22 տարի առաջ հայ ժողովուրդը ձայների ճնշող մեծամասնությամբ քվեարկեց ԽՍՀՄ կազմից դուրս գալու և անկախ պետություն ստեղծելու օգտին: Հոգեբանորեն ի՞նչ փոխեց հայ ազգի մեջ անկախության ձեռքբերումը. մեզ հետ զրույցում իր տեսակետը հայտնեց  հոգեբան Կարինե Նալչաջյանը:

– Առհասարակ, անկախության ձեռքբերումը մի իրադարձություն էր, որին ամեն գնով ձգտում էր հասնել հայ մարդը, հայ քաղաքացին: Հոգեբանորեն ի՞նչ տվեց հայ քաղաքացուն անկախության նվաճումը:

– Անկախության ձգտումը, առհասարակ, հոգեբանորեն առողջ, ինքնուրույն ապրելու ձգտում է, և եթե մարդու համար որևէ հանգամանքներից կախված լինելը ցանկալի երևույթ է, ուրեմն նա անբարենպաստ հոգեվիճակում է: Անկախությանը ձգտելու մարդկանց համառ մղումները, հուզականությունը և երազանքների իրականացման բախումը դժվար է թերագնահատել, բայց ի՞նչ եղավ հետո: Ցավոք սրտի այն դժվարությունները, ծանր հիասթափությունները, որոնց մենք դիմակայեցինք, եկան և դիպան ոչ թիրախին, քանի որ թիրախն ամենևին էլ անկախությունը չէր: Արդեն ընթանում էին այնպիսի գործընթացներ, որոնք այսպես թե այնպես հանգեցնում էին անկախ լինելու որոշմանը:Եվ անկախությունը, կարծես թե դարձավ ամենատարբեր մեղադրանքների հնչեցման թիրախ, մարդիկ սկսեցին վարկաբեկել այն, սկսվեցին անառողջության սերմեր ծագել մեր մեջ, որովհետև բոլոր դժբախտությունների միակ թիրախը դարձավ հենց  անկախությունը: Դա արդարացի չէր, քանի որ որոշ գործընթացներ կատարվում էին անկախ անկախության գործոնից: Մեր անկախությունը ստեղծվեց  բարձր էմոցիոնալ ֆոնի վրա, որը զուգակցվեց մեր հաղթանակների հետ: Ազգային ինքնագնահատականը շատ բարձր էր և համապատասխանում էր իրականությանը, քանի որ հայ մարդը զգացել էր հաղթանակի ուժը: Բայց մեր երկիրն անցավ շատ դժվարությունների միջով և այժմ էլ նույն ուղու վրա է, անարդարությունը, տնտեսության թույլ լինելը, սոցիալական վիճակը շատ լուրջ դեր խաղացին: Մենք ականատես եղանք, թե ինչպես պատերազմի բազմաթիվ հերոսներ չգնահատվեցին, թե ինչպես կրթված մարդը միանգամից արժեզրկվեց:

– Ինչու՞ ժողովրդի շրջանում կտրուկ ոգևորության անկում եղավ, գուցե  մարդիկ  դեռևս  պատրա՞ստ չէին անկախության:

– Անկախությունը նվաճելու ռոմանտիկ մղումը, որ նաև շատ ռեալիստական էր, եկավ բախվեց շուկայական իրականությանը, և շատ բաներ փշրվեցին, քանդվեցին ու թիրախը հանիրավի դարձավ անկախության գաղափարը, որը պետք է  մեծ կորուստ համարել: Սովորաբար ակնկալիքները շատ մեծ են լինում, իսկ այն, ինչին մարդ ձգտում է, կառուցել է պետք, որը դժվար գործընթաց է և կարող է հանգեցնել հիասթափության: Ուզում էինք, որ ամեն ինչ լինի միանգամից ու հրաշալի, բայց դրան հասնել չստացվեց: Այդ չարաբաստիկ անցումային շրջանը երկարատև բնույթ ունի, ինչը լուրջ խնդիր է: Մարդիկ, հիասթափվելով ինչ-որ խնդիրներից, պատճառը վերագրում էին անկախությանը և համարում էին, որ երկիրը վատն է: Կորչում էր հայրենիք հասկացությունը, և առաջանում էին հոգեբանական միտումներ՝ կանխատրամադրվածություն, որն առաջացնում էր ցանկություն լքելու այն, ինչ իրենք արդեն վարկաբեկել են իրենց մտքում: Այս վատի մղումն է հանգեցնում երկիրը լքելու գործոնին: Այո, ճիշտ նկատեցիք, կար իներտություն, մեր հանրությունը սովոր էր կարծես, որ ինչ-որ երկրից պիտի կախված լինենք: Կար այդ իներցիան, և անկախ երկրում ապրելու համար, մարդ պետք է ադապտացվի այդ ներքին փոփոխություններին:

– Մի տեսակ հոգեկան ընդվզում կա  մարդկանց շրջանում, գուցե դա պայմանավորված է նրանով, որ նրանց ակնկալիքներն ու  սպասումները պարզապես չարդարացան:

– Այդ անցումային ճանապարհին արդարության դեմ մեղանչումներ և ապաշնորհ  բաներ շատ եղան, և եթե մարդիկ այդ  ուղղությամբ շտկումներ նկատեին, որ ընդհանրական նպատակները ավելի գերակա են պետության ղեկին կանգնած մարդկանց համար, ապա մարդիկ ավելի շատ կկապվեին իրենց հայրենիքին, կկրճատվեր արտագաղթը: Հեշտ բան չէ օտարության մեջ ապրելը: Ավելի շատ ակնկալվում էր միանգամից պայծառ ձեռքբերումների հասնել, քան տքնաջան ճանապարհ անցնել: Այո, իսկապես սպասելիքները շատ էին: Բայց մարդ սովորաբար հասնելով իր նպատակներին, միշտ չէ, որ գտնում է  իր երջանկությունը: Երջանկությունը միշտ լիակատար չի լինում և ինչ-որ մի գործոն խոչընդոտում է: Միշտ մեծ ոգևորություններին հաջոդում են հիասթափությունները: Պետք է  ցավով նշեմ, որ մենք կորցրել ենք մեր հոգեբանական նույնացումը մեր հայրենիքի հետ: Այսօր հայրենասիրություն բառը նորաձևությունից դուրս է եկել: Հայրենասիրության մասին մենք ավելի շատ բացասական երանգներ ենք լսում, քան դրական: Հայրենիքը` սիրելը որպես պահանջմունք, երևույթ և հոգեվիճակ, պարզապես անհրաժեշտություն է: Եթե մենք սիրենք մեր հայրենիքը, կփրկենք նաև մեր անկախությունը:

– Ասում են` Հայաստանը սթրեսային երկիր է: Հայ ժողովուրդը բազմաթիվ արհավիրքներ է տեսել, պատերազմ, երկրաշարժ… Ի վերջո, ե՞րբ հայ քաղաքացին կկարողանա իր հայրենիքում իրեն զգալ կայուն, պաշտպանված և հոգեպես խաղաղ:

– Հայաստանը միշտ էլ սթրեսային է եղել, հայ լինելը և Հայաստանում ապրելը հեշտ չէ: Մեր մեջ մինչ այդ արհավիրքները տեսնելն  էլ կոտրված բաներ շատ կային: Ծանր է մեր պատմությունը, խոսք չկա: Սակայն այդ ամեն ինչով անցնելիս, այնուամենայնիվ, կարողացել ենք պահպանվել: Թեպետ, եթե համեմատենք աշխարհի շատ երկրների հետ, մենք այդքան էլ անբարենպաստ իրավիճակում չենք: Այնուամենայնիվ,  մենք քնում և արթնանում ենք խաղաղ, թեպետ երբեք չպետք է  կորցնել մեր զգոնությունը, քանի որ ամեն պահի խաղաղությունը կարող է տապալվել: Մարդկանց համար դժվար է ապրել տնտեսական ծանր պայմաններում: Եթե ժողովուրդը կարողանա փոքր-ինչ բարեկեցիկ և արժանապատիվ կյանքով ապրել, հայրենիքի նկատմամբ վերաբերմունքն էլ կփոխվի, սթրեսներն էլ կնվազեն: Մարդիկ հասկանում են, որ իրենց երկրում իրենք պետք է իրենց պաշտպանված զգան: Այդ կենցաղային սթրեսային գործոնները բավական բացասաբար են անդրադառնում մարդկանց հոգեվիճակի վրա: Մարդիկ ավելի շատ դժգոհում են իրենց սոցիալական վատթար պայմաններից, տիրող անարդարությունից: Եթե կա սթրես և լարված իրավիճակ, և եթե մարդը ինչ-որ պատճառներով որոշել է լքել երկիրը, ապա պետք է ետ կանգնել այդ որոշումից, քանի որ նրան կարող է ուղեկցել մշակութային շոկը, որը հոգեբանական տերմին է: Դա այն երևույթն է, երբ օտար երկրում մշակույթը վանում է մարդկանց, մղում օտարություն զգալու գործոնին, ինչն էլ հանգեցնում է կարոտախտի: Դա հոգեբանական լուրջ տկարություն է: Մենք պետք է հիշենք, որ դրսում մենք միշտ զգալու ենք մեզ օտար:

– Լարվածությունը, զգացմունքայնությունը  նույնպես բնորոշ է հայ ազգին, որը կարծես մշտապես ուղեկցվում է պատերազմական գործողությունների վերսկսման վտանգով: Հրադադար է հայտարարված, այդուհանդերձ մարդիկ ապրում են պատերազմի վերսկսման վախով, քանի որ դեռ լուծում չի տրվել Ադրբեջանի և ԼՂՀ անվերջանալի թվացող հակամարտությանը: 

– Մենք պետք է  հասկանանք, որ պատերազմող երկիր ենք և պարզապես հրադադարի ռեժիմում ենք: Պետք է կարողանանք մեր դիրքորոշումը փոխել և ներարկել մարդկանց մեջ այն գաղափարը, որ մենք հաղթող երկիր ենք, քանի որ իսկապես հաղթել ենք. դա է իրականությունը: Մենք շատ լուրջ ազգային խնդիր ենք լուծել մեր լավագույն սերնդակիցների միջոցով: Մենք սկսել ենք չսիրել նաև մեր բանակը, որը մեզ պաշտպանում է հակառակորդի գնդակից: Չպետք է մոռանալ, որ սահմանում կանգնած մեր զինվորներն ու սպաներն են մեր խաղաղության ապահովման երաշխավորը: Մենք պետք է թանկ գնահատենք մեր բանակը, առանց որի մենք ամեն ինչ կկորցնենք: Այս պահին չլուծված խնդիրների խաչմերուկներում գտնվելիս, կարծում եմ, մենք պետք է հպարտությամբ ապրենք մեր հայրենիքում և նույն բերկրանքով վայելենք նաև մեր անկախությունը՝ չընկնելով ծանր հոգեվիճակների մեջ:

Սեպտեմբերի 23-ին, ՀԱՊԿ անդամ պետությունների ղեկավարների նեղ ձևաչափով հանդիպման ժամանակ ՀՀ նախագահ Սերժ Սարգսյանը հանդես եկավ ելույթով, որը բավականին սպասված և երկու կարևոր ու շատ հետաքրքիր  շեշտադրումներ ուներ մեր երկրի համար:

 Նախագահի կոշտ հայտարարությունը վաղուց էր անհրաժեշտ

Դրանցից առաջինը կարևոր է Հայաստանի դեմ այլ երկրների կողմից ձեռնարկվող կամ կիրառվող քայլերի ու հայտարարությունների համատեքստում, հատկապես` ՀԱՊԿ անդամ որոշ երկրների ու նրանց ղեկավարների կողմից: Օրինակ` ՀԱՊԿ անդամ Ղազախստանը մեկ անգամ չէ, որ միջազգային տարբեր հարթակներում հանդես է եկել Հայաստանի դեմ, իսկ ավելի ճիշտ` ադրբեջանամետ դիրքորոշումներով ու հայտարարություններով: Վերջինը, թերևս, թուրքալեզու երկրների կազմակերպությունում ստորագրված փաստաթուղթն էր, որտեղ ԼՂ հակամարտության կարգավորման գործընթացում, Ադրբեջանի անմիջական նախաձեռնությամբ, տարածքային ամբողջականության սկզբունքի գերադասումն էր, իսկ այդ փաստաթղթի տակ ստորագրել է նաև ՀԱՊԿ շրջանակներում մեր «դաշնակից» Ղազախստանը:

Այսպիսով` Սերժ Սարգսյանն իր ելույթում, անդրադառնալով միջազգային ասպարեզներում ՀԱՊԿ անդամների փոխհստակեցված գործելաոճի անհրաժեշտությանը, ընդգծեց.

«Մեր կարծիքով, այստեղ պահանջվում են մի ամբողջ շարք համաձայնեցված ջանքեր ինչպես փոխգործակցության արդյունավետության բարձրացման, այնպես էլ, ցավոք, եղած թերությունների բացառման մասով: Կբերեմ ընդամենը մեկ օրինակ. մեր փաստաթղթերում, այդ թվում` անցյալ տարի դեկտեմբերին ընդունված մոսկովյան հայտարարության մեջ, ընդգծվել էր ղարաբաղյան հակամարտությունը բացառապես խաղաղ ճանապարհով կարգավորելու կարևորությունը` ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների միջնորդությամբ, ՄԱԿ-ի կանոնադրության, միջազգային իրավունքի նորմերի և սկզբունքների հիման վրա, որոնք, մասնավորապես վերաբերում են ուժի կամ ուժի սպառնալիքի չկիրառմանը, ժողովուրդների իրավահավասարությանը և ինքնորոշմանը և տարածքային ամբողջականությանը: Համանման դրույթ է ամրագրված նաև համատեղ հրամաններում: Սակայն, ի հակադրություն մեր իսկ կողմից ընդունված որոշումների, որոշ անդամ պետություններ այլ հարթակներում և ուրիշ կազմակերպություններում նույն հարցի կապակցությամբ ընդունում են հայտարարություններ, որոնք աններդաշնակ են ՀԱՊԿ շրջանակներում ընդունված որոշումներին: Վերջին տարիներին փաստաթղթեր են ընդունվել, այդ թվում` նախագահական մակարդակով, որոնցում ադրբեջանական կողմի մատուցմամբ ընտրողաբար, ի վնաս մյուս սկզբունքների, առանձնանում է տարածքային ամբողջականության սկզբունքը:

Բնականաբար, շատ երկրներ Ադրբեջանի հետ կապված իրենց շահերն ունեն: Բայց, մենք ոչ մի կերպ չենք կարող համաձայնել, երբ այդ հարաբերությունները բերում են այնպիսի փաստաթղթերի ընդունմանը, որոնք ուղղված են ՀԱՊԿ անդամ պետությունների շահերի և, ընդհանուր առմամբ, կազմակերպության հեղինակության դեմ: Այս թեման հատկապես արդիական է Ադրբեջանի նախագահի հայատյաց հռետորաբանության, Լեռնային Ղարաբաղի խաղաղ բնակչության դեմ ուժի կիրառման մշտապես հնչեցվող սպառնալիքների ֆոնին»:

Հայ հասարակությունը, իհարկե, ավելի վաղ էր նման հայտարարություն սպասում: Որովհետև Հայաստանը, ինչպես նշեց Սերժ Սարգսյանը, ՀԱՊԿ հետագա զարգացման հարցին` որպես նրա անդամների անվտանգության երաշխիքի, մոտենում է երկրների ինքնիշխանության և անկախության ապահովման, պաշտպանունակության բարձրացման և արդի մարտահրավերներին ու սպառնալիքներին հակազդեցության համապատասխան մեխանիզմների ստեղծման դիրքերից: Ու ստացվում էր այնպես, որ Հայաստանը մշտապես և ամբողջ ծավալով իրականացնում էր այդ համատեքստում իր ստանձնած պարտականությունները, քանի որ միշտ ելնում էր դաշնակցային հարաբերությունների առաջնահերթությունից և հավաքական անվտանգության համակարգին չվնասելու սկզբունքից: Սակայն ՀԱՊԿ որոշ գործընկերներ այդպես էլ այս սկզբունքը չորդեգրեցին, եթե չասենք ընդհակառակը` բազմիցս դրա էությանը բոլորովին հակասող քայլեր ձեռնարկեցին:

«Այստեղ մեկ այլ հանգամանք էլ կա. ընդհանուր առմամբ, Ղազախստանի դիրքորոշումը, քանի որ այն երկփեղկված վիճակում է` ոչ միայն ՀԱՊԿ-ի անդամ է, այլև թուրքալեզու երկրների կազմակերպությանն է անդամակցում, ըստ էության փորձում է որոշակի բալանսավորված դիրքորոշում ունենալ, ինչքանով որ դա հնարավոր է: Սակայն վերջին հանդիպման ժամանակ այդ բալանսը, կարելի է ասել, խախտվեց: Եվ ես կարծում եմ, որ նախկին բալանսավորված քաղաքականության մեջ իր ազդեցությունն ուներ նաև Մոսկվան: Այսինքն` Ղազախստանն այդպիսի հանդիպումների ժամանակ միշտ իր հետևից զգում է Ռուսաստանի շունչը: եվ այս վերջին հանդիպման ժամանակ այդ շունչը չնկատվեց, և այդ հանգամանքը զգալով` ղազախները գնացին ավելի ռադիկալ որոշման, ինչին չէր կարող չարձագանքել նաև Հայաստանը, քանի որ, ըստ էության, շատ ծիծաղելի վիճակում ենք հայտնվում: Լինելով ՀԱՊԿ-ի անդամ` փաստացի Ղազախստանը ստորագրում է այնպիսի փաստաթղթի տակ, որը հակասում է մեր, այսինքն` իր դաշնակցի ազգային-պետական շահերին: Կարծում եմ, որ այդ հայտարարությունը ճիշտ էր, բայց ուշացած էր»,- այս առումով նշեց քաղաքագետ Երվանդ Բոզոյանը:

Նախագահի ելույթը, այո,  վաղուց էր սպասվում, որովհետև արդեն ակնհայտ երևում ու աչք էին ծակում այն դիրքորոշումները, որ կայացնում էին ՀԱՊԿ-ի որոշ անդամներ: Տվյալ դեպքում, ճիշտ է, կոնկրետ երկրի անուն չնշվեց, բայց խոսքը մասնավորապես վերաբերում էր Ղազախստանին: Այդ երկրի ներկայացուցիչները, այդ թվում նաև նախագահը, տարբեր քաղաքական հարթակներում, հատկապես թուրքալեզու պետությունների կազմակերպությունում, իրեն թույլ է տալիս ելույթներ ունենալ, որոնցում քննադատական կամ ուղղակի մեղադրական շեշտադրումներ է հնչեցնում Հայաստանի վերաբերյալ: Օրինակ` վերջին անգամ լինելով Ադրբեջանում` Ղազախստանի նախագահը նույնիսկ չթաքցրեց, որ իր ցանկությունն է տեսնել Արցախը Ադրբեջանի կազմում: Այսինքն` ՀՀ նախագահի այս հայտարարությունն ուղղակի անխուսափելի էր:

«Ես, անկեղծ ասած, շատ ուրախ եմ, որ դա ասվեց հրապարակային, ոչ թե առանձնազրույցի` տետատետ հանդիպման ժամանակ: Իհարկե, Սերժ Սարգսյանը կարող էր օգտագործել նաև այդ հնարավորությունը և զուտ անձնապես, մարդկայնորեն առաջարկել նման ելույթներ չունենալ հրապարակներում, որովհետև Հայաստանի բնակչությունն իր վստահությունն է կորցնում ՀԱՊԿ-ի նկատմամբ: Սակայն ոչ, Սերժ Սարգսյանն արեց բոլորի ներկայությամբ և մենք պետք է հասկանանք, որ այդ խոսքերը զուտ խոսքեր չեն»,- նշեց քաղաքագետ Լևոն Մելիք-Շահնազարյանը:

Հայտարարությունը` հայտարարություն, բայց կարևոր է ոչ միայն հայտարարություն հնչեցնելու հանգամանքը, այլև այն, թե ինչ հետևանքներ կարող է ունենալ: Այս առումով ևս Լևոն Մելիք-Շահնազարյանը լավատես է ու համոզված, որ այդ հայտարարությունը կարող է ունենալ կոնկրետ քաղաքական հետևանքներ:

«Օրինակ` Հայաստանը կարող է պահանջել, և ինձ թվում է, որ հենց այդպես էլ լինելու է, որ բոլոր հարցերը ՀԱՊԿ-ի մասնակիցները տարբեր քաղաքական հրապարակներում մեկնաբանեն միևնույն կերպ, ինչպես ընդունված է ՀԱՊԿ-ի կանոնադրության մեջ: Երկրորդ, որ ոչ միայն ՀԱՊԿ կանոնադրությանը, այլև միջազգային փաստաթղթերին, այսինքն` ՄԱԿ-ի ընդունած և այլ որոշումներին համապատասխան լինեն դիրքորոշումները: Ինձ թվում է, որ նման խախտումները կրկնվելու դեպքում Հայաստանը կարող է նաև պահանջել, որ պատիժ կիրառվի ՀԱՊԿ-ի այն անդամի նկատմամբ, որը կխախտի այդ պայմանավորվածությունները»,- ասաց քաղաքագետը:

Թե ինչ պատիժ, ըստ մեր զրուցակցի, ընտրության գամման բազմազան է: Օրինակ` կարող է ՀԱՊԿ-ի կողմից զգուշացում լինել այդ նորմերը խախտողներին, կարող է պատիժը դրսևորվել ՀԱՊԿ-ից ժամանակավոր կամ ընդհանրապես հեռացման տեսքով և այլն: ճիշտ է, այսօր այդ պատժաձևը կանխատեսելը դժվար է, քանի որ անգամ դրա պահանջը չկա, բայց որ Հայաստանը չի էլ կարող հետամուտ չլինել նախագահի ասածին, և այս պրոցեսը շարունակական է լինելու, արդեն ակնհայտ է:

 Եվս մեկ անսպասելի քայլ ՀՀ նախագահի կողմից

Ի տարբերություն առաջին շեշտադրման, որը խիստ սպասված ու անհրաժեշտ էր, երկրորդը, թեև շատ կարևոր, բայց և անսպասելի էր: Որովհետև ՀՀ նախագահը, դիմելով իր ՀԱՊԿ գործընկերներին, խնդրեց. «Որպես ամփոփում, ցանկանում եմ հաստատել Հայաստանի` տարածաշրջանում խաղաղության, անվտանգության և կայունության աջակցման գործում մեծ ներդրում ունեցող Համագործակցության Շանհայի կազմակերպությունում դիտորդի կարգավիճակ ստանալու հետաքրքրվածությունը: Այս հարցում ակնկալում եմ ձեր աջակցությունը»:

Ինչպես և սեպտեմբերի 3-ին Մոսկվայում Մաքսային միությանը Հայաստանի միանալու ցանկության մասին հայտարարությունը, այս մեկ հայտարարությունը նույնպես անսպասելի էր, գոնե Հայաստանի Հանրապետության ազգաբնակչության համար: Թե դա ինչ էր նշանակում, կպարզվի մոտ օրերս, երբ քննարկումներ ծավալվեն:

Սեպտեմբերի 27-ին՝ Զբոսաշրջության համաշխարհային օրը, ժամը 16.00, Հյուսիսային պողոտայում Հայաստանի երիտասարդական հիմնադրամը կազմակերպում է զբոսաշրջային էքսպո։ 25 տաղավարներում ներկայացված կլինեն հանրապետության 10 մարզերը, Երևան քաղաքը (Երևանի քաղաքապետարանի կողմից), ներգնա տուրիզմի ոլորտում գործունեություն ծավալող կառույցներ։

Ցուցահանդեսը կուղեկցվի մշակութային տարբեր ծրագրերով։ Կներկայացվեն ազգային երգն ու պարը, էքսպոյի մասնակիցները Հյուսիսային պողոտայում հաց կթխեն, բրուտագործները հենց տեղում կթրծեն կավե իրեր, իրենց արհեստը կցուցադրեն գորգագործները, կցուցադրվեն տիկնիկային ներկայացումներ։

Տուրիստական էքսպոն նպատակ ունի վեր հանել ներգնա զբոսաշրջային ներուժը Հայաստանում, բարձրացնել հանրության իրազեկվածությունը զբոսաշրջության և դրա սոցիալական, մշակութային, քաղաքական ու տնտեսական արժեքների կարևորության վերաբերյալ: