նաև դեպքեր, որ ՀԷԿ-ը կառուցում-վերջացնում են, որպեսզի համապատասխան կառույցները ստիպված համակերպվեն գոյություն ունեցող փաստի հետ: Պատահում է նաև այնպես, որ այդ ՀԷԿ-երի տերերը խոշոր պաշտոնյաներ են լինում, ու ՀԷԿ-երը կառուցում են` «տակից»:

Իհարկե, մեր երկրին անհրաժեշտ են ՀԷԿ-եր, ու ակնհայտ է նաև, որ այդ ՀԷԿ-երի կառուցման համար որոշակի գին պետք է վճարի հասարակությունը` բնապահպանական վնասների իմաստով: Սակայն այստեղ պետք է գործեն հստակ խաղի կանոններ, հաշվարկվի, թե ինչքան օգուտ կարող է բերել նոր կառուցվող ՀԷԿ-ը և ինչ վնասներ կարող է հասցնել: Հետո այդ արդյունքները համեմատել` հասկանալու համար` արժե՞ տվյալ ՀԷԿ-ը կառուցել, թե՞ ոչ:

Նայենք պաշտոնական թվերին: Հայաստանում այսօր ունենք երկու խոշոր` Որոտանի հիդրոէլեկտրակայանների կասկադն ու Սևան-Հրազդան կասկադը, սրանցից բացի, ունենք  նաև 142 վերականգնվող էներգիայի կայաններ, որոնցից 1-ը հողմակայան է, մեկը` բիոէներգետիկ կայան, և մնացածը` փոքր ՀԷԿ-երն են: 2012 թ. Հայաստանում արտադրված 8 մլրդ, 36 մլն 200 հազար կՎտ/ժամ էլեկտրաէներգիայից  միայն 512.8 մլն կՎտ/ժամն է բաժին հասնում փոքր ՀԷԿ-երին: Ներկա դրությամբ շինարարական ընթացքի մեջ գտնվող մոտ 80 նոր ՀԷԿ-երի կառուցումից հետո ծրագրվում է այդ ծավալը հասցնել մինչև մոտ 1 մլրդ կՎտ/ժամի: Հայաստանում 2012 թ. բնակչության պահանջարկը էլեկտրաէներգիայի նկատմամբ կազմել է 1 միլիարդ 901 մլն 700 հազար կՎտ/ժամ: Սա նշանակում է, որ  կառուցվող փոքր ՀԷԿ-երը չեն կարող ծածկել բնակչության պահանջարկը: Այսուհանդերձ դեռևս ոչ ոք հստակ չի կարող ասել, թե ինչքան վնաս կարող են տալ ՀԷԿ-երը:  Այսպես թե այնպես, ինչպես միշտ նշում է ՀՀ կանաչների միության նախագահ Հակոբ Սանասարյանը, բնապահպանական վնասի փոխհատուցման համար Հայաստանի բյուջե մուտք է գործել 0 դրամ:

10-րդ Ոսկե ծիրանը Հայաստանի վրա է կենտրոնացրել ողջ աշխարհի մշակութային հանրության ուշադրությունը: Այս տարի կինոփառատոնի Հայկական համայնապատկեր մրցույթի երեք` կարճամետրաժ, խաղարկային և վավերագրական անվանակարգերի համար ներկայացվել է 23 ֆիլմ: Միջազգային խաղարկային մրցույթին` 13, Վավերագրական ֆիլմերի մրցույթին` 11, Կորիզին` 47, Տարածաշրջանային ֆիլմերի միցույթին` 11 ֆիլմ:

Այս տարի Ոսկե ծիրանի հատուկ հյուրերի թվում են աշխարհահռչակ ռեժիսորներ Մարգարեթե ֆոն Թրոթան, Յոս Ստերլինգը, Փոլ Քորդին:

Մարգարեթե ֆոն Թրոթա. Դերասան եմ դարձել ռեժիսոր դառնալու համար

Գերմանացի կինոռեժիսոր Մարգարեթե ֆոն Թրոթան  համաշխարհային կինոյում մեծ վաստակի համար պարգևատրվեց «Փարաջանովյան թալերով»: Մրցանակը ռեժիսորին հանձնեց Ոսկե ծիրան կիոփառատոնի հիմնադիր տնօրեն Հարություն Խաչատրյանը:

Կինոփառատոնի ընթացքում  «Փարաջանովյան թալեր» մրցանակ կստանան նաև  Շառլ Ազնավուրը, Իշտվան Սաբոն, Ներսես Հովհաննիսյանն ու Յոս Ստելինգը:

Մարգարեթե ֆոն Թրոթան  նշեց,որ վերջերս նվեր է ստացել Ֆրանց Վերֆելի «Մուսա լեռան 40 օրը» գիրքը, որը կարդալուց հետո մեծ ցանկություն է ունեցել տեսնել Հայաստանը:  Եվ զուգադիպությամբ այդ ժամանակ էլ Ոսկե ծիրանից հրավերք է ստացել Հայաստան այցելելու: «Երջանիկ եմ այստեղ լինելու համար»,- ասում է նա:

Ռեժիսորը պատմեց, որ ինքն աշխատելով է սովորել, որևէ մասնագիտական դպրոց չի ավարտել, քանի որ այն ժամանակ աղքատ էր, փող չուներ, փոխարենը կարող էր առավոտյան մեկ տոմս գնել ու կինոթատրոնից դուրս չգալ` միմյանց հետևից մի քանի ֆիլմ դիտելով: 60-ականներին Գերմանիայում կնոջը ռեժիսորի դերում պատկերացնելը դժվար էր, մինչդեռ ֆոն Թրոթեն ուզում էր ռեժիսոր դառնալ: Նպատակին հասնելու համար նա նախ դերասանուհի է դառնում, աշխատանքի ընթացքում էլ ռեժիսորներին անընդհատ հարցեր է տալիս` փորձելով յուրացնել ռեժիսորի աշխատանքը: «Երբ առաջին ֆիլմս նկարեցի, այլևս երբեք չնկարահանվեցի որպես դերասանուհի, քանի որ դերասանուհի լինելն ընդամենը միջոց էր բուն նպատակին հասնելու համար»,- ասում է նա:

Ռեժիսորը նշում է, որ քննադատությունից չի վախենում, բայց ինքը կինոքննադատ  լինել չեր ցանկանա: Իր վերջին ֆիլմի` «Հաննա Արենդտ»-ի քննադատությունը համարում է դարի ամենամեծ քննադատությունը: Սակայն նշում է, որ այդ ամենի միջով անցնելը ուժեղացնում է ռեժիսորին:

կադր «Հաննա Արենդտ» ֆիլմից

«Հաննա Արենդտ»-ը  հրեական ծագումով  գերմանացի կին փիլիսոփայի մասին է, որն ամուսնու հետ հազիվ է փրկվել համակենտրոնացման ճամբարից ու հաստատվել ԱՄՆ-ում:  1961-ի Հաննան Իսրայել է մեկնում`  «Նյու Յորքըր»-ի համար լուսաբանելու  Ադոլֆ Այխմանի դատավարությունը: Նա մտադիր է դեմ առ դեմ հանդիպելու այն մարդկանց, որոնց վարքագիծը`  նացիստական իշխանության օրոք,  ջանում էր հասկանել: Արենդտի հոդվածները, լույս տեսնելով, զայրույթի ալիք բարձրացրին  աշխարհում: Նա Այխմանին համարում էր ոչ թե հրեշ, ինչպես աշխարհն էր այդ կարծիքին, այլ մտածելու ունակությունից զրկված բյուրոկրատ  մարդասպան, որը ձգտել է հնարավորինս լավ կատարել իր առաջադրանքը, և մեղքի զգացում չունի, որովհետև պարզապես հրամաններ է կատարել: Արենդտի  հոդվածի պատճառով նրանից երես են թեքում ընկերները, տունը ողողվում է սպառնալից նամակներով, համալսարանում էլ պահանջում են, որ նա հեռանա և հրաժարվի իր դասաժամերից: Բայց այնուամենայնիվ Արենդտը չի փոխում իր կարծիքը` հայտարարելով, որ նորից լուսաբանելու դեպքում էլի նույնը կգրեր:

Մարգարեթե ֆոն Թրոթան հեղինակել է 20-ից ավել  ֆիլմեր, որոնցից են «Կատարինա Բլումի անարգված պատիվը», «Քրիստա Քլագեսի երկրորդ զարթոնքը», «Քույրեր կամ երջանկության հաշվեկշիռ, «Կապարե ժամանակներ», «Զուտ խելագարություն», «Ռոզա Լյուքսեմբուրգ», «Վախ և սեր», «Խոստում» և այլն:

Նրա խոսքով` առաջիկայում նկարահենլու է ֆիլմ երկու քույրերի մասին` անձնական թեմատիկայով, որը հեռու կլինի քաղաքականությունից ու պատմությունից. չի ուզում լինել ռեժիսոր, որ  միայն պատմական կերպարների է մարմնավորում:

«Սև հինգշաբթի»  ֆիլմով մեկնարկեց լեհական ֆիլմերի ցուցադրությունը

Ոսկե ծիրանը համագործակցում է տարբեր դեսպանությունների  հետ այդ երկրների ֆիլմերի ցուցադրություններ կազմակերպելու համար: Արտամրցութային ծրագրով այս տարի  հանդիսատեսին կներկայացվեն լեհական, ռուսական և վրացական ֆիլմեր:

Անտոնի Կրաուզեի  «Սև հինգշաբթի»  ֆիլմի արտամրցութային ցուցադրումով մեկնարկեց լեհական ֆիլմերի ցուցադրությունը:

Այն  1970-ի դեկտեմբերի 17-ում  Գդինիայում տեղի ունեցած դեպքերի վերապատմումն է` իրական պատմությունների էկրանավորման և պատմական կադրերի զուգակցմամբ հեղինակը ներկայացնում է, թե ինչպես են սոցիալիստական Լեհաստանի իշխանությունները բանակին հանում բանվորների դեմ, որոնք ընդամենը խաղաղ գործադուլ էին անում`պահանջելով թանկացումներին համապատասխան աշխատավարձերի բարձրացում: Երկրի ղեկավարությունը հայտարարում է, որ ավելի նախընտրալեի է նավաշինարանը ռմբակոծելը և տեղը նորը կառուցելը, քան թե բողոքավորների պահանջները քննարկելը կամ բավարարելը: Իշխանությունները հայտարարում են, որ բողոքի ակցիաները քաղաքական ենթատեքստ ունեն`անտեսելով տնտեսականը: Գործադուլի կազմակերպիչներին ձերբակալելուց հետո փոխվարչապետը բնակչությանը կոչ է անում աշխատանքի վերադառնալ: Սակայն վաղ առավոտյան աշխատանքի շտապող բանվորներին դիմավորում են տանկերով ու ավտոմատներով զինված բանակայինները`կրակ բացելով նրանց վրա: Զոհվում է 18 մարդ, վիրավորվում են հարյուրավորները: Պատմական իրադարձությունները ներկայացվում են նավաշինարանի աշխատակից, բանվոր Բրունո Դրիվայի ընտանիքի  պատմության միջոցով: Վերջինս փոխվարչապետի կոչով աշխատանքի վերադարձած մարդկանցից է, ով սպանվում է արձակված գնդակից: Նրան, ինչպես և մյուս սպանվածներին, հուղարկավորում են գաղտնի`գիշերով, առանց վկաների: Իսկ ընտանիքին փորձում են մյուս սպանվածների ընտանիքների հետ  հեռացնել  քաղաքից, որպեսզի այլոց ոչինչ չհիշեցնի կատարվածի մասին:

Լեհական ֆիլմերի ծրագրի շրջանակներում կցուցադրվի նաև Մաչեյ Ադամեկի «Լուսանկարը» ֆիլմը:

«Ռուսական կինոյի օրեր» ծրագրի շրջանակներում 6 ֆիլմ կցուցադրվի

Ոսկե ծիրանի ընթացքում արտամրցութային ծրագրով կներկայացվի 6 ռուսական  ֆիլմ`«Քանի դեռ գիշերը չի բաժանել մեզ» (Բորիս Խլեբնիկով), «Դաշտային մարիների երկնային կանայք» (ռեժ. Ալեքսանդր Ֆեդորչենկո), «Կողքիդ կլինեմ» (ռեժ. Պավել Ռումինով), «Ինտիմ մասեր» (ռեժ. Նատաշա Մերկուլովա, Ալեկսեյ Չուպով), «Արքայադստեր պատերազմը» (ռեժ. Վլադիմիր Ալենիկով), «Մայորը» (ռեժ. Յուրի Բիկով) ֆիլմերը:

Ուշագրավ է  Վլադիմիր Ալենիկովի «Արքայադստեր պատերազմը» ֆիլմը, որը պատմում է ռուս աղջկա և հայ տղայի սիրո մասին, որոնք, սակայն, հակամարտող խմբավորումների անդամներ են: Միմյանց դեմ հակամարտող հրոսակախմբերից մեկում ռուս պատանիներ են ներգրավված, մյուսում նախկին ԽՍՀՄ  հարավային երկրներից եկած փախստականներ: Արքայադուստր մականունով ռուս աղջիկը և ազգությամբ հայ Կարենը ստիպված են պայքարել իրենց սիրո և իրավունքների համար մի միջավայրում, որը լի է ատելությամբ, դաժանությամբ և կրոնական ու էթնիկական անհանդուրժողականությամբ:

«Ազգամիջյան հակամարտությունները և քսենոֆոբիան այսօր գոյություն ունեն, դա իրողություն է: Դրանից նախ և առաջ տուժում են երեխաները: Սա ֆիլմ է երեխաների մասին մեծահասակների համար,- ասում է Ալենիկովը:-Հույս ունեմ, որ հանդիսատեսի լայն շրջանակներին հասնելու դեպքում այն դրական առումով կփոխի մթնոլորտը, որում մեր երեխաներն են ապրում»:

Հարցին, թե ինչու է ֆիլմի հերոսին հենց հայ ընտրել, ոչ թե օրինակ, վրացի, տաջիկ կամ ուզբեկ, Ալենիկովը պատասխանում է, որ հայ Ռոմեոյի և ռուս Ջուլիետայի ընտրությունը պատահական չէ. ֆիմլի նկարահանումներին նախապատրաստվելիս  ՆԳՆ-ից 4 մեծ թղթապանակ է հավաքել նմանատիպ պատմություններով, որոնց մեծ մասը գաղտնի է, չի հրապարակայնացվել: «Հայերը և ռուսները միշտ կապված են եղել և հանկարծ ինչ-որ դատարկ տեղից ատելություն է ծագում: Ցավալի է»,-ասում է Ալենիկովը:

Ոսկե ծիրանը կամփոփվի հուլիսի 14-ին, երբ կհայտարարվեն հաղթողները և կցուցադրվեն մրցանակակիր ֆիլմերը:

Հ.Գ.

«Անկախ»-ն իր ընթերցողներին խորհուրդ է տալիս հնարավորության դեպքում բաց չթողնել մի քանի մրցութային ֆիլմերի ցուցադրությունները` «Հողի կանչը» (Մառլեն Էդոյան), «Վ… այսինքն Վեռնոյ» (Արտո Փեհլիվանյան), «Սարոյանլենդ» (Լուսին դինք): Ֆիլմերը հայկական համայնապատկեր մրցույթին են ներկայացված` երկուսը` վավերագրական, երրորդը` խաղարկային անվանակարգերում:

Գեղարքունիքի մարզի բնակիչ Շողիկ Թադևոսյանն ու ամուսինը` Ջոնը, երկու տղա ունեն, որոնք արդեն ամուսնացել են և իրենց երեք թոռ պարգևել:  Ամուսիններով միշտ ցանկացել են աղջիկ ևս ունենալ, բայց չեն ունեցել: Երբ 2005-ին լսեցին, որ կարող են մանկատան որևէ երեխայի համար խնամատար ընտանիք դառնալ, անմիջապես համաձայնեցին:

«Այն ժամանակ տղաներս դեռ պսակված չէին, համաձայնեցին, թե քույր չենք ունեցել, թող մեզ քույր լինի: Բոլորով որոշեցինք ու աղջկան մեզ մոտ վերցրեցինք»,- պատմում է տիկին Շողիկը` հավելելով, որ իրենց բնակավայրից այլ ընտանիքներ ևս խնամատար ընտանիք դառնալու ցանկություն հայտնել են, բայց միայն իրենք են մինչև վերջ գնացել:

Աղջիկը 2006-ից Թադևոսյանների ընտանիքում է ապրում, աստեղից է դպրոց գնացել: Այս տարի փոխադրվեց 6-րդ դասարան: Տիկին Շողիկը պատմում է, որ դասերը միասին են անում, որ առարկաներից որ երեխան դժվարանում է` ինքն է օգնում:

Խնամատար ընտանիքը երեխայի կենսաբանական ընտանիքի հետ կապը պահպանում է, ամառային արձակուրդներին աղջնակը տատիկին հյուր է գնում մեկ-երկու ամսով, իսկ հետո էլի վերադառնում խնամատար ընտանիք, որն արդեն հարազատ է դարձել:

Տիկին Շողիկն ասում է, որ իրենց որոշման համար ոչ մի վայրկյան չեն զղջացել, դեռ ավելին, երեխայի չափահաս դառնալուց հետո իրենց առանց նրա չեն պատկերացնում: «Մեր երեխայի պես պահում ենք: Մի քիչ չար է, բայց դե երեխա է, մեր երեխան է: Այսպես գիտենք, որ մի լավ բան ենք արել, դա ամենամեծ բանն է մեզ համար,- ասում է տիկին Շողիկը:- Խորհուրդ կտամ բոլոր ընտանիքներին հնարավորության դեպքում  մի երեխայի խնամատարություն անել: Որ գիտես, մի երեխա էլ մանկատնից կփրկես, արդեն իսկ մեծ բան է: Շատ լավ ծրագիր է»:

Տիկին Շողիկը պատմում է, որ մինչ երեխային տուն բերելը երկարատև վերապատրաստումներ են անցել: Բացի այդ, սկզբում շուտ-շուտ ստուգումների էին գալիս: Բայց հիմա այլևս տարին մեկ անգամ են գալիս: Իրենց, օրինակ, ֆինանսների նախարարության ներկայացուցիչը և երեխաների իրավունքների պաշտպանության մարզային բաժնի ներկայացուցիչը մի ամիս առաջ են այցելել` աղջկա տատիկի մոտ գնալուց առաջ:

Խնամատար ընտանիքի մոդելն իրեն արդարացրել է, բայց…

Խնամատար ընտանիքների փորձնական ծրագիրը` «Երեխան պետք է ապրի ընտանիքում» կարգախոսով, մեկնարկել է 2005-ին, աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարության առաջարկությամբ, ՄԱԿ-ի Մանկական հիմնադրամի ֆինանսական աջակցությամբ  այն իրականացրել է ՀՕՖ-ի Երեխաների աջակցության կենտրոնը:  Ծրագրի հիմնական նպատակն է, որ երեխան մեծանա ընտանիքում, ոչ թե որևէ հաստատությունում, միաժամանակ պահպանելով կապը կենսաբանական ընտանիքի հետ:

Փորձնական ծրագիրն իրականացվել է Լոռու և Գեղարքունիքի մարզերում: Բոլոր համայնքերում ծրագրի մասին իրազեկում է իրականացվել: Մանկատան երեխաներից  մեկի խնամքը ստանձնել ցանկացող ընտանիքների ուսումնասիրություն է կատարվել, և ընտրվել են ընտանիքներ, որոնք առավելագույնս համապատասխանում են պահանջներին: Ամենակարևոր պահանջներից է, որ ընտանիքը կայուն ֆինանսական եկամուտ ունենա և կախված չլինի երեխայի խնամատարության համար վճարվող 70-80 հազար դրամից: Ընտանիքների վերապատրաստումներ են իրականացվել. իրավաբանական, որ իմանան, թե ցանկացած խնդրի դեպքում ուր կարող են  դիմել, հոգեբանական, որ իմանան, թե հնարավոր այս կամ այն իրավիճակում իրենց ինչպես պահեն: Երեխաներին, սակայն, ընտրել են ոչ թե ընտանիքները, այլ մասնագետներն են որոշել, թե կոնկրետ երեխայի կարիքներին որ ընտանիքն է առավել բավարարում:

Ծրագիրն ամբողջությամբ պետությանն է հանձնվել 2010-ից: Այժմ խնամատար ընտանիքներում է գտնվում 25 երեխա:

ՀՕՖ-ի Երեխաների աջակցության կենտրոնի տվյալներով` իրենց կողմից խնամատար ընտանիքներ ուղարկված երեխաներից 9-ը ներկայումս գտնվում են խնամատար ընտանիքում, ևս 6-ը 18 տարին լրանալուց հետո էլի խնամատար ընտանիքում են գտնվում (պետությունը 18 տարին լրանալուց հետո ընտանիքին որևէ կերպ չի աջակցում, չի վերահսկում), 10-ը վերադարձել են կենսաբանական ընտանիք, 2-ը վերադարձել են մանկատուն, իսկ 4-ը 18 տարին լրանալուց հետո այլ հաստատություններ են տեղափոխվել:

ՀՕՖ-ի Երեխաների աջակցության կենտրոնի խնամատարության ծրագրի սոցիալական աշխատող Մարգարիտա Տեր-Հովհաննիսյանն ասում է, որ Հայաստանում խնամատար ընտանիքի մոդելն իրեն արդարացրել է. «Ունեցանք դեպքեր, երբ երեխան մնաց խնամատար ընտանիքում, աշխատեցինք կենսաբանական ընտանիքի հետ, և երեխան վերադարձավ կենսաբանական ընտանիք, ունեցանք դեպքեր, որ մինչև 18 տարեկանը երեխային պահեց խնամատար ընտանիքը, քանի որ օրենքով մինչև 18 տարեկանն է նախատեսված պահել, և հիմա էլ շարունակում է պահել այդ երեխային առանց պետությունից որևէ աջակցություն ստանալու: Բայց ինքն իր առջև բարոյական պատասխանատվություն է  զգում: Ունենք ընտանիք, որ պատրաստվում է այդ երեխային բանակ ուղարկել, ունենք ընտանիք, որ ասում է` մինչև աղջկան չամուսնացնի ու օժիտ էլ չտա, իր տնից դուրս չի հանի:  Իհարկե, եղան նաև դեպքեր, երբ դա երեխայի համար այնքան էլ լավ տարբերակ չէր»:

Տեր-Հովհաննիսյանն ասում է, որ առաջին հայացքից գուցե տարբերություն չկա` երեխան ժամանակավորապես խնամատար ընտանիքում է, թե մանկատանը, սակայն իրականում տարբերությունը մեծ է. «Խնամատար ընտանիքը երեխային սովորեցնում է լինել ընտանիքի մարդ: Օրինակ` ծնողը երեխային չի սովորեցնում, որ կարտոֆիլը նախ պետք է լվանալ, կեղևահան անել, նոր խաշել կամ տապակել: Երեխան դա սովորում է տեսնելով: Հաստատությունում երեխան զրկված է դրանից, նա միանգամից պատրաստի արդյունքն է տեսնում: Ընտանիքում երեխան սովորում է, թե որն է հայր լինելը, մայր լինելը, ինչ է նշանակում ճիշտ ծնող լինել, հարաբերվել տատիկ-պապիկի կամ քրոջ, եղբոր հետ»:

Նա  պատմում է, թե ինչպես է երեխաներից մեկը զարմացել, երբ խնամատար ընտանիքում մայրը հարցրել է, թե ինչ կուզի ուտել, ապա առաջարկել է որոշել` ձվածե՞ղ պատրաստի, թե՞ ձուն խաշի: Մանկատանն ուտում են այն, ինչ տալիս են, ընտրության հնարավորություն չկա:«Երբ տեսնում ես, որ երեխան ընտանիքում իրեն լիարժեք է զգում, ապահով է, իր մասին հոգ են տանում ու սիրում, էլ էդ 70-80 հազարի մասին չես մտածում»,- ասում է Տեր-Հովհաննիսյանը:

Նրա կարծիքով` ծրագիրը համապետական մակարդակով իրականացնելու դեպքում բավարար քանակությամբ ընտանիքներ կհավաքվեն, եթե իրազեկում կատարվի, ինչպես փորձնական ծրագրի դեպքում :

Սակայն, եթե  փորձնական ծրագրի ժամանակ ՀՕՖ-ի Երեխաների աջակցության կենտրոնը ընտանիքներին սոցիալական աշխատողի ծառայություն է մատուցել, ապա այժմ պետությունը նման ծառայություն չի մատուցում, ընդամենը ընտանիքներին սահմանված ամենամսյա գումարն է հատկացնում: Ընտանիքներն էլ, հարկ եղած դեպքում էլի ՀՕՖ-ի Երեխաների աջակցության կենտրոն են դիմում, խորհուրդ հարցնում: Տեր-Հովհաննիսյանի կարծիքով` առանց համապատասխան աջակցության և վերահսկողության` ծրագիրն ի վերջո կձախողվի:

Աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարության  ընտանիքի, կանանց և երեխաների հիմնահարցերի վարչության պետ Լալա Ղազարյանը ևս կարծում է, որ խնամատար ընտանիքի մոդելն իրեն արդարացրել է, բայց…

Խնամատար ընտանիքների թիվը, ըստ Ղազարյանի, չեն ավելացնում, քանի որ չունեն վերահսկողության հնարավորություն այդ ընտանիքներում: «Եթե երեխան հաստատությունում է, ապա նրա խնամքի կազմակերպման համար բավական ռեսուրսներ կան, վերահսկողությունն էլ տարբեր գերատեսչություններ են իրականացնում, մոնիթորինգ  է կատարվում: Խնամատար ընտանիքում վերահսկողությունը վերապահվում է համայնքին, իսկ համայնքում  դեռևս համայնքային սոցիալական ծառայությունը չունի մարդկային և  ֆինանսական ռեսուրսներ, որ ապահովի անհրաժեշտ  մոնիթորինգը և վերահսկողությունը»:

Մարգարիտա Տեր-Հովհաննիսյանի կարծիքով, սակայն, խնամատար ընտանիքի վերահսկողությունը բարդ չէ, եթե լինի համապատասխան ծառայություն. «Ասում են, որ մանկատունը բաց է, և կարող են գնալ ու տեսնել երեխայի որպիսությունը: Բայց ե՞րբ գնացիր խնամատար ընտանիք ու  չտեսար»:

Ըստ Ղազարյանի` սա չի նշանակում, որ  մերժում ենք խնամատարության ինստիտուտը, բայց մեր ազգային մտածողությանը շատ ավելի մոտ է խնամակալության ինստիտուտը:

Ընթացքի մեջ է ինտեգրացված սոցիալական ծառայություններին անցման գործընթացը: Նախատեսվում է,որ մեկ-երկու տարվա ընթացքում ծառայությունը կկայանա, այսինքն` կլուծվի համայնքի մակարդակում խնամատար ընտանիքների վերահսկողության խնդիրը: Հարցին, թե դրանից հետո արդյոք նախարարությունը կընդլա՞յնի խնամատար ընտանիքների կազմը, Ղազարյանը պատասխանում է. «Ես կարծում եմ, որ դա լուրջ մասնագիտական քննարկման խնդիր է, խնամատար ընտանիքի մոդելը զարգացման կարիք ունի մեթոդաբանության տեսակետից, օրենսդրական տեսակետից»:

Հարցին, թե ինչ օրենսդրական փոփոխությունների կարիք կա, պատասխանում է` անհրաժեշտ օրենսդրական փոփոխության:

Ինչո՞ւ պետությունը չի ցանկանում գումար խնայել

Նշենք, որ ըստ հետազոտությունների` մեկ երեխայի խնամքը մանկատանը տարեկան արժե մոտ 6 հազար դոլար, խնամքի և պաշտպանության հաստատություններում`  մոտ 3500 դոլար,  խնամատար ընտանիքում` 2500 դոլար, խնամակալ ընտանիքում` 0 դրամ:

Ներկայումս Հայաստանում գործում է 6 մանկատուն, որտեղ 718 երեխա է ապրում, երեխաների խնամքի և պաշտպանության 8 գիշերօթիկ հաստատություն, որտեղ 730 երեխաներ են գտնվում,  սոցիալական հոգածության   3 կենտրոն, որտեղ 300 երեխաներ են խնամվում, Ժամանակավոր խնամքի մեկ կենտրոն, որտեղ 13 երեխա է ապաստանել:

Խնամատար ընտանիքում երեխային մեծացնելը  պետությանը պետք է որ շահավետ լիներ, քանի որ առնվազն կրկնակի էժան է, բացի այդ, երեխան ընտանիքում է մեծանում, ինչը երեխաների իրավունքների պաշտպանության տեսանկյունից առաջնային է:

Մանկապարտեզների խնդրին  մենք անցած տարի  անդրադարձել ենք և  ներկայացրել, թե ինչ սուղ և գերծանրաբեռնված պայմաններում են նրանք գործում: Քաղաքապետարանը խոստացել էր, որ մեկ տարի հետո գուցե հագեցվածությունը խմբակներում թեթևանա վարձակալված տարածքները վերադարձվելու պարագայում: Ինչպիսի՞ն է  իրավիճակն այսօր:

Ոչ վաղ անցյալում պետական մանկապարտեզները վճարովի էին, ամսական վարձավճարը հասնում էր մինչև 7 հազար դրամի: Այն ժամանակ էլ այդ հաստատությունների դռները միշտ չէին բաց ընդունելության համար, սակայն գոնե ինչ-որ չափով ավելի հեշտ էր տնօրինության սիրահոժարությանն արժանանալ` հայկական ավանդական տարբերակի համաձայն:

Պետությունը միայն երկար տարիներ անց որոշեց ամբողջ համակարգը բարեփոխել, և հանրակրթական դպրոցների օպտիմալացման գործընթացներից հետո հերթը մանկապարտեզներին հասավ: Երևանի քաղաքապետարանի կողմից իրականացված ծրագրի համաձայն` հանրապետության բոլոր  պետական մանկապարտեզները դարձան անվճար:

      Երեխաները շատ են, մանկապարտեզները՝ քիչ

Համակարգում տեղի ունեցած բարեփոխումներն առաջացրին առաջարկի ու պահանջարկի անհամամասնություն, մանկապարտեզների գերծանրաբեռնվածության  հետևանքով բազմաթիվ երեխաների ընդունելության հարցը մատնվեց անորոշության:

Մայրաքաղաքում այսօր գործում է մոտ 162  մանկապարտեզ, որոնք ընդհանուր առմամբ բավարարում են պահանջարկի չնչին մասը: Այս պահին հերթագրված  է շուրջ 11000 երեխա, որոնց ընդունելության հարցն անորոշ ժամանակով հետաձգված է: Խնդիրն այն է, որ ներկա պահին ընդունելության հետ կապված հանգամանքները հստակ կանոնակարգված չեն, և յուրաքանչյուր տնօրեն  ընդունելության հայտ ներկայացնող ծնողներին իր պարզաբանումն է տալիս:

Ըստ գործող օրենքի` երեխայի ծնողը պետք է վաղօրոք դիմում ներկայացնի հաստատության տնօրինությանը և հերթագրի երեխային, սակայն խմբակների գերբեռնվածության պատճառով շատ տնօրեններ  հավանական են համարում երեխայի ընդունելությունը սեպտեմբերից` նոր ուսումնական տարվանից ոչ շուտ:  Բայց օրենքը ենթադրում է երեխայի ընդունելությունը կազմակերպել ամեն ամսվա աշխատանքային առաջին երեք օրերի ընթացքում: Տնօրեններից շատերի պարզաբանմամբ` թափուր խմբակներ չկան, և հագեցվածությունը հնարավորություն չի տալիս նոր ընդունելություն կազմակերպել:

Այսինքն` պետությունն իր «ուսերին առավ» մի բարդ գործընթաց` առանց երկար մտածելու: Նախապես կարելի էր ըստ առկա վիճակագրության և երեխաների մոտավոր թվաքանակի պարզել, թե արդյոք  գոյություն ունեցող մանկապարտեզներն իրենց քանակով կկարողանա՞ն բավարարել առկա պահանջարկը: Երեխաները շատ են, մանկապարտեզները՝ քիչ:

   Բարդ է ընդունելությունը, երբ այլ լծակներ չկան

Նախ, ըստ սահմանված նորմերի` յուրաքանչյուր խմբում երեխաների թվաքանակը չպետք է գերազանցի 25-ը, մինչդեռ շատ մանկապարտեզներում այդ թիվը հասնում է նույնիսկ 40-ի, երբ դժվար լուծելի է դառնում երեխաներին միաժամանակ նույն ծածկի տակ պահելու հարցը: Եթե նախկինում գոնե փոքրիկ «պարգևավճարի» միջոցով հնարավոր էր դառնում լուծել երեխային մանկապարտեզ ընդունելու հարցը, ապա այսօր նույնիսկ այդ պարագայում ոչինչ չի ստացվում:

Մի քաղաքացի` Նար Դոս փողոցի բնակիչ Մարիա Գ.-ն երկամյա որդուն մոտ մեկ տարի առաջ հերթագրել էր իր տարածքային՝ կենտրոնի մանկապարտեզներից մեկում`  հույս ունենալով, որ առաջիկա սեպտեմբեր ամսին իրեն անպայման կհիշեն ու կզանգահարեն: Սակայն տվյալ մակապարտեզից իրեն տեղեկացրին, որ իր երեխան դուրս է մնացել: Եվ դա պատճառաբանել են նրանով, որ երբ մանկապարտեզից զանգահարել են, իրենց տանը մարդ չի եղել, ուստի ստիպված են եղել այլ երեխայի ընդունել: Այս անհեթեթ պատճառը և փաստորեն  ծնողի իրավունքների ոտնահարման փաստի շուրջ որևէ գործընթաց չծավալվեց: Բնակչուհի Մարիա Գ.-ն այս կապակցությամբ նամակ է ուղարկել Երևանի քաղաքապետարան՝ հուսալով, որ առաջիկայում գոնե նրանց միջամտությամբ հնարավոր կլինի վերականգնել իր և իր մանկան իրավունքները: Սակայն նամակին առ այսօր պատասխան չի տրվել: Ինչպես երևում է, այս հարցում գործում է՝ «Ով տերով` նա զորով» վաղեմի ասացվածքը:

Երեխաների գերծանրաբեռնվածության պատճառով նույնիսկ որոշ մանկապարտեզներում ընդունելությունը դադարեցված է, ինչը, սակայն, պաշտոնապես չի հայտարարվում:

Կենտրոնի մանկապարտեզների տնօրեններից մի քանիսը զրույցի ընթացքում հայտնեցին, որ եթե իրենք բոլոր հերթագրված դիմումները բավարարեն, ապա իրենց մոտ նույնիսկ ասեղ գցելու տեղ չի գտնվի: «Ի՞նչ անեմ, հո իմ տանը չեմ տանի պահեմ, պիտի տեղ լինի, չէ՞»,- քմծիծաղով ասաց փոխտնօրեններից մեկը:

 Հուսանք, որ վերադարձված տարածքները կծառայեն իրենց նպատակին

Մինչև 2011թ. ապրիլի 1-ը մայրաքաղաքում մանկապարտեզ էր հաճախում   25 000 երեխա, իսկ անվճար դառնալուց  հետո այդ թիվը կտրուկ աճեց` հասնելով  28 370-ի:

Գերհագեցվածության հիմնական խնդիրն այն է, որ մանկապարտեզի հսկայական մասնաշենքեր և խմբասենյակներ տրված են անհատույց վարձակալման մինչև 2023 թ.: Ուստի պետությունն այս խնդրի կարգավորումը տեսնում է միայն այն պարագայում, երբ վարձակալված տարածքների ժամկետները լրանալուն պես պայմանագրերը  չերկարացվեն և վերադարձվեն: «Այդ տարածքները պետք է շահագործվեն մանկապարտեզների համար»,- մեզ հետ զրույցում վստահեցրեց  Գայանե Սողոմոնյանը՝ հավելելով, որ հաճախող երեխաների թիվը կմեծանար, եթե մինչ այս ժամանակահատվածը մանկապարտեզների տարածքները տրված չլինեին վարձակալության:

Անցած տարի Երևանի քաղաքապետարանի համապատասխան վարչությունից մեզ վստահեցրին, որ խնդիրն առաջիկայում կլուծվի, և վարձակալության հանձնված շատ մասնաշենքեր պայմանագրի ավարտից հետո այս տարի ետ կվերադարձվեն:

Նա տեղեկացրեց, որ իսկապես արդեն 87 մանկապարտեզներում  շուրջ 50 տարածք է ազատվել, որոնցում  իրականացվել են կոսմետիկ վերանորոգման աշխատանքներ, տրվել է համպատասխան գույք, և նոր երեխաներ են ընդունվել:  Գայանե Սողոմոնյանը հիշեցրեց, որ  2010-2011 թթ. 21 մանկապարտեզներում կային վարձակալված տարածքներ, որոնք մի քանի վարձակալներ ունեին: Դրանք 1990-ական թթ.՝ վարձակալության են հանձնվել թաղապետարանների կողմից և այժմ բարեբախտաբար հետ են վերադարձվել: Այս պահին հերթագրված է 11 հազար երեխա, որոնց մի մասը մանկապարտեզ հաճախելու հնարավորություն կունենա: Իսկ գերծանրաբեռնվածությունն ամռան ամիսներին որոշակիորեն կթեթևանա դպրոց հաճախող երեխաների հաշվին:

Այսօր,  ընդհանուր առմամբ, մայրաքաղաքի մանկապարտեզներ է հաճախում մոտ  32 հազար երեխա` նախորդ տարվա 27 հազարի փոխարեն, ինչը հնարավոր է եղել լուծել նոր  տարածքների ձեռքբերման շնորհիվ:

Լ. Ն

«Վերանորոգման անվան տակ պարզապես ոչնչացվում է Գանձասարի պատմական պարիսպը»,-ասում է «Հասան-Ջալալյաններ» երկրի զարգացման, մշակութային, բարեգործական հիմնադրամի ղեկավար, Հանրային խորհրդի ազգային արժեքների պաշպանության ենթահանձնաժողովի նախագահ Ժասմեն Ասրյանը, որը հունիսի 7-ին է վերադարձել Գանձասարից թարմ տվյաներով:

Այս անգամ պարսպի սալապատված հատվածներում բավականին մեծ խորշեր է նկատել, որոնք ընդհանրապես գոյություն չունեին: Իսկ թե դա ինչ նպատակով է արվել` տեղյակ չէ, նրան անհանգստացնում է երևույթը: Գանձասարը պետք է մնա անաղարտ, այնպիսին, ինչպիսին պատմականորեն հասել է մեզ:

Ասրյանը հիշեցնում է, որ դեռևս անցյալ տարվա մարտ ամսին, հիմք ընդունելով  Հանրային խորհրդի ազգային արժեքների պաշպանության ենթահանձնաժողովի առաջարկը, Գանձասարի պարսպապատման գործընթացն ուսումնասիրելու նպատակով ՀՀ և ԼՂՀ միջկառավարական ժամանակավոր հանձնաժողով ստեղծելու մասին, ՀԽ նախագահ Վազգեն Մանուկյանի կողմից նամակ էր ուղարկվել կառավարություն: Սակայն կառավարությունը պատասխանել էր, որ ԼՂՀ օրենսդրության խախտման հետևանքով պատճառված վնասները վերացնելու գործընթացին ՀՀ պետական մարմինների մասնակցությունն առաջարկվող ձևաչափով գտնում է ոչ նպատակահարմար:

Ի դեպ, նա նկատում է, որ կառավարութան պատասխանում առկա ձևակերպումը` ԼՂՀ օրենսդրության խախտում, կառավարության գնահատականն է, քանի որ իրենք երբևէ նման ձևակերպում չեն տվել:

2012 թ. հոկտեմբերին Հանրային խորհրդի համապատասխան ենթահանձնաժողովի կողմից ստեղծված մասնագիտական հանձնախումբն այցելել էր Գանձասար և տեղում ծանոթացել իրավիճակին, որից հետո ենթահանձնաժողովում կայացել էր նիստ, և միաձայն որոշվել էր, որ Գանձասարի վանական համալիրի շրջապարսպի վերջերս սալիկապատած հատվածը պետք է ապամոնտաժվի, և վերականգվի պատմականորեն մեզ հասած նախկին տեսքը:

Այդ ամենից հետո ոչինչ չի փոխվել. աալիկապատման գործընթացը շարունակվել է փուլ առ փուլ` դադարեցվելով, հետո նորից վերսկսվելով:

Այս տարի` հունիսի 21-ին, 350 մտավորականների կողմից բաց նամակ հղվեց ՀՀ և ԼՂՀ նախագահներին և Ամենայն հայոց կաթողիկոսին` խնդրելով գործուն միջամտությամբ պարտավորեցնել կառավարությանը (կառավարություններին)՝ անմիջապես հրավիրել մասնագետ հնագետների, գեոֆիզիկոսների, սեյսմոլոգների, վերականգնող ճարտարապետների ու շինարարների, պատմաբանների, հուշարձանագետների և մասնագիտորեն կազմակերպել ու սկսել շրջապարսպի երեսպատված մասի սրբատաշ քարե սալիկների հեռացման աշխատանքները՝ ապահովելով մասնագիտական խիստ հսկողություն, որից հետո վերացնել համալիրում գոյություն ունեցող թերությունները, կատարել վերանորոգման ենթակա աշխատանքներ և հուշարձանին վերադարձնել պատմականորեն անաղարտ տեսքն ու խորհուրդը՝ որպես Հայոց պատմական-ազգային-հոգևոր արժեք:

Մտավորականներն ակնկալում են դրական պատասխան: «Ընդհանրապես անհասկանալի է, թե ինչպես է այդ գործընթացն իրականանում, ինչու՞ օրենքով սահմանված կարգով չի արգելվում սալիկապատումը,- զարմանում է Ասրյանը,- չէ՞ որ ամեն մի հայ, որը գնահատում է իր նախնիներից ստացված հարուստ ժառանգությունը, պարտավոր է ամեն գնով կանխել վերանորոգման անվան տակ իրականացվող ցանկացած ոտնձգություն»:

Ջորջ Քեոշկերյանի պապը Հալեպում եղել է գորգավաճառ, հետո հայրը շարունակել է պապի գործը, սակայն 80-ականներին, երբ կառավարությունը տեղական գորգերի վաճառքը խթանելու համար արգելել է պարսկական գորգերի վաճառքը Սիրիայում, հայրը ստիպված փոխել է հորից ժառանգած գործը` զբաղվելով արծաթյա զարդերի վաճառքով:

1995 թ. Ջորջն արդեն հոր կողքին էր և երիտասարդական խանդավառությամբ ու նոր գաղափարներով անցնում է գործի` արդիականացնելով հոր բիզնեսը:

Նրանց արծաթյա զարդերը Հալեպում մեծ պահանջարկ ունեին, գործը հիանալի էր: Ջորջը նոր էր խանութը վերանորոգել ու թարմացրել, երբ երկրի ներսում սկսվեց խառնաշփոթը: Հետաքրքիրն այն է, որ անգամ այդ ժամանակ գործը շարունակում էր ծաղկել: «Ճիշտ է` մի պահ ժողովուրդը վախեցավ, քաշվեցավ, բայց ատկե վերջը վարժվեցավ. վերջիվերջո կյանքը պիտի շարունակվի` պսակ է, հարսնիք է, ծնունդ է, կնունք է…»:

Անգամ այն ժամանակ, երբ նրա խանութից 20-30 մետր այն կողմ գտնվող մի խանութ պայթեցրին, Ջորջը չմտածեց խանութը փակելու մասին: Ինչպես ասում է, այդ օրը նեղվեցին, բայց հաջորդ օրը կրկին կյանքը շարունակվեց իր հունով:

Ջորջի խանութի հարևանությամբ միշտ բախումներ էին լինում: Օրեր կային, երբ նա գնում էր խանութ, բայց զինվորները խորհուրդ չէին տալիս խանութը բացել. «Տանկեր կուգային, տանկեր կերթային, մենք էդպիսի բաներ չէինք տեսած…»,- ասում է նա:

Սակայն գնալով իրավիճակը սրվում էր, և Ջորջին մտահոգում էր ընտանիքի վիճակը` հղի կինը, չորսուկես տարեկան աղջիկն ու 85-ամյա հայրն ամեն վայրկյան կարող էին վտանգի ենթարկվել: Որոշում է նրանց տեղափոխել Հայաստան:

«Նրանց տեղափոխեցի, իսկ ես մի երկու ամիս հետո` 2012-ի հոկտեմբերին եկա, որից մեկ շաբաթ անց կինս ծննդաբերեց, իսկ տարեմուտին արդեն  օդանավակայանը փակվեց, և մնացինք հոս»:

8-9 ամիս սպասողական վիճակում անցկացնելուց հետո հասկանալով, որ Հալեպ վերադառնալ առայժմ հնարավոր չէ, Ջորջը որոշում է որևէ բան ձեռնարկել. արծաթյա զարդերի իր խանութն է բացում Ամիրյան 27 հասցեում` «Հալեպ» խանութի նույն բրենդով` «Դը սիլվեր գիֆտս» (The silver gifts): Արդեն 3 ամիս է` խանութը գործում է: Առաջխաղացում կա, բայց շատ դանդաղ: «Հալեպի պարագայում էսպես չէ, հոն ավելի դյուրին և արագ է ամեն ինչ լինում: Բնակչությունը շատ է` կես միլիոնից ավելի, և եթե 200-300 հազար մարդ էլ քովդ մտնի, բավական է: Հոս նախ բնակչությունն է քիչ, բացի այդ` սոցիալական վիճակն այն չէ»:

Այնուամենայնիվ, եթե այստեղ գործը լավ լինի, բայց Հալեպ վերադառնալ էլ հնարավոր լինի, Ջորջը կնախընտրի վերադառնալ` միաժամանակ պահելով երևանյան խանութը:

Ջորջի ընտանիքը Երևանում վարձով է ապրում, ինչը բոլոր սիրիահայերի գլխավոր խնդիրն է: Վարձով է վերցրել նաև խանութը: Մինչդեռ Հալեպում են թողել սեփական տունը, սեփական խանութը և որ ամենակարևորն է. «Մեր հաճելի կյանքը, հոն մենք շատ լավ կապրեինք, որևէ դժգոհություն չունեինք, քանի որ ամեն ձևով ազատ էինք, ամեն մարդ իր սեփական խանութն ուներ»:

Չնայած այդ դժվարություններին` Հայաստանն իրեն դուր է գալիս, Երևանն էլ շատ գեղեցիկ քաղաք է: «Բացի այդ, օրենքի տեսակետից էլ հոս լավ է: Գիտեմ, որ հիմա այս բանը հայաստանցուն ասեմ, կզարմանա, բայց իսկապես հոս ավելի օրինավոր է, քան Սիրիա: Հոն օրենքներ կան, բայց գործադրող չկա, և մարդիկ դրանից ավելի հանգիստ ու հեշտ կապրեն: Խանութդ ուզածդ վայրկյանին բաց, ուզածդ վայրկյանին գոցե, մեկը քեզի բան մը չըսեր: Հարկային դաշտ նույնպես հոն շատ հեշտ է: Բայց ինձ դուր է գալիս հոս եղած օրենքները: Եթե օրենքով աշխատես, հեչ մեկը քեզ բան մը չըսեր: Երանի լավ ըլլա, որ մնանք»:

Ջորջը Հայաստանում մի բան էլ է սիրել. մարդիկ շատ հոգատար են ծերերի ու երեխաների նկատմամբ. «Օրինակ` ճամփան պիտի կտրենք, վայրկյանեն ավտոները կկենան` համեցեք կըսեն, կամ եթե հայրս հոս պիտի գա, աստիճաններով կդժվարանա բարձրանալ, անմիջապես մեկը կմոտենա, որ օգտակար դառնա: Ես անկեղծ կըսեմ, սիրեցի Հայաստանը»:

Միակ տանջող բանն այն է, որ չեն հարմարվում ամեն ինչ թողնելու և նոր կյանք սկսելու ճակատագրի պարտադրանքին: Երբ սիրիահայ ընկերներով հավաքվում են, զրույցի հիմնական նյութը Սիրիան է` ինչ նորություն կա, ով ում հետ է խոսել, ում խանութն ինչ վիճակում է և այլն: Ջորջի խոսքով` բոլորն էլ սպասողական վիճակում են և ցանկանում են հետ գնալ իրենց ծննդավայր: Կարոտը խեղդում է. «Ամեն ատեն, որ Հալեպ բառը կլսեմ, Սիրիա բառը կլսեմ, սիրտս կնեղվի, ինչ-որ մի բան կըլլա հետս,- ասում է նա,- եթե Հայաստան գալը մեր որոշումը լիներ, դա ուրիշ բան է, բայց հիմա ես չեմ կրնար ինձի համոզել, որ պետք է մոռնամ ամեն ինչ և կյանքս շարունակեմ հոս: Ճիշտ է` Հայաստանը լավն է, վերջիվերջո մեր հայրենիքն է, բայց մեզի համար օտար տեղ է»:

Սիրտը կտոր-կտոր է լինում, երբ փոքրիկ աղջիկն է հիշում  իր տունը, իր ննջասենյակը, իր անկողինն ու իր խաղալիքները. «Հայրիկ, ե՞րբ նորից պիտի ետ երթանք,- հարցնում է փոքրիկը,- մի խոսքով` դժվար է մոռնալը, դժվար է, դժվար»:

Չնայած մի շարք դժվարություններին` Հայաստանի աթլետները շարունակում են միջազգային ներկայացուցչական մեկնարկների մասնակցել, նաև հույսեր ներշնչել: Օրերս մեր երկրի 27 մարզիկ–մարզուհիներ Սլովակիայի Բանսկա Բիստրիցա քաղաքում կարողությունները փորձեցին  Եվրոպայի 3-րդ խմբի գավաթի խաղարկության մրցաշարում և 15 երկրների հավաքականների պայքարում հանգրվանեցին 9-րդ հորիզոնականում: Հետաքրքիր է իմանալ, թե արդյոք գո՞հ է իր սաների մրցելույթներից Հայաստանի աթլետիկայի հավաքականի գլխավոր մարզիչ  Միշա Հայրապետյանը: 

– Մասնակցում էին նաև տանտերերի, Մալթայի, Բոսնիա-Հերցեգովինայի, Մոլդովայի, Չեռնոգորիայի, Իսրայելի, Վրաստանի, Ադրբեջանի, Անդորրայի, Լատվիայի, Լյուքսեմբուրգի, Ալբանիայի, Մակեդոնիայի, Եվրոպայի փոքր երկրների միացյալ հավաքականները: Մրցումների ծրագրում աթլետիկայի չորս տասնյակ մրցաձև էր: Մերոնք չմասնակցեցին միայն տղամարդկանց և կանանց ձողացատկի մրցումներին, կանանց խոչընդոտավազքին:  Ընդհանուր առմամբ մեր մարզիկները լավ մրցելույթներ ունեցան: 

– Երկու տարի առաջ Ռեյկյավիկում կայացած այս ստուգատեսում մերոնք 7-րդն էին: Ինչո՞վ է պայմանավորված նահանջը:

– Մեր լավագույն աթլետները հիմնականում դրսևորեցին իրենց կարողությունները:  Միայն նիզականետորդ Մելիք Ջանոյանը սայթաքեց: Նա այս անգամ լավ մարզավիճակում չէր և իր համար ցածր արդյունք ցույց տվեց` բավարարվելով 7-րդ տեղով` 65 մ 34 սմ: Մինչդեռ Ջանոյանը պետք է պայքարեր 1-2-րդ տեղերի համար: Մելիքը պատճառաբանեց, որ վնասվածքը խանգարում է: Ջանոյանը մասնակցել է օլիմպիական վերջին երկու խաղերին: Նրա լավագույն արդյունքն է 79 մ 12 սմ: Չի կարելի ասել, թե թիմը թուլացել էր, պարզապես մի քանի մրցաձևերում մերոնք չկարողացան իրենց լիարժեք դրսևորել: Նկատի ունեմ մարզուհիների նետումները, բացառությամբ` մրճանետման: Գնդի, սկավառակի նետումների արդյունքները ցածր էին: Մասնավորապես, այդ մրցաձևերում հանդես եկավ Աննա Շահնազարյանը և սպասելիքները չարդարացրեց: Արագավազորդ Հրանտ Եղիազարյանի մեղքով  երկու մրցաձևերում 0-ներ ունեցանք: 100 մ վազքում նա կեղծ մեկնարկ կատարեց և որակազրկվեց: 4х100 մ փոխանցավազքում էլ Հրանտը չկարողացավ փոխանցել փայտիկը, և այդ սխալի պատճառով մեր թիմը կրկին  0 ստացավ: Մարզիկն առաջին անգամ էր  միջազգային այդպիսի ներկայացուցչական մրցաշարի մասնակցում: Թերևս, նրան խանգարեց փորձի պակասը:

Իսկ մրցանակային տեղեր գրավեցին Հայաստանի չորս մարզիկներ: Նրանցից երեքը զբաղեցրին 2-րդ հորիզոնականը: Վարդան Փահլևանյանը հեռացատկեց 7 մ 74 սմ: Լևոն Աղասարյանը եռացատկում ցույց տվեց 15 մ 67 սմ: Ամալյա Շառոյանն էլ աչքի ընկավ  400 մ արգելավազքում` 1.00,50 վայրկյան: Աշոտ Հայրապետյանը 1500 մ վազքում 3-րդ էր` 8.53,14 վարկյան: Կարևոր էր, թե այս կամ այն մարզիկը քանի միավոր է բերում հավաքականին: Այս առումով առանձնացավ Շառոյանը, որը 4-րդն էր 100 մ արգելավազքում`14,35 վայրկյան: Նա իրեն լավագույն դրսևորեց նաև փոխանցավազքերում`   4х100 մ, 4х400 մ: Ամալյան թիմին բերեց 45 միավոր Վերջին մրցաձևերին հաջող մասնակցեց նաև Դիանա Խուբեսերյանը: Նա լավ հանդես եկավ 200 մ վազքում` 24,73 վայրկյան և 4-րդը ճանաչվեց: Դիանան հավաքեց 41 միավոր: 32 միավոր վաստակած Սաթենիկ Հովհաննիսյանը կարող էր ավելի բարձր արդյունք ցույց տալ, սակայն նա, հեռացատկելով 5 մ 82 սմ, գրավեց 5-րդ տեղը: Աշոտ Հայրապետյանը և Արամ Դավթյանը վաստակեցին 30 և 24 միավոր: Վերջինս հանդես եկավ 200 մ և 400 մ վազքերում, 4х100 մ, 4х400 մ փոխանցավազքերում: Սպասելիքներն ավելի մեծ էին Աղասյանից, նա մի փոքր զիջեց առաջին տեղը գրաված մարզիկին, մինչդեռ եռացատկորդի անձնական ռեկորդն է` 16 մ 33 սմ: Նրան այս տարի հետապնդում են վնասվածքները, թերևս դա էլ խանգարեց, քանի որ լիովին չէր ապաքինվել: Այժմ փորձում ենք այնպես անել, որ  նա կազդուրվի, վերագտնի լավագույն մարզավիճակը և ավելի բարձր արդյունք ցույց տա Եվրոպայի պատանեկան առաջնությունում:

Ինչևէ, առաջին տեղը գրավեց Սլովակիայի հավաքականը: Մեր սահմանակից Վրաստանի և Ադրբեջանի ներկայացուցիչները մերոնցից առաջ էին: Ադրբեջանի ներկայացուցիչները 312,5 միավորով 8-րդ տեղում են, իսկ Վրաստանի ընտրանին 338 միավորով 7-րդն է: 9-րդ հորիզոնականում հանգրվանած մեր հավաքականն ունի 301 միավոր:

 – Առջևում մերոնց ի՞նչ փորձություններ են սպասում:

– Իտալիայի Ռիեթի քաղաքում հուլիսի 16-22-ը կայանալու է Եվրոպայի պատանեկան առաջնությունը, իսկ հուլիսի 28-29-ը Բուլղարիայի մայրաքաղաք Սոֆիայում կանցկացվի Բալկանյան երկրների աթլետների ամառային առաջնությունը: Հայաստանը Բալկանյան պետությունների թվում չէ, բայց մեր երկրի աթլետիկայի ֆեդերացիայի նախագահ, Եվրոպայի ներկայիս ռեկորդակիր Ռոբերտ Էմմիյանի հեղինակության շնորհիվ, մեր մարզիկներին իրավունք է վերապահվել մասնակցելու այդ ստուգատեսին: Ի դեպ, ձմռանը մերոնք հանդես են եկել Թուրքիայի Ստամբուլ քաղաքում կազմակերպված Բալկանյան երկրների ձմեռային առաջնությունում: Հայաստանի հավաքականի մարզուհիները 5-րդ, մարզիկները` 9-րդ տեղում էին: Ցավոք, ամառային առաջնությանը թիմերով մասնակցել չենք կարող: ճիշտ է,  մեր մարզիկներին հյուրընկալելու են, հոգալու են սննդի, գիշերելու ծախսերը, սակայն ճանապարհածախսի խնդիր կա, և մեծ պավիրակությունով չենք կարող մեկնել մրցավայր: Հայաստանից  հանդես կգա 10 մարզիկ-մարզուհի: Մինչդեռ թիմային պայքարին մասնակցելու համար առնվազն պետք մրցասպարեզ հանել 25 աթլետ: Դեռ որոշված չեն այն մարզիկների անունները, որոնք կարողություններն են փորձելու այդ ստուգատեսում: Ամեն ինչ կհստակեցվի հուլիսի վերջին: Ինչ վերաբերում է Եվրոպայի պատանեկան առաջնությանը, ապա հանդես կգան նրանք, ովքեր վարկանիշ ունեն` 5 մարզիկ-մարզուհի: Հայաստանի պատիվը կպաշտպանեն Սաթենիկ Հովհաննիսյանը (հեռացատկ), Լևոն Աղասյանը (եռացատկ), Ալբերտ Մարտիրոսյանը (գնդի հրում, նիզակի նետում), Սուրեն Խաչատրյանը (սկավառակի նետում), Դիանա Խուբեսերյանը (100 մ և 200 մ վազք):

 – Սպասելիքներն ինչպիսի՞ն են:

– Եթե մեր մարզիկները ցույց տան այն արդյունքները, որոնց ի վիճակի են, ապա առնվազն երկու մրցանակակիր կունենանք:

 – Մինչև 18 տարեկան մարզիկների այդ ստուգատեսում նախկինում Հայաստանի ներկայացուցիչները մեդալներ չեն ունեցել: Հետաքրքիր է` այդպիսի լավատեսության համար ի՞նչ հիմքեր կան:

– Եվրոպայի պատանեկան առաջնությունում Հայաստանի ներկայացուցիչների լավագույն արդյունքը զբաղեցրած 4-րդ տեղն է, սակայն մերոնց  ներկայիս արդյունքները բարձր են: Հույսեր է ներշնչում Մարտիրոսյանը: Նա 6 կգ-ոց գունդը հրել է 16 մ 40 սմ: Սպասվում է, որ Իտալիայում Ալբերտն ավելի բարձր արդյունք ցույց կտա: Խուբեսերյանը 100 մ և 200 մ վազքերում լավ ցուցանիշներ ունի: Աղասյանը 16 մ 33 սմ արդյունք է ցույց տվել, որը կրկնելու դեպքում կարող է  հաջողության հայտ ներկայացնել: Խաչատրյանն էլ վերջերս Թբիլիսիում կազմակեպված միջազգային մրցումներում սկավառակը նետել էր 50 մ 50 սմ, որը նույնպես լավ արդյունք է:

 – Նախատեսվա՞ծ է ուսումնամարզական հավաք:

– Հուլիսի 6-16-ը Եվրոպայի պատանեկան առաջնության մասնակիցները Ֆրանսիայի Մարսել քաղաքում ուսումնամարզական հավաք կանցկացնեն այդ երկրի հավաքականի հետ համատեղ:

 – Փաստորեն, շարունակում է հիմնախնդիր մնալ Հայաստանում աթլետիկայի մարզաբազայի բացակայությունը:

– Աշխարհում միակ երկիրն ենք, որը չունի ժամանակակից պահանջներին համապատասխանող աթլետիկայի մարզադաշտ: Արտաշատի մարզադաշտի վազքուղիները շարքից դուրս են եկել: Այնտեղ միայն մրցումներ են կազմակերպվում:

 –Իսկ ի՞նչ են ասում մեր մարզական այրերը, որևէ մեկը մի բան խոստանո՞ւմ է անել` դրությունը շտկելու համար:

– Հայաստանի նախագահը խոստացել է, որ Երևանի «Հրազդան» մարզադաշտն աթլետիկական հատվածներ է ունենալու: Ընդ որում, ֆինանսների մի մասը տրամադրելու է Աթլետիայի միջազգային ֆեդերացիան: Մնացածը պետք է մեր միջոցներով իրականացվի:

 – Իսկ «Հայաստան» մարզական միության «Սպարտակ» մարզադաշտն ինչո՞ւ չի վերանորոգվում:

– Դա մեզանից կախված չէ: Ժամանակին Հայաստանի երկրորդ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը, մեր երկրի սպորտպետկոմի նախկին նախագահ Իշխան Զաքարյանը վստահեցնում էին, որ այդ հարցը կկարգավորվի: Ի դեպ, ՀԱՕԿ-ի նախագահ Գագիկ Ծառուկյանն էլ ասել էր, որ մեկ տարում խնդիրը կլուծվի:  Բայց  տարիներն անցել են, և ոչինչ չի փոխվել: Ի դեպ, Մալթան, որի հավաքականը մեր մրցակիցն էր օրերս կայացած մրցումներում, Հայաստանից շատ փոքր երկիր է, բայց  աթլետիկայի ժամանակակից 5 մարզադաշտ ունի: 2010-ին, երբ ադ երկրում մրցումների էինք մասնակցում, ուղղակի ապշել էինք:

 – Այդ դեպքում ի՞նչն է ստիպում մարդկանց Հայաստանում աթլետիկայով զբաղվել:

– Պարզապես` սերն այդ մարզաձևի նկատմամբ: Աթլետիկա պարապողները որոշակի մտավոր կարողություններ պետք է ունենան, իսկ գլխավորն այն է, որ այն բազային է մյուս բոլոր մարզաձևերի համար:

 – Հայաստանի աթլետիկայի ֆեդերացիան պարապողներին ապահո՞վում է մարզական գույքով, հանդերձանքով:

– Ռոբերտ Էմմիյանի ջանքերի շնորհիվ 2012-ին Ֆրանսիայից մեծ քանակությամբ մարզագույք է բերվել Հայաստան: Մարզական հանդերձանքի վիճակն ավելի բարդ է: Արդեն երեք տարի է, ինչ «Ադիդաս» ֆիրման չի աջակցում Հայաստանի ֆեդերացիային:

«Ինչպիսի՞ն է փոխհատուցում ստացող սուբյեկտների շրջանակը: Այն պետք է ընդգրկի ցեղասպանության զոհերի ժառանգների՞ն, Հայ առաքելական եկեղեցու՞ն, Հայաստանի Հանրապետությանը՞, թե՞ բոլորին միասին: Իմ խորին համոզմամբ, ցեղասպանության զոհերի ժառանգները պետք է նյութական փոխհատուցում ստանան, Հայ եկեղեցուն պետք է վերադարձվեն Թուրքիայի տարածքում հրաշքով կանգուն մնացած եկեղեցիները եւ եկեղեցապատկան հողերը, Հայաստանի Հանրապետությունը պետք է ստանա իր կորցրած տարածքները եւ այլն: Բայց այդ բոլոր պահանջները պետք է ունենան անթերի իրավական հիմնավորումներ»:

Այս խոսքերը պատկանում են Հայաստանի Հանրապետության գլխավոր դատախազին: Գլխավոր դատախազը Հայաստանի Հանրապետության բարձրաստիճան պաշտոնատարների շարքին դասվող անձնավորություն է եւ իր հայտարարությունները, որքան Էլ «իր խոր համոզումը» լինեն, չեն կարող միայն իրեն պատկանած լինել։

Գլխավոր դատախազի հայտարարության այս, գուցե աննախադեպ բաժինը ամփոփվում է  հետեւյալ կետերում.

Համահայկական պահանջատիրությունը ունի գերակա երեք ուղղություն: Առաջինը անշուշտ ցեղասպանության զոհերի ժառանգորդների ստանալիք նյութական փոխհատուցումը, երկրորդը` եկեղեցիների, վանքերի, եկեղեցապատկան հողերի ու կալվածքների պահանջը, իսկ երրորդը` տարածքների խնդիրը:

Պարզ է ուղերձը. առաջին ուղղության վերաբերյալ եղել են անհատական, որոշակի առումով հավաքական (ապահովագրական ընկերությունների դեմ հարուցված) դատեր: Խնդիրը, սակայն, միջազգային ընտանիքի կողմից Ցեղասպանության ճանաչմամբ ամրագրվող նյութական փոխհատուցումների մասին է առավելաբար այստեղ: Երկու վեհափառներն արդեն եկեղեցիների հարցով պահանջատիրական հայտարարությամբ ճշտորոշել են իրենց պահանջատիրական ուղղությունը: Հիմնականը այս դեպքում, այն է, որ առաջին անգամ է, որ նման շեշտադրմամբ է բարձրաձայնվում տարածքային կամ հողային պահանջատիրությունը: Բառերը հստակ են. փոխհատուցում ստացող «սուբյեկտների ճշտման» առաջադրանքն է, որ արծարծում է պետական այրը: Տարածքայինի դեպքում Հայաստանի Հանրապետությունն է, որ պիտի ստանա Ցեղասպանությամբ իր կորցրած տարածքները:

Այստեղ այդ տարածքների ճշտման եւ սահմանագծման խնդիրների մեջ այս հանգրվանին մտնելը այնքան կարեւոր չի թվում, որքան ըստ միջազգային օրենքի պահանջող կամ հատուցում ստացող սուբյեկտի հանգամանքի ճշտումը: Եւ, եթե զոհերի ժառանգորդների համար փոխհատուցում բառակապակցությունը տեղին է, ապա խնդրահարույց կարող է լինել տարածքայինի դեպքում փոխհատուցումը: Առնվազն հատուցում բառեզրը պետք է օգտագործել, եթե ոչ վերականգնումը: Պարզ այն տրամաբանությամբ, որ զոհի իրաւաժառանգորդը կարող է նյութական փոխհատուցում ստանալ, բայց Հայաստանի Հանրապետությունը տարածքային փոխհատուցում չի կարող ստանալ, եթե  Ցեղասպանությամբ կորսված տարածքների փոխարեն այլ տարածքներ ստանալու մասին չէ խոսքը:

Էականը ուրիշ բան է սակայն: Կարեւորը այն է, որ այլեւս Հայաստանի պաշտոնական անձնավորություններից եւ պաշտոնական առիթներից լսում ենք տարածքային պահանջատիրության, կորսված իրավունքների հատուցման առաջադրանքներ, որոնք մի քայլ անդին են ընդհանուր բանաձեւերից` պատմական բոլոր իրավունքների վերականգնումը կամ Ցեղասպանության հետեւանքներու վերացումը:

Չի բացառվում, որ տարածաշրջանային քաղաքական պայմանները, Թուրքիայի պարզած ներքին իրավիճակը կամ ռուս-թուրք հարաբերությունների ելեւէջները իրենց ազդեցությունը ունեցած լինեն նման բարձրաձայնումների վրա: Կամ ընդհանուր առմամբ շարժիչ գործոնի դեր կատարած լինեն: Կարեւորը ուղենիշերի հետզհետե հստակացումն է Երեւանի կողմից:

Գլխավոր դատախազը նաեւ այս բոլորը պայմանավորում էր պահանջատիրության անթերի իրավական հիմնավորումներով, որ ուրիշ բան չէ, եթե ոչ հատուցման իրավական թղթածրարի պատրաստության հրամայականը:

Սփյուռքի նախարարության կողմից իրավաբանների մասնագիտական համաժողովի ողջունելի ձեռնարկումը թվում է, որ գերակա այս ուղղությունների ծառայեցնելու համար է: Բոլոր նախադրյալները հուշում են, որ Երեւանը պահանջատիրության համահայկականացման առաջին քայլերն է առնում։ Եւ պատճառ չունենք չենթադրելու, որ փոխհատուցման պահանջների եւ տարածքային պահանջատիրության իրավականացման անհրաժեշտությունը միայն գլխավոր դատախազի խոր համոզումը չէ: Այլեւ ամբողջ պետությանը:

Շահան Գանտահարյան

«Ազդակ» թերթի գլխավոր խմբագիր

Աշխարհում այսօր ավելի ու ավելի է ստվարանում բուսակերների բանակը, ու շատ հայտնի մարդիկ են դառնում երդվյալ բուսակեր:
Այնուամենայնիվ, որոշ սննդաբաններ պնդում են, որ միայն միսն է օրգանիզմի համար անփոխարինելի ամինաթթուներ պարունակում: Ճի՞շտ է դա, թե՞ ոչ: Ինչպե՞ս են ապրում Հնդկաստանում, որտեղ չեն օգտագործում ո՜չ միս, ո՜չ ձուկ և ո՜չ անգամ ձու: Ինչպե՞ս են առանց այդ ՙլիարժեք սպիտակուցների՚ ապրել Պյութագորասը, Լև Տոլստոյը, Էյնշտեյնը, Բերնարդ Շոուն, Լեոնարդո դա Վինչին, Պլուտարքոսը և շատ ու շատ պատմական ու ժամանակակից դեմքեր: Ինչպե՞ս է, որ կովը, օրական իր խոտը որոճալով, մեզ ապահովում է բարձրսպիտակուցային մթերքով` կաթով: Փորձենք հասկանալ:
Մասնագետների մեծ մասը կարծում է, որ միսն է անփոխարինելի ամինաթթուներով ու B12 վիտամինով ապահովում. առանց այդ ամինաթթուների մարդը կմեռնի կամ կհիվանդանա: Այդ մասնագետները տվյալ կարծիքը փաստարկում են նրանով, որ մարդու օրգանիզմում ամինաթթուներ (սպիտակուցների աղյուսները) չեն մշակվում, բուսական սննդի մեջ նույնպես դրանք բացակայում են: Իսկ առանց B12 վիտամինի, որը, ի դեպ, միայն մսի մեջ կա, մարդը կհիվանդանա այնպիսի բարդ ու լուրջ հիվանդությամբ, ինչպիսին անեմիան է: Ուստի կարծում են, որ միսը պարտադիր սնունդ պետք է լինի:
Իրականում այդ տվյալները հնացած են. միսը սպիտակուցների լավագույն աղբյուրն էր համարվում մինչև 1950-ականները: Այսօր արդեն բազմաթիվ ուսումնասիրություններով ապացուցվել է, որ բուսական սնունդն իր արժեքով էականորեն գերազանցում է մսեղենին: Սակայն ամեն ինչի մասին` հերթով:
Շվեդիայի ու Գերմանիայի համալսարանների մասնագետները կարողացան ապացուցել, որ բանջարեղենի, մրգի, ընկուզեղենի, հատիկավորների ու սերմերի մեծ մասը սպիտակուցների լիարժեք աղբյուր են: Բացի այդ, դրանք ավելի հեշտ են յուրացվում, քան կենդանական ծագում ունեցող սնունդը: Բուսականը, ի տարբերություն կենդանականի, դիաթույներ, աճի հորմոններ, ճիճուների ձվեր, խոլեստերին, հակաբիոտիկ, գունանյութ ու տրանսգեն չի պարունակում: Չմոռանանք նաև, որ որոշ բուսամթերքներում սպիտակուցները շատ ավելի են, քան կենդանականում: Այդպիսիք են սոյան, լոբին, ոլոռը, ընկույզը, կաթնաշոռը, ոսպը, արևածաղկի ու դդմի սերմերը:
1954-ին արդեն Հարվարդի համալսարանի գիտնականները կարողացան ապացուցել, որ միայն բուսական ծագման սնունդ օգտագործողներն են ամեն օր ստանում սպիտակուցի լրիվ նորմն ու դեռ մի բան էլ ավելին: Նրանք ապացուցեցին, որ բուսակերի համար այդ նորմը չգերազանցելը նույնիսկ փոքր ինչ դժվար է: Դա 1972-ին հետազոտությամբ ապացուցեց Ֆ. Սթեարը. նա պարզեց, որ բուսակերն օրական սպիտակուցի նորմը կրկնակի է ստանում. ավելի քան 20 տարի առաջ գիտնականները պնդում էին, որ օրգանիզմին հարկավոր սպիտակուցի օրական նորմը 150 գ է, իսկ հիմա ապացուցել են, որ այն չպետք է գերազանցի 45 գ, և այդ նորմի գերազանցումը ոչ միայն անիմաստ, այլև վտանգավոր է, կարող է քաղցկեղի, պոդագրայի, գիրության, հորմոնալ խանգարման ու սիրտ-անոթային հիվանդության պատճառ դառնալ: Այն վատ անդրադարձ է ունենում նաև աշխատունակության ու մտածողության գործընթացի վրա: Յեյլի համալսարանից Իրվինգ Ֆիշերը պարզեց, որ բուսակերներն ավելի դիմացկուն են, քան իրենց մսակեր ցեղակիցները:
Աշխարհում հաշվվում է ամինաթթուների 22 տեսակ, որոնցից 8-ը համարվում են հիմնական կամ անփոխարինելի, այսինքն` օրգանիզմում ինքնուրույն չեն մշակվում ու պետք է օրգանիզմ մուտք գործեն սննդի հետ: Դրանք են իզոլեցինը, լեցինը, լիզինը, տրեոնինը,տրիպոֆանը, ֆենիլալանինը, մեթիոնինը:
Մսակերության կողմնակիցները թերահավատ են. ստացվում է, որ խոտակերները, որոնց սնունդը կարծես թե բազմազանությամբ աչքի չի ընկնում, իրենց աղքատիկ կերից կարողանում են սինթեզել ամինաթթուներ, բայց մարդը` ո՞չ: Մասնագետները պարզեցին, որ բույսերի բաղադրության մեջ այդ 8 հիմնական ամինաթթուները կան: Այլապես ինչպե՞ս կարող էր կովն առնվազն օրական 15 լ բարձր սպիտակուցային մթերք տալ:
Հիմա` B12 վիտամինի մասին, որի անբավարարությունից մարդը հիվանդանում է սակավարյունությամբ` անեմիայով: Եթե այդ վիտամինը մարդու օրգանիզմում չի մշակվում ու բույսերի մեջ նույնպես չկա, ապա որտեղի՞ց է այն հայտնվում մսի մեջ:
Պատասխանն ավելի քան պարզ է. շատ այլ օգտակար տարրերի նման, B12 է մշակում աղիքային միկրոֆլորան, ու որքան այդ ֆլորան առողջ է, այնքան արդյունավետ է մշակում օգտակար նյութեր ու այնքան արդյունավետ ենք յուրացնում բուսական սնունդը:
Իսկ երբ է խախտվում այդ միկրոֆլորան.
– Անընդհատ մսի, ձկան, ձվի օգտագործման պարագայում, ինչը նեխում է առաջացնում աղիքներում:
– Միկրոֆլորան կարող է խախտվել մեծ քանակությամբ դեղամիջոցների` հատկապես հակաբիոտիկների ընդունման դեպքում:
– Կոֆեինի, թեյի, խթանիչների ու արհեստական ծագման մթերքների մեծ քանակության դեպքում:
– Աղիքների հաճախակի լվացման հետևանքով (հոգնաներ և այլ մաքրող պրոցեդուրաներ):
– Սննդի չարաշահում, անհամատեղելի մթերքների խառնում ու, որպես հետևանք` սննդի նեխում` թույների գոյացմամբ:
– Սառը մթերքի չարաշահում:
– Թթու մթերքի չարաշահում:
Արժե նշել, որ մարդուն B12-ի չնչին քանակ է հարկավոր, ընդ որում, մարդու օրգանիզմն ընդունակ է նույն նյութը կրկնակի կիրառել: Ուստի օրգանիզմում B12-ի նորմը պահպանելու համար ընդամենը հարկավոր է չքայքայել աղիքների միկրոֆլորան: Այսինքն` հետևել առողջ ապերլակերպին:
Ասվածից չի հետևում, որ պետք է կտրուկ անցում կատարել մսակերությունից բուսակերության: Եթե համոզված եք, որ դա է ձեզ հարկավոր, ապա կարելի է աստիճանաբար, հարթ ու սահուն անցնել, որ օրգանիզմը հասցնի վերակառուցվել ու ախտածին միկրոֆլորան առողջացնել:
Շատ հայտնի մարզիկներ, գրողներ, քաղաքական գործիչներ, դերասաններ, երաժիշտներ են եղել ու հիմա էլ բուսակեր են:
Միլիոնավոր մարդկանց կուռքեր` բռնցքամարտիկներ Մուհամեդ Ալին ու Մայք Թայսոնը բուսակերներ են (բուսակեր դարձավ իր պրոֆեսիոնալ կարիերայի ավարտից հետո):
Շախմատի աշխարհի չեմպիոն Վիշվանաթան Անանդը, առանց կանոնների մարտի աշխարհի չեմպիոն Մակ Դանցիգը ևս բուսակեր են:
Դերասաններից շատերն են հրաժարվել մսից, ձկից ու ձվից. Բրեդ Փիթը, Քիմ Բեսինջերը, Ռիչարդ Գիրը, Քլին Իսթվուդը: Երգիչներից բուսակեր են Մադոննան, Չելենտանոն ու Փոլ Մաքքարթնին:
Ականավոր քաղաքական դեմքեր Աբրահամ Լինքոլնը (ԱՄՆ 16-րդ նախագահը), Բենջամին Ֆրանքլինը (նա սկսել է բուսակերությամբ, սակայն անցել է պեսկետարիանության, այսինքն` սնվելու այն ձևին, որը բացառում է տաքարյունների միսը):
Լև Տոլստոյն ու Բերնարդ Շոուն նույնպես բուսակեր էին:
Կեռաս
Լինում է կարմիր, վարդագույն, դեղին, մուգ-կարմիր, քաղցր ու հյութեղ, հաճելի համով: Պտուղն ընտրելիս ուշադրություն դարձրեք կոթունին. այն պետք է կանաչ լինի: Գերհասած պտղի կոթունը դեղին է:
Կեռաս կարելի է օգտագործել օրական մի քանի անգամ փոքր չափաբաժիններով, որպեսզի փքվածության զգացում չառաջանա: Իսկ եթե աղիների անցանելության խնդիր ունեք, ուրեմն, ավելի լավ է առժամանակ հրաժարվեք կեռասից:
Օգտակար հատկությունները. կեռասի պտուղներում մեծ քանակությամբ շաքար, կալիում, կալցիում, երկաթ, պղինձ, մանգան, յոդ ու ֆոսֆոր, С, РР, В1, В3, В6, Е, К վիտամիններ կան, ինչը կարևոր է հղիության ու կրծքով կերակրման շրջանում: Ռետինոլը պատասխանատու է բոլոր հյուսվածքների առաջացման համար` սկսած ոսկրերից, մաշկից և վերջացրած աչքի ծիածանաթաղանթով:
B1 վիտամինը մասնակցում է նյութափոխանակությանը, B6-ը` սպիտակուցների սինթեզին, խթանում է լյարդի, սրտի, գլխուղեղի աշխատանքը, РР-ն` բջիջների շնչառությունը:
Կեռասը նպաստում է արյան մակարդելիության նվազմանը և կանխարգելում թրոմբների առաջացումը: Այն օրգանիզմն ազատում է նյութափոխանակության վնասակար արգասիքներից ու խոլեստերինի ավելցուկից: Մուգ գույնի սորտն օգտակար է արյան բարձր ճնշման դեմ: Իսկ կեռասի մեջ պարունակվող անտոցիաններն ամրացնում են մազանոթները: Կեռասի պտղակոթունի եփուկը կարելի է օգտագործել որպես սրտի հիվանդությունների դարման, պտուղները խթանում են երիկամների ու լյարդի աշխատանքը, բարելավում արյան շրջանառությունը, աղիքների աշխատանքը, օգնում արթրիտի ու ռևմատիզմի ժամանակ: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել սակավարյունության դեպքում, քանի որ պտուղները պարունակում են երկաթ ու վիտամիններ: Օրգանիզմից շատ լավ դուրս է բերում խարամները, թույները, իսկ արյունից` վնասակար նյութերը:
Բարերար ազդեցություն է ունենում ստամոքս-աղիքային տրակտի հիվանդությունների դեպքում, բարելավում է մարսողությունը: Քաղցած փորին կերած կեռասը օգնում է փորկապության, փորացավի ժամանակ ու ախորժակ գրգռում: Խորհուրդ է տրվում նաև դիսբակտերիոզի դեպքում: Շաքարային դիաբետով հիվանդների համար նույնպես այն օգտակար է, քանի որ կեռասի ածխաջրերի 75%-ը հեշտ յուրացվող ֆրուկտոզա է: Պտղակոթունը կարելի է կիրառել որպես միզամուղ ու նիհարեցնող միջոց:
Հրաշալի օգնում է մաշկային զանազան հիվանդությունների դեպքում, ինչպիսիք են էկզեման, փսորիազն ու կորյակները: Կիրառում են նաև դիմակների տեսքով. հարկավոր է մեկ թ/գդալ թթվասերին ավելացնել տրորած, ճզմած կեռաս: Իսկ եթե այս խառնուրդին նաև ելակ ավելացվի, ապա, այս դիմակը կօգնի հեռացնելու մաշկի մահացած բջիջները, նեղացնել ծակոտիները: Այն նաև հրաշալի խորխաբեր միջոց է: Դրա համար հարկավոր է առանց շաքարի կոմպոտ եփել ու խմել տաք վիճակում: Իսկ հյութն օգտակար է ռևմատիզմի, փորկապության, մարսողության խանգարման դեպքում: Հարկավոր է խմել օրական մի քանի անգամ` կես բաժակ:
ժողովրդական բժշկության մեջ օգտագործվում է նաև կեռասի ծաղիկների, տերևների եփուկը, որն օժտված է հակաբորբոքային ու հակասեպտիկ հատկությամբ, կիրառվում է մրսածության ու վարակիչ հիվանդությունների ժամանակ:

Դեռևս հին ժամանակներից Հայաստանում զարգացած է եղել կաշեգործությունը: Հետագայում այն բաժանվել է ինքնուրույն արհեստների՝ կաշվի մշակում, կոշկակարություն, մագաղաթի պատրաստում:  Երևանում, ինչպես հայաբնակ մյուս վայրերում, կաշեգործությունը համարվել է ամենատարածված արհեստներից մեկը, թեև կրել է տնայնագործական բնույթ։ Կաշեգործները գոմշի և եզան կաշվից պատրաստել են ներբանացու, կովի և երինջի կաշվից՝ քոսալու, որն  օգտագործվել է՝ որպես կոշիկի երեսացու։ Կաշվի դիմացկունությունը որոշվել է հետևյալ կերպ. կաշվի նմուշի մի ծայրն անշարժ ամրացվել է հարմարանքին, իսկ մյուս ծայրից կախվել է հատուկ տարա, որում կշռաքարեր են եղել։ Դրանց քանակը որոշել է կաշվի դիմացկունությունը։

1890-ական թվականներին կաշեգործական արհեստանոցները, որոնց դաբախանա էին անվանում, կլանվում էին նույն տիպի ձեռնարկությունների կողմից։ Դրանք խոշոր արհեստանոցներ էին, բայց հիմնական գործը կատարվում էր ձեռքով։ XX դարի սկզբին Երևանում գոյություն ուներ երկու այդպիսի գործարան՝ Գաբրիելյանի և Սարգսյանի։ Խորհրդային կարգեր հաստատվելուց հետո պետականացվում են նաև այս գործարանները (աղբյուրը՝ Երևանի պատմության թանգարան):

Ցավոք, այսօր կաշեգործության երբեմնի ավանդույթներից քիչ բան է մնացել: Օրինակ` Երևանի Շահումյանի անվան կաշվի գործարանը, որը 1996 թ. սեփականաշնորհվել է և ներկայումս կոչվում է «Կաշի» ԲԲԸ, արդեն մեկուկես-երկու տարի է՝  չի գործում: Գործարանի տնօրեն Վարդան Կիրակոսյանի խոսքով` սկզբնական շրջանում գործարանն իր հզորությունների գոնե 40 տոկոսի չափով աշխատում էր: Բայց աստիճանաբար հզորությունը նվազել է և ի վերջո մարել, քանի որ գործարանը տնտեսական ներկայիս պայմաններում չի կարողանում դիմանալ Թուրքիայի և մի շարք այլ երկրների մրցակցությանը:

Բանն այն է, որ այժմ տարբեր ֆիզիկական անձինք, հավաքելով կաշվի հումքը, այն իրացնում են արտերկրում, մոտավորապես մեկ կգ կաշին՝ մեկ դոլար գնով: 2013 թ. չորս ամսվա ընթացքում Հայաստանից արտահանվել է 1464 տոննա կաշի, որից 1036-ը՝ Թուրքիա, 222-ը՝ Չինաստան, 178-ը՝ Վրաստան և 23 տոննան՝ Հնդկաստան:

Կաշվի հումքի արտահանմամբ զբաղվողները հիմնականում աշխատում են ստվերային դաշտում, խուսափում են հումքի փաստաթղթավորման գործընթացից, իսկ Երևանի կաշվի գործարանն այդ ձևով նրանցից հումք չի գնում: Եթե գնի, ապա ստիպված է փաստաթղթավորման հարցերով ինքը զբաղվել, գործընթացը ձևակերպել որպես անհայտ անձից գնում և ձեռք բերված կաշվի վրա ավելացնել ևս տասը տոկոս՝ համաձայն եկամտային հարկի մասին օրենքի: Իսկ դա, բնականաբար, կթանկացնի հումքը, և տեղի վերամշակողը կհայտնվի ոչ շահեկան դիրքերում:

Մինչդեռ արտահանողներն իրենց հումքն արտահանում են առանց որևէ տուրք վճարելու, վաճառում են բարձր գներով և մեծ շահույթներ ստանում:  Փաստորեն Հայաստանից դուրս է հանվում կաշվի գրեթե ողջ պաշարը, իսկ ոլորտի արդյունաբերությունը պարզապես անկում է ապրում:

Վարդան Կիրակոսյանը կարծում է, որ այս խնդիրը լուծելու համար նախ և առաջ կաշվի հումքի արտահանմամբ զբաղվողներին պետք է բերել հարկային դաշտ կամ ժամանակավորապես թույլ չտալ հումքն արտահանել, որպեսզի իրենք նույնպես կարողանան հումք ունենալ: Այդ կերպ կառավարությունը կաջակցի տեղի վերամշակողներին, և ոլորտը կզարգանա: Գործարանի տնօրենը երաշխավորում է նաև, որ եթե կառավարությունն աջակցի իրենց, և գործարանը սկսի աշխատել, ապա իրենք կլուծեն 300 աշխատատեղի խնդիր, պետական բյուջե մուտք կարվի մինչև մեկ միլիարդ դրամ: Ինչ վերաբերում է կոշկագործությանը, ապա դա աննախադեպ զարգացում կապրի: Կիրակոսյանը կոշկագործ է և որպես մասնագետ է դա երաշխավորում:  Նշենք, որ ներկայումս  արտերկրից տարեկան 10 մլն զույգ կոշիկ է ներկրվում Հայաստան, և եթե մի քանի կոշիկի գործարան էլ աշխատի, ապա ոչ միայն տեղական շուկան կապահովվի, այլև Հայաստանը կոշիկ կարտահանի:

Կիրակոսյանը նաև վստահեցնում է, որ գործարանի աշխատելու դեպքում իրենք տեղական շուկային կառաջարկեն դրսից ներմուծված նույն որակի կաշի` 30-40 տոկոսով ավելի էժան գնով:

Մի կարևոր հանգամանք ևս. Երևանի կաշվի գործարանն այսօր էկոլոգիական առումով լիովին անվտանգ է, որևէ վտանգավոր թափոն չի արտանետվում շրջակա միջավայր, քանի որ գործարանն ունի մաքրման թանկարժեք կայան, որը ձեռք է բերվել մոտ յոթ տարի առաջ՝ միջազգային կազմակերպություններից մեկի դրամաշնորհի և գործարանի միջոցների շնորհիվ: Այդ հսկայական ներդրումը, փաստորեն, նույնպես անիմաստ է դառնում:

Նշենք, որ դեռևս մի քանի ամիս առաջ Հանրային խորհրդի ֆինանսատնտեսական և բյուջետային հարցերի հանձնաժողովը քննարկել է այս հարցերը և դիմել կառավարությանը` առաջարկելով միջոցներ ձեռնարկել կաշվի հումքը տեղում վերամշակելու ուղղությամբ: Հանրային խորհրդի անդամ, համապատասխան հանձնաժողովի նախագահ Վազգեն Սաֆարյանի խոսքով՝ իրենք ուսումնասիրել են նաև ոլորտի այլ երկրների փորձը, մասնավորապես` Ռուսաստանի և Բելառուսի: Օրինակ` իտալացիները մի քանի տարի առաջ գնում էին Ռուսաստանի կաշվի հումքի 40 տոկոսը, հետո այն վերամշակում, և Եվրոպայում իրացվող կաշվի 60 տոկոսը իտալացիների ձեռքում էր: «Սակայն այսօր արդեն Ռուսաստանն իր մոտ արտադրված հումքը պահում է երկրում` մաքսային արգելքներ սահմանելով արտահանման համար»,- նշում է Սաֆարյանը:

Կառավարությունը Հանրային խորհրդի նամակը հասցեագրել է էկոնոմիկայի նախարարություն, որտեղ ուսումնասիրել են հարցը և առաջարկել կազմակերպել համատեղ քննարկում` հրավիրելով ոլորտի շահագրգիռ կողմերին: Հունիսի 28-ին Հանրային խորհրդում տեղի ունեցավ լայն քննարկում, որին մասնակցում էր նաև ՀՀ էկոնոմիկայի փոխնախարար Տիգրան Հարությունյանը: Նա տեղեկացրեց, որ իրենք արդեն մեկ տարի է` քննարկումներ են անում Երևանի կաշվի գործարանի հետ, որի ընթացքում նաև ուսումնասիրել են և համոզվել, որ գործարանը հագեցած է տեխնիկական նորագույն սարքավորումներով, ինչը ողջունելի է:

Ինչ վերաբերում է բարձրացված խնդիրներին, ապա փոխնախարարը հիշեցրեց, որ խորհրդային տարիների պլանային տնտեսության փոխարեն Հայաստանն այժմ ունի ազատ տնտեսություն, ազատ շուկայական հարաբերություններ և ազատ տնտեսվարող սուբյեկտներ, որոնք էլ որոշում են` կաշին արտահանե՞լ, թե՞ վաճառել տեղացի վերամշակողին: Բացի այդ, կառավարությունը որդեգրել է արտահանման ոլորտում մի քաղաքականություն, ըստ որի՝ արտահանման համար չպետք է լինեն արգելքներ և տարիֆային սահմանափակումներ:

Այնուամենայնիվ, փոխնախարարը համամիտ է հարցը բարձրացնողների հետ, ավելին, նա ուրախ է, որ տնտեսական այս կարևոր հարցն այնքան է հասունացել, որ արդեն հանրային արձագանք է գտել: Նա կարծում է, որ անհրաժեշտ է տարբերակ գտնել տեղական արտադրողին, տվյալ դեպքում` Երևանի կաշվի վերամշակման գործարանին աջակցելու և կաշվե հումքի մի մասը Հայաստանում պահելու համար, սակայն դա պետք է արվի այնպես, որ չհակասի արտահանման հետ կապված կառավարության որդեգրած քաղաքականությանը:

Ինչևէ, Հանրային խորհրդի համապատասխան հանձնաժողովն ու ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարությունը համատեղ քննարկման արդյունքում կդիմեն կառավարությանը՝ քայլեր ձեռնարկել այդ ուղղությամբ՝ հաշվի առնելով տնտեսական անհրաժեշտությունը և կաշեգործության ոլորտում Հայաստանի երբեմնի հարուստ փորձն ու ավանդույթները:

Ռուսաստանի կողմից Ադրբեջանին 1 մլրդ դոլարի  սպառազինությունների վաճառքից հետո հարց առաջացավ, թե ինչ նոր ռազմական կարողություններ ձեռք բերեց մեր հակառակորդը: Ըստ ռազմական փորձագետ Դավիթ Ջամալյանի` նոր ձեռքբերված սպառազինություններով Ադրբեջանն ակնհայտորեն պատրաստվում է կայծակնային գործողությունների: Այսինքն` ինչպես բացատրեց ռազմական փորձագետը, հայկական ուժերի զբաղեցրած մարտական գծի մի քանի հատվածներում, կենտրոնացնելով կրակային մեծ խտություններ, փորձելու են ճեղքել մեր պաշտպանական գիծն ու արագ հաջողության հասնել: Կարճ ասած` բլից կրիգով են փորձում հարցերը լուծել մեր հակառակորդները:

Այս առումով, ինչպես վերջին զարգացումներից հետո պարբերաբար սկսեց հնչել հայկական միջավայրում, Հայաստանը պետք է պատրաստվի անհամաչափ մարտական հարված հասցնելուն:

 «Հայկական «Իսկանդերներ» 

Դրա համար, ինչպես նշվում է, հայկական կողմը բավարար կրակային հզորություններ ունի` նոր ու արդիական սպառազինություններ: Բայց վերջին շրջանում սկսեցին ավելի շատ խոսակցություններ ծավալվել, ընդ որում ոչ շարքային վերլուծաբանների շրջանակներում, այլ ՊՆ-ի հետ պարբերաբար համագործակցող փորձագետների կողմից, որ ռուսական կողմը Հայաստանին ոչ թե 102-րդ ռազմաբազային, այլ հենց Հայաստանին տրամադրել է «Իսկանդեր-Մ» տեսակի օպերատիվ-տակտիկական հրթիռային համակարգեր:

«Իսկանդեր-Է» (Էքսպորտային) և «Իսկանդեր-Մ» (Ռուսաստանի անձնական կարիքների համար) օպերատիվ-տակտիկական հրթիռային համակարգերի ստեղծումը մեկնարկել է 1987 թվականից, «Միջին և փոքր հեռահարության հրթիռների պայմանագրի» շրջանակներում, երբ հակամարտության կողմ հանդիսացող երկրները հրաժարվում էին մարտական գործողությունների թատերաբեմում միջուկային զենքի կիրառումից: Այդ կապակցությամբ համակարգերը ստեղծվեցին սկզբունքորեն նոր պահանջներին համապատասխան` ապահովելու համար գերճշգրիտ կրակի հնարավորությունները, որպեսզի հրթիռները կառավարվեն թռիչքի ամբողջ ընթացքում կամ դրա գերակշիռ հատվածում` էականորեն բարձրացնելով համակարգերի ավտոմատացումը և այլն:

Դրան գումարած` համակարգը պետք է ունենար գլոբալ արբանյակային տվյալների փոխանցման` NAVSTAR նավիգացիոն համակարգ, խոցեր շարժվող ու բարձր պաշտպանունակությամբ ստացիոնար թիրախներ, տիրապետեր բարձր կրակային հզորությունների, արդյունավետորեն հաղթահարեր հակառակորդի հակաօդային և հակահրթիռային պաշտպանության համակարգերի ստեղծած արգելքները:

«Իսկանդեր»  համակարգերն այս բոլոր չափանիշներին համապատասխանում են, իսկ 2007 թ.` համակարգի առաջին փորձարկման ժամանակ արձակված հրթիռի շեղումն առաջադրված թիրախից կազմել է ընդամենը 1 մետր:

 «Իսկանդերների» նշանակությունը

Այս գերճշգրիտ շարժական օպերատիվ-տակտիկական հրթիռային համակարգերը նախատեսված են հակառակորդի մարտակարգի խորքերում տեղակայված ինչպես փոքր չափերի, այնպես էլ մեծ տարածք զբաղեցնող թիրախների խոցման համար: Որպես թիրախներ կարող են լինել կրակային խոցման տարատեսակ միջոցները` հրթիռային համակարգեր, համազարկային կրակի ռեակտիվ համակարգեր, հեռահար հրետանի, ՀՕՊ և հակահրթիռային պաշտպանության միջոցներ, օդանավակայաններում գտնվող ուղղաթիռներ ու ինքնաթիռներ, հրամանատարական կետեր ու կապի հանգույցներ, հասարակական ենթակառուցվածքների կարևորագույն օբյեկտներ և հակառակորդի տարածքում գտնվող այլ մեծ ու փոքր նշանակետեր:

Բարձր շարժունակությունն ու հրթիռների արձակման համար նախատեսված շատ կարճ ժամանակահատվածը հնարավորություն են տալիս համակարգերին լինել գործնականում անտեսանելի:

«Իսկանդեր» համակարգերի հրթիռները կոշտ վառելիքով աշխատող, մեկ իրանով` թռիչքի ամբողջ ընթացքում մարտագլխիկը իրանից չբաժանվող, կառավարվող  մանևրվող հրթիռներ են, որոնց թռիչքի ամբողջ ընթացքում հետագիծը կանխատեսելը շատ դժվար է: Հրթիռները կառուցված են «Ստելս» տեխնոլոգիայով. ունեն քիչ անդրադարձնող մակերես և անցնում են 50 կմ բարձրությամբ, ինչն էականորեն փոքրացնում է հակառակորդի կողմից այն խոցելու հավանականությունը: Հրթիռների «անտեսանելիությունն» ապահովվում է դրանց կառուցվածքի ու արտաքին մակերեսը հատուկ նյութերով ծածկված լինելու միջոցով:

Իր տեխնիկական զինվածության արդյունքում «Իսկանդեր» հրթիռները գերճշգրիտ խոցում են նշված թիրախները. շեղումների հավանականությունը 1-2 մետր է, ինչով էլ աշխարհի ոչ մի համարժեք հրթիռային համկարգ չի կարող լուծել նմանատիպ խնդիրներ:

Տարբեր տեսակի թիրախներ խոցելու համար հրթիռները կարող են «զինված» լինել 10 տարբեր տիպի մարտագլխիկներով` ոչ կոնտակտային պայթեցման բեկորային մարտական էլեմենտներով կասետային մարտագլխիկներով, կումուլյատիվ էլեմենտներով կասետային մարտագլխիկներով, ինքնանշանառվող մարտական էլեմենտներով կասետային մարտագլխիկներով, դետոնացիոն էլեմենտներով կասետային մարտագլխիկներով, բեկորա-ֆուգասային, ֆուգասա-հրկիզող, մեծ խորություններ ներթափանցող: Կասետային մարտական մասը բացվում է 900 մետրից մինչեւ 1.4 կմ ընկած բարձրության վրա, որտեղ բացված հրթիռի միջից դուրս են գալիս տարբեր տեսակի մարտական էլեմենտներն ու  սկսում են կարգավորված շարունակել թռիչքը` մինչև նշանակետեր:Դրանք ունեն ռադիոհաղորդիչներ, որոնցով հնարավոր է թիրախից ընդամենը 6-10 մետր բարձրության վրա պայթյուն իրականացնել:

Հրթիռների մեկնարկային քաշը 3800 կգ է, որից օգտակար տարողությունը` մարտական զանգվածի  քաշը` 480 կգ:

Հրթիռների արձակման համար համակարգի մեջ մտնում է  Ինքնագնաց արձակման կայանը, որը ծառայում է երկու հրթիռները պահելուն և արձակելուն: Այն տեղադրված է 8 բարձր անցունակության անվահեցերի վրա, որոնք մեծ շարժունակություն են հաղորդում համակարգերին: Կայանի քաշը 42 տոննա է, օգտակար բեռի քաշը` 19 տոննա, ասֆալտապատ ճանապարհով շարժման արագությունը` 70 կմ/ժ է, իսկ գրունտային ճանապարհով`է 40 կմ/ժ, վառելիքի պաշարը բավարար է 1000 կիլոմետր տեղաշարժվելու համար: Մարտական անձնակազմը` 3 հոգի:

Թե ինչու են «Իսկանդերները» Հայաստանի համար համարվում ստրատեգիական

«Իսկանդեր» օպերատիվ-տակտիկական հրթիռային համակարգերի հիմնական բնութագրիչներն են` տարբեր տեսակի թիրախների գերճշգրիտ խոցումը, մարտական հերթապահության անցկացման գաղտնիությունը, արագ մարտական վիճակի բերելն ու հակառակորդին հրթիռային հարվածներ հասցնելու հնարավորությունը, արձակման կայանների վրա տեղադրելիս թռիչքային հրամանների ավտոմատացված հաղորդման հնարավորությունը, հակառակորդի ակտիվ հակաքայլերի պայմաններում անգամ մարտական առաջադրանքի կատարման բարձր հավանականությունը, շահագործման բարձր կարողությունները, հրթիռների արձակման ու թռիչքի ժամանակ գործնականում անխափանությունը, մարտական բարձր անցողունակության անվավոր մեքենաների վրա արձակման կայանների տեղադրված լինելու հանգամանքով պայմանավորված` բարձր շարժունակությունը, մարտական կառավարման բարձր աստիճանը, կառավարման օղակների համար անհրաժեշտ հետախուզական տվյալների հաղորդումն անհրաժեշտ ժամանակ, ինչպես նաև շահագործման երկար ժամկետն ու հարմարավետությունը: Այս ամենը հրթիռային համակարգերը դարձնում են անգերազանցելի:

Լոկալ կոնֆլիկտների ժամանակ «Իսկանդեր» հրթիռային համակարգերը «զսպող զինատեսակներ» են, իսկ սահմանափակ  տարածքային հնարավորություններ ունեցող երկրների համար` ստրատեգիական նշանակության զինատեսակ:

Յուրաքանչյուր արձակման կայանի վրա երկուական հրթիռի առկայությունը, ինչպես նաև երկու պահեստային հրթիռներն ու վերալիցքավորման բարձր արագությունը էականորեն բարձրացնում են հրթիռային դիվիզիոնների հզորությունը, իսկ հրթիռների արձակման միջև ընկած 1 րոպե տևողությունն  ապահովում է բարձր կրակային խտություն:

Արդյունավետության տեսանկյունից, հաշվի առնելով մարտական հնարավորությունները, «Իսկանդեր-Մ» օպերատիվ-տակտիկական հրթիռային համակարգերը հավասարազոր են միջուկային զինամթերքի: Որովհետև դրանց հեռահարությունը 50-280 կմ է, հրթիռների արձակման տևողությունը` 4-16 րոպե: Ու եթե պատկերացնենք, որ 16 րոպեում կարող է մի ինչ-որ տարածքում 4 կասետային, բեկորա-ֆուգասային կամ գետնի խորքը բարձր թափանցողունակ հրթիռ ընկնել, ապա այս հրթիռների իրական նշանակությունը միանգամից ակնհայտ է դառնում: Հետաքրքիրն այն է, որ ռուսական «Իսկանդերները» մրցակից չունեն արևմտյան հրթիռների շրջանում. դրանք մեկ վայրկյանում հաղթահարում են 2 կմ հեռավորություն, իսկ գործողության ընդգրկույթը մոտ 300 կմ է: Սրան գումարած` կառավարման իներցիալ-ավտոմատ համակարգը` ГСН օպտիկական ինքնաուղղորդման համակարգով, և -50-ից +50 աստիճան եղանակային պայմաններում  աշխատելու կարողությունը և շահագործման ժամկետը` 10 տարի, որից 3 տարին` դաշտային պայմաններում:

 «Իսկանդերներին» անտեսել չի կարող նույնիսկ ԱՄՆ-ն

«Իսկանդեր» անունը, հատկապե Արևմուտքում, զգուշությամբ են արտաբերում: Չի կարելի մոռանալ, որ ամեն անգամ, երբ Ռուսատանը «զոռ է տալիս» իր «Իսկանդերներին», Արևմուտքն ուղղակի  լռում է, ինչպես եղավ Արևելյան Եվրոպայում ՆԱՏՕ-ի հակահրթիռային կայանների տեղակայմանն ի պատասխան Ռուսաստանի` Կալինինգրադում «Իսկանդերներ» տեղադրելու մասին հայտարարության դեպքում: Դրանից հետո մի անգամ էլ նման վիճակ ստեղծվեց Սիրիայում այս տարվա սկզբին, երբ Թուրքիայի սահմանին ՆԱՏՕ-ի «Patriot» հրթիռների տեղակայմանն ի պատասխան Ռուսաստանն «Իսկանդերներ» «գործուղեց» Սիրիա: Այդ ժամանակ ևս Արևմուտքն անցավ ավելի զուսպ ու զգուշավոր քաղաքականության, քանի որ բոլորն են հասկանում` «Իսկանդերը», ի տարբերություն միջուկային զենքի, արգելված զինատեսակ չէ, բայց իր արդյունավետությամբ ու մարտական նշանակությամբ հավասարազոր է միջուկային զենքի:  Մանավանդ եթե հաշվի առնենք, որ ռուսական «Իսկանդերները» նախատեսված են նաև բալիստիկ մարտագլխիկների տեղափոխման համար և ցանկության դեպքում շատ արագ կարող են սովորական հրթիռներից վերածվել միջուկային մարտագլխիկներ կրող հրթիռների:

Իսկ սրան համազոր այլ հրթիռներից աշխարհում ոչ ոք չունի: Այնպես որ, Ադրբեջանն իր T90c տանկերի շարժիչները գործի գցելուց առաջ մի լավ պետք է մտածի:

Այս աղցանը ոչ միայն համեղ է, այլև օգտակար:

Բաղադրությունը

1 մեծ գազար

180 գ պանիր

3 ձու

1 մեծ խնձոր

մայոնեզ

կանաչի, աղ ու պղպեղ:

Պատրաստման եղանակը

Խոշոր քերիչով քերել խնձորն ու ձուն կամ էլ խորանարդներով կտրատել:

Պանիրն ու գազարը մանր անցքերով քերիչով քերել, ապա բաղադրիչները շերտերով լցնել հետևյալ հերթականությամբ. մեկական  շերտ գազար, ձու, խնձոր, պանիր: Յուրաքանչյուր շերտը մայոնեզապատել, աղ ու պղպեղ ցանել ըստ ճաշակի, ապա ևս 4 շերտ ավելացնել նույն հերթականությամբ: Վրայից աղցանը զարդարել կանաչիով: