ԱՄՆ կոնգրեսական Դեյվիդ Սիսիլինն  այսօր Ծիծեռնակաբերդում իր հարգանքի տուրքը մատուցեց Ցեղասպանության անմեղ զոհերի հիշատակին: Լրագրողների հետ զրույցում ԱՄՆ կոնգրեսականը կոչ արեց Թուրքիային ճանաչել ցեղասպանությունը և ներողություն խնդրել իր կատարած ոճրագորությունների համար։

«Շատ կարևոր է, որ աշխարհը ճանաչի Հայոց ցեղասպանությունը։ Մենք կոչ ենք անում Թուրքիային անմիջապես ճանաչել Հայոց ցեղասպանությունը և ներողություն խնդրել»,-ասել է Սիսլինը։

«Մեծ պատիվ է ինձ համար այսօր այստեղ գտնվել՝ ոգեկոչելու հայ զոհերի հիշատակը։ Սա նաև հնարավորություն է հիշեցնել աշխարհին նախորդ դարում եղած պատմական իրադարձությունների մասին և երաշխավորել, որ նման ոճրագործություններ ապագայում այլևս չեն կրկնվի»,-ասաց Դեյվիդ Սիսիլինը։

ԱՄՆ կոնգրեսականը նշեց, որ իրենք հետևողականորեն բարձրացրել են ամերիկահայությանը հուզող, ինչպես նաև մարդու իրավունքներին առնչվող կարևորագույն խնդիրներ, այդ թվում` Հայոց ցեղասպանության ճանաչման և Թուրքիայի կողմից բռնագրավված քրիստոնեական եկեղեցիների ու քրիստոնյա համայնքների ունեցվածքի վերադարձի հարցերը։

Դեյվիդ Սիսիլինն այժմ ներկայացուցիչների պալատում ներկայացված Հայոց ցեղասպանության մասին «Ճշմատության և արդարության» բանաձևի աջակիցներից է։

Ղազախական «Ակտոբեի» պաշտպան Ռոբերտ Արզումանյանը վնասվածքի պատճառով հնարավոր է բաց թողնի  Ղազախստանի ֆուտբոլի առաջնության 8-րդ տուրի  «Աստանայի» հետ հանդիպումը: Այն կայանալու է ապրիլի 27-ին:

Հայաստանի ազգային հավաքականի 28-ամյա ֆուտբոլիստի ծունկը ցավում է և նա չի կարողանում լիարժեք մարզվել:

    Ինչպես նախորդ տարի, այս տարի ևս Ստամբուլի Հայդարփաշա կայարանի մոտ հավաքված բազմությունը հիշել է 99 տարի առաջ ճիշտ այդ տեղից մահվան ուղարկված 220 հայ մտավորականներին: «Ակօս»-ի հաղորդմամբ՝ հիշատակման արարողությանը մասնակցել է մոտ 50 մարդ, որոնց շարքերում եղել են նաև սփյուռքի ներկայացուցիչներ: Հավաքվածները պարզել են զոհ գնացած հայ մտավորականների լուսանկարները: Միջոցառմանը ելույթ ունեցած Հայ բարեգործական ընդհանուր միության Եվրոպայի խոսնակ Նիկոլաս Դավթյանը նշել է, որ Ստամբուլում կազմակերպված արարողություններին սփյուռքի համեմատությամբ աստիճանաբար ավելի մեծ թվով մարդիկ են մասնակցում: «Ուզում եմ շնորհակալություն հայտնել մեր պայքարին աջակցող բոլոր թուրքերին»,-ասել է Դավթյանը: Վերջինս, անդրադառնալով Էրդողանի հայտարարությանը, այն անբավարար է համարել: Հիշատակման արարողությանը մասնակցել է նաև Րաֆֆի Հովհաննիսյանը, որը Էրդողանի ուղերձն  անվանել է բառախաղ:

Գրոսմայստեր Հրանտ Մելքումյանը Ավստրալիայի Սիդնեյ քաղաքում ընթացող շախմատի միջազգային մրցաշարում կայացած երեք տուրից հետո վաստակել է 2,5 միավոր: Նա միայն կես միավորով է ետ մնում չորս առաջատարից:

Ադրբեջանի գրողների միությունում (ԱԳՄ) Թուրքիայի գրողների միության, “Երիտասարդների գիտական հետազոտությունների աջակցություն” հասարակական միության և ԱԳՄ-ի աջակցությամբ այսօր սկսվել է “Հայկական հարցը  Ադրբեջանի և Թուրքիայի ժամանակակից գրականությունում” խորագրով միջազգային գիտաժողով:

Ինչպես հաղորդում է ադրբեջանական “ԱՊԱ” գործակալությունը, ԱԳՄ-ի քարտուղար Արիֆ Ամրահօղլուն, ելույթով հանդես գալով և ադրբեջանաթուրքական քաղաքական թեզը առաջ տանելով, նշել է, որ “անհրաժեշտ է ապացուցել` ողջ պատմության ընթացքում հայկական գրականությունը զարգացել է ադրբեջանական և թուրքական գրականության ազդեցության ներքո”:

Ադրբեջանում Թուրքիայի դեսպան Իսմայիլ Ալփեր Ջոշհունն  ընդգծել է, որ “պատմական փաստերը” պետք է հասարակության ուշադրությանը ներկայացնել ոչ միայն գրականության, այլև այլ միջոցներով: “Այսօր մենք ականատեսն ենք նրան, որ “Հայաստանը և Սփյուռքը զբաղված են պատմական փաստերի կեղծարարությամբ: Ո՛չ քաղաքականությունում, ո՛չ մեր գրականությունում հայերի նկատմամբ ատելություն չի եղել: Մենք պետք է գրականությունում ներկայացնենք պատմական իրողությունները”,- գիտաժողովին հայտարարել է թուրք դիվանագետը:

 20-րդ դարի թուրքական գրականության «անդրադարձը» ցեղասպանության թեմային

 Հայտնի է, որ գրականության կարևոր խնդիրներից  մեկն է` գեղարվեստի նյութ դարձնել տվյալ պահին հասարակությանը հուզող, արդիական հարցադրումները: Համաժամանակ, հարկ է նշել, որ երկրում և հասարակության շրջանում տիրող մթնոլորտը նույնպես դերակատարություն է ունենում գրական թեմաների ընտրության խնդրում:

Հայոց ցեղասպանության հարցում Թուրքիայում տարածված ժխտողական վերաբերմունքը, փաստերի խեղաթյուրման, լռության մատնելու միտումները ամբողջությամբ արտացոլվել է ժամանակի թուրքական գրականությունում: Ավելին` հայկական թեմատիկան 20-րդ դարի թուրքական գրականությունում առավելապես «ներկայացված» է բացասական հերոսների, դավաճանների, թշնամիների կերպարների միջոցով:

Փորձենք ներկայացնել 20-րդ դարի թուրքական գրականության «անդրադարձները» Հայոց ցեղասպանության թեմային: Շատ հաճախ թուրքական արձակի լավագույն ստեղծագործություններ համարվող վեպերում մեջբերվել են ցեղասպանությանը վերաբերող ընդամենը մեկ կամ երկու նախադասություն, որով էլ սահմանափակվել է այդ «անդրադարձը»:

1915թվականին նախորդած տարիներին Օսմանյան կայսրությունում ծայր առած ազգայնամոլական հիստերիան իր արտահայտությունը գտավ նաև ժամանակի թուրքական գրականությունում:

 Պանթյուրքիստ գրողներ Զիյա Գյոքալփը (1876-1924), Մեհմեթ Էմինը (1869-1944), Հալիդե Էդիփ Ադվարը (1884-1964), Աքա Գյունդյուզը (1886-1958) իրենց ստեղծագործություններում ատելություն էին սերմանում հայերի, ընդհանրապես քրիստոնյա ազգերի ներկայացուցիչների հանդեպ:

Անցյալ դարի 30-ական թվականներից թուրքական գրականությունում ձևավորվող ձախ, սոցիալիստական ուղղվածությունը հատկապես բուռն ծաղկում ապրեց  1940-ական թվականներին: Քննադատական և սոցիալիստական ռեալիզմի ուղղության շրջանակներում ստեղծագործող, անգամ մարդկանց տարատեսակ իրավունքների պաշտպանության դիրքերից հանդես եկող, սոցիալական, սեռական անհավասարությունը քննադատող մի շարք ստեղծագործություններում հայկական խնդիրներին անդրադարձեր հազվադեպ են հանդիպում, այն էլ` հպանցիկ, ավելի հաճախ` անուղղակի: Թուրքական իրականության համար սա, միգուցե, արդարացում ուներ. պայմանները թույլ չէին տալիս կամ կար նաև անտեղյակության խնդիր: Ի դեպ, անտեղյակության խնդրին է անդրադառնում թուրք հայտնի ձախ դիրքորոշման գրող  Վեդաթ Թուրքալին:  Նա Հրանտ Դինքի հետ զրույցում, պատասխանելով վերջինիս հարցին, թե ինչու՞ թուրքական գրական ձախ շարժումը որևէ կերպ չի արձագանքել Հայկական հարցին, ասել էր.«Մեր սերունդը չգիտեր, թե ինչեր են եղել»,-  և հավելել. «Ես անձամբ Հայկական դեպքի մասին մի շարք մանրամասներ ավելի ուշ եմ իմացել»:

Անցյալ դարի թուրքական արձակի նշանավոր դեմքերից մեկը` Ֆաքիր Բայքուրթն (1929-1999) իր սերնդակից գրողներին պատասխանատվության հարցի մասին ուշագրավ դատողություններ է կատարել . «Մեր սերունդն այնպիսի մի սերունդ է, որ պատասխանատու է և՛ անցյալի, և՛ ապագայի համար… Գրողին հազարավոր մարդիկ են կարդում: Եթե քեզ հարյուր հազար մարդ է կարդում, դու ուրիշ կերպ չես կարող լինել, ուզես էլ` չես կարող: Այդ պատճառով էլ պատասխանատու ես ոչ միայն ներկայի, այլև ապագայի համար: Սա էլ բավարար չէ, անցյալի համար էլ  պատասխանատու ես: Արտերկրում ապրողները լավ գիտեն, որ նույնիսկ Օսմանյան կայսրության ղեկավարության կատարած սխալների պատասխանը մեզանից են պահանջում, Ընկե’ր, նրանք օսմանցի էին, մենք օսմանցի չենք,-չես կարող ասել: Պետք է տաս պատասխանը»,- պարզաբանել է նա:

Հայոց ցեղասպանության խնդրին անուղղակի անդրադարձների ենք հանդիպում նաև թուրքական արձակի մեկ այլ խոշոր ներկայացուցչի` Յաշար Քեմալի տարբեր ստեղծագործություններում: Օրինակ` «Աքչասազի աղաները» եռագրության կերպարներից մեկին` Մուալլիմ Ռոթեմին, գրողը հետևյալ կերպ է ներկայացնում. «Նա էր, որ գիշերվա մթին արծվի նման հարձակվում էր  այն հայերի վրա, ովքեր փորձում էին փախչել ու փրկվել: Բոլորին կտոր-կտոր անելով, կամուրջից նետելուց հետո` նրանց ոսկիները, զարդեղենը խուրջիններն էր լցնում և տանում հանձնում էր Ադանայի փաշային»: «Անձրևի թռչուն» վեպում, խոսելով հայերի լքյալ հողերի մասին, Յաշար Քեմալը նկարագրում է գավառապետի պաշտոն ստացած Իսմայիլի  և նրա մոր զրույցը պաշտոնավորման գավառ մեկնելուց առաջ: Մայրը Իսմայիլ աղային այսպես էր խրատում. «Մեկ էլ`  խնդրանքս  քեզ, որդի՛ս, եթե գնաս այդ գյուղաքաղաք, հայերից մնացած տները, դաշտերը չվերցնես: Այն բնում, որի տերը փախել է, այլ թռչուն չի կարող ապաստան գտնել: Բույն քանդողը բույն չի ունենա: Բռնության դաշտում բռնություն է աճում»:

20-րդ դարի թուրքական գրականությունը մեծապես կրել է Հայոց ցեղասպանության ժխտման, ուրացման քաղաքականության ազդեցությունը: Թուրք գրողները, մեծ մասամբ, անտեսել են Հայոց ցեղասպանության խնդիրը, իսկ նրանցից համեմատաբար առաջադեմերն այդ թեմային անդրադարձել են տողատակերում կամ ենթատեքստերում: Այնուամենայնիվ, այս մակերեսային անդրադարձներն անգամ փաստում են, որ թուրքական հասարակության տարբեր շերտերում Հայոց ցեղասպանության մասին պահպանվել են հիշողություններ, որոնք կարող են որոշակի դեր խաղալ ցեղասպանության հարցին անդրադառնալու շուրջը Թուրքիայում ստեղծված տաբուն ճեղքելու համար:

 Անկախ

 ԱՄՆ արտգործնախարարության խոսնակ Ջեն Պսակին խոսել է Թայիփ Էրդողանի երեկվա հայտարարության մասին: Նա նշել է, որ ԱՄՆ գոհունակությամբ է ընդունում Թուրքիայի վարչապետի ուղերձը, որը պատմական նշանակություն ունեցող դրական մի քայլ է:

«Մենք գոհ ենք, որ վարչապետ Էրդողանը հանրության առաջ ընդունեց 1915 թվականին հայերի ապրած ցավերը: Հավատում ենք, որ սա մի դրական նշան էր՝ ուղղված ճշմարտությունը անբողջությամբ, ճիշտ և արդար կերպով ընդունելուն: Հուսով ենք, որ հայ-թուրքական հաշտեցումը առաջընթաց կունենա»,-նշել է Պսակին:

Ջահերով երթ Արցախում`  Քարվաճառում, Ստեփանակերտում,  Մարտակերտում:

ԱՄՆ կոնգրեսի ներկայացուցիչների պալատի արտաքին հարաբերությունների նախագահ Էդ Ռոյսը Ծիծեռնակաբերդի հուշահամալիրում Եղեռնի զոհերի հիշատակին իր հարգանքի տուրքը մատուցելուց հետո, լրագրողների հետ զրույցում նշեց, որ Ցեղասպանությունը ճանաչվել է իրենց նախկին նախագահ Ռոնալդ Ռեյգանի կողմից, այդ կարևորությունը նշվել է, խնդրի մեծությունը նրա կողմից առանձնացվել է:

«Այն, որ մենք Հայաստանում ենք, արդեն վկայում է, որ մենք ճանաչում ենք Հայոց ցեղասպանությունը: Հայոց ցեղասպանության մասին ԱՄՆ դասագրքերում հիշատակված է, ամերիկացի աշակերտները տեղյակ են, թե ինչ է տեղի ունեցել: Նրանք հիշում են հայերի Ցեղասպանության, հայերի բնաջնջման մասին: Մենք այստեղ գտնվելով՝ ճանաչում և ընդունում ենք Ցեղասպանությունը»,- ասաց Էդ Ռոյսը: Կոնգրեսականը նշեց, որ իրենք Հայաստան են ժամանել, որպեսզի Հայաստանի հետ քննարկեն ավելի խորն  առևտրային և ներդրումային հարաբերությունների հնարավորությունները: Էդ Ռոյսը նշեց, որ ամերիկահայերի ջանքերով ու նրանց ներգրավմամբ պետք է կարողանան այնպես անել, որ Հայաստանն աշխարհի քարտեզի վրա առավել տեսանելի լինի ու նշանակալի տեղ զբաղեցնի:

«Մենք նաև փորձում ենք այնպես անել, որ փոխայցելությունները երկու երկրների միջև ավելի շատ լինեն, ավելի շատ գործարար կապեր հաստատվեն: Այսօր առավոտյան մենք խոսեցինք առևտրի և ներդրումների շրջանակային համաձայնագրի մասին, որը կամրապնդի առևտրային և ներդրումայյին հարաբերությունների խորացման հիմքերը»,- ասաց ԱՄՆ կոնգրեսականը` հավելելով, որ Ցեղասպանության 100-րդ տարելիցի  կապակցությամբ ԱՄՆ կոնգրեսականները մեծ պատվիրակությամբ կայցելեն Հայաստան:

Օսմանյան կառավարության կողմից իրականացրած Հայոց ցեղասպանության փաստը հիմնավորվել է, ճանաչվել ու հաստատվել է ականատեսների վկայություններով, օրեքներով, բանաձեւերով եւ բազմաթիվ նահանգների ու միջազգային հեղինակավոր կազմակերպությունների որոշումներով: 1915-23թթ. Օսմանյան կայսրությունում հայ բնակչության մասայական կոտորածները որպես նախապես ծրագրավորված ու հետեւողականորեն իրագործած ցեղասպանական ակտ որակող փաստաթղթերի ամբողջական շարքը հսկայական է:
Ստորեւ ներկայացված է Հայոց ցեղասպանությունը ճանաչած պետությունների, կազմակերպությունների, նահանգային եւ ինքնակառավարման մարմինների ու քաղաքային խորհուրդների համառոտ ցանկը:

Խորհրդարանական որոշումներ, օրենքներ եւ հռչակագրեր

Շվեդիայի խորհրդարանի բանաձեւ – 11 մարտի, 2010թ.
ԱՄՆ Ներկայացուցիչների պալատի կոմիտեի որոշումը – 4 մարտի, 2010թ.
ՄԵՐԿՈՍՈւՐ-ի խորհրդարանական լիագումար նիստի որոշումը, 19 նոյեմբերի 2007թ.
ԱՄՆ Ներկայացուցիչների պալատի կոմիտեի որոշումը – 10 հոկտեմբերի, 2007թ.
Չիլի, Սենատի որոշումը – 7 հուլիսի, 2007թ.
Արգենտինա, օրենք – 15 հունվարի, 2006թ.
Արգենտինա, Սենատի հատուկ հայտարարությունը -19 ապրիլի, 2006թ.
Լիտվա, Ասամբլեայի որոշումը – 15 դեկտեմբերի, 2005թ.
Եվրոխորհրդարանի որոշումը – 28 սեպտեմբերի, 2005թ.
Վենեսուելա, Ազգային Ասամբլեայի որոշումը – 14 հուլիսի, 2005թ.
Գերմանիա, Խորհրդարանի որոշումը – 15 հունիսի, 2005թ.
Արգենտինա, Սենատի որոշումը – 20 ապրիլի, 2005թ.
Լեհաստան, Խորհրդարանի որոշումը – 19 ապրիլի, 2005թ.
Նիդեռլանդներ, Խորհրդարանի որոշումը – 21 դեկտեմբերի, 2004թ.
Սլովակիա, Ազգային Ասամբլեայի որոշումը – 30 նոյեմբերի, 2004թ.
Կանադա, Համայնքների պալատի որոշումը – 21 ապրիլի, 2004թ.
Արգենտինա, Սենատի հռչակագիրը – 31 մարտի, 2004թ.
Ուրուգվայ, օրենք – 26 մարտի, 2004թ.
Արգենտինա, օրինագիծ – 18 մարտի, 2004թ.
Շվեյցարիա (Շվեյցարական կոնֆեդերացիա) օրենք, Ազգային խորհրդի որոշումը – 16 դեկտեմբերի, 2003թ.
Արգենտինա, Սենատի որոշումը – 20 օգոստոսի, 2003թ.
Կանադա, Սենատի որոշումը – 13 հունիսի, 2002թ.
Եվրոխորհրդարանի որոշումը – 28 փետրվարի, 2002թ.
Նորին Սուրբ Օծություն Հովհաննես Պողոս II-ի եւ Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Գարեգին II-ի Հռչակագիրը, ՀՀ Ս. Էջմիածին – 27 սեպտեմբերի, 2001թ.
Հովհաննես Պողոս II-ի աղոթքը Ծիծեռնակաբերդի հուշահամալիրում – 26 սեպտեմբերի, 2001թ.
Ֆրանսիա, օրենք – 29 հունվարի, 2001թ.
Իտալիա, Պատգամավորների պալատի որոշումը – 16 նոյեմբերի, 2000թ.
Եվրոխորհրդարանի որոշումը – 15 նոյեմբերի, 2000թ.
Ֆրանսիա, Սենատ, օրինագիծ – 7 նոյեմբերի, 2000թ.
Լիբանան, Խորհրդարանի որոշումը – 11 մայիսի, 2000թ.
Շվեդիա, Խորհրդարանի զեկույցը – 29 մարտի, 2000թ.
Ֆրանսիա, Ազգային Ասամբլեա, օրինագիծ – 28 մայիսի, 1998թ.
Բելգիա, Սենատի որոշումը – 26 մարտի, 1998թ.
Լիբանան, Պատգամավորների պալատի որոշումը – 3 ապրիլ, 1997թ.
ԱՄՆ, Ներկայացուցիչների պալատ, որոշում 3540 – 11 հունիսի, 1996թ.
Հունաստան, Խորհրդարանի որոշումը – 25 ապրիլ ի, 1996թ.
Կանադա, Համայնքների պալատի որոշումը – 23 ապրիլի, 1996թ.
Ռուսաստան, Դումայի որոշումը – 14 ապրիլի, 1995թ.
Արգենտինա, Սենատի որոշումը – 5 մայիսի,1995թ.
Եվրոխորհրդարանի որոշումը – 18 հունիսի, 1987թ.
ԱՄՆ, Ներկայացուցիչների պալատ, համատեղ որոշում 247 – 12 սեպտեմբերի, 1984թ.
Կիպրոս, Ներկայացուցիչների պալատի որոշումը – 29 ապրիլի, 1982թ.
ԱՄՆ, Ներկայացուցիչների պալատ, համատեղ որոշում 148 – 9 ապրիլի, 1975թ.
Ուրուգվայ, Սենատ եւ Ներկայացուցիչների պալատ, որոշում – 20 ապրիլի, 1965թ.
ԱՄՆ, Սենատ, որոշում 359 – 11 մայիսի, 1920թ.
ԱՄՆ, Կոնգրես, Մերձավոր Արեւելքի Նպաստամատույցի վերաբերյալ ակտ- 6 օգոստոսի, 1919թ.
ԱՄՆ, Սենատ, կից որոշում 12 – 9 փետրվարի, 1916թ.
Ֆրանսիա, Մեծ Բրիտանիա եւ Ռուսաստան, համատեղ հռչակագիր – 24 մայիսի, 1915թ.

Կազմակերպություններ
Էլլի Վիզլ հումանիտար կազմակերպություն – 9 ապրիլի, 2007թ.
Թուրքիայի Մարդու իրավունքների ասոցիացիա, Ստամբուլի մասնաճյուղ -24 ապրիլի, 2006թ.
Անցումային արդարադատության միջազգային կենտրոնի պատրաստած զեկույցը TARC-ի համար -10 փետրվարի, 2003թ.
YMCA-ի Եվրոպական դաշինք – 20 հուլիսի, 2002թ.
Եվրոպական խորհուրդ, Խորհրդարանական վեհաժողով, հռչակագիր – 24 ապրիլի, 2001թ.
Մարդու իրավունքների լիգա – 16 մայիսի, 1998թ.
Եվրոպական խորհուրդ, Խորհրդարանական վեհաժողով, հռչակագիր -24 ապրիլի, 1998թ.
Ցեղասպանագետների ասոցիացիա -13 հունիսի, 1997թ.
Քուրդիստանի պառլամենտ Դերվեյի Վելաթ – 24 ապրիլի, 1996թ.
Ամերիկայի հրեական համայնքների միություն – 7 նոյեմբերի, 1989թ.
ՄԱԿ-ի` փոքրամասնությունների պաշտպանության եւ խտրականությունների կանխարգելման ենթահանձնաժողով – 2 հուլիսի, 1985թ.
Ժողովուրդների մշտական դատարան, դատարանի որոշում -16 ապրիլի, 1984թ.
Եկեղեցիների համաշխարհային խորհուրդ – 10 օգոստոսի, 1983թ.
ՄԱԿ-ի գլխավոր ասամբլեայի որոշում – 9 դեկտեմբեր, 1948թ.
ՄԱԿ-ի ռազմական հանցագործությունների հանձնաժողովի զեկույց – 28, մայիսի, 1948թ.

Նահանգային ինքնակառավարման մարմիններ, քաղաքային խորհուրդներ
ԱՄՆ նահանգներ
Ալյասկա
Արիզոնա
Արկանզաս
Կալիֆոռնիա
Կոլորադո
Կոնեկտիկուտ
Դելավեր
Ֆլորիդա
Ջորջիա
Այդահո
Իլլինոյիս
Կանզաս
Կենտակի
Լուիզիանա
Մերիլենդ
Մասաչուսեթս
Միչիգան
Մինեսոտա
Միսսուրի
Նեբրասկա
Նեւադա
Նյու Հեմփշիր
Նյու Ջերսի
Նյու Մեքսիկո
Նյու Յորք
Հյուսիսային Կարոլինա
Հյուսիսային Դակոտա
Օհայո
Օկլահոմա
Օրեգոն
Փենսիլվանիա
Ռոդ Այլենդ
Հրվ. Կարոլինա
Թենեսի
Տեխաս
Յուտա
Վերմոնտ
Վիրջինիա
Վաշինգտոն
Վիսկոնսին

Ավստրալիա
Նոր Հարավային Ուելսի նահանգ

Արգենտինա
Կորդոբայի նահանգ
Բուենոս Այրեսի նահանգ

Կանադա
Բրիտանական Կոլումբիա
Օնտարիո (ներառյալ Տորոնտո քաղաքը)
Քվեբեկ (ներառյալ Մոնրեալ քաղաքը)

Շվեյցարիա
Ժնեւյան կանտոն
Վոդ կանտոն

Մեծ Բրիտանիա
Ուելս

Իտալիա
Բերտիոլոլի քաղաքային խորհուրդ
Ուդինեի քաղաքային խորհուրդ
Սեստո Սան Ջիովանիի քաղաքային խորհուրդ
Սալգարեդայի քաղաքային խորհուրդ
Բելլունոյի քաղաքային խորհուրդ
Հռոմի քաղաքային խորհուրդ
Մասսա Լոմբարդայի քաղաքային խորհուրդ
Մոնտանա Ֆելտրինայի քաղաքային խորհուրդ
Ջենովայի քաղաքային խորհուրդ
Թիենեի քաղաքային խորհուրդ
Կաստելսիլանոյի քաղաքային խորհուրդ
Ֆիրենցեի քաղաքային խորհուրդ
Ռավեննայի քաղաքային խորհուրդ
Ֆելտրեի քաղաքային խորհուրդ
Վենետիկի քաղաքային խորհուրդ
Իմոլայի քաղաքային խորհուրդ
Ֆաենցայի քաղաքային խորհուրդ
Պարմայի քաղաքային խորհուրդ
Սոլառոլոյի քաղաքային խորհուրդ
Վիլլաֆրանկա Պադովանայի քաղաքային խորհուրդ
Միլանի քաղաքային խորհուրդ
Պոնտե դի Պիավեի քաղաքային խորհուրդ
Կոնսելիչեի քաղաքային խորհուրդ
Լուջոյի քաղաքային խորհուրդ
Ս. Ստինո Լիվենցայի քաղաքային խորհուրդ
Կոտինյոլայի քաղաքային խորհուրդ
Ասիաոյի քաղաքային խորհուրդ
Ագաթա Սուլ Սանտեռնոյի քաղաքային
Մոնտեռֆոռտե Դ՛Ալպոնեի քաղաքային
Պադովայի քաղաքային խորհուրդ
Մոնտորսո Վիչենտինոյի քաղաքային խորհուրդ
Ֆուսինյանոյի քաղաքային խորհուրդ
Բանյակավալլոյի քաղաքային խորհուրդ
Ռոսսիի քաղաքային խորհուրդ,
Սանգուինետտոյի քաղաքային խորհուրդ,
Կամպոնոգարայի քաղաքային խորհուրդ

Աղբյուրը` www.mfa.am (ԱԳՆ պաշտոնական կայքէջ)

Հայագետ, Վենետիկի Կա Ֆոսկարի համալսարանի պրոֆեսոր Լևոն Զեքյանը Հայոց ցեղասպանության, ցեղասպանության ճանաչման, փոխհատուցման պահանջների վերաբերյալ ունի ինքնատիպ մոտեցումներ, որոնք դուրս են բոլոր կարծրատիպերից և գործընթացներն առաջ մղելու կարևոր, հստակ ուղեգծեր են: «Մեծ եղեռնի 100-ամյակ` հիշողություն և մարտահրավեր» թեմայով երևանյան հանդիպման ժամանակ կարդացած դասախոսությամբ նա անդրադարձավ հայ ինքնության ու կենցաղի մեջ ցեղասպանության նշանակությանը, հիշողության ընկալմանը, նահատակների սրբադասման կարևորությանը և անցյալի հիշողությամբ ապագայի հայացքն ուրվագծելու փորձին. «Մեծ եղեռնը հաղթանակ էր, ոչ թե մահ: Ինչպես պատերազմի ընթացքում շատերն են զոհվում, երբեմն զոհվում է բանակի կեսը: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում, հայտնի է, որ միլիոններով մարդիկ զոհվեցին, մանավանդ սովետական տարածաշրջանի ժողովուրդները, միլիոններով զոհ տվեցին և հաղթանակով դուրս եկան: Այնպես որ մահը հաղթանակի դեմ չէ, մանավանդ որ մահը կյանքի սկիզբն է: Քրիստոնյա հայրերից մեկն է ասել, որ նահատակների արյունը նոր կյանքի սերն է»:

Այս համատեքստում պրոֆեսոր Զեքյանը հայոց պատմության մեջ հայի ինքնությունը կերտող և կոփող երկու երևույթ է առանձնացնում` Վարդանանց պատերազմը և Մեծ եղեռնը: «Ես եղել և մնում եմ այն կարծիքին, որ ցեղասպանությունը մեր ինքնության և էության կենտրոնն է: Այստեղ կա երկու խորհուրդ` ողբերգական և հարության: Կարծում եմ` ժամանակն է, որ առաջինի հանդեպ մտասևեռումը դադարեցնենք: Այդ մտասևեռումն է, որ թակարդ է դարձել գործընթացի առաջմղման համար: Ես մեկ օր բժշկի էի այցելել: Երբ իմացավ, որ հայ եմ, ասաց` խեղճ հայ, խեղճ ժողովուրդ, կոտորվել է, ջարդվել է, մորթվել է: Երբ ավարտեց, ասացի` շնորհակալ եմ, դոկտոր Ձեր համակրանքի, զորակցման համար, բայց կցանկանայի նշել, որ պատմության ընթացքում միայն չենք կոտորվել, այլ բաներ ևս արել ենք: Ճարտարապետություն ունենք, որ ոչ թե հայ մարդը, այլ ռուս մեծ մտավորականը` Անատոլի Յակոբսոնը համարել է համաշխարհային քաղաքակրթության ամենացնցող երևույթներից մեկը: Մանրանկարչություն ենք ստեղծել, որ իտալացի մասնագետները, համեմատելով ժամանակակից իտալական նկարչության հետ, բարձր են գնահատել: Ասացի նաև, որր ձեռագրական ժառանգություն ենք թողել, որ հավանաբար գերազանցում է անգամ աշխարհի մեծագույն բյուզանդական կայսրության ձեռագրերին: Մարդը ափիբերան մնաց: Ես ասացի, որ իմ ազգակիցներիս սխալն է, որ չգիտեք: Ահավասիկ, այս է մտասևեռումը»: Հովհաննես Թումանյանի` 1916 թ. գրած «Հոգեհանգիստը», Լևոն Զեքյանի խոսքով, հոյակապ գլուխգործոց է, և կասկածից վեր է, որ նախորդ դարասկզբի ջարդերը Ամենայն հայոց բանաստեղծի համար ևս հայեցակարգի կենտրոնն էին:
«Հետո եկավ օտար պետությունների կողմից Հայոց ցեղասպանության ճանաչման գործընթացը: Ցեղասպանությունը ճանաչած առաջին պետությունը Ուրուգվայն էր: Ճանաչման գործընթացն, անշուշտ, կարևոր է, բայց չպետք է մտասևեռումի վերածել: Մարդակեր գազան մարդը դեռ երկար այսպես կմնա»,- Հովհաննես Թումանյանի վերջին տողն է: Այս տողը հակադրվում է հենց այն տարածված «խոսելով բացառել ցեղասպանությունների կրկնությունը» կարգախոսին: XX դարի երկրորդ կեսին տեղի են ունեցել ահավոր ցեղասպանություններ: Ինձ չափազանց տպավորել է Բիաֆրայի ցեղասպանությունը, ամեն օր 5000 մարդ էր մահանում: Հետևաբար` խոսելով խնդիրը չի լուծվի: Հարցադրումները պետք է լինեն քաղաքական: Օրինակ` ո՞վ կհամարձակվի այսօր քննադատել Սիրիայում Արևմուտքի քաղաքականությունը»:
Լևոն Զեքյանի խոսքով` Մեծ եղեռնի ամենաահավոր ծրագիրը բնօրրանից հայերին արմատախիլ անելն էր: «Այս է ահավոր, նույնիսկ հրեաների ողջակիզումն այդպես չեղավ: Իսրայելի մշակույթի օրրանը չէր: Մեծ ուրախությամբ կցանկանայի նշել ցեղասպանության քրիստոնյա նահատակների սրբադասման վերաբերյալ Մայր աթոռի որոշումը: Վեհափառ հայրապետին ասացի, որ որոշումը Աստծո մեծագույն պարգևն է մեր ժողովրդին եղեռնի 100-ամյակի կապակցությամբ,- ասաց նա:- Կարծում եմ, որ ինքնությունը չուրանալը մեծ առաքինություն է, դա է պատճառը, որ քրիստոնյա մարտիրոսներին միշտ սրբադասել են, որ իրենց մահով կապրեցնեն, հակառակ դեպքում քրիստոնեությունը կվերանար, նույնն է մեր ժողովրդի դեպքում»:
Հայագիտության սերմնացանը հայության հարություն առնող կյանքի մասին խոսում է աշխարհի տարբեր անկյուններում ու Վենետիկում իր ղեկավարած հայոց լեզվի և մշակույթի ամառային դասընթացին հրավիրված հինգ տասնյակից ավելի ուսանողներին, որոնց շարքերում լինում են ոչ միայն սփյուռքահայեր, այլև արտասահմանցիներ: Հայագիտության նվիրյալն ամեն տարի հայերենի հանդեպ սիրով է վարակում բազմաթիվ ուսանողների: Պրոֆեսոր Լևոն Զեքյանի հիմնած դասընթացն արդեն 27 տարվա պատմություն ունի: 2014-ի օգոստոսին ևս սպասվում է արտասահմանցի մեծ թվով ուսանողների մասնակցություն: Վենետիկյան դասընթացը կարևոր դեր ունի Արևմուտքում հայագետների նոր սերնդի պատրաստման գործում: Հայագիտության սերմնացանի «ծիլերն» այժմ մոլորակի առաջատար բուհերում ղեկավարում են հայագիտական ամբիոններ…

Մայա Խաչատրյան

Անկախ

Հայը հերոսների պակաս երբեք չի ունեցել: Սակայն երբեք նախահարձակ չի եղել: Բայց նրա վրիժառու բազկի հարվածը դիպուկ է, նրա դատն արդար ու հարվածը` անսասան: Հայ վրիժառության առաջին և թերևս ամենամեծ գործիչը Սողոմոն Թեհլերյանն է, որի գործն այսօրվա չափանիշներով ահաբեկչություն ու սպանություն էր, սակայն եզակի էր նրանով, որ դատավարության ժամանակ մարդասպանը զոհ էր, տուժողը` հանցագործ: Փառք Սողոմոն Թեհլերյանին ու իր գործին:

1921 թվականի մարտի 15-ին Բեռլինի Շարլոտենբուրգ թաղամասում` Հարդենբերգ փողոցում, ատրճանակից արձակված կրակոցով սպանվեց երիտթուրքական կուսակցության պարագլուխներից Թալեաթ փաշան, Հայոց ցեղասպանության թերևս գլխավոր մեղավորը: Նրան պատուհասող վրիժառուն` Սողոմոն Թեհլերյանը, չնայած հնարավորությանը, փախուստի չդիմեց, այլ հանդարտ ու սառնասիրտ հայացքով նայում էր իր զոհի դիակին, մինչև վրա հասած գերմանական ոստիկանությունը կձերբակալեր իրեն:
Ապա հետևեց երկարատև դատավարությունը, որ իր ուշադրության կենտրոնում պահեց ողջ քաղաքակիրթ աշխարհը: Դատի ժամանակ Թեհլերյանը մանրամասն պատմեց իր և իր ընտանիքի, համայն հայության ողբերգության մասին, ներկայացրեց Թալեաթին սպանելու պատճառները:
Առհասարակ, հայոց «Նեմեսիսից» զատ, Թալեաթը ևս երկու անգամ մահապատժի էր դատապարտվել: Առաջին անգամ 1915 թ. մայիսի 24-ին, Թուրքիայի դեմ պատերազմող Անգլիայի և Ֆրանսիայի ղեկավարները համատեղ հայտարարությամբ էին հանդես եկել, որ պատերազմի հաղթական ավարտից հետո հակամարդկային հանցագործությունների համար դատապարտվելու են Թուրքիայի ղեկավարները: Սակայն, անգլիական հրամանատարությունը հետագայում, ձերբակալելով Թալեաթին ու նրա գործակիցներին, ընդամենն աքսորեց Մալթա կղզի, որտեղից նրանք անգլիացիների լուռ համաձայնությամբ ճողոպրեցին:
1920 թ. Թուրքիայի կառավարությունը երիտթուրք պարագլուխներին դատապարտեց մահապատժի` Թուրքիան պատերազմի մեջ ներքաշելու և հայկական կոտորածները կազմակերպելու մեղադրանքով: Սակայն այս դատավճիռն էլ կյանքի չկոչվեց:
1921 թ. հունիսի 2-ին Թեհլերյանի դատավարության դատավորը կարդաց վճիռը: Հայությունը ցնծության մեջ էր: Սողոմոն Թեհլերյանին գերմանական դատարանն անպարտ ճանաչեց և ազատ արձակեց:
Դատավոր – Հանցավո՞ր է ամբաստանյալ Սողոմոն Թեհլերյանը` ծնված 2 ապրիլի, 1896 թվականին, ի Բագառիճ, թրքահպատակ և հայ բողոքական, 1921 թվականի մարտի 15-ին Շարլոտենբուրգում մի մարդու` Թալեաթ փաշային սպանելու համար:
Ատենակալ – Պատվով ու խղճով վկայում եմ երդվյալների որոշումը` Ոչ:
Թեհլերյանի դատապաշտպանի գործն իր վրա էր վերցրել Քիլի համալսարանի օրենսդրության պրոֆեսոր, դոկտոր Թեոդոր Նիմայերը, որ փայլուն կատարեց իր գործը: Դատարանում որպես վկա հանդես եկավ նաև գերմանացի հասարակական գործիչ, հոգևորական Յոհաննես Լեփսիուսը, որի ցուցմունքներն էապես ազդեցին Թեհլերյանի դատավարության արդյունքների վրա: Որպես վկա հանդես եկան նաև թուրք գեներալ Շերիֆը, դոկտոր Նիպագեն, որ Հալեպի գերմանական ռեալական դպրոցի ավագ ուսուցիչ էր, իսկ դատախազը Գերմանիայում հայտնի Գոլնիկն էր: Գեներալ Շերիֆը դատի ժամանակ հասարակ թուրք ժողովրդի անունից ներողություն խնդրեց Թեհլերյանից ու հայությունից` իր երկրի կառավարության իրականացրած մեծ ոճրի համար: Դատավարությունից հետո գերմանական մամուլը պահանջեց դատ հարուցել Թուրքիայում 1912-15 թթ. Գերմանիայի դեսպան Հանս Վանգենհայմի դեմ՝ հայերի կոտորածների ժամանակ նրա հանցավոր լռության և գերմանական կառավարության անգործության համար:
Սողոմոն Թեհլերյանը ծնվել է 1897 թ. ապրիլի 2-ին Արևմտյան Հայաստանի Էրզրումի նահանգի Դարանաղի գավառի Ներքին Բագառիճ գյուղաքաղաքում` շինական Խաչատուրի և բողոքական քահանայի դուստր Հնազանդի ընտանիքում: Պատանի Սողոմոնը նախնական կրթությունը ստացել է հենց հայրենի գյուղում: Շատ չանցած` նա տեղափոխվում է Երզնկա քաղաք և ուսումը շարունակում տեղի Կենտրոնական վարժարանում, որն էլ ավարտել է 1912 թ. և տեղափոխվելով Թիֆլիս` ուսումը շարունակել Ներսիսյան դպրոցում:
1913 թ. Սողոմոն Թեհլերյանը տեղափոխվում է Սերբիա սովորելու: Սակայն այնտեղ երկար չի մնում: Առաջին համաշխարհային պատերազմը սկսվելուն պես Սողոմոնը վերադառնում է հայրենիք ու զինվորագրվում կամավորական շարժմանը: Նա մտնում է հայկական կամավորական առաջին գունդ և մասնակցում մարտերին զորավար Անդրանիկի հրամանատարությամբ: 1918 թ. մարտերից մեկի ժամանակ նա վիրավորվում է ու տեղափոխվում Թիֆլիս, ապա` Հյուսիսային Կովկաս` կազդուրվելու:
Վրա հասած արհավիրքը` Հայոց մեծ եղեռնը, Սողոմոնին զրկեց ողջ ընտանիքից ու հարազատներից: Ինքը` Սողոմոնը, փրկվում է ցեղասպանությունից` պատսպարվելով ծանոթ քրդի ընտանիքում: Նրանց բազմամարդ` 85 հոգանոց գերդաստանը համարյա իսպառ կոտորվեց: Արհավիրքից փրկվեց միայն երեք հոգի:
1919 թ. Սողոմոն Թեհլերյանը դառնում է ՀՀ բանակի հատուկ ստորաբաժանման անդամ: Նա անդամագրվեց Շահան Նաթալու նախաձեռնած «Նեմեսիս» վրեժի գործողությանը, որի նպատակը Հայոց ցեղասպանության մեղավորներին պատժելն էր: Այդ նպատակով 1919 թ. Թեհլերյանն ընկերների հետ մեկնում է Կոստանդնուպոլիս:
«Նեմեսիսի» հանձնարարությամբ Թեհլերյանն ընկերների հետ սկսում է Թալեաթի որոնումները: Շուտով լուր է հասնում, որ ոճրագործը Բեռլինում է: Թեհլերյանը շտապում է Գերմանիայի մայրաքաղաք: Երկար որոնումներից հետո, վերջապես հայտնաբերում է Թալեաթին: Կենդանաբանական այգու մոտակայքում զբոսնելիս նա պատահաբար լսում է ինչ-որ մեկի արտաբերած փաշա բառը: Շրջվելով` տեսնում է Հայոց ցեղասպանության գլխավոր կազմակերպչին: Ապա Թեհլերյանը հետևում է Թալեաթին ու գտնում նրա բնակության վայրը: Թալեաթի սպանության ծրագիրը արագ կազմվում է:
Դարանակալելով ոճրագործին տան մոտ` նա սպասում է նրա վերադարձին: Շուտով երևում է Թալեաթը: Թեհլերյանը մոտենում է հետևի կողմից, բարձր արտասանում նրա անունը: Ոճրագործը շրջվում է: Սարսափը նրա վերջին զգացումն էր, որ Թալեաթն ապրեց: Դիմահար կրակոցով Թեհլերյանը տապալում է թուրքին: Չնայած հնարավորություն կար փախուստի դիմելու, նա լուռ կանգնում է իր զոհի կողքին: Սողոմոն Թեհլերյանի դատավարությունը պետք է հայության ցասումի ու երիտթուրքերի դատապարտման դատավարությունը դառնար:
Դատի ժամանակ նա հենց այդպես էլ ասաց, որ փախուստի չի դիմել, որպեսզի ողջ աշխարհն իմանա ճշմարտությունը: Նա հերքեց նաև դատախազի` իր ահաբեկիչ լինելու մեղադրանքը, ասելով, որ ահաբեկիչը կատարում է մի փոքր խմբավորման կամքը, իսկ ինքը իրականացրել է ողջ հայության ցանկությունը և վրեժը:
Թալեաթին պատուհասելուց և դատավարությունից հետո. հերոսը մինչ 1945 թ. բնակություն հաստատեց Հարավսլավիայում` Սերբիայի մայրաքաղաք Բելգրադում` Դելմատինսկա փողոցում: Պատերազմի ավարտից հետո մինչ կյանքի մայրամուտը նա բնակություն հաստատեց ԱՄՆ-ի Ֆրեզնո քաղաքում:
Մեծ հայորդին հոգին ավանդեց 1960 թ. մայիսի 23-ին:

ԱՄՆ կոնգրեսի ներկայացուցիչների պալատի արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովի ավագ անդամ Էլիոթ Էնգելն այսօր Ծիծեռնակաբերդի հուշահամալիրում լրագրողների հետ զրույցում ասաց, որ թեև իրենց հանձնաժողովում տարբեր կուսակցությունների ներկայացուցիչներ են ընդգրկված, սակայն Հայոց ցեղասպանության հարցում բոլորը միասնական են:

«Բազմիցս բանաձևեր են ընդունվել, ամերիկյան ժողովուրդը ճանաչում է այս ցեղասպանությունը, և կարծում եմ՝ Թուրքիան ևս պետք է ընդունի այս փաստը»,- ասաց նա:

ԱՄՆ կոնգրեսականը շեշտեց, որ ԱՄՆ-ում կա ակտիվ ու կենսունակ ամերիկահայ համայնք, և ամերիկահայերը պարբերաբար բարձրաձայնում են խնդրի մասին: Էլիոթ Էնգելը նշեց, որ իրենք այսօր Հայաստանում են որպես բարեկամ`  հայ ժողովրդին իրենց զորակցությունը ու համերաշխությունը հայտնելու:

«Եթե նայում ենք դեպի առաջ, դեպի ապագա, պետք է նաև ընդունենք անցյալի փաստերը, այս ցեղասպանության փաստը չենք կարող չընդունել»,- ասաց ԱՄՆ կոնգրեսականը:

  Թուրքիայի արտգործնախարար Ահմեդ Դավութօղլուն, ելույթ ունենալով թուրքական մեջլիսի բացման 94-րդ տարելիցի կապակցությամբ, անդրադարձել է վարչապետ Թայիփ Էրդողանի հայտարարությանը, որով նա «ցավակցում էր» հայ ժողովրդին: Դավութօղլուն նշել է, որ Էրդողանի ուղերձը վերջին 4,5 տարում Թուրքիայի վարած քաղաքականության բնական արդյունքն է կամ դրա մի մասը: «Պատմությունը սև ու սպիտակ չէ: Բոլորը պետք է ցուցաբերեն ցավերը կիսելու բարյացկամություն: Հուսով եմ, որ մեր պարզած ձեռքը օդում չի մնա: Թուրքիան քաղաքական ճնշումների ներքո ոչ մի հայտարարություն չի անի: Սա մի կոչ էր, որը, հուսանք, անպատասխան չի լինի»,-հայտարարել է Դավութօղլուն:

Նիդեռլանդներում բնակվող ադրբեջանցիները բողոքի ակցիա են կազմակերպելու այդ երկրի քաղաքներից մեկում Հայոց ցեղասպանությանը նվիրված հուշարձանի բացման դեմ, նշված է Բենիլյուքսի ադրբեջանցիների կոնգրեսի հայտարարությունում, հաղորդում է ադրբեջանական “Թրենդ” գործակալությունը:

Ըստ տեղեկության` Բենիլյուքսի ադրբեջանցիների կոնգրեսը հանդես է եկել Ալմելո քաղաքում Հայոց ցեղասպանությանը նվիրված հուշարձանի բացման վերաբերյալ հայտարարությամբ: Համաձայն դրա` ադրբեջանցիները բողոքում են, որ հոլանդական քաղաքներից մեկի քաղաքապետարանը թույլ է տվել հայկական հուշարձան կանգնեցնել, որը, ըստ նրանց, Հայոց ցեղասպանությանն է նվիրված լինելու:

Բենիլյուքսի ադրբեջանցիների կոնգրեսը կոչ է արել բոլոր թյուրքական ժողովուրդներին մասնակցել հուշարձանի բացման դեմ բողոքի ակցիային:

Նախագահ Սերժ Սարգսյանն այսօր Հայոց ցեղասպանության 99-րդ տարելիցի կապակցությամբ այցելել է Ծիծեռնակաբերդ, հարգանքի տուրք մատուցել Մեծ եղեռնի զոհերի հիշատակին՝ ծաղկեպսակ դրել հուշակոթողին և ծաղիկներ խոնարհել անմեղ զոհերի հիշատակը հավերժացնող անմար կրակի մոտ: