Հայաստանում գրանցված են ու գործում են մի քանի տասնյակ քաղաքական կուսակցություններ:  Սրանք նորմալ գործունեության համար պետք է ունենան որոշակի միջոցներ` դրամ, գույք, մարդկային ռեսուրս:   Եվ միշտ էլ հետաքրքիր է իմանալ, թե կուսակցությունները, հատկապես` խորհրդարանականներն ու նրանք, որոնք առավել հայտնի են հասարակության շրջանում, ինչ ֆինանսական, գույքային ռեսուրսների են տիրապետում, ինչ գումարներ են ծախսում և ծախսո՞ւմ են արդյոք: 

Մոտ 7 տասնյակ կուսակցություններից շատ քչերն են բյուջետային ֆինանսավորում ստանում

Այսիպիսով` ՀՀԿ-ն 2012 թ., ըստ հայտարարագրած միջոցների ու ծախսերի, ունեցել է 362 մլն 890 հազար դրամ անդամավճարներից գոյացած միջոցներ, 1 մլն 500 հազար դրամ անհատների նվիրատվություններ, 150 հազար դրամ իրավաբանական անձանց նվիրատվություններ, 29 մլն 530 հազար դրամ օրենքով նախատեսված կարգով ստացված բյուջետային ֆինանսավորում և 21 մլն 40 հազար դրամ օրենքով չարգելված այլ աղբյուրներից դրամական մուտքեր: Հանրագումարում ՀՀԿ-ն ունեցել է 442 մլն 11 հազար դրամ հայտարարագրված ֆինանսական միջոցներ: Այս գումարներից կուսակցությունը վճարել է 150 մլն 572 հազար դրամ ֆիզիկական անձանց աշխատավարձերի, չօգտագործված արձակուրդների փոխհատուցման և նպաստների տեսքով, 40 մլն 204 հազար դրամ սոցվճարումներ է կատարել, 4 մլն 840 հազար դրամ տարածքի վարձակալության համար է վճարել, 21 մլն 995 հազար դրամ ծախսել է կոմունալ վճարումների, 13 մլն 101 հազար դրամ` հարկեր-տուրքերի համար: Եվս 1 մլն 5 հազար դրամ ՀՀԿ-ն ծախսել է գույք ձեռք բերելու համար և 122 մլն 327 հազար դրամ` ներկայացուցչական ու անհատույց տրված ակտիվների համար: Ընդհանուր առմամբ`կուսակցության ծախսերը կազմել են 354 մլն 44 հազար դրամ: Բացի այդ, ՀՀԿ-ն ունեցել է նաև 273 մլն 364 հազար դրամ արժողությամբ անշարժ և 197 մլն 988 հազար դրամ արժողությամբ շարժական գույք, ինչպես նաև 1 մլն 5 հազար դրամ արժողությամբ օդորակիչ, ջրի սառեցման սարք, հեռախոսներ ու աթոռներ:

ԲՀԿ-ն 2012 թ. համար հայտարարագրել է 58 մլն 106 հազար դրամ դրամական մուտքեր, որից 17 մլն 511 հազար դրամ` օրենքով նախատեսված կարգով բյուջետային ֆինանսավորումից: Կուսակցությունը 2012 թ. կատարել է 49 մլն 173 հազար դրամի ծախսեր: Հատկանշական է, որ կուսակցությունը անշարժ գույք չի հայտարարագրել, ասել է թե` չունի: ԲՀԿ-ի շարժական գույքի արժեքն էլ, ըստ հայտարարագրի, կազմել է 7 մլն 316 հազար դրամ:

ՕԵԿ-ը, ըստ լրացված հայտարարագրի, 2012 թ. ունեցել է 16 մլն 710 հազար 900 դրամ, որից 4 մլն 33 հազար 400 դրամը ստացել է բյուջետային ֆինանսավորումից: Կուսակցությունը ծախսել է 15 մլն 719 հազար 600 դրամ, և մնացորդը կազմել է 991 հազար 300 դրամ: ՕԵԿ-ն ունի նաև 31 մլն 302 հազար դրամի անշարժ և 2 մլն 920 հազար դրամի շարժական գույք:

ՀՅԴ-ն 2012 թ. ունեցել է 1 մլն 110 հազար դրամ մնացորդ նախորդ տարվանից, ևս 48 մլն 900 հազար դրամ գոյացել է անդամավճարներից, 6 մլն 740 հազար 900 դրամ բյուջետային ֆինանսավորմամբ է ստացել և 3 մլն 200 հազար դրամ` օրենքով չարգելված այլ աղբյուրներից: Կուսակցության դրամական միջոցները, ընդհանուր առմամբ 2012 թ.կազմել են 58 մլն 840 հազար 900 դրամ: Կուսակցության ծախսերը կազմել են 59 մլն 634 հազար 900 դրամ: Կուսակցությունն ունի նաև 663 մլն 820 հազար դրամ արժողությամբ անշարժ և 35 մլն 404 հազար դրամ արժողությամբ շարժական գույք:

ՀԱԿ կուսակցությունը տարեսկզբին նախորդ տարվանից ունեցել է 13 հազար 200 դրամ մնացորդ, ստացել է 2 մլն 928 հազար 900 դրամ օրենքով նախատեսված բյուջետային ֆինանսավորում ՀԱԿ դաշինքի համար: Կուսակցության ընդհանուր դրամական միջոցները կազմել են 5 մլն 259 հազար 700 դրամ` ըստ հայտարարագրի: Տարվա ընթացքում կուսակցությունը ծախսել է 3 մլն 65 հազար 900 դրամ գումար, մնացորդը կազմել է 2 մլն 207 հազար դրամ: Կուսակցությունը տիրապետում է նաև 55 մլն 848 հազար 975 դրամ արժողությամբ անշարժ գույքի, իսկ շարժական գույք չի հայտարարագրել:

«Ժառանգություն» կուսակցության մնացորդը 2012 թ. տարեսկզբին եղել է 927 հազար դրամ և 4 հազար ԱՄՆ դոլար: Տարվա ընթացքում կուսակցությունն ունեցել է 8 մլն 490 հազար դրամ ֆիզիկական անձանց նվիրատվություն, որից 1 մլն 176 հազար դրամը նվիրաբերել է Րաֆֆի Հովհաննիսյանը, բյուջեից էլ ստացել է 4 մլն 387 հազար դրամ: «Ժառանգության» ընդհանուր դրամական միջոցները եղել են 30 մլն 53 հազար դրամ, որից կուսակցությունը ծախսել է 26 մլն 359 հազար դրամը` մնացորդում թողնելով 4 մլն 610 հազար դրամ և 4 հազար ԱՄՆ դոլար գումար: Կուսակցությունն անշարժ գույք չի հայտարարագրել, իսկ շարժական գույքի արժեքը կազմել է 8 մլն 542 հազար դրամ:

Հետաքրքիր է, օրինակ, Հայկ Բաբուխանյանի գլխավորած ՍԻՄ կուսակցության ներկայացրած հայտարարագիրը, ըստ որի` կուսակցությունն ունի 8163 անդամ, որոնցից գանձել է 816 հազար 300 դրամ անդամավճար: Եվս 5 մլն 100 հազար դրամ կուսակցությունը ստացել է «Իրավունք մեդիա» ՍՊԸ-ից, որը հրատարակում է «Իրավունք» թերթը: Կուսակցությունն ընդամենն ունեցել է  6 մլն 309 հազար 600 դրամ և ևս 393 հազար 300 դրամ մնացորդ է ունեցել նախորդ տարվանից: Ծախսել է 6 մլն 104 հազար 700 դրամը: Կուսակցությունը հայտարարագրել է 52 մլն 400 հազար դրամ արժողությամբ անշարժ գույք, իսկ շարժական գույք չի հայտարարագրել:

Առավել հետաքրքիր է մեծահարուստ Գուրգեն Արսենյանի ղեկավարած ՄԱԿ կուսակցության հայտարարագիրը: Պարզվում է` կուսակցության ունեցած ամբողջ 8 մլն 550 հազար 800 դրամ միջոցներից 7 մլն 32 հազար 400 դրամն անցյալ տարվանից մնացած գումար է, իսկ 1 մլն 464 հազար 900 դրամը կուսակցությունը ստացել է բյուջետային ֆինանսավորմամբ: Եվ ընդամենը 53 հազար 500 դրամն է կուսակցությունը այլ` օրենքով չարգելված աղբյուրներից «հայթայթել»: Այդ ամբողջ «հարստությունից» էլ կուսակցությունը ծախսել է 2 մլն 895 հազար 100 դրամ, այնպես որ, դեռ 5 մլն 655 հազար 700 դրամ էլ մնացել է 2013 թ. համար: Հետաքրքիր է նաև, որ որևէ անշարժ կամ շարժական գույք կուսակցությունը չի հայտարարագրել:

Ստեփան Դեմիրճյանի գլխավորած ՀԺԿ-ն նախորդ տարի ունեցել է 2 մլն 8 հազար 800 դրամ դրամական միջոցներ, որից 1 մլն 625 հազար դրամը գոյացել է անհատների նվիրատվություններից, իսկ մնացած 366 հազար 100 դրամը ստացել է պետբյուջեից: Կուսակցության ծախսերը կազմել են 1 մլն 989 հազար 600 դրամ: ՀԺԿ-ն հայտարարագրել է 9 մլն 312 հազար 600 դրամ արժողությամբ անշարժ գույք, իսկ շարժական գույք չի հայտարարագրել:

Տարվա ընթացքում 540 հազար դրամ մուտքեր է ունեցել Պետրոս Մակեյանի «Ժողովրդավարական հայրենիք» կուսակցությունը, որից 290 հազար դրամը գոյացել է անդամավճարներից, իսկ 250 հազար դրամը` ֆիզիկական անձանց նվիրատվություններից: Իր ստացած ամբողջ գումարը կուսակցությունը ծախսել է, անշարժ կամ շարժական գույք էլ չի հայտարարագրել:

1 մլն 347 հազար դրամ ունեցել է Արամ Հարությունյանի «Ազգային համաձայնությունը», որը նույնպես բյուջետային ֆինանսավորում չի ստացել: Կուսակցության ծախսերը կազմել են 1 մլն 226 հազար դրամ: Ըստ հայտարարագրի, այս կուսակցությունը ևս որևէ շարժական կամ անշարժ գույք չունի:

Բյուջետային «առատ» ֆինանսավորում է ստացել Արտաշես Մամիկոնովիչի «Ազգային միաբանությունը», որի 1 մլն 569 հազար դրամ միջոցներից 1 մլն 232 հազար դրամը ստացվել է բյուջետային ֆինանսավորմամբ, 10 հազարը` այլ աղբյուրներից և 326 հազար էլ իրավաբանական անձի կողմից նվեր է ստացել: 1 մլն 236 հազար դրամը «Ազգային միաբանությունը» ծախսել է: Կուսակցությունն ունի նաև 49 մլն 822 հազար դրամի անշարժ գույք, իսկ շարժական գույք չունի:

Վազգեն Մանուկյանի ղեկավարած ԱԺՄ-ն նախորդ տարի բյուջետային ֆինանսավորում չի ունեցել, 3 մլն 389 հազար դրամ միջոցների մուտք է ունեցել ֆիզիկական անձանցից, և նախորդ տարվա մնացորդի հետ միասին կուսակցության հաշվին եղել են 3 մլն 429 հազար 500 դրամ դրամական միջոցներ: Եղած միջոցներից կուսակցությունը ծախսել է 3 մլն 322 հազար 400 դրամը, իսկ 107 հազար 100 դրամ էլ մնացորդ է ունեցել: Կուսակցությունը անշարժ գույք չի հայտարարագրել, բայց ունեցել է 391 հազար 900 դրամի շարժական գույք:

Պարույր Հայրիկյանի գլխավորած ԱԻՄ-ն էլ նախորդ տարի ունեցել է 794 հազար 800 դրամ դրամական միջոց, բյուջետային ֆինանսավորում չի ստացել, ծախսել է 637 հազար 800 դրամ, հայտարարագրել է 909 հազար դրամ արժողությամբ շարժական գույք` 500 հազար դրամանոց 1 ավտոմեքենա և 409 հազար դրամ արժողությամբ 3 համակարգիչ և 1 ֆաքս: ԱԻՄ-ը նույնպես անշարժ գույք չի հայտարարագրել:

ՀԿԿ-ն 2012 թ. ունեցել է 1 մլն 284 հազար դրամ, որից 127 հազար դրամը գոյացել է անդամավճարներից և 1 մլն 25 հազարը` մուտքի վճարներից, ծախսել է 1 մլն 248 հազար դրամ: Երբեմնի միակ ու ամենահարուստ կուսակցությունը որևէ շարժական կամ անշարժ գույք չի հայտարարագրել:

2012 թ. համեմատաբար «հարուստ» կուսակցություններից է եղել Արամ Գասպարի Սարգսյանի ղեկավարած դեմոկրատական կուսակցությունը` իր հաշվին ունենալով 9 մլն 224 հազար 400 դրամ: Այս կուսակցությունը բյուջետային ֆինանսավորում չի ունեցել, ծախսերն էլ կազմել են 9 մլն 225 հազար 700 դրամ: Որևէ անշարժ կամ շարժական գույք կուսակցությունը չի հայտարարագրել:

Ընդամենը 240 հազար դրամ է հայտարարագրել ՍԴՀԿ-ն, որից ծախսել է 207 հազար դրամը: Ավանդական ու երբեմնի հարուստ այս կուսակցությունը ևս որևէ անշարժ կամ շարժական գույք չի հայտարարագրել:

Խոսրով Հարությունյանի Քրիստոնեա-դեմոկրատական միությունն այս տարի հայտարարագրել է 4 մլն 428 հազար դրամ միջոցներ, որից միայն 108 հազար դրամն անդամավճարներից են գոյացել, իսկ 4 մլն 320 հազար դրամն իր կուսակցությանն է նվիրաբերել Խոսրով Հարությունյանը: Գումարներն ամբողջությամբ կուսակցությունը ծախսել է: Նախկին վարչապետ ու ԱԺ նախագահի ղեկավարած կուսակցությունը անշարժ կամ շարժական գույք չունի:

Ամենաուշագրավներից է, թերևս, «Ազատ դեմոկրատներ» կուսակցության հայտարարագիրը` զրոյական: Այսինքն` կուսակցությունը մուտքային միջոցներ չի ունեցել, որևէ գումար չի ծախսել, որևէ անշարժ կամ շարժական գույքի չի տիրապետում:

Նման «կարգավիճակում» են նաև Տիգրան Կարապետիչի «Ժողովրդական» և Դավիթ Հակոբյանի «Մարքսիստական» կուսակցությունները, որոնք որևէ եկամուտ, ծախս, անշարժ կամ շարժական գույք չեն հայտարարագրել:

Մի խոսքով` ընդհանուր եզրակացություն կարելի է անել, որ Հայաստանի կուսակցությունները հիմնականում աղքատ են, ակտիվ ծախսային ծրագրեր չեն իրականացնում: Բայց զարմանալի է այն հանգամանքը, որ նման ցածր ակտիվություն են ցուցաբերում նաև բյուջետային «չաղ» ֆինանսավորում ստացող կուսակցությունները ևս: Ու եթե «աղքատ» կուսակցությունները դեռ հասկանալի է` միջոցներ չունեն ակտիվ ծախսային ծրագրերի համար, ապա հարց է առաջանում` որտե՞ղ ու ի՞նչ ծրագրերի վրա են ծախսում իրենց միջոցները «հարուստ» կուսակցությունները: Մի անհասկանալի բան էլ կա` ինչո՞ւ են Հայաստանում գործում այսքան կուսակցություններ,  եթե նույնիսկ մեկ դրամի շարժ չեն կարողանում ապահովել:

2014 թ. հունվարի 1-ից երկրում ծրագրվում է պարտադիր կարգով կուտակային կենսաթոշակային համակարգ ներդնել: Դրանում կներառվեն 1974 թ. հունվարի 1-ից հետո ծնված բոլոր քաղաքացիները: Նախատեսվում է, որ 2014 թ. պարտադիր կուտակային կենսաթոշակային համակարգի կանցնի Հայաստանի մոտ 260 հազար քաղաքացի:

 Նոր համակարգը, ինչպես հավաստիացնում են դրա «ճարտարապետները», ավելացնում է պարտադիր կուտակային  բաղադրիչը, որով ապագա կենսաթոշակառուն կձևավորի իր կենսաթոշակի չափը: Այսինքն` յուրաքանչյուր աշխատակից ամեն ամիս իր կուտակային հաշվին պետք է ներդնի իր չհարկված աշխատավարձի 5%-ը, ևս 5%, բայց ոչ ավելի, քան 25 հազար դրամ այդ հաշվին պետք է փոխանցի նաև պետությունը:

Քաղաքացիներն իրենց կենսաթոշակային միջոցները չեն կարող տնօրինել մինչև 63 տարեկանը լրանալը, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ նրանք ժամկետից շուտ դառնան անաշխատունակ կամ լքեն Հայաստանը` հրաժարվելով ՀՀ քաղաքացիությունից և այլն:

Ինչպես արդեն գիտենք, այս «բարեփոխումները» հասարակության լայն զանգվածների մեջ առաջացրին դժգոհությունների մեծ ալիք: ԱԺ ԲՀԿ, ՀՅԴ, ՀԱԿ և «Ժառանգություն» կուսակցությունները, ինչպես նաև մի շարք անկախ պատգամավորներ հանդես եկան այս նոր օրենսդրական փաթեթի դեմ, իսկ քաղաքացիական հասարակությունն ինքնակազմակերպվեց ու ստեղծեց «Ընդդեմ պարտադիր կենսաթոշակային վճարումների» նախաձեռնությունը: Բայց ինչպես երկուշաբթի օրը կառավարությունում կայացած մամլո ասուլիսի ժամանակ նշեց կառավարության աշխատակազմի ղեկավար, նախարար Վաչե Գաբրիելյանը, ամեն դեպքում 2014 թ. հունվարի 1-ից պարտադիր կուտակային կոնսաթոշակային համակարգը կսկսի գործել:

Ինչ է սպասում մինչև 40 տարեկան ՀՀ քաղաքացիներին

Այն քաղաքացիները, որոնց վրա տարածվում է 2014 թ. հունվարի 1-ից ուժի մեջ մտնող պարտադիր կուտակային կենսաթոշակային համակարգը, մինչև փետրվարի 20-ը պետք է ընտրած լինեն իրենց կուտակված կենսաթոշակային միջոցների կառավարչին: Այս պահի դրությամբ ակտիվների ընդամենը երկու այդպիսի կառավարիչներ են դիմել ԿԲ  լիցենզիա ստանալու` ֆրանսիական «Amundi»-ն ու գերմանական «Talanx»-ը:

«Բանակցություններ են վարվել ևս 5-7 ընկերությունների հետ, բայց վերջնական լիցենզիա ստանալու հայտով դիմել են հենց այս ընկերությունները: Աշխատանքային առումով այս ընկերություններն արդեն պատրաստ են աշխատանքներին, զուտ իրավական-տեխնիկական խնդիրներ են մնացել, որոնք առաջիկայում կլուծվեն»,- լրագրողներին հայտնել էր Դավիթ Սարգսյանը:

Իսկ ԿԲ-ի փոխնախագահ Ներսես Երիցյանը պարզաբանել է, թե ինչու  է ընտրվել փետրվարի 20 ժամկետը. որովհետև մեր վճարման ցիկլն այնպիսին է, որ հունվար ամսվա հարկային վճարումները կատարվում են մինչև փետրվարի 20-ը: Այսինքն` ՀՀ քաղաքացիները երեք ամիս ժամանակ ունեն ընտրելու կուտակային կենսաթոշակային համակարգով իրենց կուտակած միջոցների` ակտիվների կառավարչին. մինչև փետրվարի 20-ը ներառյալ: Իսկ եթե քաղաքացին մինչ այդ չկարողանա ինքնուրույն ընտրություն կատարել, ապա  նրա փոխարեն դա կանի համակարգչային ծրագիրը` նրան ընդգրկելով որևէ կառավարչի ամենացածր ռիսկեր ունեցող փաթեթի մեջ:

Այս երկու ընկերություններն ունեն 3-ական փաթեթներ` ցածր ռիսկայնությամբ, ցածր բայց կայուն եկամուտ ապահովող, միջին ռիսկայնությամբ, բայց մի քիչ ավելի բարձր եկամուտ ապահովող և բարձր ռիսկայնությամբ ու բարձր եկամուտներ ապահովող: Քաղաքացիներն էլ, ինչպես նշեց Վաչե Գաբրիելյանը, տարին մեկ անգամ անվճար կարող են փոխել իրենց կենսաթոշակային հաշվի կառավարչին ու փաթեթը:

Հայաստանում ապագա թոշակները կկազմեն աշխատավարձերի 40%-ը, ինչպես նշում է աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարար Արտեմ Ասատրյանը:

«Այս գործակիցը  հիմնված է 30 տարվա ստաժի և 63 տարեկանում թոշակի անցնելու ենթադրության վրա: Գործող մոդելներով ձևավորվել էին և՛ կենսաթոշակային տարիքը, և՛ ապագա թոշակի չափը»,- ասել է նախարարը:

Իսկ ամենամյա կենսաթոշակային կուտակումները, ինչպես նշում է ֆինանսների նախարար Դավիթ Սարգսյանը,  կկազմեն 100-150 մլն դոլար: Ըստ կառավարության` նոր կենսաթոշակային համակարգի գոյության առաջին 5 տարիներին կուտակումները կկազմեն 800 մլն դոլար:

Ըստ հաստատված կարգի` կենսաթոշակային ֆոնդերը կարող են իրենց կողմից կառավարվող միջոցների 40%-ը տեղադրել արտասահմանյան ակտիվներում, իսկ 60%-ը` Հայաստանի ներսում:

Սա, ինչպես ժամանակին նշում էր տնտեսագետ, ԱԺ նախկին պատգամավոր Արա Նռանյանը ֆինանսների նախկին փոխնախարար Վարդան Արամյանի հետ բանավեճում, նշանակում է Հայաստանից ոչ միայն մարդկային, հումքային և այլ կարևորագույն ռեսուրսների արտահանում, այլև փողի արտահանում, և Հայաստանը դառնում է կանխիկ փող արտահանող երկիր: Այն ժամանակ Վ. Արամյանը հերքում էր այդ տեսակետը: Իսկ այժմ կառավարությունն ինքն է  նշում, որ այդ փողերը կարտահանվեն, և փորձում է պարզաբանել ԿԲ փոխնախագահ Ներսես Երիցյանի բերանով. «Դա բնական ապահովագրություն է` արժութային տատանումների նկատմամբ: Իսկ երկրորդ պատճառն այն է, որ բաժնետոմսերի շուկան պետք է դեռ զարգանա  Հայաստանում, իսկ դրսում կան բարձրակարգ բաժնետոմսեր, որոնք բարձր եկամուտներ կարող են ապահովել` այդ ակտիվների կառավարման տեսակետից»:

Կառավարությունը հավատացնում է, թե կուտակված կենսաթոշակները չեն կորչի

Բայց հարց է առաջանում` ի՞նչ կլինի, երբ ակտիվի կառավարիչը սնանկանա. «Ոչինչ. ակտիվի մեկ այլ կառավարիչ կգա, արժեթղթերը կփոխանցվեն նրան, ու նորից գործառույթները կկատարվեն»,- այս հավաստիացումն էլ տալիս է Վաչե Գաբրիելյանը:

Որպեսզի քաղաքացիների փողերը ավելի ապահով լինեն ֆինանսական շուկաներում ու չկորչեն, կան նաև սահմանափակումներ, թե մեկ թողարկողի մոտ ու մեկ երկրում որքան ակտիվներ կարող են կուտակվել. մի գործիքում այդ սահմանափակումը 10-20%-ից ավելի կուտակումն արգելելն է, իսկ մյուս գործիքում` 5%-ը:

Ի՞նչ պետք է լինի այն դեպքերում, երբ մարդը կուտակել է բավականին միջոցներ, բայց մինչև կենսաթոշակային տարիքի հասնելը վախճանվել է, կամ երկարակյաց է ու ավելի շատ փող պետք է ստանա, քան հասցրել է կուտակել իր կյանքի ընթացքում:  Չօգտագործված գումարները, նշում են կառավարության ներկայացուցիչները,  կվերադարձվեն ժառանգներին, իսկ եթե քաղաքացիները երկարակյաց լինեն, ապա կշարունակեն ապահովված ապրել, քանի որ դա համարվում է  հիմնադրամի ռիսկերից մեկը:

Բայց ամեն ինչ այդքան հեշտ, պարզ ու միանշանակ չէ: ԱԺ ՀԱԿ խմբակցության պատգամավոր, ՀՀ նախկին վարչապետ Հրանտ Բագրատյանն էլ օրերս լրագրողներին այս հարցի կապակցությամբ ներկայացրեց իր դիտարկումները:

«Ինչպես ԱՊՊԱ-ի դեպքում էր, այս անգամ էլ պարտադիր ձևն ընտրվեց: Եթե պարտադիր գումար պետք է գանձեք, ապա ինչո՞ւ պետական ֆոնդեր չեք ստեղծում ու դրանցում կուտակում գումարները: Այսինքն` կառավարությունը պարտադրում է քաղաքացիներին գումարներ փոխանցել իրենց ընկերոջ գրպանը»,- նշել է Հրանտ Բագրատյանը:

«Ընդդեմ կենսաթոշակային 5 տոկոս պարտադիր վճարի» նախաձեռնությունն էլ է կարծում, որ պարտադիր կուտակային կենսաթոշակային համակարգի մասին օրենքը դրական կողմ չունի: Նախաձեռնության անդամ Հայկ Ավետիսյանը հիշեցնելով, որ համակարգի ներդրումից հետո 1974-ից հետո ծնված ՀՀ քաղաքացիները կստանան 6.6-13%-ով պակաս աշխատավարձ, նշում է, որ ուժի մեջ մտնելուց հետո օրենքը սարսափելի հետևանքներ կունենա: «Մարդիկ կստանան ցածր աշխատավարձեր, իսկ ծերության օրոք, իբր, կստանան երիտասարդ տարիներին կուտակած իրենց գումարները, բայց թե ումից և ինչպես` հայտնի չէ: Հայաստանից ավելի զարգացած տնտեսություններ ունեցող երկրներում, ինչպես, օրինակ` Ռուսաստանում և Արգենտինայում, կենսաթոշակային նմանատիպ օպերատորներից մեկը սառեցրել է գործընթացը, մյուսը` սնանկ հայտարարվել»,- ասել է նա լրագրողներին:

Հասկանալու համար այս հարցերի պատասխանները, հիշենք, որ կառավարության անդամների ներկայացմամբ` կուտակային կենսաթոշակային ֆոնդերի` Հայաստանին ամենամոտ տարբերակները ներդրել են Սլովակիան, Էստոնիան, Չիլին, լատինաամերիկյան էլի մի քանի երկրներ և այլն: Ընդ որում, ասում է Վաչե Գաբրիելյանը, այս բոլոր երկրներից միայն 1-2 դեպքեր են եղել, որ թոշակային ֆոնդերի ակտիվների կառավարիչներից դժգոհ են եղել, այն էլ այդ դժգոհությունները վերաբերել են ակտիվների ցածր եկամտաբերություն ունենալուն, և որպես ռիսկերի կառավարում` նման դեպքերում ազգայնացվել են այդ կենսաթոշակային ֆոնդերը:

Իսկ այն հարցին, թե  հնարավո՞ր է հետագայում հրաժարվել ներկայումս ընդունվող համակարգից, և ի՞նչ պետք է արվի համաշխարհային ճգնաժամերի դեպքում, ֆինանսների նախարար Դավիթ Սարգսյանը պատասխանում է, որ եթե աշխարհում ֆինանսատնտեսական ճգնաժամ լինի, ապա փորձված գործիքներ կկիրառվեն ռիսկերը չեզոքացնելու համար, մասնավորապես` տնտեսական աճի վրա ուշադրություն կդարձվի, որպեսզի այդ աճով ապահովվեն կենսաթոշակային միջոցները: Բացի այդ, ակտիվները կներդրվեն ոչ թե մեկ, այլ տարբեր ոլորտներում ու տնտեսության ճյուղերում, որպեսզի մեկի տապալումից բոլոր ակտիվները չտուժեն:

«Իսկ եթե աշխարհում ամեն ինչ փլուզվի, ապա այդ դեպքում ոչինչ անել չի լինի»,- նշում էր Դավիթ Սարգսյանը:

Հրանտ Բագրատյանն իր ասպիրանտների հետ միասին ուսումնասիրել է այսպիսի կենսաթոշակային համակարգ ունեցող բոլոր երկրների փորձը, ու համոզված հայտարարում է, որ այն երկրներում, որոնց մոդելը, իբրև,  ընտրել է Հայաստանը, այդպիսի համակարգ չի գործում:

«Նշում էին Էստոնիայի մասին, ես ձեզ հավաստիացնում եմ, որ Էստոնիայում նման բան չկա: Նախ` նրանց մոտ պարտադիր չէ համակարգը, այլ կամավոր, և երկրորդ` էստոնացիները Հայաստանի պես 5% գումարներ չեն գանձում, այլ ասում են` քանի որ մեր պետությունն աղքատ է, իսկ նրանք մեզնից հարուստ են, քաղաքացիների համար լուրջ բեռ կլինի 5%, ու սահմանել են 2%»,- ասում էր Բագրատյանը:

Նրան հասկանալի չէ նաև, թե ինչու պետք է այդ գումարները դուրս հանվեն Հայաստանից, ու ինչու պետք է հայկական ձեռնարկությունները չկարողանան սեփական կեսնաթոշակային ֆոնդերը տնօրինել:

Ի դեպ, ինտերնետում մի քանի րոպե փնտրելուց հետո նկատեցինք, որ աշխարհում կա այդպիսի փորձ, օրինակ` «Կրայսլեր» ընկերության բաժնետոմսերի 40%-ը պատկանում է նույն ընկերության աշխատակիցների ստեղծած կենսաթոշակային ֆոնդին: Նույնպիսի իրավիճակ է նաև «Ջեներալ էլեկտրիկս»-ում, սակայն թվերի այլ հարաբերակցությամբ: Սա, ինչպես նշում են ամերիկացի փորձագետները, նախ ավելի է ամրապնդում աշխատակիցների ու ընկերության կապը,  բացի այդ, բարձրացնում է աշխատողների մոտիվացիան ու շահագրգռվածությունը, քանի որ նրանք հասկանում են, որ իրենց աշխատանքից են կախված այն եկամուտները, որոնք պետք է ապահովեն իրենց բարեկեցիկ ծերությունը: Այդ ընկերությունների աշխատողները նաև լրացուցիչ օժանդակություն են ցուցաբերում ընկերության արտադրանքի սպառման հարցում, քանի որ անձնական շահագրգռվածություն ունենալով` համոզում են իրենց ծանոթ-բարեկամներին գնել հենց իրենց արտադրանքը:

Բագրատյանի համար հասկանալի չէ նաև, թե ինչու հենց երկու ընկերություն պետք է կառավարի այդ կենսաթոշակային ֆոնդերը, ոչ թե, օրինակ` 27 կամ 30, ինչպես Էստոնիայում է:

Այս համակարգը մի վտանգ էլ ունի. մարդիկ կսկսեն թաքցնել իրենց աշխատանքը, որպեսզի կենսաթոշակային ֆոնդերին գումարներ չմուծեն:

Նշենք նաև, որ կուտակային կենսաթոշակային կամավոր համակարգն արդեն 3 տարի է, ինչ գործում է Հայաստանում, բայց այդ համակարգում ընդգրկվելու համար, ըստ ֆինանսների նախարար Դավիթ Սարգսյանի, դիմել է 3 կամ 4 հոգի: Այս կամավոր համակարգին չեն անդամակցել անգամ կառավարության այն ներկայացուցիչները, որոնք այս համակարգի ամենաջերմեռանդ ջատագովներն են:

Այսօր տեղի է ունեցել ՀՀ կառավարության հերթական նիստը, որը վարել է ՀՀ վարչապետ Տիգրան Սարգսյանը:
Բացելով նիստը, վարչապետը դիմել է ներկաներին. «Երկու օր առաջ Մոսկվայում Եվրասիական հանձնաժողովում չորս երկրների նախագահների հանձնարարությամբ ձևավորվել է աշխատանքային խումբ, որի նպատակն է քննարկել Հայաստանի Հանրապետության միացումը Մաքսային միությանը և միասնական տնտեսական տարածքին։ Աշխատանքային խմբում ընդգրկված են Ռուսաստանի, Ղազախստանի, Բելառուսի, Հայաստանի, Եվրասիական տնտեսական հանձնաժողովի մասնագետները։ Աշխատանքային խմբի առջև խնդիր է դրված, որպեսզի հստակ պատկերացում կազմվի, թե մենք ինչ ծավալի աշխատանք ենք կատարելու այդ գործընթացն իրականացնելու համար, և աշխատանքային խումբը պետք է նախապատրաստի ճանապարհային քարտեզը։
Դրա համար մեր բոլոր գերատեսչություններին լարված աշխատանք է սպասում: Եվ իհարկե, առաջին հերթին մեր աշխատանքով է պայմանավորված լինելու, թե ինչ ժամանակահատվածում ի վիճակի կլինենք այդ բոլոր միջոցառումներն իրականացնել:
Քանի որ դեկտեմբերի 5-ին նախատեսվում է աշխատանքային խմբի առաջին հանդիպումը, մենք արդեն պետք է պատրաստ լինենք ներկայացնելու ըստ ոլորտների մեր անելիքները, մեր կարողությունները և թե ինչ ժամանակահատվածում կկարողանանք իրականացնել այս գործընթացը, որպեսզի հասցնենք դեկտեմբերին ունենալ ճանապարհային քարտեզ և այն ներկայացնել նախագահների հաստատմանը։ Սրանք Մաքսային միությանն անդամակցելու մեր մոտակա անելիքներն են:
Սանկտ Պետերբուրգում ես հանդիպում եմ ունեցել Ռուսաստանի, Ղազախստանի և Բելառուսի վարչապետների հետ և, բնականաբար, մենք քննարկել ենք Մաքսային միությանն անդամակցելու խնդիրները։ Եվ երեք երկրների վարչապետներն էլ մեզ խոստացել են օժանդակել, որպեսզի մենք կարողանանք պատշաճ ձևով այդ փաստաթղթերը նախապատրաստել և այդ միջոցառումներն իրականացնել»։
Այնուհետև հաստատվել է նիստի օրակարգը և սկսվել հարցերի քննարկումը:

Սահմանափակվում է ծխախոտի գովազդը

ՀՀ կառավարությունը հավանություն է տվել «Գովազդի մասին» օրենքում և Վարչական իրավախախտումների վերաբերյալ ՀՀ օրենսգրքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու օրենքների նախագծերի փաթեթին, որի նպատակն է օրենքով արգելել ծխախոտի ապրանքատեսակների գովազդը, վաճառքի խթանումն ու հովանավորչությունը: Վարչապետ Տիգրան Սարգսյանի դիտարկմամբ խնդրո առարկայի վերաբերյալ չի լսվում հասարակական կազմակերպությունների ձայնը: Մինչդեռ ծխախոտի օգտագործումը շատ լուրջ խնդիր է, վիճակագրությունը ցույց է տալիս, որ Հայաստանում դրանից ամեն տարի հազարավոր մարդիկ են մահանում: Հասարակական կազմակերպությունների պայքարն համարժեք չէ ստեղծված վիճակին: «Ինձ համար մի փոքր զարմանալի է, – հավելել է վարչապետը, – քանի որ բնապահպանների ձայնը գիշեր-ցերեկ լսում ենք, մինչդեռ ռիսկերը համադրելի չեն, ծխախոտից ամեն օր մարդ է մահանում: Բայց չգիտես ինչու հասարակությունը շատ ավելի հանդուրժող է այս հիվանդության նկատմամբ, քան բնապահպանական ցանկացած այլ երևույթի: Պայմանավորվենք, որ մենք սա պահելու ենք մեր ուշադրության կենտրոնում և փորձելու հասարակության մեջ էլ տրամադրություն ստեղծել, որպեսզի օժանդակեն մեզ այս հարցում»:
Նիստում հավանության է արժանացել «ՀՀ պետական պարգևների մասին» օրենքում, Վարչական իրավախախտումների վերաբերյալ և ՀՀ քրեական օրենսգրքերում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու օրինագծերի փաթեթը, որով ակնկալվում է կարգավորել ՀՀ պետական պարգևների հետ կապված հարաբերությունները:
Գործադիրն իր նիստում հավանություն է տվել «Իրավաբանական անձանց պետական գրանցման, իրավաբանական անձանց առանձնացված ստորաբաժանումների, հիմնարկների և անհատ ձեռնարկատերերի պետական հաշվառման մասին» օրենքի նախագծին, որի ընդունումը թելադրված է պետբյուջեի գծով պարտավորություն ունեցող անհատ ձեռնարկատերերի գործունեության դադարեցումը կանխելու, հարկային հսկողության արդյունավետությունը բարձրացնելու անհրաժեշտությամբ: «Բիզնես սկսելու դյուրության տեսակետից Հայաստանն աշխարհում առաջին տեղն է զբաղեցնում, ոչ մի երկրում այսքան հեշտ չէ բիզնես գրանցելը, – նշել է Տիգրան Սարգսյանը: – Բայց բիզնեսից դուրս գալը պետք է դժվար լինի, մանավանդ` այս դեպքում խոսքը վերաբերում է միայն լուծարվող անհատ ձեռնարկատիրությանը»: Ամփոփելով հարցի շուրջ ծավալված մտքերի փոխանակությունը, որին մասնակցել են ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարության և ՀՀ ԿԱ ՊԵԿ ղեկավարները, վարչապետն առաջարկել է որոշումն ընդունել, օրինագիծն ուղարկել Ազգային Ժողով և քննարկումն ավարտել այնտեղ` գտնելով ճիշտ լուծումը:
Կառավարությունն հավանություն է տվել «Կազմակերպությունների և ֆիզիկական անձանց հարկային հաշվառման վերցնելու և հարկային հաշվառումից հանելու մասին» օրենքում փոփոխություն կատարելու նախագծին, որն ընդունելու դեպքում օրենքը կվերածվի համապատասխան բնագավառի հարաբերությունները կարգավորող համապարփակ իրավական ակտի:
Կառավարությունն հավանություն է տվել «Գնումների մասին» և «Պետական և ծառայողական գաղտնիքի մասին» օրենքներում լրացումներ կատարելու օրինագծերին, որոնց ընդունմամբ կապահովվի «Հատուկ պետական պաշտպանության ենթակա անձանց անվտանգության ապահովման մասին» ՀՀ օրենքի 5-րդ հոդվածի 2-րդ և 3-րդ մասերով սահմանված անձանց լիարժեք անվտանգությունը:
ՀՀ կառավարությունը հավանություն է տվել «Պետական պաշտոններ զբաղեցրած անձանց սոցիալական երաշխիքների մասին» և ևս յոթ օրենքներում, «Սոցիալական աջակցության մասին» և ևս հինգ օրենքներում, ինչպես նաև «Ժամանակավոր անաշխատունակության նպաստների մասին» և ՀՀ աշխատանքային օրենսգրքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու օրենքների նախագծերի փաթեթներին:
Գործադիրը հավանություն է տվել «Պետական տուրքի մասին» օրենքի փոփոխությանը, որի ընդունման դեպքում կբացառվի ՀՀ վճռաբեկ դատարանի կողմից ըստ էության լուծող դատական ակտի դեմ բերված վճռաբեկ բողոքը վերադարձնելու դեպքում պետական տուրքի վերադարձը:
Նիստում հավանություն է տրվել «Զենքի մասին» օրենքի նախագծին և դրա ընդունմամբ պայմանավորված հինգ օրենքներում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու օրենքների նախագծերին, որոնց ընդունմամբ կհստակեցվեն զենքի շրջանառությանն առնչվող հարաբերությունները, զենքի շրջանառության անվտանգության պայմանները:
Նիստում հավանություն է տրվել «Հուղարկավորությունների կազմակերպման և գերեզմանատների ու դիակիզարանների շահագործման մասին» և ևս երեք օրենքներում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու օրենքների նախագծերի փաթեթին:
Կառավարությունը քննարկել է «Ազգային Ժողովի կանոնակարգ» օրենքում լրացում և «Դատախազության մասին» օրենքում փոփոխություն կատարելու օրենքների նախագծերը, որոնք օրենսդրական նախաձեռնության կարգով ներկայացրել են ԱԺ մի խումբ պատգամավորներ` առաջարկելով օրենքներում ավելացնել դատախազության տարեկան գործունեության մասին հաղորդումն Ազգային Ժողովում քննարկելու հատուկ կարգ: Կառավարությունը նպատակահարմար է համարել նախագծերի փաթեթը քննարկել նախապատրաստվող սահմանադրական բարեփոխման շրջանակում:
Վերը նշված օրենքների նախագծերը և կառավարության եզրակացությունը սահմանված կարգով կներկայացվեն ՀՀ Ազգային Ժողով:

Անապահով ընտանիքների բնական գազի ծախսը կփոխհատուցվի

ՀՀ կառավարությունը փոփոխություններ է կատարել իր ավելի վաղ ընդունած որոշման մեջ, որով սահմանված են անապահով ընտանիքներին մատակարարվող բնական գազի սակագնի մեղմացման միջոցառումները: Սույն որոշմամբ նախատեսվում է 2013թ. ապրիլի 1-ից մինչև 2013թ. հուլիսի 6-ն ընկած ժամանակահատվածում շարունակել պետության կողմից ընտանեկան նպաստի իրավունք ունեցող (անապահով ընտանիքներ) սպառած բնական գազի սակագնի մասնակի փոխհատուցումը, այն է` «Հայռուսգազարդ» ՓԲԸ կողմից նշված ժամանակ անապահով ընտանիքներից բնական գազի 75 խոր. մետր քանակության դիմաց գանձել հաստատված սակագնից (1000 խոր. մետրի համար` 132 հազար դրամ) նվազեցված սակագնով (1000 խոր. մետրի համար 100 հազար դրամ կամ 32 հազար դրամով պակաս): Սակագների տարբերության գումարը «Հայռուսգազարդ» ՓԲԸ-ին փոխհատուցվում է ՀՀ էլեկտրաէներգետիկական համակարգի պետական ընկերությունների վերազինման, օպտիմալացման և բարեփոխման արդյունքում առաջացող շահույթի հաշվին:
 Միջազգային համագործակցություն

Իր նիստում կառավարությունն հավանություն է տվել Հայաստանի Հանրապետության կառավարության և Միավորված ազգերի զարգացման ծրագրի միջև համաֆինանսավորման համաձայնագրի (ՀՀ տարածքային զարգացման հայեցակարգից բխող ծրագրերի մշակմանը և իրականացմանը աջակցելու համար) նախագծին:
ՀՀ կառավարությունը հավանություն է տվել «Հայաստանի Հանրապետության և Եվրոպայի ներդրումային բանկի միջև կնքվելիք Հայաստանի «Հյուսիս-հարավ ճանապարհային միջանցք» ֆինանսական պայմանագրին, որի համաձայն ԵՆԲ-ն ՀՀ-ին կտրամադրի 60 մլն եվրո վարկ: Նշված գումարն ուղղվելու է Հյուսիս-հարավ ճանապարհային միջանցքի Լանջիկ-Գյումրի ճանապարհահատվածի շինարարության ֆինանսավորմանը: Ներգրավվելու են նաև այլ միջոցներ: Կառավարությունը հավանություն է տվել նաև «Հայաստանի Հանրապետության և Վերականգնման վարկերի բանկի միջև 2013թ. մայիսի 31-ի լրացուցիչ ֆինանսական համաձայնագրով նախատեսված միջոցների նախաֆինանսավորում» նամակ-համաձայնագրին:
ՀՀ կառավարությունը համաձայնություն է տվել Հայաստանի Հանրապետության և Ռուսաստանի Դաշնության կառավարությունների միջև միջուկային անվտանգության ապահովման բնագավառում համագործակցության համաձայնագրի կնքման առաջարկությանը: Կառավարության համաձայնությունն է ստացել «Հայաստանի Հանրապետության և Ռուսաստանի Դաշնության կառավարությունների միջև Հայաստանի տարածքում ռուսաստանյան ռազմակայանի տեղաբաշխման կետերի մասին» 2012թ. հոկտեմբերի 3-ի արձանագրության մեջ փոփոխություններ կատարելու N 1 արձանագրության կնքման առաջարկությունը:
Չափման միջոցները կճանաչվեն ազգային չափանմուշ

ՀՀ կառավարությունը սահմանել է չափման միջոցը որպես ազգային չափանմուշ ճանաչելու կարգը, որը հնարավորություն կտա Չափումների միասնականության ապահովման համակարգում հաշվի առնել Եվրամիության միջազգային փորձը և ներդնել չափման միջոցները ազգային չափանմուշ ճանաչելու մեթոդները:
Գործադիրը հաստատել է «Համաշխարհային զբոսաշրջային շուկայում Հայաստանի Հանրապետության մրցունակության բարելավմանն ուղղված միջոցառումների ծրագիրը», որի իրականացմամբ ակնկալվում է ապահովել նշված ոլորտի կայուն զարգացումը: Նկատի առնելով այն հանգամանքը, որ մեր երկրում դեռևս չեն ստեղծվել ոլորտի զարգացմանը նպաստող հյուրանոցային ռեսուրսներ, վարչապետ Տիգրան Սարգսյանը շեշտել է այդ բիզնեսի խթանման միջոցներ ձեռնարկելու անհրաժեշտությունը:
Կառավարությունը կայացրել է Սպիտակի «Վանուհի» ԲԲԸ-ին Համաշխարհային բանկից տրամադրված վարկի մարման ժամկետը հետաձգելու և տոկոսի վճարումը զիջելու որոշում, որը կնպաստի ընկերության, ինչպես նաև «Հեսփերուս» ՓԲԸ գործարկմանը, Լոռու մարզում 150 նոր աշխատատեղի ստեղծմանը:
Նիստում հաստատվել է «Արդարադատության ակադեմիա» ՊՈԱԿ-ի կանոնադրությունը:
Կառավարությունն իր նախկին որոշումներից մեկում կատարել է փոփոխություններ և լրացումներ, որոնց համաձայն կենդանիները, կենդանական ծագում ունեցող մթերքը, հումքը, կերը, լրացակերը ՀՀ տարածքում կփոխադրվեն սահմանված նոր ձևաթղթերի հիման վրա: Ուղեկցող փաստաթղթում կնշվեն հայտնաբերված հիվանդությունը և կատարված բուժումը: Հաջորդ որոշմամբ կանոնակարգվել են սննդամթերքի հետ շփվող նյութերի, սննդային ու կենսաբանական ակտիվ հավելումների ներմուծման, արտահանման և տարանցիկ փոխադրման ընթացակարգը և դրա իրականացման պայմանները:
Իմունականխարգելման ազգային ծրագրի համաձայն մեր երկրի պատվաստանյութերի և պատվաստման օժանդակ պարագաների պահպանման մշտական 25 տոկոս պահուստային պաշարը պահպանվում է ՀՀ առողջապահության նախարարության «Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոն» ՓԲԸ-ի իմունացման ազգային պահեստում` համապատասխան սառնարանային ռեժիմի առկայությամբ, ըստ միջազգային չափորոշիչների: Կառավարության որոշմամբ նվազեցվել է պետական հատկացումներով ձեռք բերված պահուստային պաշարից առաջացած շահութաբաժնի վճարումը, ինչը կնպաստի անվտանգ և արդյունավետ պատվաստանյութի ներկրմանը և վարակիչ հիվանդությունների դեմ արդյունավետ պայքարին:
Ավելի արդյունավետ կօգտագործվեն մայր ջրանցքներն ու պոմպակայանները

Գործադիրն ընդունել է «ՀՀ տարածքային կառավարման նախարարության ջրային տնտեսության պետական կոմիտեի աշխատակազմ» ՊՀԿ-ին և «Արփա-Սևան» թունելի վերականգնման ծրագրերի իրականացման գրասենյակ: ՊՀ-ին գույք ամրացնելու, ինչպես նաև «Սևան-Հրազդանյան ջրառ» և «Ախուրյան-Արաքս ջրառ» ՓԲԸ-ների կանոնադրական կապիտալներն ավելացնելու որոշում: Դա հնարավորություն կտա առավել արդյունավետ իրականացնել մայր ջրանցքների և պոմպակայանների շահագործումն ու ոռոգման ջրի ավելի արդյունավետ մատակարարումը: Հաջորդ երկու որոշումից առաջինով 2013թ. կապահովվի Վերականգնման վարկերի բանկի աջակցությամբ իրականացվող «ՀՀ ջրային ոլորտի ուսումնասիրություն» ծրագրով նախատեսված աշխատանքը, երկրորդը հնարավորություն կտա առավել արդյունավետ իրականացնել Սյունիքի մարզի 4 էներգետիկ պատվարների շահագործումը:
Փոքր և միջին ձեռնարկությունների համար հաճախ օգտագործվող օրինակելի նախագծերի մշակման և դրանց կատալոգի հրատարակման նպատակով կառավարությունը ՀՀ քաղաքաշինության նախարարությանը հատկացրել է մոտ 30 մլն դրամ:
Կբարելավվեն միգրացիոն պետական ծառայության աշխատանքային պայմանները

Գործադիրը կայացրել է որպես ՀՀ սեփականություն գույք ընդունելու որոշում, որով «Դավիթ» առևտրի տուն» ՓԲԸ սեփականությունը հանդիսացող Երևան քաղաքի Հր. Քոչարի 4 հասցեում գտնվող վարչական տարածքը ընդունվել և ամրացվել է ՀՀ տարածքային կառավարման նախարարության միգրացիոն պետական ծառայությանը` ընդլայնելով վերջինիս գույքային տարածքը:
Մեկ այլ որոշմամբ Հրազդան քաղաքի տարածքային հարկային տեսչության վարչական շենքի կապիտալ նորոգումն իրականացնելու նպատակով «ՀՀ ԿԱ ՊԵԿ աշխատակազմ» պետական կառավարչական հիմնարկին է ամրացվել շենքին կից գտնվող չգործող դեղատան ոչ հիմնական վթարային շինությունը: Միաժամանակ կբարեկարգվի ամբողջ տարածքը:
Կառավարությունը որոշել է Գյումրու «Նարեկ» հանգստյան տուն» ԲԲԸ պետական սեփականություն հանդիսացող բաժնետոմսերը նվիրաբերել Գյումրու քաղաքային համայնքին` ընկերությանը սեփականության իրավունքով պատկանող Չերքեզի ձոր հասցեում գտնվող շենքերում բնակվող 27 բնակիչներին իրենց զբաղեցրած տարածքներն անհատույց օգտագործման իրավունքով հանձնելու պայմանով: Հաջորդ որոշմամբ սեփականության իրավունքով կամ ընդհանուր բաժնային սեփականության իրավունքով` հավասար բաժիններով իրենց զբաղեցրած բնակելի տարածքները նվիրաբերվել են Երևանի Մոլդովական 70 N 1, Աճառյան 20/3, Շիրակի 2ա/7 հասցեների, ինչպես նաև Աբովյան քաղաքի ճարտարագիտական քոլեջի հանրակացարաններում բնակվող քաղաքացիներին:
Կառավարությունը 2013թ. պետբյուջեում և իր նախկին որոշումներից մեկում կատարել է փոփոխություններ և լրացումներ, պետբյուջեից հատկացրել 45 մլն դրամ` Լոռու և Շիրակի մարզերի գյուղական բնակավայրերի մեկ սենյակի հավակնող 15 ընտանիքի բնակարանային պայմանների բարելավման նպատակով ուղղակի ֆինանսական աջակցության տրամադրմանը:
Կառավարության որոշումներով ՀՀ ԿԱ պետգույքի կառավարման վարչությանը թույլատրվել է Երևանի Դավիթ Անհաղթի փողոցի 23/6 շենքի 5-րդ շինության հարակից տարածքը, Երևանի Նոր Նորքի Նանսենի փողոցի 7-րդ շենքի N 43 հասցեում գտնվող ոչ բնակելի տարածքը և դրա օգտագործման ու սպասարկման հողամասի բաժնային մասը, Դիլիջան քաղաքի Թբիլիսյան խճուղի 129/9 հասցեում գտնվող անշարժ գույքը և համապատասխան հողամասն օտարել մրցույթով, իսկ «Զվարթնոց» օդանավակայանի կենտրոնական կաթսայատան շարժական գույքը` ուղղակի վաճառքի ձևով:
Կրթօջախներն ավելի հարմարավետ կդառնան 

ՀՀ կառավարությունն հաստատել է նախնական մասնագիտական (արհեստագործական) և միջին մասնագիտական ոչ պետական կազմակերպություններին ՀՀ պետական սեփականություն հանդիսացող անշարժ գույք նվիրաբերելու կարգը:
Իր որոշումներով գործադիրը 40 մլն դրամ է հատկացրել Հայաստանի պետական ճարտարագիտական համալսարանի (Պոլիտեխնիկ) ուսումնական մասնաշենքի առաջին հարկի ուժեղացման ու նորոգման աշխատանքներն իրականացնելու, մոտ 63.5 մլն դրամ` Սպիտակի ավագ դպրոցի և Մեծամորի N 2 ավագ դպրոցի շենքերի տանիքների հիմնանորոգման, համապատասխան ֆինանսական միջոցներ` Արագածոտնի մարզի Լեռնապարի, Մաստարայի, Երևանի N 108 և Ռ. Իշխանյանի անվան N 153, Արարատի մարզի Վարդաշենի դպրոցների շինարարությունն ավարտին հասցնելու նպատակով:
Կառավարությունն իր նիստում որոշել է Գյումրի քաղաքի Չարենցի 12 հասցեում գտնվող ուսումնական մասնաշենքի որոշ մասը հետ վերցնել քաղաքի N 37 դպրոցից և անժամկետ, անհատույց օգտագործման իրավունքով ամրացնել «Գյումրու «Ֆոտոն» վարժարան» ՊՈԱԿ-ին:
Այլ որոշումներ

ՀՀ կառավարությունը «Երևանյան հեռանկարներ» 14-րդ միջազգային երաժշտական փառատոնի 2013թ. համերգաշարի եզրափակիչ համերգի և Կ. Ստանիսլավսկու անվան պետական ռուսական թատրոնի 75-ամյակին նվիրված հոբելյանական միջոցառումների կազմակերպման նպատակով համապատասխանաբար հատկացրել է 40 մլն և 10 մլն դրամ:
ՀՀ կառավարության որոշմամբ 2013թ. դեկտեմբերի 30-ի աշխատանքային երկուշաբթի օրը տեղափոխվել է 2013թ. դեկտեմբերի 28-ը` շաբաթ օր:
Որոշման երկրորդ կետով 2014թ. հունվարի 27-ի, ապրիլի 21-ի, մայիսի 2-ի, հուլիսի 28-ի, օգոստոսի 18-ի և սեպտեմբերի 15-ի աշխատանքային օրերը համապատասխանաբար տեղափոխվել են 2014թ. փետրվարի 1-ը, ապրիլի 26-ը, մայիսի 31-ը, օգոստոսի 2-ը, օգոստոսի 23-ը և սեպտեմբերի 20-ը` շաբաթ օրերը:

Բաղադրությունը

175 գ արմավ առանց կորիզի

3 խնձոր` միջուկը հեռացրած

150 գ յոգուրտ

աղ (մի պտղունց)

հունական ընկույզ` 50 գ

կիտրոնահյութ` 3 ճ/գդալ:

Պատրաստման եղանակը

Շերտերով դասավորել արմավը, խորանարդներով կտրատած խնձորն ու մանրացրած ընկույզը (մի քիչ ընկույզ ու խնձոր թողնել ձևավորման համար): Կիտրոնահյութը խառնել յոգուրտի հետ ու ավելացնել աղը: Ապա այդ խառնուրդը լցնել աղցանի վրա ու 15 րոպեով դնել սառնարանը:

Վրան ձևավորել խնձորով ու ընկույզի կտորներով:

Երևանի կենտրոնի ասֆալտապատման մասին շատ է խոսվել, քննարկվել, քննադատության ենթարկվել: Հազվագյուտ մարդկանց կարելի է հանդիպել, որոնք չդժգոհեն Երևանի` միայն Կենտրոնի փողոցների ասֆալտապատումից, իսկ այնուհետև վերաասֆալտապատումից` կրկին ու կրկին:

 Ասֆալտապատ Երևանը  թանկ է նստում պետության վրա

Հիմա էլ Երևանի կենտրոնական փողոցներում ընթանում են ասֆալտապատման աշխատանքներ: Ընդ որում` այդպիսի աշխատանքներ ընթանում են այն փողոցներում, որոնք ընդամենը 2-3 տարի առաջ էին հերթական անգամ ասֆալտապատվել: Ու արդարացված են մայրաքաղաքի բնակիչների, հատկապես ծայրամասերի բնակիչների դժգոհություններն առ այն, որ Երևանի քաղաքապետարանի համար Կենտրոնն է համարվում գերակա նպատակ, իսկ իրենց փողոցները տարիներով, որոշ դեպքերում անգամ տասնամյակներով մնում են ավերակ ու քանդուքարափ վիճակում:

Զայրույթն էլ ավելի է ուժգնանում, երբ հասկանում ենք` այն ժամանակներում, երբ կառավարությունն ամեն քայլափոխի բողոքում էր, թե երկիրը միջոցներ չունի այս կամ այն կարևոր հարցի հրատապ լուծումն ապահովելու համար, որքան գումարներ են հատկացվում այն փողոցների վերաասֆալտապատմանը, որոնց երթևեկելիությանն, այսպես ասած, ոչինչ չի խանգարում. ո՛չ քանդված ու ավերակ են, ո՛չ ասֆալտն է փչացած:

Առավել ևս, որ Հայաստանի կառավարությունը միայն մեկ որոշմաբ վճռում է 7 մլրդ 485 մլն դրամ հատկացնել քաղաքապետարանին` Կենտրոնի փողոցների ասֆալտապատման համար:

Իսկ ընդհանուր առմամբ Երևանում ասֆալտապատման աշխատանքների համար 2009 թ. հատկացվել է 4 մլրդ 61 մլն դրամ, 2010-ին` 4 մլրդ 208 մլն դրամ, 2011-ին` 4 մլրդ 805 մլն դրամ, 2012-ին` 5 մլրդ 550 մլն դրամ, իսկ 2013-ին արդեն երկու անգամ է գումար հատկացվում` մի անգամ 5 մլրդ 955 մլն դրամ, իսկ հետո էլ` համարյա տարեվերջին` 7 մլրդ 485 մլն դրամ: Այսինքն` ընդհանուր առմամբ վերջին 5 տարում Երևանի փողոցների ասֆալտապատման համար կառավարությունը չի զլանում ծախսել 32 մլրդ 64 մլն դրամ գումար:

Սա դեռ մի կողմ: Նայենք Երևանի կենտրոնական փողոցների ասֆալտապատման համար Երևանի քաղաքապետարանին տրամադրված վերջին` 7 մլրդ 485 մլն դրամ հատկացումին: Այս որոշումը կառավարությունը կայացրեց աշնանը, որպեսզի քաղաքապետարանը կարողանա 2013 թ. չորրորդ եռամսյակում ասֆալտապատում իրականացնել: Քաղաքապետարանն էլ գործի անցավ` քանդելով ու վերստին ասֆալտապատման աշխատանքներ սկսելով այդ փողոցներում: Նույնիսկ մի կողմ դնենք, որ այդ փողոցները վերջին տարիներին ասֆալտապատվել էին, ու այժմ լիովին պիտանի էին շահագործման համար: Այստեղ մի հանգամանք էլ կա:

«Դա պրիմիտիվ հարց է, ճանապարհաշինական աշխատանքները Հայաստանի կլիմայական պայմաններում չեն սկսում աշնանը: Որովհետև նախ` աշունը կարող է անձրևառատ լինել, իսկ այդ դեպքում անձրևաջրերը վնասելու են նոր փռված ասֆալտի շերտը: Հետո` դիմացը ձմեռ է, ու ձյունն էլ նույն ազդեցությունը կունենա, դեռ չասենք, որ նոր արված ասֆալտը ձմռան եղանակային պայմաններում ցածր ջերմաստիճանի, ջրերի սառցակալման ու հալման ազդեցությամբ ևս քայքայվում է: Բացի այդ, ձմռանը Երևանում սովորաբար սառած փողոցներում տեխնիկական աղ ու ավազ են են շաղ տալիս, իսկ տեխնիկական աղը քայքայիչ ազդեցություն ունի, և ոչ միայն ասֆալտի վրա»,- պարզաբանեց ճանապարհաշինարար Արմեն Հակոբյանը:

Փաստորեն, նման ասֆալտապատումների համար պետք է ընտրվեին տարվա ավելի տաք ու չոր եղանակները:

Ձմեռնամուտի ասֆալտապատումը Պուտինով է պայմանավորված

Ու  ահա հարց է ծագում` մի՞թե քաղաքապետարանում չկար մի մտածող գլուխ, որ այս հանգամանքները հաշվի առներ ու աշնանը` ձմռանն ընդառաջ, չսկսեր երկրի առանց այն էլ սուղ միջոցներից մոտ 7,5 մլրդ դրամը քամուն տալ:

Մենք հարցում ուղարկեցինք քաղաքապետարան հասկանալու համար, թե ինչու է հենց այս եղանակն ընտրվել ասֆալտապատման համար, հաշվի առնվե՞լ  է արդյոք վերոհիշյալ խնդիրների հավանականությունը, թե ոչ, ու ինչ կարծիք ունի քաղաքապետարանն այս կապակցությամբ: Մինչ օրս պատասխան չենք ստացել:

Բայց մեր աղբյուրներն «ակնարկեցին», թե ինչու են Երևանն ասֆալտապատողները «ձմռան բերան» ձեռուոտ ընկել: Երևի բոլորն են հիշում, թե ինչ նախապատրաստական միջոցներ էին ձեռնարկվել Երևանում ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինի` Հայաստան կատարած նախորդ այցից առաջ: Այդ ժամանակ եռակցվել էին ոչ միայն այն փողոցների դիտահորերի կափարիչները, որոնցով պետք է անցներ Ռուսաստանի նախագահի ավտոշարասյունը, այլև հարակից: Դա, ինչպես հիշում ենք, մեծ աղմուկ բարձրացրեց ոչ միայն Հայաստանի, այլև արտասահմանյան ԶԼՄ-ների շրջանում: Ու հիմա էլ պարզ է, որ Պուտինը շուտով կգա Հայաստան: Դե նախորդ փորձն ու «վրիպումներն» էլ հաշվի առնելով` մերոնք որոշել են այս անգամ ավելի հետաքրքիր ձև հորինել Պուտինի անվտանգ երթևեկությունը Երևանում ապահովելու համար: Ռուսաստանի պես երկրի ղեկավարի այցելությանը, բնականաբար, երկար են նախապատրաստվում: Ու հիմա, քանի որ դեռ ժամանակ կա, քաղաքապետարանը ձեռնարկել է ասֆալտապատման այս աշխատանքները, որոնց ընթացքում նաև Պուտինի նախորդ այցի ժամանակ կիրառված «անվտանգության կանխարգելիչ միջոցառումներն» են կատարվում:

Թե որքանով է ճիշտ կամ սխալ այս տեսակետը, վիճելը դժվար է, քանի որ ո՛չ քաղաքապետարանն է անհրաժեշտ պարզաբանումներ ներկայացնում, և ո՛չ էլ կառավարությունը:

Եթե իրոք շրջանառվող  տեսակետը ճիշտ է, միգուցե Պուտինից խնդրենք այցելել Երևանի ծայրամասային համայնքները նույնպես, որպեսզի այդ շրջանների փողոցներն էլ ասֆալտապատվեն, կամ միգուցե Պուտինը, ի սեր եղբայրական հայ ժողովրդի ու հայ և ռուս ժողովուրդների դարավոր բարեկամության, այցելի մարզերի հեռավոր գյուղե՞ր` Հայաստանի որդեգրած տարածքների համաչափ զարգացման ծրագրի նկատառումներից ելնելով, կամ էլ միգուցե Պուտինից խնդրենք` հաջորդ այցի համար ընտրի ավելի տաք ու չո՞ր սեզոնները, որպեսզի մերոնց վրա նրա այցելությունները ծանր չնստեն` ասֆալտի համար նախատեսված 7,5 միլիարդի  չափով:

Վարչական իրավախախտումների վերաբերյալ ՀՀ օրենսգրքի 3-րդ գլուխն ամբողջությամբ նվիրված է վարչական տույժին, որի 22 հոդվածի համաձայն` վարչական տույժը համարվում է պատասխանատվության միջոց և կիրառվում է` նպատակ ունենալով վարչական իրավախախտում կատարած անձին դաստիարակել խորհրդային օրենքները պահպանելու, սոցիալիստական համակեցության կանոնները հարգելու ոգով, ինչպես նաև կանխել ինչպես իր իսկ` իրավախախտողի, այնպես էլ ուրիշ անձանց կողմից նոր իրավախախտումների կատարումը:

Վարչական իրավախախտումներ կատարելու համար կարող են կիրառվել հետևյալ վարչական տույժերը`

1) նախազգուշացում,

2) տուգանք,

3) վարչական իրավախախտում կատարելու գործիք կամ անմիջական օբյեկտ հանդիսացող առարկայի հատուցմամբ վերցնում,

4) վարչական իրավախախտում կատարելու գործիք կամ անմիջական օբյեկտ հանդիսացող առարկայի բռնագրավում,

5) քաղաքացուն տրված հատուկ իրավունքից (տրանսպորտային միջոցներ վարելու իրավունքից, որսորդության իրավունքից) զրկում:

Քննարկվող տույժերը բաժանվում են երկու խմբի` հիմնական և լրացուցիչ: Առարկաները հատուցմամբ վերցնելը և բռնագրավումը կարող են կիրառվել ինչպես իբրև հիմնական, այնպես էլ իբրև լրացուցիչ վարչական տույժեր: Հիշյալ օրենսգրքի 23 հոդվածի առաջին մասում թվարկված մյուս վարչական տույժերը կարող են կիրառվել միայն որպես հիմնական տույժեր:

Մեկ վարչական իրավախախտման համար կարող է նշանակվել հիմնական կամ հիմնական ու լրացուցիչ տույժ:

Նախազգուշացումը որպես վարչական տույժի միջոց արվում է գրավոր: Օրենսդրությամբ նախատեսված դեպքերում նախազգուշացումն արձանագրվում է այլ սահմանված եղանակով:

Տուգանքը գույքային բնույթ ունեցող վարչական տույժի տեսակ է:

Վարչական իրավախախտում կատարելու գործիք կամ անմիջական օբյեկտ հանդիսացող առարկան հատուցմամբ վերցնելն այն է, որ առարկան հարկադիր կարգով վերցվում է և այնուհետև իրացվում, ստացված գումարը հանձնելով նախկին սեփականատիրոջը` վերցված առարկայի իրացման ծախսերի պահումով:

Հրազենը և զինամթերքը հատուցմամբ վերցնել չի կարող կիրառվել այն անձանց նկատմամբ, որոնց համար որսորդությունը գոյության հիմնական աղբյուրն է:

Վարչական իրավախախտում կատարելու գործիք կամ անմիջական օբյեկտ հանդիսացող առարկայի բռնագրավումն այն է, որ այդ առարկան, հարկադիր կարգով անհատույց դարձվում է պետական սեփականություն: Բռնագրավվել կարող է միայն այն առարկան, որը խախտողի անձնական սեփականությունն է, եթե Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրական ակտերով այլ բան չի նախատեսված:

Հրազենի, որսի այլ գործիքների և զինամթերքի բռնագրավում չի կարող կիրառվել այն անձանց նկատմամբ, որոնց համար որսորդությունը գոյության հիմնական աղբյուրն է:

Քաղաքացուն տրված հատուկ իրավունքից (տրանսպորտային միջոցներ վարելու իրավունքից, որսորդության իրավունքից) զրկում կիրառվում է մինչև երեք տարի ժամանակով` այդ իրավունքից օգտվելու կարգը կոպիտ կերպով կամ սիստեմատիկորեն խախտելու համար:

Այդպիսի իրավունքից զրկելու ժամկետը չի կարող տասնհինգ օրից պակաս լինել: Որսորդության իրավունքից զրկում չի կարող կիրառվել այն անձանց նկատմամբ, որոնց համար որսորդությունը գոյության հիմնական աղբյուրն է:

Պատրաստեց  Ավետիք ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆԸ

Գորգագործությունը հայոց պատմամշակութային ժառանգության կարևորագույն բնագավառներից է, որը հայտնի է դեռևս մ.թ.ա. IV-III հազարամյակներից։ Հայաստանում գորգագործության հանրահայտ կենտրոններ են եղել Բարձր Հայքը, Այրարատը, Սյունիքը, Արցախը, Վասպուրականը:

Արաբական խալիֆաթի ողջ տարածքում հայկական գորգը մեծ հեղինակություն վայելող մշակութային արժեք է եղել և համարվել հարստության, անհատի ունեցած բարձր դիրքի չափանիշ: Ժամանակակիցների վկայությամբ` այդ ամենը բացատրվում էր հայոց գորգերի գունային հարուստ երանգների ներդաշնակությամբ ու գեղազարդման մանրամասների ինքնատիպությամբ, հումքի լավագույն հատկություններով և գործման բարձր մակարդակով: Արաբական աղբյուրները վկայում են նաև, որ հայկական գորգերին մեծ հռչակ էին հաղորդում մանավանդ հանրահայտ որդան կարմիր ներկանյութից ստացված կարմրավուն երանգները: Հայոց գորգերին բնորոշող մի առանձնահատկությունն էլ հորինվածքների ու առանձին նախշերի ոճավորվածությունն է: Դրանք խորհրդանշաններ են և իմաստավորում են հայոց ավանդական, հնամենի ծիսապաշտամունքային պատկերացումների մի շարք՝ կապված կյանքի ու բնության հավերժության և առհասարակ աշխարհընկալման համակարգի հետ։

Ցավոք, հայոց գորգագործական մշակույթի դերն ու նշանակությունը մինչ օրս լիարժեք ուսումնասիրված և արժևորված չեն: Հայոց գորգագործական մշակույթը կարևորող համապարփակ ուսումնասիրությունների բացակայությունից բացի, դեռևս չկան նաև հայոց բնորոշ գորգերի տիպաբանումներ։ Ու թեև գորգարվեստի ուսումնասիրման պատմությունն արդեն անցել է բավական երկար ուղի, հիմնականում վերոհիշյալ պատճառներով է, որ արևելյան գորգերի համակարգում հայկական գորգերը տակավին գիտականորեն կարևորված չեն։

Նաև դա է պատճառը, որ հարևան ադրբեջանցիները, դեռևս խորհրդային ժամանակներից սկսած, հետևողականորեն իրականացնում են հայկական գորգարվեստը յուրացնելու գործընթաց, և դժբախտաբար նրանց ջանքերն անարդյունք չեն մնում: Անգամ «Եվրանյուզ» միջազգային հայտնի հեռուստաալիքով Ադրբեջանը ներկայացնող սոցիալական գովազդը կառուցված է գորգարվեստի վրա, և պատմությունից անտեղյակ սովորական եվրոպացին միանգամից կկարծի, որ գորգը ադրբեջանական երևույթ է:

Աշխունջ Պողոսյան

Գորգագետ Աշխունջ Պողոսյանը հարևան Ադրբեջանի կողմից հայկական գորգարվեստի նկատմամբ իրականացվող գործընթացը շատ պարզ է բնութագրում` ազգային ժառանգության սեփականացում: «Արել են, անում են և անելու են»,- ասում է նա` նշելով, որ այդ խոսքերի հեղինակը ոչ թե ինքն է, այլ Ադրբեջանում 50-ականներից այդ գործունեությունը սկսած ամենակարկառուն ներկայացուցիչներից մեկինը` Լաթիֆ Չերիմովինը:

Աշխունջ Պողոսյանը պատմում է, որ երբ 1981 թ. որպես Հայաստանի ազգագրության թանգարանի գորգի բաժնի վարիչ մեկնել է Բաքու` ծանոթանալու Բաքվի գորգի թանգարանին, և Լաթիֆ Չերիմովը սկսել է ներկայացնել «ադրբեջանական» գորգերը, հայ գորգագետն ապշել է, որ ադրբեջանցիները հայկական գորգերը ներկայացնում են որպես իրենցը: Քիչ անց զարմանքը կրկնապատկվել է թանգարանի տնօրեն Լաթիֆ Չերիմովի շքեղ առանձնասենյակում` մտքում համեմատելով այն իրենց թանգարանի աշխատակիցների փոքրիկ խցեր հիշեցնող սենյակների հետ. «Զրույցի ընթացքում փորձեցի բացատրել, որ դրանք հայկական գորգեր են, հետո, երբ անցա կոշտ փաստարկների, Չերիմովը, չկարողանալով հակափաստարկներ բերել, ասաց` կարողանում եք` դուք էլ արեք»:

Գորգագետը հանգուցյալ Չերիմովի այս վերջին մտքին լիովին համամիտ է. «Այո, թող մենք էլ անենք, ոչ թե քնաթաթախ միայն խոսենք»:

Արդեն 40 տարի գորգագիտության բնագավառն ուսումնասիրող մասնագետը հոգնել է ասելով, որ Հայաստանին գորգի թանգարան-հետազոտական կենտրոն է անհրաժեշտ: Այո, Հայաստանը, լինելով գորգարվեստի բնօրրան, այսօր չունի գորգի թանգարան, մինչդեռ Ադրբեջանում գորգի 12 թանգարան կա:

Ինչևէ, ուրախալի է, որ այս տարի ՀՀ կառավարության որոշմամբ  մշակութային քաղաքականության գերակա ուղղություն է ընդունվել հայկական գորգարվեստի հանրահռչակումը: Այդ շրջանակներում ողջ տարվա ընթացքում մշակույթի նախարարության կողմից իրականացվել են տարաբնույթ միջոցառումներ: Իսկ գորգի հանրահռչակման տարին նշանավորվեց «Հայկական հանգույց. գորգարվեստի ավանդույթները» միջազգային գիտաժողովով, որն ընթանում է Հայաստանում նոյեմբերի 20-22-ը:

Գիտաժողովին հրավիրված են բազմաթիվ հյուրեր նաև արտերկրից: Նրանց մեջ է գերմանացի նշանավոր արվեստաբան Ֆ.Գանցհոռնը, որն իր «Արևելաքրիստոնեական գորգ» աշխատության մեջ շատ խորությամբ ներկայացրել է հայկական գորգի տիպաբանությունը և վերլուծել բազմաթիվ գաղտնագրեր:

«Անկախը» հնարավորություն ունեցավ զրուցելու մեծանուն արվեստաբանի հետ: Նա խոստովանեց, որ սկսել է գորգերի ուսումնասիրությունը` կարծելով, թե դրանք մահմեդական ծագում ունեն, իսկ երբ խորամուխ է եղել այդ ուսումնասիրությունների մեջ, համոզվել է, որ արևելյան գորգերն ունեն հայկական ծագում:

Ֆ. Գանցհոռն

Գանցհոռնի «Արևելաքրիստոնեական գորգ» աշխատությունը նախ լույս է տեսել 1990 թ. 835 հազար տպաքանակով և թարգմանվել չորս լեզուներով, հետագայում վերահրատարակվել «Արևելյան գորգեր»անվանումով, սակայն բովանդակությունը մնացել է նույնը: Հեղինակը քրիստոնեական բառը դիտավորյալ է վերնագրից հանել, որպեսզի այն բոլորին գրավի որպես արևելյան գորգի պատմություն, սակայն անակնկալի բերի` ցույց տալով, որ արևելյան կոչվածը հենց հայկականն է:

Օրեր անց տեղի կունենա գրքի հայերեն տարբերակի շնորհանդեսը, ինչի համար Գանցհոռնը շատ երջանիկ է, քանի որ համարում է, որ գրքի հայերեն հրատարակությունը իր ողջ գործունեության պսակն է:

Զրուցեցինք նաև Միացյալ նահանգներից գիտաժողովին մասնակցելու նպատակով Հայաստան ժամանած «Մեգերյան կարպետ» ընկերության նախագահ Րաֆֆի Մեգերյանի հետ: Ընկերության գորգերն արտադրվում են Հայաստանում` արտահանվելով ԱՄՆ, Եվրոպա: Նրա խոսքով` Եվրոպայում իրենք լրջորեն գովազդում են հայկական գորգերը` դրա վրա ծախսելով տարեկան 350-500 հազար ԱՄՆ դոլար: «Մեգերյան կարպետ» գորգերի հիմնական հաճախորդները օտարերկրացիներն են: Միայն Միացյալ Նահանգներում կա Մեգերյան գորգերի 50-ից ավելի խանութ-սրահ, և բոլոր գորգերն անխտիր ստորագրված են հայերեն` Մեգերյան:

Րաֆֆի Մեգերյան

Ցավոք, համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամը բացասական ազդեցություն է  թողել նաև գորգերի արտադրության վրա: Եթե 7-8 տարի առաջ ընկերությունն արտադրում էր մոտ 1500 մետր գորգ, կարողանում էր պահել 1700-1800 աշխատող, ապա այսօր արտադրանքի ծավալներն ու աշխատակիցների թիվը կրճատվել են: Սակայն Մեգերյանը համոզված է, որ դա ժամանակավոր երևույթ է:

Ինչ վերաբերում է ադրբեջանցիների կողմից հայկական գորգերը սեփականացնելու համառ ջանքերին, ապա գործարարը կարծում է, որ պետք է ոչ թե վիճել ու գոռալ, այլ փաստերով խոսել. «Վերջին մի քանի տարիներին Ադրբեջանը 20-30 մլն դոլար ծախսեց` ղարաբաղյան հին հայկական գորգեր գնելով, որ ասի, թե իբր դրանք ադրբեջանական են: Մի օր, երբ Նյու Յորքում հարցազրույց էի տալիս այդ հարցի վերաբերյալ, ասացի` բերեք մի գորգ, փռեք գետնին և նայեք: Փռեցին: Ի՞նչ եք տեսնում` խաչեր, հայկական գրեր: Դե մի հատ էլ ադրբեջանական գորգ բերեք: Չկա, որտեղի՞ց բերեն»:

Րաֆֆի Մեգերյանը կարծում է, որ աշխարհում հայկական գորգարվեստն ամրապնդելու և տարածելու համար շատ կարևոր է նաև, որ գորգի արտադրության բնագավառում աշխատող հայերը գործեն համախմբված: Նա, օրինակ, շուտով ձեռնամուխ է լինելու հայկական գորգերի միություն ստեղծելուն, որը պետք է զբաղվի նաև հայկական գորգագործության բնագավառում գիտահետազոտական աշխատանքով:

Ազգագրագետ Սվետլանա Պողոսյանը նույնպես կարծում է, որ վաղուց ժամանակն է տեր կանգնել մեր մշակութային ժառանգությանը:  Հիշում է, որ 1983 թ. երիտասարդ գիտաշխատողների խմբով գնացել էին Բաքու` մասնակցելու արևելյան գորգի սիմպոզիումին և ականատես եղան, թե ինչպես են Ադրբեջանի կառավարությունը, մտավորականությունը, ժողովուրդը միահամուռ հայկական գորգարվեստը ներկայացնում իբրև ադրբեջանական մշակույթի մի մաս: Նաև հիշում է, որ մի անգլիացի գիտնական իրենց խմբին զարմացած հարցրեց, որ մի՞թե չեն տեսնում, թե ինչպես է ղարաբաղյան գորգը ներկայացվում որպես ադրբեջանական: Անգլիացի մասնագետը հայ գիտաշխատողներին հորդորեց չսպասել և գործուն քայլեր ձեռնարկել հայկական գորգարվեստը պաշտպանելու և ներկայացնելու ուղղությամբ:

Ցավոք, հայկական կողմը սպասեց և սպասում է արդեն 30 տարի:

«Այսօր Ադրբեջանը տեղեկատվական դաշտի տերն է և հնարավոր բոլոր միջոցներն օգտագործում է հայկական գորգարվեստը յուրացնելու համար»,- փաստում է Սվետլանա Պողոսյանը:

Հայկական գորգերի հիշողությունը վերականգնելը մնում է Հայաստանի ուսերին:

Հայ և ռումինացի գիտնականները քննարկել են ռումինահայերի մշակութային ժառանգության պահպանության հիմնախնդիրները:

Հոկտեմբերի 29-ից նոյեմբերի 2-ը Բուխարեստում տեղի ունեցավ «Հայ-ռումինական մշակութային ժառանգությունը» խորագրով միջազգային գիտաժողովը: Այն կազմակերպվել էր երկու երկրների մշակույթի նախարարությունների հովանավորությամբ: Գիտաժողովի աշխատանքային լեզուներն էին ռումիներենը , հայերենը և անգլերենը:

Հայաստանից գիտաժողովին մասնակցել է 9 անձից բաղկացած պատվիրակություն`  ԵՊՀ  Հայ արվեստի պատմության ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ամբիոնի վարիչ Լևոն Չուքասզյանի գլխավորությամբ: Գիտաժողովի ընթացքում հայ և օտարերկրացի մասնագետները 30 զեկույց են ներկայացրել` նվիրված ռումինահայերի պատմությանը, հոգևոր և մշակութային ժառանգությանը:

Գիտաժողովում Հայաստանը ներկայացնող պատվիրակներից էր ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող Հասմիկ Ստեփանյանը: Նրա «Հակոբ Սիրունին և նրա «Պոլիս և իր դերը» մենագրությունը»  զեկույցը ներկայացնում է ռումինահայ ականավոր գործիչ, պատմաբան, հայագետ, արևելագետ և գրականագետ  Հակոբ Սիրունու բացառիկ քառահատոր աշխատությունը, որին անգամ նրա  ռումինագիր կենսագիրներից   մեկը, որ մասնակցում էր գիտաժողովին, ծանոթ չի եղել:

Հակոբ Ջոլոյան Սիրունին ծնվել է Կոստանդնուպոլսում 1890 թ.: 1911-ին նա Պոլսում հրատարակում է «Մարմնամարզ» հանդեսը, որը  նպատակ ուներ հայ երիտասարդներին հայրենասիրական ոգով դաստիարակել և առողջ ապրելակերպ քարոզել: Եղեռնից փրկված Սիրունին 1922-ին Բուխարեստ է մեկնում` ինչ-որ գործով ռումինացի ականավոր պատմաբան Նիկոլայե Յորգային հանդիպելու համար: Այստեղ է, որ Յորգան, հիացած հայ երիտասարդի գիտելիքներով, նրան առաջարկում է մնալ Ռումինիայում: Հետագայում, սակայն, Սիրունին Սիբիր է աքսորվում ազգային գաղափարների համար, ապա պատիժը կրելուց հետո նորից Ռումինիա վերադառնում: Սիրունին մահացել է 1973-ին: 2012-ին Ռումինիայի  գիտությունների ակադեմիան Սիրունուն հետմահու շնորհեց ակադեմիայի անդամի կոչում:

«Պոլիս և իր դերը» մենագրությունը Սիրունին գրել է կաթողիկոսի խնդրանքով: Այստեղ ներկայացնում է Կոստանդնուպոլսի պատմությունը` Բյուզանդիայից սկսած:

«Հայերենով, թուրքերենով կամ որևէ այլ լեզվով, էլ չեմ ասում օսմաներենով, չկա մի աշխատություն, որ հակակշռի այս գործին, այսինքն` այսօր սա անմրցելի կոթողային գործ է Պոլսի պատմության մասին,- ասում է Ստեփանյանը` հավելելով,- եթե այս աշխատությունը և նման գրքերը թարգմանվեին կա՛մ ֆրանսերենով, կա՛մ թուրքերենով, կկարողանայինք բազմաթիվ խեղաթյուրումներ կանխել, թույլ չէինք տա, որ մեր պատմությունը աղավաղվեր»:

Ստեփանյանը նշում է, որ մեծ է Սիրունու  ներդրումը  նաև ռումինական մշակույթում.  ռումիներենով բազմաթիվ գրքեր ունի ռումինական գրականության, պատմագրության մասին. «Կասկած չի կարող լինել, որ նրան համարում են նաև ռումիանցի մեծ մտավորական»:

Միայն նրա  արխիվի մատենագիտությունը հազար էջից ավելի է, մեծ մասը գտնվում է ռումինական պետության արխիվում, քիչ մասը` Ռումինահայոց թեմի  առաջնորդարանի գրադարանում:

«Եթե կարողանանք մասնագետներ պատրաստել, որ նրա արխիվը ուսումնասիրեն, իսկ դրա մեծ մասը հայերեն է,  որոշ մասը` նույնիսկ հայատառ թուրքերեն, ուրեմն մեծ գործ արած կլինենք հայագիտության համար,- ասում է Ստեփանյանը,- դրա համար, գուցե պետք է, ասենք, Ռումինիայի գաղութը կամ մշակույթն ուսումնասիրող Յորգայի անվան կենտրոն ունենանք Հայաստանում և Սիրունու անվան հայագիտության ուսումնասիրության կենտրոն Ռումինիայում:  Նման կենտրոնները շատ հեշտացնում են գիտնականների աշխատանքը, նպաստում գիտության զարգացմանը»:

Հայկական տներ Գեռլայում

Խոսելով հայ-ռումինական բարեկամության մասին` Ստեփանյանն ասում է, որ այժմ Ռումինիայում մեծ է Թուրքիայի ազդեցությունը, հատկապես տնտեսական առումով, ուստի շատ բաների, որոնց կարող էինք ժամանակին հասնել, օրինակ` ցեղասպանության ճանաչման հարցում, հիմա անգամ մտածել չենք կարող:

«Գոնե գիտության մարդկանց, մտավորականների և պետական այրերի բարեկամության, համագործակցության միջոցով կհաջողվի ինչ-որ բանի  հասնել, հետո նոր մտածել մնացածի մասին»:

Անդրադառնալով գիտաժողովի մյուս զեկույցներին` Ստեփանյանն ասում է, որ հատկապես կարևորում է Տրանսիլվանիայի հայերին նվիրված բաժինը:

Ներկայիս Ռումինիայի տարածքում հայերի ներկայության պատմությունը սկսվում է դեռևս V-XII դարերից, թեև երկրում հաստատման պաշտոնական տարեթիվը համարվում է 1350-ը:

ՍուրբԵրրորդություն կաթողիկե տաճարը Գեռլայում

XVII դարում ռումինաբնակ հայերի մեծ մասը հաստատվել է արևմտյան Տրանսիլվանիա գավառում, որը հետագայում անցել է Ավստրո-Հունգարիայի տիրապետության տակ, և հայերն արագ կաթոլիկացել են: Տրանսիլվահայության մեծ մասը հետագայում, երբ Տրանսիլվանիան անցել է Ռումինիային, տեղափոխվել է Հունգարիա:

Ըստ «Նորավանք» գիտակրթական հիմնադրամի հրատարակած «Արևելյան Եվրոպայի հայ համայնքների խնդիրները» գրքի` ներկայում Ռումինիայում հայկական արմատներով բնակչության թիվը շուրջ 7500-10000 է, որոնցից շուրջ 5 հազարը հայկական ծագման մասին հիշողությունը պահած տրանսիլվահայության ձուլված շառավիղներն են:

Տրանսիլվանիայում է գտնվում և Գեռլա քաղաքը, որը XVIII դարում կայսեր հրամանով կառուցել են հայերը: Այն մինչև 1920 թ. կոչվել է Արմենոպոլիս (Հայաքաղաք):

Մինչ օրս Տրանսիլվանիայի բնակավայրերում պահպանվել են հայկական կոթողները: Հայերին, ինչպես Արա Պապյանն է նշում «Արևելյան Եվրոպայի հայ համայնքների խնդիրները» գրքում, այստեղ հիշում են որպես հարուստ առևտրականների, որոնց դիպչելով կարելի է հաջողակ դառնալ: Տրանսիլվանիայի հայերը հիմնականում հունգարախոս են:

«Կաթիլներ են մնացել գաղութից, բայց անասելի գանձեր է  այն իր մեջ պարունակում` վանքեր, եկեղեցիներ, ձեռագրեր, արխիվներ: Եթե ուշադրություն չդարձնես, կապ չպահպանես, չգիտես, թե վաղն ինչ կլինի և ուր կգնա մեր ժողովրդի մշակութային ժառանգությունը»,- ասում է Ստեփանյանը:

Հայկական հարուստ հետքով քաղաքներից  է նաև Սուչավան, որտեղ կա 2 հայկական վանք և 3 եկեղեցի, սակայն այստեղ ապրում է ընդամենը մի քանի տասնյակ հայ:

Ստեփանյանը նշում է, որ Ռումինիայում, հատկապես` Տրանսիլվանիայում,  այսօր շատ կարևոր է հայապահպանության հարցը. «Միայն մեդալներ տալը չէ, գործ պիտի արվի, իսկ գործին սկիզբ կա և վերջ չկա, և սա դեռ մի գաղթավայրում է»:

Այդ առումով, ըստ նրա,  մեծ գործ է  անում թե՛ Ռումինիայում ՀՀ դեսպան Համլետ Գասպարյանը, որ մշտապես կապ է պահպանում հայ համայնքի հետ, թե՛  թեմի առաջնորդ Տաթև եպիսկոպոս Հակոբյանը, հայ քահանաները, որոնք տարբեր բնակավայրերով շրջում են ու հայկական եկեղեցիներում պատարագ մատուցում:

Ստեփանյանը նշում է, որ Ռումինիայում հայ հոգևորականները նաև գիտնականներ են` ուսումնասիրություններ են կատարում, թեզեր պաշտպանում` նպաստելով հայագիտության զարգացմանը:

Առաջնորդարանին առընթեր մատենադարան-թանգարանը կամ Հայ մշակույթի տունը, ըստ Ստեփանյանի, միշտ բաց է գիտնականների առջև, որոնք կուզենան ուսումնասիրություններ կատարել: Տաթև սրբազանը նաև ԵՊՀ-ից է ուսանողների հրավիրում, որպեսզի նրանք ուսումնասիրեն ռումինահայերի մշակութային ժառանգությունը:

Տեսարան Արմենոպոլիսից

Չնայած ջանքերին` ռումինական պատկերասրահներում, թանգարաններում  առկա են հայկական մշակույթի խեղաթյուրումներ:  «Ցավալին այն է, որ տարբեր հավաքածուներում տեղ գտած արծաթեղենը, տեքստիլը, որոնք հայկական մշակույթի ակնհայտ արժեքներ են, ներկայացված են որպես օտարինը. արծաթեղենը` թուրքական, տեքստիլը, գորգերը` որպես կովկասյան, որոշ կիրառական իրեր` որպես բալկանյան,- ասում է նա:- Ահա նման գիտաժողովները կարևոր են, որպեսզի շահենք նրանց վստահությունը որպես գիտական մակարդակի կրողներ, ինչը  հնարավորություն կտա, որ այս չարաշահումներն ու սխալները կարողանանք ուղղել:

Էրմիտաժի գանձերի պահպանման և արտահանման վերաբերյալ կոշտ դիրքորոշում ունենալով` նա առանց վարանելու խիստ նամակ գրեց Կրեմլ` անձամբ Ստալինին: Էրմիտաժում շունչները պահած սպասում էին իրադարձությունների զարգացմանը, և պատասխանը չուշացավ. «Ամեն ինչ թողնել Օրբելու հայեցողությանը…»:

Ականավոր գիտնական, արևելագետ, ակադեմիկոս Հովսեփ Աբգարի Օրբելին ծնվել է 1887 թ. մարտի 20-ին Վրաստանի Քութայիս քաղաքում, իրավաբանի ընտանիքում: Ապագա մեծ գիտնականի հայրը` Աբգար Հովսեփի Օրբելին, Պետերբուրգի համալսարանի շրջանավարտներից էր: Տարբեր տարիներին աշխատել է Նախիջևանում, Դարաչիչակում, Թիֆլիսում, Քութայիսում….

Օրբելիների տոհմը հին հայկական ազնվական գերդաստաններից էր, որ մեծ դերակատարություն է ունեցել Հայաստանի և Վրաստանի միջնադարյան պատմության մեջ:

Ազնվական գերդաստանից էր սերում նաև նրա մայրը` իշխանուհի Վարվառա Մովսեսի Արղությանը, ով ծագումով Լոռվա Սանահին գյուղից էր:  Նրա հեռավոր արմատները հասնում են Զաքարյան արքաներին: Նա պատվով մեծացրեց ու դաստիարակեց իր երեք ազնվազարմ հանճարեղ զավակներին:

1879 թ. փետրվարյան մի օր Թիֆլիսում տեղի ունեցավ Աբգար Օրբելու և իշխանուհի Վարվառա Արղությանի հարսանիքը: Հետագայում` ամուսնու մահից հետո,  Վարվառա Մովսեսովնան երաժշտության դասեր էր տալիս և խնամում թաղի երեխաներին:

Աբգարը և Վարվառան երեք որդի ունեցան` երեք  ապագա գիտնական, որոնց համբավը հայրենիքից շատ ու շատ հեռու տարածվեց: Ավագ եղբայրը` Ռուբենը, ԽՍՀՄ-ում հիդրոհնագիտության`  ստորջրյա հնագիտության հիմնադիրը դարձավ, Լևոն Օրբելին` անվանի ֆիզիոլոգ և ակադեմիկոս դարձավ:

Հովսեփ Օրբելին միջնակարգ կրթությունը ստացել է Թիֆլիսի գիմնազիաներից մեկում, իսկ 1904 թ. ընդունվել է Պետերբուրգի համալսարանի պատմա-բանասիրության և արևելագիտության ֆակուլտետը: Դեռ ուսանողության առաջին տարիներին նա հմտանում է հունարենի և լատիներենի ուսումնասիրման մեջ: Հետագայում Օրբելին սովորում է նաև պարսկերեն և քրդերեն, իսկ մանկուց հրաշալի տիրապետում էր հայերենին և վրացերենին: Նրա հավատամքն այն էր, որ բոլոր պատմական աղբյուրները պետք է ուսումնասիրել բնագրերով` իրենց իսկ լեզվով, ոչ թարգմանությամբ: Երբ հանձնեց համալսարանի պատմա-բանասիրական ֆակուլտետի պետական քննությունները, հիացած դասախոսները Օրբելուն առաջարկեցին մնալ համալսարանում և պատրաստվել պրոֆեսորի կոչման: Սակայն նա մերժեց և թղթերը տվեց արևելյան լեզուների ֆակուլտետ` ավելի մանրակրկիտ ուսումնասիրելու հայ-վրաց բանասիրությունը:

Հովսեփ Օրբելուն համալսարանում դասավանդում էին ժամանակի խոշորագույն գիտնականներ` Ժեբելյովը, Ռոստովցևը, Բարթոլդը, Սմիռնովը: Բայց նրա վրա, անկասկած, իր մեծագույն ազդեցությունն է թողել Նիկողայոս Մառը, որին Հովսեփ Օրբելին համարում էր իր առաջին ուսուցիչը:

1911 թ. ավարտելով համալսարանը` նա մնում է Պետերբուրգում և անցնում գիտական աշխատանքի: Դեռևս ուսանողության տարիներին Օրբելին գործուն մասնակցություն ունեցավ Ն.Մառի ղեկավարությամբ Անիում կատարվող պեղումներին: Նա այնքան նվաճեց Մառի վստահությունը, որ շուտով սկսեց ղեկավարել տեղում գոյացած թանգարանը: Երբեմն Մառի բացակայության ժամանակ հենց Օրբելին էր հանձն առնում պեղումների ղեկավարությունը:

Այս ընթացքում Օրբելին շարունակ ճամփորդում էր և անգամ Արցախի Խաչեն գավառում ինքնուրույն պեղումներ կատարեց: Հատկապես արդյունավետ եղան 1911 թ. Արևմտյան Հայաստանի Մոկս նահանգում նրա կատարած հնագիտական պեղումները, որտեղից նա արժեքավոր իրեր ու նյութեր հայթայթեց Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի համար:

Իր վաստակի համար նա 1912 թ. ընտրվեց Ռուսական հնագիտական ընկերության անդամ, իսկ 1914 թ. արդեն քրդագիտություն էր դասավանդում Պետերբուրգի համալսարանում և շուտով ընտրվեց հայ-վրացական ամբիոնի դոցենտ: Դեռևս ուսանելու տարիներին նա հրատարակեց ավելի քան 20 գիտական աշխատություններ` նվիրված հնագիտությանը, արվեստին, բանասիրությանը:

Հովսեփ Օրբելու պեղումների պսակը, անշուշտ, 1916 թ. նրա ղեկավարությամբ Վանի պեղումներ են, որոնց արդյունքում հայտնաբերվեց Սարդուրի Բ արքայի տարեգրությունը պարունակող արձանագրությունը:

Առհասարակ Հայաստանում ընդարձակ է Օրբելու կատարած հնագիտական պեղումների աշխարհագրությունը. Անի, Շիրակավան, Բագարան, Մրեն, Մարմաշեն, Աշտարակ, Փարպի, Ամբերդ, Գառնի, Պտղնի, Ղիլիջան, Խաչեն, Գանձասար, Վան, Մոկս, Հայկաբերդ, Աղթամար, Թոփրակ -Կալե, Բագավան, Հին Բայագետ…

1920 թ. նա դարձավ Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանի պրոֆեսոր, Պետական հնագիտական խորհրդի անդամ, Ժողկոմխորհի թանգարանային գործերի կոլեգիայի գիտական քարտուղար, Պետերբուրգի համալսարանի պրոֆեսոր, Նյութական կուլտուրայի պատմության ակադեմիայի իսկական անդամ, Ակադեմիայի հրատարակչության վարիչ և, վերջապես, Պետական Էրմիտաժի աշխատակից, որտեղ անցան նրա կյանքի կարևորագույն 30 տարիները` 1920-1951 թթ., 1934-ից նա Էրմիտաժի տնօրենն էր: 1935 թվականին նա ընտրվեց ԽՍՀՄ Գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս, որի թղթակից-անդամ էր դեռևս 1924-ից: 1940 թ. նա ընտրվեց ԽՍՀՄ Ճարտարապետական ակադեմիայի իսկական անդամ:

Մեծ է Օրբելու ներդրումը Էրմիտաժի պահպանման, գտածոների ուսումնասիրման գործում: Հատկապես մեծ է նրա ավանդը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Էրմիտաժի նյութական արժեքների պահպանման գործում:

Նա աշխատանքից ազատ ժամերին, թշնամու արկերի ռմբակոծությունների տակ դասախոսություններ էր կարդում խորհրդային զինվորների համար ռազմաճակատի առաջին գծում, անգամ` բլինդաժներում: Հետագայում` Նյուրնբերգյան դատավարության ժամանակ, Օրբելին, հանդես գալով որպես վկա, ցնցող ելույթ ունեցավ: Նա  մասնավորապես ասաց. «Ես երբեք հրետանաձիգ չեմ եղել: Բայց ելնելով այն բանից, որ Էրմիտաժի վրա ընկել է 30 արկ, իսկ նրա կողքին գտնվող կամրջին` ընդամենը մեկ, ես կարող եմ համոզված դատել, թե ինչին էր նշան բռնում ֆաշիզմը: Այդչափով էլ ես հրետանաձիգ եմ»:

Լենինգրադի բլոկադայի ճեղքումից հետո` 1942 թ., Հովսեփ Օրբելին եկավ Հայաստան: Դեռևս 1938-ից նա ԱՐՄՖԱՆ-ի` ԽՍՀՄ ԳԱ Հայկական մասնաճյուղի նախագահ էր ընտրվել և գիտության վաստակավոր գործչի կոչման արժանացել: 1943 թ. նոյեմբերի 29-ին, չնայած երկրում մոլեգնող պատերազմին, բացվեց Հայկական ԽՍՀ Գիտությունների ակադեմիան, և Հովսեփ Օրբելին միաձայն ընտրվեց ակադեմիայի առաջին պրեզիդենտ: Նա միաժամանակ ղեկավարում էր ակադեմիայի պատմության ինստիտուտը: Դեռևս Լենինգրադում աշխատելու տարիներին նա առանձնակի հոգատարություն ուներ հայ ուսանողների ու ասպիրանտների նկատմամբ և փաստորեն կրթեց մի ամբողջ սերունդ: Օրբելու հոգատարությունը հայ ուսանողների հանդեպ ահավոր մեծ պահանջկոտությունն էր, անողոք քննադատությունն ու հայրական վերաբերմունքը:

1947 թ. Հովսեփ Օրբելին ՀԽՍՀ ԳԱ պրեզիդենտի պաշտոնը թողեց և վերադարձավ Լենինգրադ: Նրան ԳԱ պրեզիդենտի պաշտոնում փոխարինեց տեղակալը` այն ժամանակներում արդեն իսկ աշխարհահռչակ գիտնական Վիկտոր Համբարձումյանը:

Դեռևս տարիներ առաջ Վ.Համբարձումյանին նշանակելով իր տեղակալ` Հ.Օրբելին ՀԽՍՀ կառավարությունում ունեցած իր ելույթում մատնանշեց, որ Հայաստանի գիտության ապագան և առաջատարը ճշգրիտ գիտությունները պետք է լինեն, և այդ առումով ինքը հավատում և վստահում է Վիկտոր Համբարձումյանին:

1950-ական թթ. Հովսեփ Օրբելին ձեռնամուխ եղավ Թովմա Արծրունու, Եղիշեի և Ղազար Փարպեցու երկերի ռուսերեն թարգմանություններին:

Նա մի շարք արտասահմանյան երկրների ակադեմիաների պատվավոր անդամ էր, սակայն առանձնակի հպարտությամբ էր կրում Իրանի գիտությունների ակադեմիայի պատվավոր անդամի կոչումը: Հիրավի, Օրբելին ժամանակի մեծագույն իրանագետներից էր:

Հովսեփ Օրբելին գործուն մասնակցություն ունեցավ 1934 թ. Ֆիրդուսու «Շահնամեի», 1938 թ.` Շոթա Ռուսթավելու «Վագրենավորի» և 1939 թ.` «Սասունցի Դավիթ» էպոսի հազարամյակի տոնակատարություններում: ԽՍՀՄ կառավարությունը երախտագետ գտնվեց. 1956 թ. նա երկրորդ անգամ պարգևատրվեց Լենինի շքանշանով: Մինչ այդ կառավարությունը Օրբելուն պարգևատրել էր Աշխատանքային կարմիր դրոշի երկու և մի քանի այլ մեդալներով:

1955-ից նա Լենինգրադի համալսարանի արևելագիտության ֆակուլտետի դեկանն էր, ապա` Մերձավոր և Միջին Արևելքի պատմության ամբիոնի վարիչը: Իսկ 1956-ից մինչ իր մահը ղեկավարեց ԽՍՀՄ ԳԱ Արևելագիտության ինստիտուտի Լենինգրադի բաժանմունքը:

Հովսեփ Օրբելին շատ ազգային մարդ էր. նրան երբեմն նաև մեղադրում էին ազգայնական հայացքների համար: Մի անգամ Գիտությունների ակադեմիայի նիստի ժամանակ ակադեմիկոս Լիխաչևը իրեն թույլ է տալիս քամահրական արտահայտություն անել հայերի հասցեին: Զայրանալով` Հովսեփ Օրբելին աթոռը շպրտել է նրա վրա:

Երբ հաջորդ օրը Լիխաչևը մասնավոր նամակով ներողություն է հայցել` Օրբելին մերժել է ասելով, թե միջադեպը եղել է ակադեմիայի դռնբաց ժողովում և մասնավոր նամակով ներողությունն իրեն չի բավարարում: Լիխաչևն ստիպված էր ներողություն խնդրել ակադեմիայի նիստի ժամանակ:

Որքան խիստ ու պահանջկոտ էր աշխատանքում, նույնքան բարեհոգի ու անբռնազբոս էր աշխատանքից դուրս, հանգստի պահին: Բարի ու մեղմ սիրտ ուներ, միշտ առատաձեռնորեն աջակցում էր կարիքավորներին: Աշխատավարձի օրերին շատերն էին տան կամ ինստիտուտի ճանապարհին փող պարտք վերցնելու նպատակով կանգնեցնում: Չէր մերժում ոչ ոքի: Իսկ երբ փորձում էին վերադարձնել պարտքը, զայրանում էր. «Իսկ ես չեմ հիշում, թե ձեզ երբևէ որևէ բան եմ տվել…»:

Գիտեր ուրախանալ ընկերների, մտերիմների շրջապատում: 1940 թ. աշնանը Էրմիտաժում կազմակերպված մի միջոցառման ժամանակ աշխատակիցները որոշեցին թատրոն ցուցադրել: Բոլորի ծիծաղը հատկապես շարժվեց, երբ աշխատակիցներից մեկը ոսկորը ձեռքին խաղաց նախամարդու կերպարը…. Դահլիճում ծիծաղն ավելի ուժգին պայթեց, երբ այդ դերում տեսան տնօրենին…

Բռնկուն բնավորության պատճառով նրան Թայֆուն մականունն են տվել:

Հովսեփ Օրբելին չամուսնացավ: Նրա միակ սերը գիտնական-արևելագետ Կամիլա Վասիլևնա Տրևերն էր: Նրանք միմյանց սիրեցին ողջ կյանքում` հավատարմորեն, անթաքույց ու քնքուշ սիրով: Ափսոս, որ այդ սերն անպտուղ էր…

1960 թ. օգոստոսին Մոսկվայում կայացած Արևելագետների համաշխարհային 25-րդ խորհրդաժողովը վերջին մեծ գիտական միջոցառումն էր, որին մասնակցեց Հովսեփ Օրբելին:

Ժամանակին Օրբելին խնդիրներ էր ունեցել նաև ԽՍՀՄ առաջնորդ Իոսիֆ Ստալինի հետ: Էրմիտաժի գանձերի պահպանման և արտահանման վերաբերյալ կոշտ դիրքորոշում ունենալով` նա առանց վարանելու խիստ նամակ է գրել Կրեմլ` անձամբ Ստալինին: Էրմիտաժում շունչները պահած սպասում էին իրադարձությունների զարգացմանը, և պատասխանը չուշացավ. «Ամեն ինչ թողնել Օրբելու հայեցողությանը…»:

Մեծ հայորդին մահացավ 1961 թ. փետրվարի 2-ին:

Օրերս ԼՂՀ Ասկերանի շրջանի Վարազաբուն (Արանզամին) գյուղում անսովոր եռուզեռ էր:  Հանդիսությամբ բացվեց Մեծ հայրենականում և Արցախյան պատերազմում նահատակված համագյուղացիների հիշատակը հավերժացնող հուշակոթողը: Սա էլ, թերևս,  հարմար առիթ է անդրադառնալու գյուղի անցյալին ու ներկային:

Վարազաբունը՝ Ասկերան շրջկենտրոնից 11 կմ հարավ-արևելք գտնվող գյուղը,  Արցախում հայտնի է  ոչ միայն խաղողագործությամբ ու հացահատիկի մշակությամբ, այլև 1864 թ. կառուցված Սբ. Աստվածածին եկեղեցով, որն այսօր, ցավոք, անմխիթար վիճակում է, ինչպես նաև 1875 թ. հիմնադրված դպրոցով ու Գյոզալին, Շոր, Շենին աղբյուրներով:

Հայերի Շուշիի հաղթանակից կատաղած թուրքերը տարբեր ուղղություններով  հարձակումներ են նախաձեռնում: Հարձակման թիրախ են դառնում նաև Ասկերանի շրջանի Սառնաղբյուր (Աղբուլաղ) – Դահրավ ուղղությունը, Մարտունին, ինչպես նաև Հայաստանի  Հանրապետության սահմանամերձ շրջանները:

Հակառակորդն առաջին անգամ գյուղ մտավ մայիսի 10-ին:

Վարազաբունում 5 մարդ են սպանում, այդ թվում և Զինային, որ «Մոսինը» ձեռքին կռվում է թուրքի դեմ: Գերեվարում են 10 կնոջ: Թշնամու հարձակումը կասեցնելու ժամանակ մերոնց հաջողվում է գյուղի մատույցներում շարքից հանել հակառակորդի  տանկը: Գերված կանանցից մեկին՝ Երանիկ Սարգսյանին, հաջորդ օրը բաց են թողնում պայմանով: Նրա միջոցով առաջարկում են գերիներին փոխանակել տանկի անձնակազմի երեք դիակների հետ, որոնցից մեկը Թուրքիայի քաղաքացի էր:

Երբ հրադադարից տարիներ անց  գյուղում լինելու բարեբախտություն ունեցա, այցելեցի Երանիկ Սարգսյանին, որի տղան նույնպես զոհվել է: Շատ լռակյաց էր,  ոչինչ չասաց իր սև օրերի մասին, բայց տարիներն  ասես վերքը սպիացրել էին, ու 21 տարի անց որոշել էր սիրտը թեթևացնել  հուշարձանի բացման առիթով գյուղ եկածների առջև. «Ժամը 8-ին թշնամին գյուղ մտավ: Տանկերը մինչև գյուղի վերջը հասան, որտեղ գտնվում է մեր տունը…»:

Հակառակորդը գյուղից դուրս շպրտվեց հաջորդ օրը, բայց իր հետ  տարավ      գյուղի 10 կանանց,  նրանց թվում` Երանիկ Սարգսյանին: Հունիսի 12-ին Վարազաբունը հարևան գյուղերի հետ կրկին գերության  մեջ հայտնվեց: Երեք ամիս անց՝ սեպտեմբերի 4-ին,  հայկական ուժերն արդեն ավերակ դարձած գյուղն ազատագրեցին: Վարազաբունում գեթ մեկ կանգուն տուն չկար:

Գյուղն ադրբեջանական ռազմական որջ հիշեցնող Աղդամից եկող դառը պտուղները ավելի վաղ է ճաշակել: Մահվան սարսուռն այնքան տևեց, մինչև որ ազատագրվեց հրեշավոր Աղդամը: Այդ լուսավոր օրը վրա հասավ 1993 թ.: Վարազաբունցիների գլխով անցածը սահմանապահ գյուղի ճակատագիր  համարեց ԼՂՀ Ազգային ժողովի նախագահ Աշոտ Ղուլյանը. «Այս տարածքի ժողովուրդը, Վարազաբունը,  հարևան գյուղերը, միայն 1992 թ. մայիսին չէ, որ զգացել են պատերազմի շունչը: Սրանք եղել են սահմանապահ գյուղեր:  Պատահական չէ,  որ հենց Շուշիի ազատագրման  հաջորդ օրը ողջ վրեժը, ցասումը, ատելությունը թշնամին թափեց հենց այդ տարածքում ապրող բնակչության վրա, բայց դուք չընկրկեցիք, դուք դիմացաք»:

Մեծ հայրենականին մասնակցած 100 վարազաբունցիներից 70-ը տուն չվերադարձան: Եվ ոչ միայն: Փոքրիկ գյուղը Խորհրդային Միության երկու հերոս է տվել, որոնցով երախտապարտ համագյուղացիները ոչ միայն հպարտացել են, այլև նրանցից մեկի՝ Երեմ Դանիելյանի պատվին ժամանակին հուշարձան են կանգնեցրել: Ադրբեջանական եռամսյա գերությունից հետո ավարառուները տարել էին նաև այդ հուշարձանը: Իսկ Արցախյան պատերազմում գյուղը 5 զոհ, 9 անհայտ կորած է տվել:

1987 թ.150, իսկ 89-ին120 բնակիչ ունեցող գյուղն  այսօր փոքրացել է, բայց որ պատերազմի վերքերը դեռ չամոքած վարազաբունցին բոլոր ժամանակների կորուստները խորհրդանշող  նոր հուշարձան է կառուցում, դա, անկասկած, ոչ միայն գյուղի հզորացման, այլև հավերժության մասին է վկայում:

Հարցազրույց Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող, ազգագրագետ, մշակութային մարդաբան Գայանե Շագոյանի հետ

– Հաճախ է խոսվում ավանդական հայկական հարսանիքի մասին: Ի վերջո,  ի՞նչ ասել է ավանդական հայկական հարսանիք, ի՞նչ է այն ենթադրում:

– Նախ պետք է հասկանանք, որ ավանդական բառն ունի տարբեր բովանդակություն` կախված այն բանից, թե որ ժամանակաշրջանի մասին է խոսվում,  ավանդական ասելով` ինչ բովանդակություն է դրանում դրվում: Եթե կոպիտ բաժանենք, այն երկու ընկալում ունի, որոնք էլի շատ պայմանական են:

Մեկը գիտականն է:  Ազգագրության մեջ ավանդական հարսանիք, ավանդական մշակույթ ասելով` հիմնականում հասկանում են XIX դարում գրանցված ծեսերը, քանի որ մինչ այդ հայ ավանդական մշակույթի նման մանրամասնություններով նկարագրություններ չունենք:

Գիտական մեկ այլ մոտեցման համաձայն էլ` ավանդականը ժառանգաբար փոխանցվող բանավոր մշակութային պաշար է: Այսինքն` մի բան, որ կրկնվում է միայն այն պատճառով, որ նախադեպ ունի, որ  արվում է ոչ թե որպես նորարարություն, այլ ինչ-որ բանի կրկնություն, ինքնըստինքյան դառնում է ավանդական:

Ժողովրդի մեջ կա մեկ այլ պատկերացում, եթե ասում ենք ավանդական, ուրեմն այն պետք է շատ հին ժամանակներից գա: Կոնկրետ ժամանակաշրջան, իհարկե, չի նշվում, բայց կարծես չարտաբերելով,  այնուամենայնիվ, ենթադրվում է, որ հազարամյակներ տևող սովորություններ են: Դրա մեջ մի փոքր ճշմարտություն կա այն իմաստով, որ կենցաղային մշակույթը, կախված ժամանակաշրջանից, փոփոխությունների տարբեր արագություն ունի: Այն, ինչ ունենք XXI դարում, շատ արագ է փոփոխվում:  Դա կապված է տեխնոլոգիաների արագ զարգացման հետ: Մինչև մոդեռնացման ժամանակաշրջանն  ունենք այսպես ասած` դանդաղ ընթացող  ժամանակ: Բայց և չենք կարող ասել, թե որևէ փոփոխություն չի եղել:

Այն, ինչ ունեինք XIX դարում, բավականին բազմազան էր ի տարբերություն կենցաղային սպասումների, թե որքան հին, այնքան նույնական: Իրար կողքի գտնվող գյուղերն անգամ ներփակված են եղել, այնպես որ մի գյուղում տեղի ունեցողը կարող էր մեծապես տարբերվել հարևան գյուղի ավանդույթներից: Մեր ազգագրական նյութը ցույց է տալիս, որ նույնիսկ նույն գյուղում գտնվող տարբեր ծագումնաբանություն ունեցող ընտանիքներ ունեն միմյանցից բավականաչափ տարբերվող հարսանիքներ: Նույնական հարսանիք ունենալու արեալը կարող էր  լինել փոքր, մեծ, համընկնել ինչ-որ շրջանի, եթե այն հարթավայրային էր և կոմունիկացիայի խնդիր չկար:

– Ե՞րբ և որտե՞ղ է  սկիզբ առել ժամանակակից սպիտակազգեստ հարսանիքը:

– XIX դարում բրիտանական արքունիքի հարսանիքը դարձավ մոդելային` սկիզբ դնելով սպիտակազգեստ հարսանիքին: Պատճառները մի քանիսն են:  Նախ` հարսանիքի մեջ կա այն գաղափարը, որ սա թագավորական արարողություն է: Այսինքն` ամեն մի հասարակություն իր հարս ու փեսային վերագրում է առաջին մարդու կերպարը: Քանի որ միջնադարում և միջնադարից դեպի մոդեռնացման ժամանակաշրջանը առաջին մարդը թագավորի և թագուհու հետ էր նույնանում, սկսեցին կրկնօրինակել պահպանողական մշակույթի շնորհիվ  պահպանվածը:

Մյուս պատճառն այն է, որ Մեծ Բրիտանիան  ծովային ամենահզոր կայսրություններից մեկն էր, որի գաղութները սփռված էին աշխարհով մեկ: Նաև շնորհիվ աշխույժ առևտրական հնարավորությունների,   այս դեպքում շուկան դառնում է ամենակարևոր գործոններից մեկը` այն ինչ արտադրում է մետրոպոլիան, շուկայի միջոցով տարածվում է:

– Իսկ Հայաստանում սպիտակազգեստ հարսանիքները երբվանի՞ց են:

– Քաղաքային բնակչության մոտ արդեն XIX դարում սպիտակազգեստ համալիր հանդիպում է: Բայց մինչև Ցեղասպանությունը բոլոր գյուղական բնակավայրերում անխտիր որպես հարսի զգեստ կիրառվել է  ամեն մի շրջանի տեղական տարազի ավելի շքեղ տարբերակը, ընդ որում հարսանիքին այն հագել են առաջին անգամ: Զգեստը  պարտադիր պետք է նոր լիներ,  կային հատուկ ծեսեր, որոնց ընթացքում հագուստը կարվում էր: 1915-ի ցեղասպանությունից հետո այդ մշակույթն ընդհատվում է:

Քաղաքներում, ասենք` Վանում, Երևանում, XIX դարի վերջին և XX-րդ դարի սկզբին  արդեն ունեինք սպիտակազգեստ հարսանիքներ: Դրանք համատարած չեն, հիմնականում վերնախավին են բնորոշ: Պետք է ասեմ, որ քաղաքային միջավայրը, շնորհիվ շուկայի, ավելի է նպաստում այդ նորաձևության տարածմանը:

Բայց նույնիսկ ԽՄ տարիներին, հատկապես պատերազմի պատճառով, երբ ոչ միայն սպիտակ, այլև անգամ նոր զգեստ գնելն էր խնդիր, կարում էին այն, ինչ հնարավոր էր: Երկար ժամանակ ընդունված էր զգեստը պարտքով վերցնել, կամ եթե գնում էին` մի քանի սերունդ էր հագնում:

Այդպիսով հարսանեկան շքեղ զգեստը, որ առաջին անգամ հագնում էին հարսանիքին, բայց հետո կարող էին հագնել նաև այլ տոնական միջոցառումներին, փոխվեց  մի անգամ հագնելու զգեստի: Սպիտակի տարածման հետ հարսանեկան շորը վերածվեց մեկ անգամ հագնելու ծիսական զգեստի: ԽՍՀՄ-ում 60-70-ականներին նոր միայն կարող ենք խոսել դրա համատարած կիրառման  մասին:

– Հայկական հարսանեկան ծեսերից որո՞նք են, որ պահպանվել են և որո՞նք են, որ գլոբալացման ազդեցության հետևանք են:

– Սպիտակ հարսանիք  կոչվող համալիրն ուներ մի քանի բաղադրիչներ, որոնք տարածվեցին: Առաջինը սպիտակ զգեստն էր, երկրորդը ծաղկեփունջն էր, որը չենք ունեցել, մեզ մոտ  դա շատ ուշ մտավ: Խորհրդային տարիներին հարսն ու փեսան մեխակներ էին դնում որևէ հուշարձանի մոտ. դա էր ծաղկեփնջի ողջ գործառույթը: Իսկ փեսայի կողմից հարսին ծաղկեփունջ փոխանցելու երևույթը և հետո այդ ծաղկեփնջով եկեղեցի մտնելը բրիտանական հարսանիքի  մաս է:

Շքախմբով,   երաժշտության ուղեկցությամբ եկեղեցի մտնելը ևս բրիտանական հարսանիքից է վերցված: Մեզ մոտ դա ձևափոխվեց այնպես, որ հանդիսավոր երաժշտության ուղեկցությամբ հարսն ու փեսան մտնում են հարսանեկան հանդիսության դահլիճ, ԽՄ տարիներին` զագս:

Մյուսը` տարոսիկները: Մերօրյա ձևով տարոսիկներ ավանդական տարբերակում չեն եղել: Այն գաղափարը, որ հարս ու փեսայից մյուսներին պետք է քաղցր բան փոխանցվի, եղել է: Օրինակ` հարսի գլխին գաթա են կոտրել և բաժանել կամ չորացրած մրգեր են շաղ տվել և հավաքել, դրան են ասել տարոս: Այսօր այդ գործողությունն էլի փոխվել է արևմտյան տարբերակի, երբ բրինձ և վարդի թերթեր են շաղ տալիս հարսի ու փեսայի գլխին, և դա այլևս չի կոչվում տարոս:

Փոխառվել է դրսից մեկ այլ բան, որ դրսում կոչվում է հարսանեկան հուշանվեր: Մեզ մոտ քաղցրը տանում էին որպես հարսանիքի մի մասնիկ, որը չամուսնացած երիտասարդներին ամուսնանալու խորհուրդը պիտի փոխանցեր: Խորհրդային շրջանում, նմանակելով եվրոպական հուշանվերները, սկսում են կոնֆետները հելունով գործված և շաքարաջրով քարացած զամբյուղներում բաժանել, հիմա քաղցրի գաղափարը վերանում է, և լրիվ փոխարինվում է հուշանվերներով:

– Ըստ Ձեզ`  կգա՞ ժամանակ, երբ գլոբալացված շուկայի և տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ազդեցությամբ  ողջ աշխարհում հարսանիքը քիչ թե շատ նույնական կլինի, այսինքն` չեն լինի տարբերակող  տարրերը, որոնք ավանդական ենք համարում:

– Կարող եմ ասել, որ գրեթե այդ ժամանակաշրջանում ենք: Այն,  ինչ թվարկեցի` սպիտակ զգեստ, ծաղկեփունջ, վարդ ու բրինձ շաղ տալ, կիրառվում են Երկրի  մեծ մասում: Խոսուն օրինակ է, որ  2011-ի բրիտանական արքայական զույգի ամուսնությունը երկու մլրդ մարդ  էր դիտում ուղիղ  եթերով: Եվ հաջորդ օրն իսկ Չինաստանում հարսանեկան զգեստը կրկնօրինակել էին:

– Այսինքն` հարսանեկան ավանդույթի նման փոփոխությունները բնակա՞ն են:

– Չես կարող  ցանկապատ քաշել և ասել` ամեն ինչ կարող է փոխվել, բայց հարսանիքը, որը ես հայտարարում եմ ազգային, պիտի չփոխվի, մանավանդ որ չկա այն խիստ ազգայինը, որ ասես սա է, եկեք փրկենք:

– Տիկին Շագոյան, այսօրվա  հարսանեկան ծեսերից որո՞նք են, որ ավանդական են և  եղել են նաև XIX դարում:

– Այսօրվա հարսանեկան համալիրում ամենապահպանված քայլերի հաջորդականությունը, որը վերցված է ոչ թե սպիտակ հարսանիքից, այլ ընդհանրացված տեղական տարբերակներից, շեմային ծեսերն են, որոնք  սովորաբար կատարում են փեսայի տուն մտնելիս.  ափսե կոտրել, ուսին լավաշ գցել, գաթա պարեցնել, մեղր կերցնել:

Բայց շուկան  իր գործն անում է: Գյուղերում, որտեղ չկան ռեստորանային համալիներ, սկսել են հարսանիք անել որևէ քաղաքի ռեստորանում, որպեսզի ժամանակին համահունչ լինեն: Եվ տեխնիկապես անհարմար է լինում քաղաքից նորից փեսայի տուն վերադառնալ` այդ շեմային ծեսերը կատարելու: Այդպես XIX դարի հարսանիքի վերջին կռվանը  սկսում է քանդվել, քանի որ տեղավորվում է ռեստորան մտնելու համալիրի մեջ, կա՛մ արվում է, կա՛մ չի արվում: Եթե անգամ արվում է, իր բովանդակային տրամաբանությունն է կորցնում, քանի որ  կապված էր հենց տուն տեղափոխվելու գաղափարի հետ:

– Իսկ կա՞ն հարսանեկան ծեսեր, որոնց բովանդակությունը պահպանվել է, բայց ձևը փոխվել է:

– Կան բազմաթիվ ծեսեր, ինձ համար շատ հետաքրքիր են  եզնմորթեքի և տորթ կտրելու ծեսերը: Տորթ կտրելն ամբողջությամբ եվրոպական հարսանիքից է փոխառված:

Եզնմորթեքի ծեսը և հարսանիքն ունեն  այս կամ այն հանրության միասնությունը վերահաստատող գործառույթ: XIX դարի եզնմորթեքի դեպքում հարսանիքի ընթացքում պետք է որևէ մի ուտեստի միջոցով այդ ամբողջ խմբին միավորեին: Եզնմորթեքի ծեսի ժամանակ դա լինում էր մսացուն, որը դառնում էր հարսանիքի խոհանոցային հիմքը: Անասունը մորթելիս կարևոր էր  առաջին կտրվածքը, դա հաճախ անում էր փեսան, եթե անգամ մսագործն էր անում, ապա առաջին արյամբ փեսայի ճակատին խաչ էին հանում, կտրվածքի համար գումար էին տալիս, կտրվածքից հետո  զուռնա էին փչում, պար էին բռնում:  Այսօրվա հարսանիքի դեպքում տորթն է, որ պարտադիր պետք է բոլորը ճաշակեն, որի առաջին կտրվածքը շատ հանդիսավոր ձևով է արվում, զուռնայի  ձայնին կարող է փոխարինել  շամպայնի  բացվելու ձայնը:

– Իսկ պե՞տք է արդյոք պահպանել հայկականության որոշ տարրեր հարսանիքում:

– Այսպես կարող եմ ասել` դա ճաշակի հարց է, երկրորդ` ինքնության հարց է, եթե մարդ ուզում է շեշտել հայկական ինքնությունը, կարող է այդպես անել: Բայց եթե ես հայկական տարրերով հարսանիք չեմ անում, չի նշանակում, որ ես հայ չեմ: Դեմ եմ, երբ պարտադրանք է լինում:

Հիմա հայկական հարսանիք ասելով` հասկանում են նաև սպիտակ զգեստը, այսինքն` հայկականության նշանները փոփոխական են և այն, ինչ այսօր հայտարարվել է, էլի պայմանական բան է:

Այն ինչ այսօր կոչվում է հայկական հարսանիք, իր մեջ պարունակում է, իմ տեսանկյունով, բազմաթիվ անհեթեթություններ: Կարծում եմ, որ ՀՀ քաղաքացին պետք է լինի իր ժամանակին համահունչ: Դա չի նշանակում, որ պետք է հարսանիք անի ինչպես, օրինակ` Ֆրանսիայում: Բայց  ինձ համար առնվազն ծիծաղելի է, երբ ինքնուրույն կյանքով ապրող 30-35 տարեկան հարսնացուն պետք է կարմիր խնձորի ծես կատարի, որին  այսօր ընդունված է հայկականության իմաստ վերագրել: Եթե դրա հաշվին է հարսանիքը լինելու հայկական, ավելի լավ է` չլինի:

Դա բնական էր XIX դարում և բազմաթիվ բացատրություններ ունի, բայց դա անհեթեթ է հնչում XX դարում, էլ չասեմ` XXI դարում:

Վերապահումով եմ մոտենում այն պահանջներին, որ պետք է անենք ճիշտ հայկական ավանդական հարսանիք, քանի որ ավանդականը պայմանական է, ավանդականը տարընթերցումներ ունի, և ավանդական ամեն ինչ չէ, որ հարկավոր է փոխադրել XXI դար:

Հին աշխարհի հզորագույն երկրներից մեկի՝ Վանի թագավորության վերջին փուլում հիմնված խոշորագույն կենտրոնը Թեյշեբա Աստծուն նվիրված Թեյշեբաինի քաղաքն է, որը Երեւանի ներկայիս տարածքում գտնվող հայտնի Կարմիր բլուրն է:

Ժամանակին միջնաբերդում հսկայական պեղումներ է կատարել ռուս հայտնի գիտնական Բորիս Պիոտրովսկիի՝ Էրմիտաժի նախկին տնօրենի արշավախումբը: Երկար պեղումների արդյունքում այդպես էլ չէր հայտնաբերվել դամբարանադաշտը:

«Հիանալի գիտեինք ամրոցի պատմությունը, նրա մշակույթը, ռազմական պաշտպանվածությունը, բայց չգիտեինք բնակիչների թաղման ծեսը, աշխարհընկալումները, հանդերձյալ կյանքի մասին պատկերացումները և, վերջապես, ովքեր են ապրել այստեղ, արդյո՞ք սա Վանի կենտրոնական շրջաններից եկած բնակչություն էր, թե՞ տեղաբնիկներ»,- NEWS.am-ի հետ զրույցում ասել է ներկայում Կարմիր բլուրում հնագիտական պեղումներ կատարող խմբի ղեկավար, Մշակույթի նախարարության «Պատմամշակութային ժառանգություն» գիտահետազոտական կենտրոնի տնօրեն Հակոբ Սիմոնյանը։

Բոլոր այս հարցերին կարող էր պատասխանել դամբարանադաշտը: Պիատրովսկին այն այդպես էլ չգտավ։ Եվ գուցե դեռ երկար չգտնվեին այդքան կարեւոր դամբարանները, եթե չլիներ Երևանը շրջանցող արագընթաց ճանապարհի կառուցումը, որը կարող էր անցնել միայն Կարմիր բլուրի այդ հատվածով։

Մինչեւ ճանապարհի կառուցումը որոշվեց այդ հատվածում պեղումներ կատարել՝ արժեքավոր գտածոները չկորցնելու համար։ Աշխատանքներն սկսվեցին այս տարվա օգոստոսին։ Երեք ամիս տեւած պեղումների արդյուքնում հնագետները հայտնաբերեցին այն, ինչ այդքան փնտրում էր Պիատրովսկու արշավախումբը։

Գիտնականներն արդեն մոտ երկու տասնյակ գերխիտ դասավորված դամբարաններ են պեղել, յուրաքանչյուրի տրամագիծը՝ մոտավորապես 3-4 մ: Ենթադրվում է, որ միայն ճանապարհի տակ ընկած հատվածում շուրջ 500 դամբարան կա: Դրանց պեղումները, Հակոբ Սիմոնյանի խոսքով, վիթխարի ինֆորմացիա կբացահայտեն՝ առնվազն 5000 արտեֆակտ, որոնք հնարավորություն կտան շատ ավելի մեծ պատկերացում կազմել Հայաստանում ձևավորված հնագույն կայսրության մասին:

«Պատահական չէ, որ Վանի թագավորները հատուկ ուշադրություն էին դարձնում Արարատյան դաշտին որպես շտեմարան, որտեղ պատրաստել են ամենաընտիր գինիները, հացահատիկի հսկայական պաշարներ են այստեղ կուտակվել: Միայն Կարմիր բլուրում պահվել է մոտավորապես կես մլն լիտր գինի»,- ասաց Հակոբ Սիմոնյանը:

Դամբարաններում կարևոր գտածոներից գիտնականն առանձնացնում է կուռքերը։ Դրանք տուֆի սալեր են՝ աչքերի փոսիկներով: Նման կուռքեր հայտնաբերվում են առաջին անգամ:

Մյուս հետաքրքիր արտեֆակտը զարդարված բրոնզե գոտին է, որով թաղված է եղել դամբարաններից մեկում գտնված երիտասարդը։  Վերականգվելուց հետո կերեւա ուսագոտու ամբողջական պատկերը։ Գոտու հետ հայտնաբերվել է նաեւ երկաթյա նիզակ:

Մեկ այլ դամբարանում թաղված է եղել խիստ բարձրահասակ, երկար մատներով կին՝ կիսաերկարաճիտ կոշիկներով, որոնք զարդարված են եղել բրոնզե ճարմանդով։ Այս գտածոները կարեւրագույն տեղեկություններ կարող են հաղորդել Վանի թագավորության ժամանակաշրջանի տարազի մասին:

Մյուս կարևոր հատկանիշը, Հակոբ Սիմոնյանի խոսքով, այն է, որ յուրաքանչյուր դամբարանում երկու կմախք է հայտնաբերվել, ընդ որում, մեկը՝ ամբողջական, մյուսը՝ դիամասնատված։ Ենթադրվում է, որ երկրորդը զոհաբերվել է ինքնակամ կամ բռնի։

Շարունակությունը կարդացեք սկզբնաղբյուր կայքում:

Փորձը ցույց է տվել, որ բանակ զորակոչված մարզիկների մեծ մասը զինծառայության ավարտից հետո թողնում է սպորտը: Թերևս պատճառներից մեկն  այն է, որ ոչ բոլոր երիտասարդներն են հնարավորություն ստանում զինվորական մարզական վաշտում ծառայելու և զուգահեռ նաև շարունակելու կանոնավոր մարզումները: Այն դեպքում, երբ կարգ է սահմանված, սևով սպիտակի վրա գրված, որ տարբեր տարիքային խմբերի աշխարհի, Եվրոպայի առաջնություններում 1-6-րդ տեղերը գրավողները պետք է զինածառությունն անցնեն մարզական վաշտում: Թե ինչու են այս հարցում խնդիրներ ծագում, խնդրեցինք պարզաբանել Հայաստանի սպորտի և երիտասարդության հարցերի նախարարության սպորտի բարձրագույն նվաճումների քաղաքականության վարչության հասարակական կազմակերպությունների հետ համագործակցության բաժնի պետ Լյովա Վարդանյանին:

– Այո, Հայաստանի պաշտպանության նախարարության համապատասխան զորամասի մարզական վաշտում ծառայութունն անցնում են աշխարհի, Եվրոպայի առաջնություններում 1-6-րդ տեղեր գրավողները: Արտոնյալ վիճակում են ֆուտբոլիստները, նրանց զինծառայության հարցը բացառության կարգով լուծում է Հայաստանի կառավարությունը: Հայաստանի ֆուտբոլի ֆեդերացիան է համապատասխան միջնորդագրեր ներկայացնում, իսկ մյուս մարզաձևերի ներկայացուցիչների հարցերով զբաղվում է սպորտի գերատեսչությունը: Լինում են դեպքեր, երբ աչքի ընկած ոչ բոլոր մարզիկներն են զինվորական ծառայությունը մարզական վաշտում անցկացնելու իրավունք ստանում: Եվ դա դժգոհությունների տեղիք է տալիս: Հայաստանի սպորտի և Հայաստանի պաշտպանության նախարարությունների ներկայացուցիչների հանձնաժողով է ստեղծված,  որը քննարկում է զինվորական վաշտում ծառայության թեկնածու մարզիկների ցուցակները: Ընդ որում, հանձնաժողովում երկու նախարարությունների փոխնախարարներ են, վարչությունների պետեր և այլն: Ըստ արդյունքների, որոշվում են արժանավորները: Նրանց անունները գրվում են հերթականությամբ: Եթե տվյալ զորակոչի համար առանձնացված է 15 տեղ, ապա  զինծառայությունը մարզական վաշտում  անցկացնելու հնարավորություն են ստանում 1-15-րդ տեղերում գտնվողները: 16-17-րդ հորիզոնականները զբաղեցնողները և մյուսները չեն ընդգրկվում մարզական վաշտում: Այդուհանդերձ, վերջիններս զինվորական ծառայության ընթացքում  ժամանակ առ ժամանակ գործուղվում են մասնակցելու ուսումնամարզական հավաքների և մրցումների: Մարզական վաշտում ընդամենը 56 տեղ կա:

 – Ի՞նչ իմաստ ունի այս կամ այն մարզաձևի ներկայացուցչին գործուղելը, երբ նա կանոնավոր չի մարզվում և միջազգային ստուգատեսների մասնակցելու դեպքում էլ այլևս ի վիճակի չէ բարձր արդյունքներ ցույց տալ:

– Այդուհանդերձ, այս ճանապարհով մարզիկները հնարավորություն են ստանում որոշ չափով պահպանելու մարզավիճակը: Այլ ելք չկա: Հնարավոր չէ, որ բանակում ծառայող բոլոր մարզիկները մարզական վաշտում ընդգրկվեն, լիովին ազատ լինեն և բոլոր մարզական մեկնարկներին մասնակցեն: Մասնավորապես, այս տարվա գարնանային զորակոչին 13 մարզիկ է ընդգրկվել մարզական վաշտում, իսկ աշնանային զորակոչի ժամանակ հատկացվել է համալրման 14 տեղ:

 – Ինչո՞ւ մարզական վաշտի զորակոչի որոշակի թիվ չկա:

– Բանն այն է, որ ինչքան մարդ զորացրվում է, այնքան էլ զորակոչվում է:

 – Աշխարհի բոլոր երկրներում բանակային սպորտը բարձր մակարդակում է: Գաղտնիք չէ, որ ունենք լավ, մարտունակ բանակ: Այդ դեպքում ինչո՞ւ մեր երկրում բանակային սպորտն այն չէ: Ֆինանսակա՞ն խնդիրներն են խանգարում, թե՞ ուրիշ բան կա:

– Նախագիծ կա, որ Հայաստանի ՊՆ-ն զինվորական մարզական վաշտի ծառայողների թիվը 20-25-ով ավելացնի: Եթե դա արվի, որոշ բաներ կփոխվեն, և ավելի շատ մարզիկներ լավ մարզավիճակում կմնան և կհամալրեն Հայաստանի տարբեր մարզաձևերի հավաքականները:

 – Հատկապես շատ են տուժում խաղային մարզաձևերի ներկայացուցիչները: Ամբողջական կազմերով հավաքականներ են զորակոչվում բանակային ծառայության: Եվ ընդհանուր հիմունքներով ծառայած մարզիկներն այլևս չեն վերադառնում սպորտ:

– Կա նաև սոցիալական գործոնը: Բանն այն է, որ զորացրվեուց հետո երիտասարդները ցանկանում են ապրուստի խնդիր լուծել, իսկ խաղային մարզաձևերով զբաղվողների համար դա շատ ավելի բարդ է անելը: Երիտասարդները ցանկանում են այնպիսի մասնագիտություններ ձեռք բերել, որ կարողանան ֆինանսական միջոցներ հայթայթեն: Իսկ բանկում  ամեն ինչ արվում է այն հնարավորությունների սահմաններում, որոնք ունի ՊՆ-ն:

 – Ի դեպ, երբեմն կասկածներ են ծագում. արժանավոր այս կամ այն մարզիկը  մարզական վաշտում չի ընդգրկվում, փոխարենն այդ վաշտում ծառայում է մեկ ուրիշը, որը որպես մարզիկ ավելի փոքր ներդրում է ունեցել հայկական սպորտում: Մասնավորապես, շախմատիստներն այս առումով ավելի արտոնյալ են համարվում: Կարելի՞ է դա վերագրել նրան, որ այդ մարզաձևի ֆեդերացիայի նախագահը նաև Հայաստանի նախագահն է: Հնարավո՞ր չէ ամեն ինչ ավելի թափանցիկ անել:

– Հաշվի են առնվում մարզիկների արդյունքները: Ընդ որում, հետագայում տարբեր մարզաձևերի ֆեդերացիաները գրաֆիկ են ներկայացնում, թե մարզիկները երբ և որտեղ են ուսումնամարզական հավաքների, մրցումների մասնակցելու, և բոլորին էլ ընդառաջում են, թողնում են, որ միանան հավաքականների իրենց թիմակիցներին:

 – Նշանակություն ունի՞, թե այդ մարզիկներն ինչ մարզաձևերի ներկայացուցիչներ են` օլիմպիական կամ ոչ օլիմպիական:

– Նախապատվությունը տրվում է օլիմպիական մարզաձևերի ներկայացուցիչներին: Բայց եթե մարզիկը ոչ օլիմպիական մարզաձևից աշխարհի չեմպիոն է, ապա նա էլ չի անտեսվում: Ընդհանրապես բոլոր մարզաձևերի ներկայացուցիչները չեն կարող ընդգրկվել մարզական վաշտում: Առաջնային կարգով ընդգրկվում են օլիմպիական մարզաձևերի, նաև սամբոյի, ուշուի ներկայացուցիչները: Դրանք այն մարզաձևերն են, որոնք տարածում ունեն Հայաստանում, և մեր մարզիկները միջազգային խոշորամասշտաբ ստուգատեսներից մեդալներ են բերում:

– Մարզական վաշտում ծառայողներն ունե՞ն համապատասխան պայմաններ` ընդհանուր ֆիզիկական պատրաստականության մակարդակը բարելավելու համար:

– Կա հիանալի մարզաբազա, այն զբաղեցնում է Երևանի նախկին պատանի հնգամարտիկների դպրոցի տարածքը:

 – Իսկ հակասական իրավիճակներն ինչի՞ հետևանք են: Երբեմն այս կամ այն մարզաձևի ներկայացուցիչները դժգոհում են, երբ միջազգային մրցումներում ցանկալի արդյունք չի լինում, պատճառաբանելով,  որ զինծառայությունում գտնվող այս կամ այն մարզիկին արգելել են միանալ իր թիմին, ժամանակին մարզվել և մրցումների ողևորվել:

– Եթե դժգոհություններ կան, ապա դրանք անհիմն են: Գուցե դեպքեր եղած լինեն, երբ այս կամ այն մարզիկը զորավարժանքների է մասնակցել, և նրան չեն ազատել: Բայց բանակ է, և այդ ամենին պետք է ըմբռնումով մոտենալ: Եթե այս կամ այն մարզաձևի ֆեդերացիան հիմնավորումով նամակ է ներկայացնում, ապա մարզական վաշտի ղեկավարությունը ծառայությունում գտնվող մարզիկների համար ոչ մի խոչընդոտ չի ստեղծում, և նրանք գործուղվում են թիմեր: Խնդիրներ կարող են ունենալ այն մարզիկները, որոնց անունները դուրս են մնացել  մարզական վաշտում ընդգրկվածների ցուցակներից: Պատճառները կարող են լինեն զորավարժանքները, ուսումնական պարապմունքները և այլն:

 – Իսկ ինչո՞վ է զբաղվում ԲԿՄԱ–ն:

– Զինծառայությունում գտնվող մարզիկները պարբերաբար հանդես են գալիս  բանակայինների միջազգային ստուգատեսներում: Մասնավորապես, մեր երկրի ըմբիշները 2013-ին Երևանում մասնակցել են ԱՊՀ երկրների բանակային մարզիկների սպարտակիադայի ծրագրով ազատ ոճի ըմբշամարտի թիմային մրցումներին և դարձել են չեմպիոն: Մերոնք կրկնեցին իրենց հաջողությունը, քանի որ մեկ տարի առաջ չեմպիոն էին դարձել Ալմաթիում կազմակերպված ստուգատեսում: Այս տարի Իրանում կայացած բանակայինների աշխարհի առաջնությունում ազատ և հունահռոմեական ոճի մեր ըմբիշները տիրացել են երկուկան արծաթե և երկուական բրոնզե պարգևների:

 – Զինվորական մարզական վաշտում աշխատող մարզիչներ կա՞ն:

– Առայժմ հավաքական թիմերի մեր մարզիչներն են օգնում: Բայց հարց է բարձրացվել, որ մարզական վաշտում աշխատող մարզիչների հաստիքներ էլ ավելացվեն: ԲԿՄԱ-ն ունի իր մարզահամալիրը, մարզադաշտը, լողավազանը, ըմբշամարտի մարզասրահները: Այնպես որ` լիարժեք պարապմունքների համար բոլոր պայմանները կան: Ընդ որում կազմակերպվում է տարբեր մարզաձևերի սպարտակիադա:

 – Ուսումնասիրվե՞լ է, թե արտասահմանյան երկրներում մարզական վաշտի առումով ինչ փորձ է կիրառվում:

– Վրաստանում 120 տեղ է մարզական վաշտի ծառայողների համար: 2007-ին ըմբշամարտի աշխարհի առաջնության օրերին եղել եմ Բաքվում, բայց տեղյակ չեմ, թե այս առումով Ադրբեջանում ինչ է կատարվում: Իսկ Ռուսաստանի հետ համեմատվել չենք կարող: Այդ երկրի ամեն երկրամասում մարզական վաշտ կա: Տարբեր տարածաշրջաններն ունեն կենտրոնացված բանակային ակումբներ: Հզոր կառույց է, հազարավոր մարզիկներ, նաև տարբեր մարզաձևերի ուժեղ ակումբներ կան: Վերջիններս հանդես են գալիս խոշորամասշտաբ ստուգատեսներում:

 – «Դինամո» մարզընկերությունը Հայաստանի ոստիկանության մարզական կազմակեպությունն է: Ուժային երկու կառույցների մարզական կառույցների միջև կապ կա՞:

– Ոչ մի կապ չկա: Նախկինում «Դինամոն» ունեցել է մարզական վաշտ, 3-4 տարի է, ինչ այն չկա, եթե վերականգնվի, ապա լավ կլինի: «Դինամոյի» մարզական վաշտում ընդգրկվում էին մենապայքարային մարզաձևերի Հայաստանի առաջնություններում 2-3-րդ տեղեր գրավողները, խաղային մարզաձևերի թիմեր կային, և դա օգնում էր, նպաստում սպորտի զարգացմանը:

ՁԻԱՀ-ը մնում է չհաղթահարված սպառնալիք: 1981-ի մայիսի 5-ին  ՁԻԱՀ-ն առաջին անգամ ընդգրկվեց Հիվանդությունների գրանցամատյանում, իսկ 1983-ից որոշվեց ամեն տարի մայիսի 3-րդ շաբաթը նշել ՁԻԱՀ-ից մահացածների հիշատակի օր, որի նպատակն է բնակչության ուշադրությունը սևեռել այդ խնդրին: Աշխարհի ավելի քան 100 երկրում պետական ու հասարակական կազմակերպությունները նշում են այդ օրը:

ՁԻԱՀ-ի առաջին զոհն ամերիկացի ավանգարդ կատարող Կլաուս Նոմին էր: Նրա հիվանդության մասին հայտնի դարձավ 1983-ին. ընկերները փորձում էին գումար հավաքել նրա բուժման համար, մինչդեռ բժշկությունն այդ հիվանդության ուսումնասիրման  առաջին քալերն էր անում, ու դեղամիջոցները միայն մշակման փուլում էին գտնվում: «Հուզիչ ծաղրածուն», ինչպես ժամանակակիցներն էին անվանում գերմանացի Կլաուս Նոմիին, մահացավ 1983-ի  օգոստոսի 6-ին:

Նրա մահից մեկ տարի չանցած` հասարակայնությանը ցնցեց ևս մեկ մահ: Այս անգամ ՁԻԱՀ-ը պատճառ դարձավ, որ կյանքից հեռանա ֆրանսիացի փիլիսոփա և պատմաբան Մեշել Ֆուկոն: Նա Ֆրանսիայում առաջին  հոգեվերլուծության ամբիոնի հիմնադիրն է,  լայն ճանաչում է ստացել «Խելացնորությունն ու քաղաքակրթությունը» գրքի հրապարակումից հետո: Այդ աշխատության համար  նա դոկտորական աստիճան է ստացել: Կյանքի վերջին 2 տարին նա ծանր հիվանդ էր: 1984-ի հունիսի 2-ին ուշագնաց հոսպիտալացվեց, իսկ հունիսի 25-ին ՁԻԱՀ-ով պայմանավորված բարդություններից մահացավ:

1985-ին մահացավ «Սիրելին վերադառնում է» և «Ինտիմ զրույց» ֆիլմերում խաղացած դերերով հայտնի Ռոք Հադսոնը:  Պարզվեց, որ հոլիվուդյան գերաստղ  Հադսոնը  համասեռական է: Նրա իրական կյանքը  էկրանի սիրային դրամաների հակապատկերն էր: 1985-ի  օգոստոսին նա աշխարհը ցնցեց իր կյանքի պատմությունով: Դրանից երկու ամիս անց` հոկտեմբերի 2-ին, մահացավ Բևեռլի Հիլզում գտնվող իր շքեղ առանձնատանը:

ՁԻԱՀ-ի  հայտնի զոհերից է ամերիկացի ջազային երաժիշտ, շեփորահար ու բենդ-առաջնորդ, XX դարի ջազի պատմության մեջ մեծ հետք թողած  Մեյլս Դևիսը: Նա ծնվել է 1926-ին և մահացել 1991-ին: Ապրեց շատ հագեցած կյանքով, շատ զբաղված էր ու, ինչպես ինքն էր հայտարարում, կյանքից հեռանալու հեռանկարի մասին մտածելու ժամանակ անգամ  չուներ.«Դա ասես ցնորք լինի, ես պառկում եմ անկողնում ու մտածում երաժշտության մասին ու արթնանում այդ մտքով: Երաժշտությունը միշտ ինձ հետ է, ու ես շատ ուրախ եմ, որ այն ինձ չի լքել»:

ՁԻԱՀ-ից զոհված անվանիներից է  «Queen»  խմբի մենակատար Ֆրեդի Մերքյուրին, որը մի քանի տարի պայքարել է հիվանդության դեմ և դա թաքցրել շրջապատից:  Կարծիք կա, որ նրան մահվան հանգեցրեց այն ժամանակվա կյանքի բանաձևը` «Sex, drugs, Rock-n-roll»: 1991-ին  Լոնդոնում մամլո ասուլիսի ժամանակ նա պաշտոնական հայտարարություն արեց իր հիվանդության մասին, խոստովանեց, որ հիվանդ է  ՁԻԱՀ-ով: Վերջին 2 օրը նա նույնիսկ խոսել չէր կարողանում, գործնականում կորցրել էր տեսողությունը: Նա մահացավ 1991-ի նոյեմբերի 24-ին: Իսկ 1992-ի ապրիլի 20-ին տեղի ունեցավ նրա հիշատակին նվիրված համերգը: «Queen»  խմբի երաժիշտներն իրենց ընկերոջ անունով բարեգործական հիմնադրամ ստեղծեցին ու կուտակած միջոցներն ուղղում են ԱՄՆ բարեգործական այն ընկերություններին, որոնք օգնում են ՁԻԱՀ-ով հիվանդներին:

1992-ին ՁԻԱՀ-ից մահացավ ֆանտաստ գրող Այզեկ Ազիմովը: 1983-ին, երբ դեռ այդ հիվանդության մասին քիչ բան էր հայտնի, Ազիմովի սիրտը վիրահատեցին, ու նա դոնորական  արյունից վարակվեց ՄԻԱՎ-ով: Տարիներ անց, երբ կրկնակի վիրահատության կարիք զգացվեց, պատահաբար էլ հայտնաբերվեց հիվանդությունը: Վիրահատությունից ստիպված էին հրաժարվել: ՁԻԱՀ-ի ֆոնի վրա նրա մոտ զարգացավ սրտի անբավարարություն, իսկ 3 տարի անց`  մահացավ: Գրողի մահից 10 տարի անց միայն կինը պատմեց մահվան իսկական պատճառը:

1993-ին ՁԻԱՀ-ից մահացավ բալետի հայտնի պարող Ռուդոլֆ Նուրիևը: Ենթադրվում է, որ նա նույնպես հիվանդանոցում  է վարակվել, վիրահատության ժամանակ, դոնորական արյունից: Նուրիևը մինչև վերջ պայքարում էր հիվանդության դեմ, նորույթներ փորձում և դասեր տալիս: Նա ՁԻԱՀ-ով ապրեց 12 տարի:

1993-ին այս հիվանդությունից մահացավ հայտնի թենիսիստ Արթուր Էշը, առաջին աֆրոամերիկացին, որը հաղթեց ԱՄՆ չեմպիոնատում: Նրա մոտ ՁԻԱՀ հայտնաբերվեց 1988-ին: Նրա սիրտը վիրահատվեց 1983-ին, և ենթադրվում է, որ նա ևս դոնորական  արյունից է վարակվել:

1986-ին ՁԻԱՀ-ից մահացավ ամերիկյան առաջին սուպերմոդելը` Ջիա Մարիա Քարանջին: Նա Ամերիկայում  առաջին կանանցից էր, որոնց մահվան պատճառը պաշտոնապես ՁԻԱՀ-ը հայտարարվեց: Նա 26 տարեկան էր, սակայն այդ կարճ կյանքի ընթացքում հասցրեց մոդելային բիզնեսի բարձունքները նվաճել` սկսելով շատ ցածրից, աշխատեց մեծ գումարներ, արժանացավ սիրո ու փառքի և այդ ամենը թաղեց թմրանյութերի մեջ:

2000-ի  փետրվարի 12-ին Իսրայելում հիվանդանոց տեղափոխեցին տկար, գիտակցությունը տեղը, սակայն թթվածնային դիմակով հազիվ շնչող մի կնոջ:Նա ուրիշի անունով էր գրանցվել կլինիկայում, սակայն շատ շուտով բոլորը ճանաչեցին իրենց սիրելի երգչուհուն` Օփրա Հազային: Ընտանիքը երկար ժամանակ չէր հրապարակում նրա հիվանդության պատճառը: Սակայն շուտով գաղտնիքը բացահայտվեց. Օփրան մահանում էր ՁԻԱՀ-ից, իսկ հիվանդության պատճառը նրա ամուսինն էր` Դորոն Աշկենազին, որը նույնպես մահացավ  կնոջ  վախճանից 14 ամիս անց: Բժիշկներն ասում էին, որ եթե Օփրան շուտ դիմեր մասնագետի, նրան կարող էին փրկել, երկարաձգել կյանքը: Սակայն նա ամաչում էր ու  փորձում էր թաքցնել այդ փաստը:

Մարզասերները տեղյակ են, որ ծանրամարտի միջազգային ֆեդերացիայի հրապարակած 2013-ի հակադոպինգային ստուգումների արդյունքով Հայաստանի 6 ներկայացուցիչ որակազրկվել Է: Տխրահռչակ այս ռեկորդի հետևանքը կարող է լինել այն, որ ստիպված լինենք որպես տուգանք վճարել հարյուրհազարավոր դոլարներ: Ի դեպ, միայն այս տարի նախկինում  ունեցած  որակազրկումների համար Հայաստանի ներկայացուցիչները  նույն կարգի մեծ տուգանքներ են վճարել, որպեսզի կրկին մերոնց թույլատրվի մրցահարթակ դուրս գալ: Իսկ այժմ ավելի խիստ ֆինանսական մտրակումներ են սպասվում: Իսկ դա նշանակում է, որ փողերը կրկին ջուրն են գցվելու:

Ինքնին հարցեր են առաջանում` ի՞նչ անել, ինչքանո՞վ է նպատակահարմար ծանրամարտը զարգացնելու համար փողեր ծախսել, երբ վերջին շրջանում խոշորամասշտաբ ստուգատեսներում հուսադրող արդյունքներ գրեթե չկան: Հավելենք, որ 2013-ին աջակցության կարգով Հայաստանի ծանրամարտի ֆեդերացիային պետությունը հատկացրել է 165 մլն դրամ:

Իսկ կատարվածի մասին, Հայաստանի ծանրամարտի ֆեդերացիայի ներկայացուցիչները քար լռություն են պահպանում, գերադասում են պաշտոնապես ոչ մի բան չհայտնել, ասես արտասովոր ոչ մի բան էլ չկա:

Իսկ արգելված դեղամիջոցներ օգտագործելու համար երկու տարով որակազրկվել են Աշոտ Բեգզադյանը, Դավիթ Գասպարյանը, Անդրանիկ Կարապետյանը, Գոռ Մինասյանը, Մարգարիտա Ղազարյանը: Նաիրա Հարությունյանն էլ որակազրկվել է ցմահ:

Ընդ որում, մեր ծանրորդներից երկուսը պետք է վերադարձնեն Պերուի մայրաքաղաք Լիմայում նվաճած աշխարհի երիտասարդական առաջնության մեդալները:

Հիշեցնենք, որ Ադրանիկ Կարապետյանը (77 կգ) երկամարտի

340 (160+180) կգ արդյունքով դարձել էր բրոնզե մեդալակիր, պոկում և հրում վարժություններում էլ պարգևատրվել արծաթե և բրոնզե մեդալներով: Գերծանրքաշային Գոռ Մինասյանն էլ երկամարտում 403 (183+220) կգ արդյունքով դարձել էր փոխչեմպիոն, նաև արծաթե մեդալների տիրացել առանձին վարժություններում:

Մարզիչները կատարվածի մասին գերադասում են չխոսել և մեղքը բարդում են մարզիկների վրա: Ստացվում է, որ վերջիններս սեփական հայեցողությամբ են դիմել այդ դատապարտելի քայլին: Պատճառը պարզ է:  Քանի որ մեծ պարգևներ են սահմանված մեդալների տիրացողների համար, ծանրորդները ոչ մի բանի առջև չեն կանգնում, որպեսզի նպատակին հասնեն:

Գաղտնիք չէ, որ մեր մարզիկները մինչև մրցումների ուղևորվելը քանիցս ներքին կարգով ստուգվում են: Եվ չորակազրկվելու համար կա մի պարզ հնարք. հայտնվում է, որ այս կամ այն մարզիկը վերջին  պահին վնասվածք է ստացել: Ընդ որում, այս տարի մեր երկրի ծանրորդները տարբեր ստուգատեսներին սահմանափակ թվով մարզիկներով են մասնակցել: Թե ինչու է որակազրկվածների թիվն այդքան մեծ, պարզ չէ:

Հայաստանի ծանրամարտի ֆեդերացիայի ներկայիս նախագահ Արմեն Շահազիզյանը Մոսկվայում է բնակվում և լրագրողների հետ չի հանդիպում: Ֆեդերացիայի գլխավոր քատուղար Փաշիկ Ալավերդյանն էլ տեղեկացրել է, որ նոյեմբերի 21-ին Մոսկվա  է մեկնելու, ուր կհանդիպի Ծանրամարտի միջազգային ֆեդերացիայի ղեկավարներին և կպարզի, թե ինչ է կատարվել իրականում:

Հիշեցնենք, որ Ծանրամարտի միջազգային ֆեդերացիան գլխավորում է մեր հայրենակից Թոմաշ Այանը:

Ամեն դեպքում, խայտառակությունն ակնառու է, և ամենից ցավալին այն է, որ մեր երիտասարդ մարզիկները դիմում են կյանքի համար վտանգավոր դեղամիջոցների օգնությանը, և այն տպավորությունն է, որ իրավիճակն անվերահսկելի է:

Նշանավոր պետական, քաղաքական, հասարակական գործիչ, որի ողջ կյանքն ու գործունեությունը շաղկապակցված է մեր պետության տարեգրությանը, խորհրդային և անկախ Հայաստանի կարևոր ու շրջադարձային էջերին, վաստակաշատ մարդ, որն իր մեծ ավանդն ունի երկրի կայացման գործում, վառ անհատականություն, ժայռ…

Այս վերջին բնութագրումը տվել է երջանկահիշատակ Սոս Սարգսյանը` հայոց լեզվի բառագանձից ընտրելով ամենադիպուկ ու լակոնիկ բառը: Այո, ժայռի պես աներեր ու իմաստուն:

Ավագ և միջին սերնդի համար գուցե ավելորդ լինի ներկայացնել Վլադիմիր Մովսիսյանին, քանի որ այդ սերունդն իր աչքով է տեսել նրա կատարած աշխատանքները: Սակայն երիտասարդ սերնդին իսկապես արժե ներկայացնել նրա կենսագրությունը, որպեսզի մտորելու առիթ ունենա: Մեր իրականության մեջ, երբ շատ արժեքներ աղավաղված են ու ստորադասված,  նման մարդկանց կյանքի օրինակը խիստ կարևոր է ճշտելու համար  նորօրյա չափանիշներն ու մոտեցումները: Նման մարդկանց օրինակը խիստ անհրաժեշտ է նաև մերօրյա բարձրաստիճան պաշտոնյաների համար, որոնք սովորելու  շատ բան ունեն:

Ես նույնպես երիտասարդ եմ ու շատերի պես Վլադիմիր Մովսիսյանի անունը հաճախ լսել եմ Սևանա լճի հետ կապված խոսակցություններում, գիտեմ, որ նրա դերն անգնահատելի է համազգային արժեք հանդիսացող և ռազմավարական նշանակություն ունեցող մեր լճի վերականգնման ու պահպանման գործում: Սակայն նրա կենսագրության էջերը հետ թերթելով` ապշում  ու հիանում եմ` հայտնաբերելով նորանոր փաստեր, նաև զարմանում, որ այս մարդն իր գործունեության սկզբից մինչ օրս ոչ մի վայրկյան չի դադարել, անընդմեջ աշխատել է ամենադժվարին ու պատասխանատու ոլորտներում:

Նոյեմբերի 12-ին Վլադիմիր Մովսիսյանը դարձավ 80 տարեկան, սակայն եռանդուն ու երիտասարդ ավյունով լի գործիչը կարծես թե ամենևին էլ մտադիր  չէ թուլացնելու տեմպը և վաստակած հանգստի գնալու: Միգուցե պատճառը պատասխանատվության այն մեծ զգացումն է, որ քանի դեռ կա, պետք է ծառայի պետությանն ու ժողովրդին:

Հոբելյանական ցերեկույթին, որի ընթացքում տեղի ունեցավ նաև նրա կյանքին ու գործունեությանը նվիրված երկու գրքի շնորհանդես, ներկա էին պաշտոնյաներ ու գործիչներ գրեթե բոլոր ոլորտներից` պետական, քաղաքական, հասարակական, մշակութային: Դա պատահական չէ, քանի որ ինչպես մշակույթի նախարար Հասմիկ Պողոսյանը նշեց, Վլադիմիր Մովսիսյանն ամենուր է, քանի որ ամենուր նրա կարիքը կա:

1975-1990 թթ., վարելով պետական և կուսակցական բարձր պաշտոններ, նա լուրջ ներդրում է ունեցել երկրի զարգացման գործում, որոնց մասին մանրամասն ներկայացված են Ֆելիքս Բախչինյանի և Վլադիմիր Պետրոսյանի գրքերում: Ամենահետաքրքրաշարժ և Հայաստանի  համար ճակատագրական դրվագներից մեկն էլ այն է, որ Վլադիմիր Մովսիսյանի շնորհիվ 1984 թ. Հայաստանին է վերադարձվել Ադրբեջանի կողմից զավթված 14 451 հեկտար հող:  Ինչպես Վազգեն Մանուկյանն է ասում, առանց զորքի ազատագրել է հողը:

Խոսքը Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև սահմանային արոտավայրերի վեճի մասին է, որը սկիզբ է առել դեռևս 1920-ականներին և նոր փուլ մտել 1941 թ. սկսված Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ, երբ ԽՍՀՄ պաշտպանության պետական կոմիտեի որոշմամբ ժամանակավորապես Հայաստանից Ադրբեջանին է տրվել 160 հազար հեկտար ամառային արոտավայր` ռազմաճակատին մսամթերքով ապահովելու նպատակով: Պատերազմի ավարտից հետո Հայաստանի` Ադրբեջանի կողմից արոտավայրերն այլևս չօգտագործվելու և վերադարձվելու պահանջը տարբեր պատճառաբանություններով մերժվել է, հետագայում արոտավայրերը մաս-մաս վերադարձրել են, սակայն ոչ ամբողջությամբ, և վեճը ժամանակ առ ժամանակ սրվել է: Խնդիրը, ի վերջո, լուծվել է ՀԽՍՀ Մինիստրների սովետի նախագահի առաջին տեղակալ Վլադիմիր Մովսիսյանի համառ ջանքերի գնով, նա անգամ մահից է փրկվել: Ադրբեջանական պաշտոնյաների հրահրմամբ կատաղած ամբոխը հարձակվել է նրա ու մի քանի հայ պաշտոնյաների վրա, որոնք Մովսիսյանի գլխավորությամբ գնացել էին կանխելու հայկական հողերի վրա իրականացվող ջրատարի ապօրինի շինարարությունը: Ամբոխը նախ շրջել է նրանց ավտոմեքենան, հետո դուրս քաշել նրանց, մահակներով հարվածել, քարեր նետել, ծանր մարմնական վնասվածքներ հասցնելուց հետո` բռնությամբ տարել Քյամառլու գյուղ, որի ակումբում սեղանին դրել թուղթ ու գրիչ և կացնի սպառնալիքի տակ ստիպել Մովսիսյանին և մյուսներին արնաշաղախ բարձրանալ բեմ և ստորագրել այդ հողերն Ադրբեջանին պատկանելու մասին փաստաթուղթը: Շուրջ երեք ժամ տևած տանջալի իրադրության պայմաններում Մովսիսյանն անընդհատ հրաժարվել է ստորագրելուց, և նրա ամեն խոսքից հետո ազերիները բարձրացրել են սեղանին դրված կացինն ու սպառնացել, որ կկտրեն վիզը: Ի վերջո Մովսիսյանին հաջողվել է սթափեցնել գազազած ազերիներին և նրանց կազմակերպիչներին, երբ հայտարարել է, որ այս ամենը սադրող պաշտոնյաների մասին կզեկուցի ՍՄԿԿ կենտկոմին: Այդպես հայ պաշտոնյաների խումբն ազատվել է մարդասպան ամբոխի ճիրաններից` առանց որևէ փաստաթուղթ ստորագրելու:

Պատահական չէ, որ 1990 թ.` Հայաստանի համար ամենադժվարին ժամանակահատվածներից մեկում, Վլադիմիր Մովսիսյանը միաձայն ընտրվել է ՀԿԿ կենտկոմի առաջին քարտուղար: Կեսկատակ-կեսլուրջ ասում է, որ լավ գիտեին, թե իրեն ուր են ուղարկում, ինչ ծանր ու պատասխանատու գործի, և եթե դա լիներ ավելի խաղաղ ժամանակներում, իրեն երբևէ հերթ չէր հասնի, ուզողներ շատ կլինեին: Նույն տարին նա ղեկավարել է ՀՀ պաշտպանության արտակարգ հանձնաժողովը պատերազմի առաջին գծից: 1991-96 թթ. ղեկավարել է նաև ՀՀ փախստականների հարցերի պետական վարչությունը: Պատմում է, որ լինում էին օրեր, երբ օրական մինչև 300 մարդ էր ընդունում և  մեկ առ մեկ լսում բոլորի ահասարսուռ պատմությունները Ադրբեջանում կատարված ոճիրների մասին: Մխիթարում էր բոլորին, կարեկցում ու աջակցում ոչ միայն ի պաշտոնե, այլև մարդկայնորեն:

Մեծ է նրա ավանդը նաև 1988 թ. ավերիչ երկրաշարժի հետևանքների վերացման, անօթևաններին և տուժածներին աջակցելու գործում: 1992-94 թթ. Լեռնային Ղարաբաղում հենց նա է կազմակերպել 2837 տների ու բնակարանների վերականգնումն ու կառուցումը և շուրջ 40 հազար փախստականների Հայաստանից ԼՂՀ վերաբնակեցումը:

Վլադիմիր Մովսիսյանը եղել է նաև Գեղարքունիքի մարզպետ, գյուղնախարար, 1999-2004 թթ.` ՀՀ վարչապետի խորհրդական: 2004-ից ՀՀ անտառների վերականգնման և զարգացման հիմնադրամի գործադիր տնօրենն է, 2008-ից` ՀՀ նախագահին առընթեր Սևանա լճի հիմնահարցերի հանձնաժողովի նախագահը: ՀՀ Հանրային խորհրդի ստեղծման օրվանից խորհրդի անդամ է, ամենաակտիվ անդամներից մեկը:

Հոբելյանական ցերեկույթին նրա բազմաթիվ շքանշաններին ավելացան ևս մի քանիսը, իսկ հոբելյարը լոռեցու պարզ ու անկեղծ խոսքով ներկաներին ասաց. «Արել եմ այնքան, ինչքան ուժերս ներել են: Հավատացեք` կանեի ավելին, այդքանն եմ կարողացել: Ավել-պակասի համար ներողամիտ եղեք»:

Վազգեն Մանուկյանը Վլադիմիր Մովսիսյանի մասին խոսելիս ասում է, որ նման դժվարին, պատասխանատու և ծանր աշխատանք ուսերին տանելու համար նախ և առաջ պետք է սիրես քո երկիրը, քո հողն ու ջուրը. «Վլադիմիր Մովսիսյանի սերն իր հող ու ջրի նկատմամբ անվերջ է»,- ասում է նա:

Իսկ Սոս Սարգսյանը պատահաբար չի ասել, որ Հայաստանում մատների վրա կարելի է հաշվել այն գործիչներին, որոնք ոչ միայն եղել են բոլոր բնակավայրերում, այլև հանդամասերում, արոտավայրերում, այգիներում և անուն-ազգանունով, տոհմով են ճանաչում մարդկանց: «Անունները հանրահայտ են` Անտոն Քոչինյան, Վլադիմիր Մովսիսյան, Ալեքսան Կիրակոսյան»,- նշել է նա:

Երբ վերջին շրջանում Մովսիսյանն այցելել է հիվանդանոց` Սոս Սարգսյանին տեսակցելու, վերջինս այդ այցից հետո տպավորված գրել է. «Պառկած նայում եմ նրան. թիկնեղ, բարձրահասակ, առնական, լայն դեմքին խոշոր, իմաստուն աչքեր, խոր կնճռի երկու ակոս և հզոր ծնոտ… Էն տղամարդկանցից է, որ եթե կինը սիրահարվեց, ապա մինչև կյանքի վերջը: Կարծում եմ` իմ սիրելի քույրիկ, նրա տիկին Մառլենան լռելյայն ինձ հետ կհամաձայնի»:

Տիկին Մառլենան մեզ հետ զրույցում, խոսելով համբերատար, ներողամիտ, ազնիվ, զիջող, հոգատար ու չափազանց բարի ամուսնու մասին, նաև հիշեց, թե ինչպես են ծանոթացել. «1958 թվականն էր: Նա որպես կրտսեր գիտաշխատող եկավ աշխատելու Կալինինոյի փորձարարական տնտեսության բազայում, որի տնօրենը հայրս էր: Ես այդ ժամանակ ուսանող էի, սովորում էի Երևանում, իսկ ամռան ամիսներին մի փոքրիկ աշխատանք էի կատարում հայրիկիս մոտ: Հիշում եմ` պետք է կուրսային գրեի, չգիտեի` որ կողմից սկսեմ, հայրս խորհուրդ տվեց դիմել Վլադիմիրին` որպես խելացի, երիտասարդ աշխատողի: Մոտեցա, ասացի` կարո՞ղ եք օգնել ինձ, ասաց` խնդրեմ: Երկու ժամ հետո հսկայական պրոյեկտը բերեց, հանձնեց ինձ»,- պատմում է նա:

Այդ ծանոթությունից անցել է ուղիղ 55 տարի, բայց մինչ օրս տիկին Մառլենան հպարտանում է նրանով և ասում, որ ոչ մի վայրկյան չի նեղսրտել, երբ ամուսինն իր ժամանակի մեծ մասը նվիրել է պետական, քաղաքական ու հասարակական աշխատանքին: Ավելին` նրան օգնել է, ընտանեկան հոգսերից ազատել, որպեսզի նա իր գործն անի անմնացորդ նվիրումով:

Երբ ընտանիքը պահանջում է, որ տանտիրուհին կարկանդակ պատրաստի, ու նա էլ ժամանակ չունի, այս բաղադրատոմսն այդ դեպքերի համար է, քանի  որ պարզ է ու հեշտ պատրաստվող: Կարկանդակի միջուկը ևս կարող է տարբեր լինել` ձեր նախասիրություններին ու հնարավորություններին հարմար: Առաջարկվող տարբերակը արագ պատրաստվողներից է:

Բաղադրությունը խմորի համար

1 բաժակ մածուն կամ կեֆիր (նույնիսկ թան)

2 ձու

2 ճ/գդալ ձեթ

1 թեյի գդալ սոդա

2 թ/գդալ շաքարավազ

մեկ թեյի գդալ աղ:

Միջուկի համար պահանջվում է 6 ձու, կանաչ սոխ, աղ ու ցանկության դեպքում` սև պղպեղ:

Սկզբում պետք է պատրաստել միջուկը: Հեշտ պատրաստվող է ձվից ու սոխից լցոնը: Ձուն պինդ խաշել ապա մանր խորանարդներով կտրատել, սոխը լվանալ ու նույնպես կտրատել և ամբողջը համեմել: Եթե  փխրուն ստացվի, ապա կարելի է շատ քիչ կարագ ավելացնել ու համեմել աղով ու սև պղպեղով:

Խմորի պատրաստումը. թասի մեջ լցնել սոդայով փրփրեցրած մածունը, ապա աղը, շաքարավազը, ձեթը, ձուն: Հարել, ապա աստիճանաբար ավելացնել մաղած ալյուրը և փափուկ խմոր հունցել: Այն պետք է համասեռ լինի ու ձեռքերին չկպչի: Խմորից ոչ մեծ կտորներ պոկել, խճողակով լցոնել ու կարկանդակ ձևավորել, տապակել  տաքացրած ձեթի մեջ: