Ամերիկյան հատուկ ծառայությունների նախկին աշխատակից Էդուարդ  Սնուոդենը The Washington Post-ին հայտարարել է, որ իր առջև դրած առաքելությունը համարում է կատարված: Նրա խոսքով,ինքը”հաղթանակ է տարել”, բացահայտելով գաղտնի նյութեր` ներառյալ համաշխարհային առաջնորդների բանակցությունների  գաղտնալսումները:

Սնոուդենը Մոսկվայում տված հարցազրույցի ժամանակ նշել է, որ ինքը մտադրված չէր փոխել աշխարհը դեպի լավը, սակայն ցանկանում էր մարդկանց ցւյց տալ “թե ինչպես են նրանց կառավարում”:

Լրագրողների հետ զրույցում նա նշել է, որ որևէ այլ պետության, այդ թվում` Ռուսաստանի  հետ , որը ժամանակավոր ապաստան էր տրամադրել, պարտավորություններով կապված չէ:

Հունիսի սկզբին Սնոուդենը լրագրողներին էր փոխանցել ամերիկյան հատուկ ծառայությունների փաստաթղթերից, որոնցից հայտնի դարձավ, որ Վաշինգտոնը համացանցում հետևում է օտարերկրյա քաղաքացիներին ու գաղտնալսում զանգերը:

Իր կյանքի համար վախենալով (ԱՄՆ-ում դրա համար նրան մահապատիժ էր սպառնում), Սնոուդենը Ամերիկայից փախավ ու հունիսի 23-ին ժամանեց Մոսկվա: Մինչև օգոստոս, նա գտնվում էր  Մոսկվայի “Շերեմետևո”օդանավակայանի տարանցիկ գոտում, մինչև նրան Ռուսաստանում մեկ տարով քաղաքական ապաստարան հատկացվեց:

Հոկտեմբերին Սնոուդենը Մոսկվայում աշխատանքի տեղավորվեց խոշոր, ոչ պետական կայքում:

Ըստ ՀՀ ոստիկանության օպերատիվ հաղորդագրությունների ամփոփագրերի` դեկտեմբերի 23-ից 24-ն ընկած ժամանակահատվածում հանրապետությունում արձանագրված մարմնական վնասվածք հասցնելու 9 դեպքից բացահայտվել է 7-ը, խարդախության 9 դեպքից` 8-ը:
Նախկինում կատարված հանցագործություններից բացահայտվել է մարմնական վնասվածք հասցնելու 1 դեպք:
Անցած 1 օրվա ընթացքում հանրապետությունում արձանագրվել է ճանապարհատրանսպորտային 6 պատահար. 10 մարդ ստացել է տարբեր աստիճանի մարմնական վնասվածքներ:

Անկախ

Անկախ

ՀՀ Արդարադատության նախարարության «Հրազդան» քրեակատարողական հիմնարկի (ՔԿՀ) դատապարտյալ Ա. Ս.-ի հաղորդման հիման վրա ՀՀ հատուկ քննչական ծառայությունում նախապատրաստված նյութերով` ՀՀ ՔՕ 311-րդ հոդվածի 1-ին մասով և 3-րդ մասի 3-րդ կետով հարուցվել է քրեական գործ:
Ըստ դատապարտյալ Ա. Ս.-ի հաղորդման` ՀՀ ԱՆ «Հրազդան» ՔԿՀ դատապարտյալ Մ. Ղ.-ն 2010 թվականից մինչև 2011 թվականն ընկած ժամանակահատվածում որպես դատապարտյալ` ՀՀ ԱՆ «Վանաձոր» ՔԿՀ-ում ազատազրկման ձևով պատիժ կրելու ընթացքում տեղափոխվել է դատապարտյալների հիվանդանոց:
Նույն ժամանակահատվածում արտասահմանում մշտապես բնակվող մայրը` Ն. Ղ.-ն, «Վանաձոր» ՔԿՀ-ի պետի տեղակալին է ուղարկել խոշոր չափի գումար` իրեն դատապարտյալների հիվանդանոցից ՀՀ ԱՆ «Վանաձոր» ՔԿՀ ուղարկելու համար:
Բացի այդ, Ն. Ղ.-ն «Վանաձոր» ՔԿՀ-ի պետի տեղակալին փուլ-փուլ գումար է ուղարկել, իսկ քրոջ ամուսինը 2010 թվականին ՀՀ ԱՆ «Կոշ» ՔԿՀ-ում ազատազրկման ձևով իր պատիժը կրելու ընթացքում, «Վանաձոր» ՔԿՀ պետի տեղակալին է տվել որոշակի գումար` պատիժը կրելուց պայմանական վաղաժամկետ ազատելու միջնորդություն ներկայացնելու համար:
Բացի դրանից, քույրը` Ռ. Ա.-ն, իր համար «Վանաձոր» ՔԿՀ-ում բարենպաստ պայմաններ ստեղծելու նպատակով հիշյալ ՔԿՀ պետի տեղակալին տվել է գումար, և այլ ապրանքներ:
ՀՔԾ մամուլի ծառայությունից Անկախին տեղեկացնում են, որ կատարվում է նախաքննություն:

Ավստրալիայում  կազմակերպված աճուրդում վաճառվել է  Բրիսբենի ոսկերչական խանութում չարագործի կուլ տված ադամանդակուռ մատանին: Պլատինե, ադամանդներով զարդարված մատանին վաճառվել է 16 հազար դոլարով  11 հազարով ավելի`  գնահատված արժեքից:

Աճուրդի Gray’s Auction House  տան օնլայն վաճառքից ստացված գումարը պետք է փոխանցվի լեյկեմիայով հիվանդների հիմադրամ: Հայտնի է, որ մատանին գնած կնոջ  4 երեխաներից մեկը հիվանդ է քաղցկեղով:

24 սպիտակ ու մեկ մեծ դեղին ադամանդով զարդարված մատանին Քվինսլենդի ոստիկանությունն է փոխանցել աճուրդի տանը: Այն չարագործի կուլ տված 2 մատանիներից մեկն է (առաջինը ոստիկանությունը իրավախախտ Դևիդ Ուիլյամս Ուոթսի  կենսագործունեության արգասիքների հետ պատահաբար թափել է):

Հիմա տղամարդը մեղադրվում է գողության ու մեքենայությունների մեջ: Հաջորդ դատալսումը տեղի է ունենալու 2014-ին:

British Airways ընկերությունից հայտնել են, որ Հարավային Աֆրիկայում ընկերությանը պատկանող ինքնաթիռը վնասվել է գետնավարման ընթացքում:

Ընկերության ներկայացուցիչ Ֆիլիպ Օլպորտը հայտարարել է, որ բոլոր 182 ուղևորները ապահով իջեցվել են ինքանթիռից:

Հայտարարության մեջ չի նշվում, թե ինչպես է Բոինգ 747-ը վնասվել Յոհաննեսբուրգում, սակայն համացանցում տարածված լուսանկարներում երևում է, որ ինքնաթիռի աջ թևը մխրճվել է աղյուսե շենքի մեջ:

British Airways-ը տեղեկացրել է, որ իրենք հետաքննություն են սկսել և այս դեպքի կապակցությամբ օժանդակում են Հարավային Աֆրիկայի քաղաքացիական ավիացիայի իշխանություններին:

Բաքվի Բինագադի շրջանում տեղակայված գործարանում, որը զբաղվում է կահույքի արտադրությամբ, հրդեհ է բռնկվել: Հրդեհի հետևանքով շենքի տանիքը ամբողջությամբ դեֆորմացվել է:

Ինչպես հաղորդում է ԱՊԱ գործակալությունը՝ հղում կատարելով արտակարգ իրավիճակների նախարարության կայքին, հրշեջները կարողացել են փրկել գործարանի մնացած մասը: Տուժածների մասին տեղեկություն դեռ չկա:

Կահույքի գործարանը զբաղեցնում է 2000 քառակուսի մետր տարածք:

ՀՀ ԱԺ Էթիկայի հարցերով ժամանակավոր հանձնաժողովը վարույթ է ընդունել «Սինջար եզդիների ազգային միավորում» եւ «Եզդիների ազգային կոմիտե» հասարակական կազմակերպությունների դիմումը՝ ԱԺ պատգամավոր Մանվել Բադեյանի կողմից էթիկայի կանոնները խախտելու վերաբերյալ։ Ինչպես տեղեկացել է  «Փաստինֆո»-ն, որոշումը կայացվել է հանձնաժողովի` այսօրվա դռնփակ նիստում, իսկ գործով զեկուցող է նշանակվել հանձնաժողովում ԲՀԿ-ի ներկայացուցիչ Վահան Բաբայանը։

Շարունակությունը` սկզբնաղբյուր կայքում:

Անկախ

ՀՀ գլխավոր դատախազությունը վերահաստատում է իր պատրաստակամությունը, յուրաքանչյուր հաղորդման ընթացք տալ բացառապես իրավական հարթությունում, ՀՀ քրեադատավարական օրենսդրությամբ նախատեսված առիթների և հիմքերի առկայության դեպքում իրեն վերապահված լիազորությունների շրջանակում, ինչը իմպերատիվ պահանջ է ցանկացած իրավական, ժողովրդավարական հասարակարգում, նաև դրական է գնահատում Գլխավոր դատախազի առաջարկությանը հետևած արագ արձագանքները:
Խուսափելու համար հանրության շրջանում թյուր կարծիք ձևավորելուց, որ մամուլում տպագրված նյութերը չեն արժանանում պատշաճ ուշադրության և չեն ստանում համապատասխան լուծում` պարզաբանում ենք, որ համապատասխան տեղեկատվությունը, հոդվածը, տեսաձայնագրությունը, լուրը, որպեսզի առիթ հանդիսանա քրեական գործ հարուցելու համար, պետք է համապատասխանի ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքով սահմանված դատավարական նորմերին:
Մասնավորապես, եթե հաղորդման հեղինակը ֆիզիկական անձ է, ապա, վերջինս նախևառաջ անձամբ պետք է ներկայանա իրավապահ մարմին, գրավոր կամ բանավոր ներկայացնի իր հայտարարությունը, թե ինչի վերաբերյալ է իր հաղորդումը, իրազեկման աղբյուրը և այլ տեղեկություններ, որոնց ինքը տիրապետում է:

Ֆիզիկական անձի ներկայությունը պարտադիր պայման է.
ա/ անձը իր ստորագրությամբ պետք է հաստատի հաղորդումը
բ/` եթե լրացել է նրա 16 տարին, միաժամանակ նաև նախազգուշացվի սուտ մատնության համար քրեական պատասխանատվության ենթարկվելու մասին, ինչը հաստատում է իր ստորագրությամբ:
Եթե հանցագործության առերևույթ հատկանիշներ պարունակող հրապարակման, տեսաձայնագրության, լուրի, հոդվածի բովանդակությունը հիմնված է բացառապես ֆիզիկական անձի կողմից ներկայացվող տեղեկատվության վրա, կամ այդ անձը ինքն է առաջին դեմքով հանդես գալիս հրապարակայնորեն, ապա այդ հրապարակային հաղորդմումը նույնպես ենթակա է քննարկման՝ ֆիզիկական անձի կողմից ներկայացվող վերոնշյալ հաղորդման կարգին համապատասխան:
Անդրադառնալով, մամուլում, որոշ դատավորների և դատախազության աշխատակիցների վերաբերյալ հրապարակված հոդվածների, մասնավորապես՝ “Վիզկոն” ՍՊԸ-ի նախկին տնօրեն Պավել Անդերսոնի 2012թ. հուլիսի 10-ի տեսաձայնագրության, դրա սղագրության, և 1in.am լրատվական կայքում 2013թ. դեկտեմբերի 13-ին ”Կաշառակեր դատավորների և դատախազների անուններ՝ Գլխավոր դատախազին” վերտառությամբ, փաստաբան Հակոբ Ճարոյանի հետ տպագրված հարցազրույցի վերաբերյալ, տեղեկացնում ենք.

Պավել Անդերսոնի ելույթի տեսագրության բովանդակությունը պատշաճ ուսումնասիրվել է, ստուգվել են քրեական գործ հարուցելու առիթի օրինականությունը և հիմքերի բավարար լինելը, և պայմանավորված Պավել Անդերսոնի բացակայությամբ Հայաստանի Հանրապետությունից, հնարավոր չէ վերջինիցս, որպես հանցագործության մասին հաղորդում տվող ֆիզիկական անձի, վերցնել պատշաճ հաղորդում հանցագործության վերաբերյալ, կատարել անհրաժեշտ քննչական և դատավարական գործողություններ, հիմնավորելու կամ հերքելու համար նրա կողմից մատնանշված հանգամանքերը:
Սակայն, ՀՀ գլխավոր դատախազությունը հուսով է և ակնկալում է վերջինիս արձագանքը և երաշխավորում է, որ իրավապահ մարմինների հետ համագործակցելու դեպքում նրա նկատմամբ կկիրառվի ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 98.1 հոդվածով նախատեսված անհրաժեշտ և արդյունավետ պաշտպանության միջոցները:
”Կաշառակեր դատավորների և դատախազների անուններ՝ Գլխավոր դատախազին” հրապարակման վերաբերյալ հայտնում ենք, որ այդ հարցազրույցում նշված հանգամանքները ուսումնասիրման առարկա են դարձել դեռևս 2013թ. օգոստոսի 23-ին “Հրապարակ” օրաթերթում տպագրված “Կոռուպցիան Երևան քաղաքի դատախազությունում” հոդվածի և ՀՀ հատուկ քննչական ծառայությանը օգոստոսի 24-ին Հ. Ճարոյանի ներկայացված հաղորդման հիման վրա ՀՀ հատուկ քննչական ծառայությունում նախապատրաստած նյութերով, որի ընթացքում Հակոբ Ճարոյանը իր բացատրությամբ ներկայացրել է միայն քրեական գործով ձեռք բերված ապացույցների և կայացված դատավարական որոշումների կապակցությամբ իր վերլուծությունները, չնշելով տեղեկություն կամ փաստ, որը կվկայեր քրեական գործի նախաքննության ընթացքում որոշումներ կայացնելու ժամանակ քննիչի և նախաքննության նկատմամբ դատավարական հսկողություն իրականացնող դատախազների ոչ օրինաչափ նկատառումներ, նյութական շահագրգռվածություն ունենալու մասին:
Անկախ փաստերի բացակայությունից, փաստաբանի ներկայացրած դիտարկումների կապակցությամբ, նյութերի նախապատրաստման ընթացքում հանձնարարություն է տրվել ՀՀ ոստիկանության ՔՀԳ վարչությանը մի շարք հանգամանքներ պարզելու ուղղությամբ ձեռնարկել համապատասխան օպերատիվ-հետախուզական միջոցառումներ, սակայն դրանց արդյունքում ևս տեղեկություններ ձեռք չեն բերվել քրեական գործի նախաքննության ընթացքում որոշումներ կայացնելու ժամանակ քննիչի կամ դատախազների կողմից կաշառք ստանալու, նյութական այլ շահագրգռվածություն, ինչպես նաև քրեական գործով անցնող անձանց հետ ոչ դատավարական հարաբերություններ ունենալու վերաբերյալ:
Վերոգրյալի հիման վրա 2013թ. սեպտեմբերի 25-ին որոշում է կայացվել քրեական գործ հարուցելը մերժելու մասին: Կայացված որոշումը Հ. Ճարոյանը քրեադատավարական օրենքով սահմանված կարգով և ժամկետներում չի բողոքարկել, դրա փոխարեն դարձյալ հրապարակային անդրադարձ է կատարել այն նույն հանգամանքներին, որպիսիք արդեն իսկ քննության առարկա են եղել:
Քրեական վարույթն իրականացնող մարմինը գնահատական է տվել նաև Հակոբ Ճարոյանի արարքին, եզրահանգելով, որ վերջինս, հանդիսանալով քրեական գործով ամբաստանյալի շահերի պաշտպանը, ընդամենն իր ներքին համոզմունքով գնահատել է պաշտպանյալին քրեական պատասխանատվության ենթարկելու հիմք հանդիսացած ապացույցների բավարարությունը, ինչպես նաև նրա հետ շահերի հակասություն ունեցող, մեղադրող ցուցմունքներ տված անձանց քրեական պատասխանատվությունից ազատելու օրինականությունն ու հիմնավորվածությունը, որպիսի պայմաններում, ընդամենը սուբյեկտիվ մեկնաբանություն տալու համար փաստաբանը ենթակա չէ քրեական պատասխանատվության սուտ մատնություն կատարելու համար
Սակայն, 2013թ.դեկտեմբերի 13-ի հարցազրույցում Հակոբ Ճարոյանը, բացի վերոնշյալից, նշել է նաև մեկ այլ քրեական գործի մասին, ինչի վերաբերյալ հայտնում ենք, որ փաստաբանը, իր վերլուծությունները և դատողությունները ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 177-րդ հոդվածով սահմանված կարգով ներկայացնելու դեպքում, դատախազությունը պատրաստ է պատշաճ ընթացք տալ բարձրացված մտահոգիչ այդ հարցերին ևս:
Այնուամենայնիվ, պատշաճ իրավական ընթացակարգի շրջանակներում գործելու և իրավունքների ու ազատությունների պաշտպանության ընթացքում օրենքով սահմանված ընթացակարգերը հստակ պահպանելու նպատակով հարկ ենք համարում նաև պարզաբանել, որ հանցագործության մասին սուտ մատնություն կատարելը, եթե անձը գործել է` գիտակցելով, որ իր տրամադրած տեղեկատվությունը կեղծ է, ինչպես նաև դատախազին, քննիչին, հետաքննություն կատարող անձին, դատական ակտերի հարկադիր կատարողին զրպարտելը՝ կապված նախնական քննություն վարելու, դատարանի դատավճռի, վճռի կամ դատական այլ ակտի կատարման հետ, ինչպես նաև նույն արարքը, որը կատարվել է դատավորի նկատմամբ՝ կապված գործը կամ նյութերը դատարանում քննելու հետ, ՀՀ քրեական օրենսգրքի 333-րդ և 344-րդ հոդվածներով նախատեսված արարքներ են:

 Անկախ

Սիրիայում 2011-ի մարտից ոչնչացվել է “Ալ Քաիդայի”  ու այդ կազմակերպության հետ կապ ունեցող 9936 զինյալ:

Հորդանանյան “Սալաֆիթ-ջիհադիստների շարժում” զեկույցի տվյալներով, Սիրիայում սպանված զինյալները կռվում էին կառավարական զորքերի դեմ` ծայրահեղականների կազմակերպությունների շարքերում.”Ֆրոնտ ան-նուսրա”,”Իրաքի ու Լեվանտեի իսլամական պետություն” և “Ախլ աշ-Շամ”:

Սիրիայի իշխանությունները բազմիցս են մեղադրել թուրքական, սաուդյան ու քաթարական և յորդանանյան կազմակերպություններին` ահաբեկիչներին տարբեր երկրներից Սիրիա` կառավարական զորքերի դեմ կռվելու ուղարկելու մեջ:

Զեկույցում  նշվում է, որ սպանվածների մեջ շատ են Թունիսից Սիրիա եկած օտարերկրացի զինյալները` 1902 մարդ, Լիբիայից` 1807-ը, իսկ Իրաքից` 1432 զինյալ: Բացի այդ Սիրիայում սպանվել է 828 լիբանանցի, 821 եգիպտացի, 800 պաղեստինցի, 714 սաուդացի, 571 եմենցի, 412 մարոկկացի, 274 ալժիրցի: Եվս 204 զինյալ Սիրիա է եկել Սոմալիից ու Պարսից ծոցի, Սուդանի, Կովկասի ու եվրոպական պետություններից:

Ֆիզիկայի կիրառական պրոբլեմների ինստիտուտի մասին, համացանցը փորփրելով, շատ տեղեկություններ չեք գտնի: Խորհրդային տարիներին ինստիտուտը կիսափակ կառույց է եղել, և այժմ էլ գաղտնապահության միտումը շարունակվում է: Բայց այստեղ վստահ են, որ ինստիտուտում իսկապես հետաքրքրվողները կգտնեն անհրաժեշտ տեղեկությունները:
Ֆիզիկայի կիրառական պրոբլեմների ինստիտուտով (ՖԿՊԻ) «Անկախի» հետաքրքրության առիթն ինստիտուտի տնօրենի 50-ամյակն էր: Ֆիզմաթ գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Արտակ Մկրտչյանը 1983-ից աշխատում է Ֆիզիկայի կիրառական պրոբլեմների ինստիտուտում, իսկ 2006-ից այդ հաստատության տնօրենն է: Ասում է, որ ժամանակին, ըստ ընտանեկան ավանդույթի, կա՛մ պետք է գիտնական դառնար, կա՛մ դիվանագետ: Ինքն ընտրեց առաջինը և չի զղջում իր ընտրության ու անցած ճանապարհի համար:
ՖԿՊԻ-ն հիմնվել է 1980-ին, Խորհրդային Միության տարածքում ռազմական արդյունաբերության ոլորտում մասնագիտացած և կիրառական հետազոտություններով զբաղվող չորս ինստիտուտներից մեկն էր: Սակայն, ինչպես Մկրտչյանն է նշում, ԽՄ փլուզումից հետո անունը մնաց, բայց գործունեությունը փոխվեց: Համապատասխան պատվերների բացակայության պատճառով այժմ զբաղվում են հիմնարար հետազոտություններով:
«Մեր տենդենցը չենք կորցրել, հիմա էլ կարողանում ենք սարքեր ստեղծել, որոնք կիրառում ենք գիտական փորձերի ժամանակ, ստեղծում ենք սարքեր, որոնց ներկայությունը շուկայում, մեր կարծիքով, ցանկալի կլինի, բայց, ցավոք սրտի, շուկա գոյություն չունի, սարքերի պահանջարկ չկա: Իսկ միջազգային շուկա դուրս գալու համար փող է պետք, ինչը չունենք»,- ասում է Մկրտչյանը:
Մի քանի տարի առաջ ՖԿՊԻ-ում անգամ գիտական արդյունքի շուկայականացման բաժին են ստեղծել, սակայն հետագայում այն փակվել է, քանի որ չի արդարացրել սպասելիքները. «Հայաստանյան շուկան փոքր է և դեռ ձևավորման փուլում է, պահանջարկն էլ քիչ է: Շուկան իր համար է ապրում, գիտությունն էլ` իր համար, տարանջատված են»:
Մկրտչյանը նշում է, որ պահանջարկի դեպքում իրենք կիրառական նշանակության գաղափարների պակաս չեն ունենա, միայն հնարավոր է, որ նոր սարքավորումների կարիք լինի. խորհրդային տարիներից հետո նոր սարքավորումներ ինստիտուտը ձեռք չի բերել: Իսկ առայժմ ինստիտուտում մեծ մասամբ հիմնարար գիտությամբ են զբաղվում, քանի որ ստացված կիրառական արդյունքը գոնե մեկ նմուշով կյանքի կոչելու համար 3-4 անգամ ավելի շատ գումար է հարկավոր, քան հիմնարար հետազոտության համար:
Չնայած այս իրողությանը` ՖԿՊԻ-ի գիտաշխատողները հնարավորության սահմաններում փորձում են գոնե մեկ օրինակով ստեղծել իրենց բացահայտումների կիրառական արդյունքները:
ՖԿՊԻ-ում առանձին բաժին է հատկացված իրենց ստեղծած սարքավորումներին: «Այն, ինչ մեր հնարավորություններով ստեղծել ենք, զուտ էնտուզիազմի հաշվին ենք ստեղծել»,- ասում է Մկրտչյանը` մինչ «Անկախի» թղթակցի համար ՖԿՊԻ-ի «թանգարանում» էքսկուրսիա կազմակերպելը:
Առաջինը շարժական ֆիլտրող սարք է, որը ջուրը մաքրում է վնասակար մանրէներից: Մկրտչյանը հիշում է, որ ջրի միկրոկենսաբանական աղտոտվածությունը խնդիր էր Արցախյան ազատամարտի տարիներին: Ոչ հեռավոր անցյալը նկատի ունենալով էլ ստեղծել են այդ սարքը:
Սրահում տեղադրված մեկ այլ սարք էլ նախատեսված է օդը տհաճ հոտերից մաքրելու համար: Ըստ Մկրտչյանի` այն հատկապես կիրառելի կլինի հիվանդանոցներում, որտեղ դեղորայքի հոտը օդը ծանրացնում է ու տհաճություն պատճառում:
Երրորդը էլեկտրական ցերեկային լույսի լամպ է, որը ստեղծել են դեռ 1997-ին: Բայց դրա ստեղծումից 16 տարի անց այն դեռևս չգերազանցված է իր պարամետրերով: Մկրտչյանն ասում է, որ աշխարհի առաջատար ընկերությունները տարեկան միլիոնավոր դոլարներ են ծախսում իրենց լաբորատորիաներում ավելի որակյալ լամպեր ստանալու համար: Սակայն ՖԿՊԻ-ի` միջազգային ընկերություններին իրենց բացահայտումը ներկայացնելու փորձն ապարդյուն է անցել:
Մկրտչյանն ասում է, որ նախկին վարչապետ Անդրանիկ Մարգարյանը հետաքրքրված էր այդ գյուտով: «Փորձեր արվեցին, որ այստեղ արտադրություն կազմակերպվի նախկին լամպերի գործարանի հիմքի վրա, բայց նրա մահից հետո գործն այդպես կիսատ էլ մնաց»,- ասում է նա:
Հաջորդը լազերային գեներատոր է, որի համար հայ գիտնականները ստացել են ՌԴ Պրոխորովի անվան մրցանակը:
Ցուցադրվում է նաև մի սարք, որը խորհրդային տարիներին պահանջարկ է ունեցել, իսկ ԽՄ փլուզումից հետո ռազմական նշանակության սարքը վերածվել է ցուցանմուշի. այն փակ տարածությունում արձանագրում է մարդու ներկայությունը:
Սարքավորումները բազմաթիվ են` ոչ մետաղական տաքացուցիչ, որը կարող է էլեկտրական վարսահարդարիչների աշխատանքն ավելի արդյունավետ դարձնել, ծառայության ժամկետն էլ երկարացնել, տեղական կավից ստացված կղմինդր (անգամ թղթի բարակության կղմինդրը կոտրելը բարդ է, չնայած համառ ջանքերին` «Անկախի» թղթակցին չհաջողվեց կոտրել): Այն կարող է օգտագործվել թե՛ որպես կղմինդր տանիքների համար և թե՛ որպես հումք կաթիլային ոռոգման համակարգի խողովակներ ստեղծելու համար:
Մկրտչյանն ասում է, որ վերջին կարևոր բացահայտումներից մեկն էլ ատամի մածուկն է, որը մի քանի անգամ ավելի արդյունավետ է կարիեսի դեմ պայքարում, քան ներկայումս գոյություն ունեցողները: Այն ստեղծվել է ՖԿՊԻ-ի նյութագիտության լաբորատորիայում:
Մկրտչյանն ասում է, որ մեկը մյուսից արժեքավոր գաղափարներ ունեն, միայն թե դրանք կյանքի կոչելը խնդիր է: Անգամ այն ծրագրերը, որոնք կառավարության մակարդակով հավանության են արժանանում, ֆինանսավորման խնդիր են ունենում. բանկերը ինովացիան ռիսկային են համարում և հրաժարվում են գումար տալ` պատճառաբանելով ցածր եկամտաբերությունը:
Չնայած այս ամենին, Մկրտչյանն ասում է, որ գիտաշխատողների մեջ հիասթափություն չկա, նվիրված աշխատում են: 255 աշխատող ունեցող ՖԿՊԻ-ի կադրերի մոտ 40 տոկոսը մինչև 35 տարեկան երիտասարդներ են: Մկրտչյանի խոսքով` ուղեղների արտահոսքն էլ մեծ չէ. վերջին 10 տարվա ընթացքում 6 երիտասարդ է արտերկիր մեկնել, բայց նրանք էլ շարունակում են կապ պահպանել ՖԿՊԻ-ի հետ: Ըստ Մկրտչյանի` կարողանում է երիտասարդներին գրավել նաև ազատ աշխատանքային գրաֆիկի շնորհիվ: Այդպիսով, երիտասարդները կարողանում են և՛ ապրուստի գումար վաստակել այլ աշխատանքով, և՛ զբաղվել գիտությամբ: «Մեկ էլ ժամը 6-ին մի 30 հոգի հավաքվում է ու սկսում գործ անել, մինչև 10-ն էլ մնում են, երբ դա տեսնում ես` շատ հաճելի է»,- ասում է նա:
ՖԿՊԻ-ն մասնաճյուղեր ունի Կապանում և Մեղրիում, ռուսական կողմի հետ փոխադարձ պայմանագրով լաբորատորիա է գործում և Ռուսաստանում, ընթացքի մեջ է հայ-ռուսական համատեղ ասպիրանտական ծրագրի մեկնարկը: Այժմ նախատեսվում է ինստիտուտի մասնաճյուղ ունենալ և Իտալիայում:
Մկրտչյանն ասում է, որ լավատեսորեն է տրամադրված. գիտության վիճակը, ի վերջո, կբարելավվի, աշխատանքն էլ նպատակին կծառայի: Իսկ «գնացողներին» այստեղ չեն մեղադրում. «Առաջ գնացողներին մեղադրում էի, բայց հիմա էլ չէ, եթե այստեղ երիտասարդի սոցիալական վիճակը բավարար լիներ` չէր հեռանա»:

Հայկուհի ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ

Անկախ

Ավելի քան 1000 աֆալին տեսակի դելֆին է ափ նետվելՆյու Յորքից Ֆլորիդա հատվածի լողափում: Այս  թիվը գերազանցեց 20 տարվա վաղեմության մեկ այլ տվյալ, երբ անհայտ վարակից զոհվեց 740 դելֆին: Այս անգամ կաթնասունների անկման պատճառը շատ նման է կարմրուկի ախտանշաններին:

Հիմա աֆալինների պոպուլյացիան կազմում է շուրջ 39 հազար առանձնյակ: Էկոլոգների կարծիքով, կենդանիներին վնասում է Մեքսիկական ծոցում  նավթի ու գազի սեյսմիկ հետախուզումը, քանի որ ծովի հատակին արվող հարվածները վնասում են հղի էգերին ու նոր ծնված առանձնյակներին:

Այս տարվա հունիսին նավթային ու գազային ընկերությունների ղեկավարությունները  անսացին բնության պաշտպանների կոչերին ու որոշեցին դադարեցնել հետախուզումը 2,5 տարով:

Հարմար է այս նպատակի համար օգտագործել 10 կանաչ ու մեկ կարմիր տաքդեղ և ցանկացած մայոնեզով կամ թթվասերով աղցան:

Դրա համար տաքդեղի միջուկը հանվում է ու աղցանով լցոնվում:Երեսը կրկին հարկավոր է  մայոնեզով կամ թթվասերով սպիտակեցնել ու կարմիր տաքդեղից կտրած բոցանման շերտերը տեղադրել կենտրոնում: Նոււյնը կարելի է պատրաստել նաև վարունգի շերտերով, ինչպես նկարում է:

Ամանորյա սեղանից անպակաս են երշիկեղենով ափսեները: Ուստի դրանք ևս կարելի է ձևավորել.  չնայած  հին բովանդակությանը` նոր հետաքրքրություն կառաջացնեն:

Ամանորյա հետաքրքիր բաղադրատոմսեր է ներկայացնում  «Հայ խոհարարական ավանդույթների զարգացման և պահպանման» հասարակական կազմակերպության նախագահ, «Արարատ հոլ» ռեստորանի գլխավոր խոհարար Սեդրակ Մամուլյանը:

Շու (էկլեր)

Խմոր

ալյուր՝  0,2 գ

կարագ՝ 0,1 գ

ջուր՝ 0,2 գ

աղ՝ 0,0002 գ

ձու՝ 10 հատ

 Կրեմ

ալյուր՝ 0,15 գ

ձու (դեղնուց)՝ 3 հատ

շաքարավազ՝ 0,25 գ

կաթ՝ 1 լ

վանիլ՝ 0,001 գ

կարագ՝ 0,1 գ

Խմորի պատրաստման եղանակը

Ջուրը եռացնում ենք կարագով, ավելացնում աղ, ալյուր և խառնում մինչև խմորի պատրաստ լինելը, ապա տեղափոխում էմալապատ կաթսայի մեջ: Հարելով` հատ-հատ ավելացնում ենք ձուն, հետո խմորը տապակի վրա ձևավորելուց հետո տեղադրում ենք ջեռոցի մեջ (250˚): Խմորը բարձրանալուց հետո ջերմաստիճանը իջեցնում ենք և խմորեղենը թողնում ջեռոցի մեջ այնքան ժամանակ, մինչև չորանա:

Կրեմի պատրաստման եղանակը

Շաքարավազը և ձվի դեղնուցը հարում ենք մինչև գնդիկների վերանալը, ավելացնում ալյուրը, շարունակում հարել և քիչ-քիչ ավելացնում կաթը, եռացնում մարմանդ կրակի վրա` անընդհատ խառնելով: Ավելացնում ենք կարագը, վանիլը: Թողնում ենք կրեմը սառչի, ապա լցնում ենք խմորի մեջ, վերջում վրան շաքարափոշի ցանում:

Աղցան Լուսակերտ

Բաղադրությունը

հավի կրքամիս՝ 0,1 գ

հազարի տերևներ՝ 0,1 գ

գլուխ սոխ՝ 0,02 գ

լոլիկ՝ 0,05 գ

զեյթունի ձեթ՝ 0,02 գ

կիտրոնի հյութ՝ 0,01 գ

թարմ տաքդեղ՝ 0,002 գ

հոլանդական պանիր՝ 0,05 գ

աղ՝ 0,002 գ

Պատրաստման եղանակը

Հավի կրքամիսը խորոված ենք անում, հազարի տերևները կտրատում ենք, ավելացնում աղ, պղպեղ, պանիր, կիտրոնի հյութ, խառնում և ավելացնում զեյթունի ձեթը:

Բլրի տեսքով տեղադրում ենք ափսեի մեջ, խորոված հավը կտրատում, շարում հազարի վրա, լոլիկը, սոխը, տաքդեղը մանր կտրատում ենք, խառնում իրար և ավելացնում աղցանին:

Լավաշը կտրատում ենք, վրան լցնում աղ, պղպեղ և ձեթ, չորացնում ջեռոցի մեջ ու շարում ափսեի կողքին:

Լցոնած հնդկահավ

Բաղադրությունը

հնդկահավ՝ 3-4 կգ

ուրց՝ 0,05 գ

սխտոր՝ 0,05 գ

աղացած թարմ կարմիր տաքդեղ՝  0,1 գ

ընկույզ՝  0,05 գ

սերկևիլ՝ 0,2 գ

մարվանդակ՝ 0,1 գ

կոնյակ՝ 0,03 գ

հոտավետ պղպեղ՝ 0,01 գ

քացախ՝ 0,02 գ

ձեթ՝ 0,02 գ

աղ,պղպեղ, կանաչի՝ ըստ ճաշակի:

Պատրաստման եղանակը

Հնդկահավը մաքրում ենք, ուրցից թուրմ ենք պատրաստում, ավելացնում աղ, պղպեղ, հոտավետ պղպեղ և հնդկահավը պահում այդ թուրմի մեջ 24 ժամ:

Պատրաստում ենք Աշտարակ սոուս, (սխտորը, ընկույզը մանր կտրատում ենք, ծեծում խոշոր աղի հետ, ավելացնում մանր կտրատած կանաչի, ձեթ, քացախ):

Հնդկահավը հանում ենք թուրմից, վրան քսում պատրաստած սոուսը և աղացած թարմ պղպեղը, Աշտարակ սոուսը, աղացած թարմ կարմիր տաքդեղը, փորի մեջ դնում կտրատած սերկևիլը,  նեխուր (մարվանդակ), լցնում կոնյակ, հոտավետ պղպեղ և դնում ջեռոցի մեջ (180˚) մինչև պատրաստ լինելը:

Ռուսաստանում սկսվել է Սահմանադրության  20-ամյակի առթիվ հայտարարված համաներմամբ ազատ արձակելու գործընթացը:

Ենթադրվում է, որ համաներմամբ  մոտ 25 հազար մարդ ազատ կարձակվի(ոչ ծանր հանցագործության համար դատապարտվածներ): Առաջին հերթին դա տարածվում է անչափահասների, տարեցների, 1 և 2-րդ կարգի հաշմանդամների վրա: Բացի այդ, պետք է կալանքի ժամկետը լինի 5 տարուց ոչ ավելի:

Համաներմամբ ազատ են արձակվել նաև  աղմկահարույց գործի` Pussy Riot –ի մասնակիցները, որոնք դատապարտվել էին ընդհանուր ռեժիմի 2 տարվա ազատազրկման:

Դերասանուհի Քեյթ Ուինսլեթն իր նորածին որդուն Բեար է անվանել, որ թարգմանաբար նշանակում  է` Արջուկ:

Բրիտանական ԶԼՄ-ները հայտնել են որ փոքրիկը ստացել է մոր ազգանունը ու հիմա նրա լիրվ անունը Բեար Ուինսլեթ է: Տղայի հայրը բրիտանացի միլիարդատեր Ռիչարդ Բրենսոնի զարմիկն է` Նեդ Ռոքնռոլը: Երեխան այս զույգի առաջին համատեղ բալիկն է: Դերասանուհին ևս 2 երեխա ունի նախորդ ամուսնություններից` 13 ամյա դուստր ու 10-ամյա որդի:

Բեար անունով այլ ճանաչված մարդիկ էլի կան.բրիտանացի հեռուստահաղորդավար Բեար Գրիլիսը, ամերիկյան ֆուտբոլային մարզիչ Բեար Բրայանթը, ինչպես նաև դերասանուհի Ալիսիա Սիլվերստոունի որդին` Բեար Բլյուն:

Բրազիլիայի արևելյան առափնյան ողողվել է հորդառատ անձրևներով, որոնք էլ Էսպիրիտու-Սանտու նահանգում  ջրհեղեղի պատճառ են դարձել. զոհվել է 6 մարդ: 46 հազարն էլ զրկվել են տանիքից, շատերն ապաստան են գտել բարեկամների ու ծանոթների մոտ: Գրեթե 5 հազար տուժած ժամանակավոր  կացարան է տեղափոխվել: Իշխանություններն արդեն  մարդասիրական օգնություն են ուղարկել  տուժած նահանգ:

Վատ եղանակ է նաև հարևան Մինաս-Ժեյրաս նահանգում: Այնտեղ սողանքների ու ջրհեղեղի պատճառով 4 մարդ է զոհվել, 5 հազար մարդ էլ` զրկվել տանիքից:

Օդերևութաբանների տվյալներով, դեկտեմբերի սկզբից Էսպիրիտու Սանտու նահանգում 700  մմ տեղում է գրանցվել, ինչը 2,5 անգամ գերազանցում է ամսական նորմը: Մասնագետներն ասում են, որ այս դեկտեմբերը վերջին 90 տարում ամենաանձրևոտն է: Կանխատեսումների համաձայն, վատ եղանակը կպահպանվի մինչև Նոր տարի:

Դեկտեմբերի 23-ին Արամ Խաչատրյանի տուն-թանգարանում տեղի ունեցավ Հայ կոմպոզիտորական արվեստի 5-րդ փառատոնի համերգը, որը նվիրված էր Ռոմանոս Մելիքյանի 130 և Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի 90-ամյակներին: Ծրագրում հնչեցին Ռոմանոս Մելիքյանի «Օրոր», «Վայրի ծաղիկ», «Սև կաքավիկ», «Ծիլ-ծիլ ա», «Ես բլբուլ եմ», «Աշնան երգ», «Պսակ-պսակ», «Կլոր պար», «Սիրուն գիշեր», «Դափ դափի դափ», «Շափաղ կուտաս», «Մի լար», «Արտուտիկ», «Զընկլիկ», «Վարդը», «Սիրուն ուռենի» վոկալ ստեղծագործությունները: Մենակատարները Երևանի պետական կոնսերվատորիայի ուսանողներն էին՝ Արմինե Խաչատրյան, Արմինե Վարդանյան, Փիրուզա Արզումանյան, Անուշ Մելքումյան, Լուիզա Երեմյան, Կիմ Սարգսյան:

Երգչուհի Աննա Մայիլյանը նշեց, որ Ռոմանոս Մելիքյանը հայ կոմպոզիտորական արվեստի մեջ մի յուրահատուկ տեղ է գրավում։ «Ամեն անգամ նրա երգերը կատարելիս զարմանում ենք բազմաժանրությամբ, մի երգն աշուղականի տպավորություն է թողնում, մյուսը ժողովրդական է։ Զարմանալի կոմպոզիտոր է, որին պետք է բազմիցս անդրադառնանք»,- նշեց Աննա Մայիլյանը։

Հայաստանի պետական երիտասարդական նվագախմբի հասարակայնության հետ կապերի բաժնից Անկախին տեղեկացնում են, որ համերգը նվիրված էր նաև Երևանի կոնսերվատորիայի 90-ամյա հոբելյանին, որը հիմնադրվել է հենց Ռոմանոս Մելիքյանի կողմից։ 1921-ին Հայաստանի կառավարությունը նրան հրավիրում է Երևան` երաժշտական ստուդիա հիմնելու: 1923 թվականին Ռոմանոս Մելիքյանի ջանքերով ստուդիան վերածվեց կոնսերվատորիայի:

Նշենք, որ Հայ կոմպոզիտորական արվեստի փառատոնն անցկացվում է ՀՀ նախագահ Սերժ Սարգսյանի բարձր հովանու ներքո։ Այն կազմակերպել են ՀՀ մշակույթի նախարարությունը, Հայաստանի պետական երիտասարդական նվագախումբը և Հայաստանի կոմպոզիտորների և երաժշտագետների միությունը։ Հայ կոմպոզիտորական արվեստի փառատոնը յուրաքանչյուր տարի կրում է այն մեծերի անուններն, ում հոբելյանը նշվում է տվյալ տարի: Փառատոնի նպատակն է սերունդների միջև ամուր կապի ստեղծումը, հայ կոմպոզիտորական դպրոցի` ապագա սերունդների համար ստեղծած ժառանգության արժևորումը և այդ գործընթացի շարունակականության ապահովումը: Փառատոնը միտված է նաև հայ կոմպոզիտորական դպրոցի նվաճումների հանրահռչակմանը:

ՀՀ  տրանսպորտի և կապի նախարարությունը տեղեկացնում է, որ դեկտեմբերի 24– ին` ժամը 09:00-ի դրությամբ, հանրապետության ողջ տարածքում առանց տեղումների եղանակ է:

Արթիկի, Կոտայքի, Դիլիջանի,Գորիսի, Կապանի  տարածաշրջանների և Սելիմի լեռնանցքի ավտոճանապարհներին տեղ-տեղ   առկա է  մերկասառույց:

Եղանակային դժվարություններից խուսափելու համար վարորդներին խորհուրդ է տրվում Թթու ջուր-Նավուր ճանապարհից 17:⁰⁰  – ից  մինչև 07:⁰⁰  առանց  խիստ անհրաժեշտության չօգտվել:

Ավտոճանապարհներին իրականացվում են մշակման    աշխատանքներ` անվտանգ երթևեկությունն ապահովելու նպատակով:

ՀՀ  տրանսպորտի և կապի նախարարության լրատվական  ծառայությունից Անկախին տեղեկացնում են, որ միջպետական և հանրապետական նշանակության ավտոճանապարհները բաց են:

Սարգոն թագավորը մ.թ.ա. 714 թ. միայն Մուսասիրի տաճարից թալանեց ավելի քան 2 տ ոսկի, 10 տ արծաթ,100 տ երկաթ:

Հայաստանը մետաղագործության հայրենիքն է:
Առհասարակ Հայկական լեռնաշխարհը հարուստ է մետաղով, ինչը նպաստել է մետաղագործության մշակույթի սկզբնավորմանն ու ձևավորմանը:
Հնագիտական պեղումները փաստում են, որ մետաղագործությունը Հայաստանում հազարամյակների պատմություն ունի: Առաջին մետաղը, որին տիրապետել է մարդը, պղինձն է: Դա պայմանավորված է պղնձի հալման համեմատաբար ցածր ջերմաստիճանով և այն հանգամանքով, որ պղնձի հանքանյութը երկրի վերին մակերեսում է: Պղնձեդարյան մշակույթի բնակավայրերը Հայաստանի տարածքում գրեթե ամենուր են:
Պատահական չէ, որ աշխարհի հնագույն մետաղաձուլարանը, որ հայտնի է, դարձյալ գտնվում է Հայաստանում` Մեծամորում:
Հենց մետաղագործության շնորհիվ հին հայկական ցեղախմբերից մեկը` հյուքսոսները, կարողացան հեշտությամբ նվաճել Եգիպտոսը, քանզի հայկական բանակը եգիպտական բանակի զինվորների փայտյա սրերի դեմ կռվում էր երկաթյա սրերով:

Արարատյան թագավորության ժամանակ երկրում մետաղագործությունը մեծ թափով զարգացավ: Դեռ նախնադարից հայոց երկրում զարգացած էր բրոնզի կիրառումը, իսկ երկաթը տարածաշրջանում առաջինը երևան եկավ հենց Հայաստանում: Ուրարտական զարգացած մշակույթը հենց կապված էր մետաղագործության բարձր զարգացման հետ: Դեռևս երեք հազարամյակ առաջ ուրարտական մետաղներն արտահանվել են արտերկիր` Հյուսիսային Կովկաս (Մայկոպ, Կելերմես), ինչպես նաև Ասորիք և Միջագետք (Կարքեմիշ, Բաբելոն), ինչպես նաև Մարաստան, Իրան, Առաջավոր Ասիայի երկրներ, անգամ Էգեյան ծովի ավազան: Այս փաստը վկայում են հնագիտական պեղումները. ուրարտական քաղաքների պեղումներից ավելի շատ մետաղական իրեր են հայտնաբերվել, քան նույն ժամանակահատվածում այլ երկրներում: Այս մետաղական իրերը բազմաբնույթ են. զենքեր, աշխատանքային գործիքներ, զարդեր, կենցաղային զանազան իրեր: Ուրարտական մետաղագործությունն ապահովված էր տեղական հումքով, և հայերն այդ ժամանակներից արտահանում էին մետաղ: Ասվածի վկայությունն է նաև այն, որ ասորական Սարգոն Բ արքան իր արշավանքի ժամանակ բացառապես մետաղական իրեր էր ռազմավար տանում: Մասնավորապես, մ.թ.ա. 714 թ. նա միայն Մուսասիրի տաճարից թալանեց ավելի քան 2 տ ոսկի, 10 տ արծաթ,100 տ երկաթ, ինչպես նաև որպես ռազմավար ձեռք բերեց բրոնզ ու թանկագին քարեր, գավազաններ, փղոսկրի և եբենոսի փայտից, ոսկի պատյաններով արքայական իշխանության նշաններ, զանազան անոթներ, զենքեր թանկագին նյութերից, 13 բրոնզե ավազան, 130 բրոնզե առարկա, 130 գունագեղ զգեստներ և վուշե շապիկներ, 6 ոսկե վահան, 12 արծաթե վահան` վիշապի գլուխներով, ոսկե կողպեքներ, բանալիներ, սրեր, 96 նիզակ, 33 արծաթե կառք, 394 արծաթե անոթ, 25212 բրոնզե վահան, 1514 բրոնզե նիզակ, 305412 բրոնզե սուր, 607 բրոնզե ավազան, աստվածների բրոնզե 4 արձան: Այս ավարը անգամ մեր ժամանակներում հսկայական արժեք ունի:
Մետաղական հանքավայրերի առկայությունն էլ միշտ գրգռում էր օտար նվաճողների ախորժակը, և նրանք արշավում էին Հայաստան:
Դեկորատիվ կիրառմամբ զարգացած էր հատկապես բրոնզագործությունը: Էրեբունի թանգարանում պահպանվող Արգիշտի Ա և Սարդուրի Բ արքաների բրոնզաձույլ վահաններն ու սաղավարտներն այդ մասին են վկայում: Դրանք աչքի են ընկնում ոչ միայն իրենց որակով ու ճաշակով, այլև պատրաստման տեխնիկայով: Դրանք ձուլվել են մոմե կաղապարների և մոդելների միջոցով:
Հատուկ գեղագիտական արժեք են ներկայացնում մեծ կաթսաների բրոնզե բռնակները, որոնք մարդկանց, մեծ մասամբ` կանանց պատկերներ են ներկայացնում: Նրանց թևերի միջև պատկերված սկավառակը արևն է և վկայում է, որ դրանց մեծ մասը ծիսական նշանակություն են ունեցել:
Առանձնակի հետաքրքրություն են ներկայացնում բրոնզե ձիասարքերը, որ բաղկացած են ճակատի թիթեղներից, այտի վահանակներից, զանգակներից:
Ուրարտական բրոնզագործությունն ու պղնձագործությունը շատ զարգացած են եղել: Առկա նյութերը վկայում են, որ երկրում մետաղագործությունը եղել է պետական հոգածության առարկա, այդ իրերը ձուլվել են հատուկ արհեստանոցներում ու ձուլարաններում:
Զարգացած էր նաև ոսկերչությունը: Նույն Մուսասիրի տաճարի պատերը ծածկված էին ոսկե վահաններով ու զարդերով: Պեղումներից հայտնի է, որ ուրարտացիները ոսկին ավելի հաճախ են կիրառել ծիսական նպատակներով, և շատ են գտնված ապարանջանները, կախազարդերը` աստվածների պատկերով: Մուսասիրի տաճարից թալանվել են նաև ոսկե և արծաթե բազկաթոռներ, զենքեր…
Ուրարտական հնավայր Թոփրակ-Կալայի պեղումների ժամանակ հայտնաբերվել է ոսկե կլոր մեդալ վզից կախելու համար: Նրանում պատկերված է երկու կին. մեկը նստած է բարձր թիկնակով աթոռի վրա և անշուշտ մարմնավորում է աստվածուհու, մյուսը բազկատարած կանգնած է նրա առջև: Կանգնած կինը հագին երկար զարդարուն զգեստ ունի:
Մետաղյա իրերի չափման միավորը մինան էր, որ հավասար էր 505 գրամի: Ապրանքափոխանակությունն ու առևտուրը կատարվում էր մետաղներով: Ուրարտական թագավորները հպատակ երկրներից տուրքերը հավաքում էին մետաղի ձևով:
Մետաղական հանքավայրերը համաշխարհային ողջ պատմության ընթացքում պատերազմների պատճառ են եղել: Հայտնի է, որ Ալեքսանդր Մակեդոնացին, ցանկանալով գրավել Սպեր գավառի ոսկու հանքերը, մեծ բանակով Հայաստան է ուղարկում Մենոն զորավարին: Սակայն հայոց բանակը ծանր պարտության է մատնում մակեդոնացիներին:
Հետագայում ֆրանսիացիները և գերմանացիները շարունակաբար պատերազմում էին Ռուրի ավազանի մետաղական հանքավայրերի համար:
Մետաղագործությունը նպաստեց դրամական շրջանառությանը Հայաստանում: Դեռևս Երվանդունի թագավորները ոսկուց, արծաթից և պղնձից մետաղներ ձուլեցին:
Հայաստանում հայտնի դրամահատարանները Արտաշատում, Դվինում, Պարտավում, Ախթալայի պղնձահանքում էին: Վերջինս միջնադարում դարձավ նաև վրաց Բագրատունի թագավորների դրամահատարանը:
Հայտնի է, որ Վենետիկի Սուրբ Մարկոսի տաճարի ճակատային մասի հայտնի չորս պղնձաձույլ ձիերը հայկական ծագում ունեն. դրանք I դարում հայոց Տրդատ Ա Արշակունի թագավորն է նվիրել Հռոմի Ներոն կայսրին:
IX-XI դարերում Հայաստանում մեծացավ մետաղի արդյունահանումը: Հայաստանից արտահանվում էր երկաթ, պղինձ, կապար, ոսկի, արծաթ, ծծումբ, մկնդեղ, բորակ… Արաբ պատմիչ Յակուտի հավաստմամբ` հարուստ հանքավայրեր կային Վասպուրականում, Լոռիում, Տարոնում, Բարձր Հայքում: Հայտնի էին մանավանդ Աղձնիքի ու Տուրուբերանի երկաթե հանքերը:
Նույն Յակուտ պատմիչի հավաստմամբ` արաբական երկրներում շրջանառվող երկաթի ամենալավ որակի բորակը ներմուծվում էր Հայաստանից: Բորակը հենց արաբերեն հայտնի է «պուրե արմանի» անունով: Արաբական ալքիմիական ձեռագրերում էլ նշվում է, որ բորակը ներմուծվում է բացառապես Հայաստանից:
Պղինձ արդյունահանում էին Լոռիում (Ախթալա), Սյունիքում (Կապան), Վասպուրականում:
Ոսկու հարուստ հանքավայրեր կային Սպերում, Տայքում, Աղիովիտում, Սոթքում:
Մետաղագործության շնորհիվ զարգացան նաև նրա հետ կապված արհեստները` դարբնությունը, զինագործությունը, պայտագործությունը:
Մխիթար Գոշի առակներում պահպանվել է հետաքրքիր պատմություն: Երկաթագործն ու պղնձագործը վիճում են, թե ում արհեստն է ավելի օգտակար մարդկանց համար, ու վեճը լուծելու համար գնում են ծերերի խորհրդի մոտ: Խորհուրդը որոշում է, որ ամենաօգտակար արհեստը մարդկության համար երկաթագործությունն է:
Վասպուրականի Գագիկ Արծրունի թագավորի Աղթամարի պալատի շինարարության վրա ծախսվել է շուրջ 200000 լիտր (80 տոննա) երկաթ:
Հին հայերը նաև պողպատ ստանալու յուրահատուկ եղանակ էին մշակել. նրանք կաղնու ածուխի միջոցով երկաթը եռացրել են. ածուխից երկաթը ստանում էր ածխածնի որոշ քանակ, և առաջանում էր պողպատը:
Հայ վարպետների պատրաստած երկաթյա առարկաները մինչ օրս հիացմունք են առաջացնում:
Երկաթից հետո ամենակիրառականը պղինձն էր: Պղնձից ստանում էին նաև բրոնզ: Պղնձե և բրոնզե իրերը հիմնականում կենցաղային նշանակության էին:
Ոսկերչությունը Հայաստանում զարգացած էր հնագույն ժամանակներից: Հնագիտական պեղումների ժամանակ հայտնաբերվել են բազում գեղեցիկ առարկաներ ու զարդեր, որոնք մինչ օրս գեղագիտական մեծ արժեք են ներկայացնում:
Նորագույն ժամանակներում մետաղագործության դերը Հայաստանում շատ ավելի մեծացավ: Հայաստանում մետաղի արդյունահանման և մետաղաձուլական գործարանների սկզբնավորումը կապված է Լոռիի` Ախթալայի հետ, որտեղ 1763 թ. հիմնվեց Կովկասի առաջին գործարանը` Ախթալայի լեռնահարստացման կոմբինատը: Դրանից յոթ տարի անց գործարան բացվեց Ալավերդիում:
Հենց Ախթալայի պղնձի արդյունահանման հեռանկարը վճռական եղավ, որ հետագայում հայկական երկաթուղին անցավ Լոռու ձորով, չնայած կային նվազ ծախսատար նախագծեր:

Վահե ԱՆԹԱՆԵՍՅԱՆ

Անկախ